«Қазақстандағы демографиялық процестер»

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3


1. ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ПРОЦЕССТЕРДІҢ МЕТОДИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.

1.1 Демографиялық процестердің негізгі түсініктері мен заңдылықтары ... 13
1.2 Қазақстандағы демографиялық эвалюцияның даму кезеңдері ... ... ... ... .42


2. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ АХУАЛ

2.1 Қазақстан халқының даму тенденциялары және ерекшелігі ... ... ... ... ... 55

2.2. Миграциялық процесстердің демографиялық жағдайға әсері ... ... ... ... ..72

2.3 Қазақстандағы демографиялық процесстердің дамудығы болжамдары...90


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..100


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ДЕРЕКТЕР ... ... ... ... ... ... ...108
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстанның әлем қауымдастығы қатарынан егемен ел ретінде өз орнын тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір өзгерістер заманында еліміздің кешегі тарихына деген көзқарас та мүлдем жаңа сипатқа ие болды. Оның бір көрінісі осы ұақытқа деиін бұрмаланып, ақиқаты айтылмаған немесе бір жақты қаралған тарихи құбылыстарды ой елегінен өткізіп, оларға объективті баға беруге деген талпыныс. Соның нәтижесінде тарихшылар, қоғамтанушылар тарихи үрдістерге жаңа көзқарас тұрғысынан қарап, көптеген ғылыми туындыларды дүниеге әкелді.Әсіресе, де қазіргі кезде елімізде қалыптасып отырған әлеуметтік- демографиялық ахуалдың астарын терең түсіну үшін оның өткен тарихи кезеңдердегі ерекшеліктерін зерттеуге ғалымдардың ден қойып, тарихи-демографияның кеңестік дәуірде қатты иделогиялық тегеурінде болуы себепті қордаланып қалған «ақтаңдақ» беттерін ашуда бірқатар табыстарға қол жеткізгенін ерекше атап көрсетуге болады. Осылайша, әлеуметтік-демографиялық мәселелер төңірегінде, оның әр түрлі қырлары жайында жазылған еңбектердің қатары толыға түсті.
Ғылыми ойдың даму тарихында танылған ақиқаттармен ашылған жаңалықтарды мезгіл-мезгіл талдап, жинақтап, жүйелеп отыру қоғамдық ілгерлеудің басты алғышарттардың бірі болып табылады. Мұндай іс ғылымның қауырт жаңғырып, жаңа биікке көтерілер шағында өте қажет. Сондықтан отандық ғылымда әлеуметтік-демографиялық мәселелердің зерттелу деңгейін саралап, талдауды қолға алғанымыз абзал.Бұл міндетті: атқаратын зерттеу жұмысы ғылым салаларына, соның ішінде демографияның да онан әрі дамуына тың серпін береді. Тарихнама ғылымтанушылық рөл атқара отырып, нақтылы зерттеулердің негізгі жетістіктерін талдай келе шындықтың аса маңызды жақтарын аңғаруға өз септігін тигізеді.
Алайда, әлеуметтік-демографиялық мәселелерді көтерген еңбектер бір жүйеге келтіріліп, сараланбаған, яғни Қазақстанда ХХ ғасырда жүрген әлеуметтік-демографиялық процестер жайлы арнайы жазылған іргелі тарихнамалық зерттеулер жоқтың қасы. Мұндай тарихнамалық еңбектер жарық көрмей әлеуметтік-демографиялық мәселелердің ауқымын дөп басып көрсету мүмкін емес. Бұл біз қарастырып отырған Қазақстандағы демографиялық жағдайдың ерекшелігін анықтаудың өзекті мәселеге арналғанын аңғарса керек.
Өткен кеңестік дәуірде тарих ғылымында бірқатар еңбектер жарияланғанымен мәселелерге таптық, партиялық тұрғыда қарау, маркстік-лениндік методология негізінде баға беру, қайғылы да қасыретті оқиғалардан айналып өту тәрізді зерттеу тәсілдері орын алды. Сол себепті, шынайы тарихи принциптер ауқымында ғылыми еңбектерге сыни талдау жасалған туындыларды жариялау кеңестік дәуірде мүмкін болмады. Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, демогратиялық мемлекет құруды мақсат етіп отырған Қазақстан Республикасында осы олқылықтардың орнын толтыруға жағдай жасалуда.Елімізде халықтың тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған шаралар жүзеге асырылып жатқан сәтте өткен дәуірлерде, кеңестік кезеңде және бүгінгі таңда жарияланған еңбектерге сын көзбен қарап, оларды жаңаша зерделеп, сараптау міндеті туындайды. Қазақстан халқының өткен ХХ ғасырдағы әлеуметтік-демографиялық даму мәселелерінің тарихнамасын жасап, ғылыми-көпшілік қауымға ұсынудың маңызы зор. Осындай зерттеу еліміздің халқының ХХІ ғасырдағы әлеуметтік-демографиялық даму мәселелері қаншалықты дәрежеде зерттелінбек және оның қандай қырларына әліде болса баса көңіл бөліну керектігін көрсетіп береді.
1. Амантаев Б.А. Соцализм и коренное преобразование социальной природы казахского хрестянства.
2. Аженов М.С. изменение социально-классовой структуры Казахстан в процесса коммунистического стройтельства. с.30-32
3. Аженов М.С. На пути к социальной однородности общества с. 19,58
4. Асылбеков М.Х. Еалиев А.Б. Социально-демографические процессы в Казахстане (1917-1980). Алматы, Ғылым. 1991 с.92
5. История рабочего класса советского Казахстана (1938-1960гг.) В 3-х томах. Том 2 Алма-ата, наука 1988. 464стр
6. Асылбеков М.Х. Рабочий класс Казахстана в 60-х начале 80-х годов // история СССР 1986 т.1. с. 22-23
7. Кожакеева Л.Т. Изменения социально-демографической структуре населения Казахстана накануне и в годы Великой Отечественной войны (1939-1945 гг.) с. 19-21; Абланов Э.А. Қазақтар динамикасы А., 1999, 24-26 б, Құдайбергенов А.И. Қазақстан халқының әлеуметтік және ұлттық құрамындағы өзгерістер (1939-1959 жылдар) а 200 19-23б
8. Тәтімов М.Б. Жас мемлекет- Қазақстан Республикасының жәнеөзіндік демографиялық саясатын қалыптастыру мәселелері. А., КазҮУ 1994 104 б Тәтімов М., Акшалова М. Қазақстанның демографиялық саясатының қалыптасуы А., Қаз Мемагру, 1997 110 б. Тәтімов М., Әлиев Ж. Дербестігіміз демографияда А., 1999 264 б
9. Тәтімов М., Әлиев Ж. Дербестігіміз демографияда А., 1999 98-99б.
10. Есілбаев А.Қазақ көбеймей көсегіміз көгермейді. // Қазақстан әйелдері 2001 д.. № 5 2-3 б.
        
        Қазақ Мемлекеттік Қыздар Педагогикалық институты
Философия және әлеуметтік-гуманитарлық
ғылымдар кафедрасы
Диплом жұмысы
«Қазақстандағы демографиялық процестер»
Орындаушы:
Әлеуметтану мамандығының
4 курс ... ... ... ғ.к. ... ... _________ 2008
Қорғауға жіберілді.
Философия және әлеуметтік-
гуманитарлық ғылымдар кафедрасы
менгерушісі ... ғ.к. ... ... ... ... ... демографиялық процестер»
Мазмұны
КІРІСПЕ.....................................................................
............................................ 3
1. ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ПРОЦЕССТЕРДІҢ МЕТОДИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
1.1 Демографиялық процестердің негізгі түсініктері мен заңдылықтары....13
1.2 ... ... ... даму
кезеңдері.................42
2. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ АХУАЛ
2.1 ... ... даму ... ... ... процесстердің ... ... ... ... ... ... болжамдары...90
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...............................100
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ДЕРЕКТЕР...........................108
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстанның әлем ... ... ел ... өз ... ... тәуелсіздік туын тіккен осы
бір өзгерістер заманында еліміздің кешегі тарихына деген көзқарас та мүлдем
жаңа сипатқа ие ... Оның бір ... осы ... ... бұрмаланып,
ақиқаты айтылмаған немесе бір жақты қаралған ... ... ... ... ... объективті баға беруге ... ... ... ... ... ... үрдістерге жаңа көзқарас
тұрғысынан қарап, көптеген ғылыми ... ... ... ... ... елімізде қалыптасып отырған әлеуметтік- демографиялық
ахуалдың астарын терең ... үшін оның ... ... ... ... ... ден ... тарихи-демографияның
кеңестік дәуірде қатты иделогиялық тегеурінде ... ... ... ... ... ... бірқатар табыстарға қол жеткізгенін ерекше
атап ... ... ... ... мәселелер
төңірегінде, оның әр түрлі қырлары жайында жазылған еңбектердің ... ... ... даму ... ... ... ашылған
жаңалықтарды мезгіл-мезгіл талдап, жинақтап, жүйелеп отыру ... ... ... бірі болып табылады. Мұндай іс ғылымның
қауырт жаңғырып, жаңа биікке көтерілер шағында өте ... ... ... ... ... ... ... саралап,
талдауды қолға алғанымыз абзал.Бұл міндетті: ... ... ... салаларына, соның ішінде демографияның да онан әрі ... ... ... ... ... рөл атқара отырып, ... ... ... ... келе ... аса ... аңғаруға өз септігін тигізеді.
Алайда, әлеуметтік-демографиялық мәселелерді көтерген еңбектер бір
жүйеге келтіріліп, ... яғни ... ХХ ... ... ... ... ... жазылған ... ... ... ... Мұндай тарихнамалық еңбектер жарық
көрмей әлеуметтік-демографиялық мәселелердің ауқымын дөп басып ... ... Бұл біз ... ... Қазақстандағы демографиялық
жағдайдың ерекшелігін анықтаудың өзекті мәселеге арналғанын аңғарса керек.
Өткен ... ... ... ... ... еңбектер
жарияланғанымен мәселелерге таптық, партиялық тұрғыда қарау, маркстік-
лениндік ... ... баға ... ... да ... оқиғалардан
айналып өту тәрізді зерттеу тәсілдері орын алды. Сол себепті, шынайы
тарихи ... ... ... ... сыни ... жасалған
туындыларды жариялау кеңестік дәуірде мүмкін болмады. Қоғамдық ... ... ... қамтамасыз етіп, демогратиялық мемлекет құруды ... ... ... ... осы ... ... ... жасалуда.Елімізде халықтың тарихи ... ... ... ... ... ... ... өткен дәуірлерде,
кеңестік кезеңде және бүгінгі ... ... ... сын ... ... ... зерделеп, сараптау міндеті туындайды. Қазақстан
халқының өткен ХХ ... ... даму ... ... ... ... ... маңызы зор. Осындай
зерттеу еліміздің халқының ХХІ ... ... ... ... ... зерттелінбек және оның қандай қырларына
әліде болса баса ... ... ... ... ... ғасыр бойы басқа елдерге ... ... орыс ... ... ... ... ... кезеңде Ресейге кері көші-қон
үлесінің өсуі көзге түсіп тұр. Бұл ... ... ... жағдайдың нашарлауынан, орыстардың ... ... ... және т.б. ... ... іздеу орнына,
субъективтік жорамалдарға, негізсіз ... ... де ... ... ... ... ашып ... әлеуметтік-
демографиялық мәселелерді талдаудың елеулі рөл атқарары сөзсіз.Сондай-ақ,
Қазақстан ... ХХ ... ... ... ... тарихи танымның кеңеие түсуіне жол ... ... ... ... ... бойынша
арнайы зерттеу жұмысы жүргізілмеген. Дегенмен, оның кейбір тұстары
Қазақстан ... мен оның ... ... ... демографияның
мәселелерін қарастырған еңбектерде біршама көрініс тапқан.
Зерттеулерде ХХ ғасырдағы ... ... ... ... ... оның әлеуметтік мәселелеріне көбірек көңіл бөлінген.
Мұның себебін, Қазақстанның тарихи-демографиясына кеңестік ... баса ... ... ... де ... болады. Осыған
орай, Н.Е.Бекмаханова 1972 жылы ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде
зерттелмеуде. Өлке тұрғындарының санын, орналасуын, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерді
ашып көрсетудің қажеттілігі айқын сезілуде»,- деп көрсеткен еді /1/.
Бұл Қазақстанда ғана кеңестік дәуірде тарихи-демографиялық зерттеулер
жүргізу артта ... еді ... ... ... ... ... мұндай
жағдайдың барлық одақтас республикалардағы тарих ғылымына тән құбылыс
болғанын сол ... ... ... ... де атап ... ... ... демографиялық даму мәселесінің зерттелу деңгейіне
арналған алғашқы еңбектердің қатарына ... мен ... /3/ ... болады. Бірақ бұл мақала ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... арналған.
Қазақстандық зерттеулердің қатары 1960-1970 жылдары В.Ф.Шахматов,
Г.Ф.Дахшлейгер, П.Г.Галузо, ... ... ... ... еңбектерімен және мақалаларымен толыға түскен еді /4/.
Осы тарихнамалық еңбектерде Қазақстан ... ХХ ... ... даму мәселелерінің зерттелу деңгейі арнайы қарастырылмаса да,
оған қатысты бірқатар еңбектерге талдау жасалынып, пікірлер білдірілді.
Кеңестік ... ... ... ... ... шаруалар
мәселесіне және қалалардың өткен дәуірлердегі дамуына арналған тарихнамалық
зерттеулерде де әлеуметтік-демографиялық ... ... ... ... ... болса да тоқталынып өтілді /5/. Бұл ... ... ... ... ... ... теориялық қағидаларды
басшылыққа алғандықтан әлеуметтік-демографиялық мәселелердің зерттелуінде
пікірталас ... ... ... методология тұрғысынан
баға берумен шектелді. Осындай мазмұнда жазылған М.П.Вяткиннің еңбегінде
/6/ де ХХ ... ... ... ... ... секілді т.б. орыс зерттеушілерінің еңбектерінде ... ... ... ... ... тарих ғылымының
жетістігі тұрғысынан саралап, ғылыми талдаған. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғасыр басындағы Қазақстан халқының әлеуметтік құрылымындағы
ерекшеліктердің зерттелу деңгейіне Д.Қ.Қабдиев арнайы көңіл ... ... ... ... ... ... ... /8/ революцияға дейінгі Қазақстан
тарихының маңызды мәселелерінің, соның ішінде өлке ... ... ... ... ... ... ... қоныс
аудару саясатының, халықтың әлеуметтік ... ... ... ... ... Қазақстанның Ресейге қосылуының
әлеуметтік-экономикалық зардаптарын бұрмалаған орыс ... ... ... позицияларын да әшкерелеген.
Демографиялық зерттеулер жүргізудің дамуына арналған алғашқы еңбектер
1980 жылдан бастап шыға бастады. Осы ... ... ... мақаласында /9/ КСРО халықтарының өсу динамикасын, жастық-
жыныстық және әлеуметтік құрылымынан мол ... ... ... ... ... ... ... еңбектерді жарыққа шығаруда
М.В.Кабузан, Я.Е.Володарский, Н.Е.Бекмаханова секілді ғалымдардың атқарған
жұмысына жоғары баға ... ... ... еңбектердің әлеуметтік-
экономикалық тарихтың астарын терең түсінуге жол ... ... ... Ә.Б. ... ... тарихи-демографиялық зерттеулер жүргізудің
дамуына байланысты жазған мақаласында , ХХ ... ... ... ... мәселелерінің тарихнамасына да тоқталып,
бұл салада Н.Е.Бекмаханова мен Н.В. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми айналымға
енгізгеніне жоғары баға береді. Сонымен бірге, ол көші-қондық процестерді
зерттегенде демографиялық жіктеулерге сәйкес ... ішкі және ... ... ... ... ... ұйымдастырылмаған және
зорлықты көші-қон болып ажыратылғандығына және т.б. мәселелеріне ... да атап ... ... ... осы мақаласында 1930
жылдардағы Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық ... ... оған ... дәрежеде көңіл бөлінбей келуде деп тап көрсеткен
болатын.
Ю.А.Поляков, В.З.Дробжиев және Д.К. Шелестовтың мақаласында
кеңестік демографияның жетістіктері көрсетіліп, оның ... ... ... ... ... маңызды орын алатын
индустрияландыру мен ұжымдастырудың демографиялық ахуалға әсері, ... ... ... мен ... ... ... өзгерістердің зерттелуі нашар күйде. Ал Ұлы Отан соғысының
демографиялық зардаптары әлі күнге толық зерттеле қойған жоқ»,-делінген.
Тарих ... ... ... жатқан мәселелердің қатарына
В.З. Дробжиев кеңес өкіметінің демографиялық саясатын да ... ... ... ... ғана ... дәуірдегі халықтардың
демографиялық даму ерекшеліктерін ... ... ... ... ... пікір айтады.
1980 жылдары жарық көрген Н.В.Алексеенко мен Н.Е.Бекмаханованың
еңбектерінде 1917 жылға дейінгі ... ... ... арналған. Авторлар революцияға дейінгі және кеңестік дәүірдегі
зерттеушілердің еңбектерін ... ... ... келе ХХ ... ... ... жеткілікті дәрежеде
зерттелмеген деген қорытындыға келген. Осы екі ... ... ... ... бір ... ХХ ... ... қазақ зиялыларының, яғни сол
тарихи кезеңдегі әлеуметтік-демографиялық ... ... мол ... ... М. ... Т. ... М.Есболұлы, С.Асфендияров
секілді қайраткерлер еңбектерінің көзге ілінбеуі. Олардың еңбегі ... ... сай ... ... де ... кеңестік
дәуірде әлеуметтік-демографиялық зерттеулер жүргізуде «маркстік-лениндік
ілімнің дұрыстығын негіздеу және буржуазиялық демографиялық
концепцияның сөзсіз дағдарысқа ... ... ... кезекке
қойылады. Осыған орай, кеңестік ғалымдар шетелдік ... ... ... ... ... құбылыстары жайлы
жазған еңбектерін сынауға, олардың пікірлерін «шындықты» бұрмалаушылық ... ... ... баса ... аударды.Мәселен, өзбекстандық
зерттеуші А.Аминов өзінің еңбегіндегі «Демографиялық ... және ... ... ... бөлімінде: Буржуазиялық авторлар ... өмір ... ... ... Орта Азия мен ... құрамында европалықтардың, бірінші кезекте орыс тұрғындарының үлес
салмағының артуын Коммунистік партия мен Кеңес өкіметінің ... ... ... ... деп ... ... орыс тұрғындары есебінен жергілікті халық
біртіндеп ығыстырылып, Одақтың ... ... ... ... ... көрсетушілерге айналады»,-деп жазып, ... ... ... ешқандай «сын» көтермейтіндігін
айтып, олардың мақсаты Кеңестер Одағындағы ... ... бұзу ... ... ... ... ... алған келеңсіздіктерді бұрмалап, шетелдік ғалымдардың бұл жайлы
айтқандарын маркстік методология тұрғысынан ... ... бір ... ... ... ... ғалымдардың пікірлері мен тұжырымдарымен
санаспай кеңестік тарих ғылымының өзімен-өзі ... ... ... ... ... ... дамуы онда мешеу методология мен
зерттеу әдістерінің, тарихи шындықтан алшақ ... мен ... ... ... ... ғалым, академик М.Қ.Қозыбаев КСРО-ның
күйреуі қарсаңында, 1991 жылы жазған ... ... ... ... ... ... ... негізгі тезисі еңбекке жарамды
адамдардың толық, әрі ... ... ... ... яғни социализм
кезінде ешқандай ... ... ... болғаны
белгілі.Демографияға формациялық даму ... ... ... механикалық түрде көшіріліп, ... және ... ... ... мүдде жоғары қойылды.Бұлардың бәрі КСРО-да демография
ғылымын өзгеріске ұшыратып, біздің шетелдік әріптестердің кеңестік ғалымдар
еңбегіне деген ғылыми ... ... алып ... Сондықтан
идеологиялық стеротиптерден бас тартып, ... ... кіру ... ... ... ... ... керек».
Сондай-ақ, М.Қ.Қозыбаев осы ... ... ... ... М.Тәтімов секілді ғалымдардың
Қазақстан халқының ХХ ... ... ... ... қосып келе жатқан үлестеріне жоғары баға беріп,
ғалымдар назарын ... ... әлі ... ... ... » ... бұру ... атап көрсетеді.Ол мұндай
«ақтаңдақ» беттердің қатарына мыналарды жатқызады: ғасыр басындағы ... ... ... ... нарықтық қатынастардың
демографиялық ахуалға әсері; 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің, 1921-
1922 ... және ... ... ашаршылықтың зардаптары;
миграциялық процестердің Қазақстан тарихының ұлттық құрамына тигізген
ықпалы; Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... әлеуметтік құрлымындағы өзгерістер.
Кеңес заманында қатты идеологиялық тегеурінде болған тарихи демография
саласына қарқынды бетбұрыс әкелген М.Х.Асылбеков пен ... ... ... ... еңбегінде /18/Қазақстандағы әлеуметтік-демографиялық
процестердің зерттелу деңгейіне арнайы көңіл бөлініп, бұл ... ... ... ... шолу жасалынған. Ғалымдар Әлеуметтік-
демографиялық ... ... ... дәуірдегі саяси
науқаншылдықпен тығыз байланыста болғанына, яғни ... ... ... ... ... ... ету ... болғанына назар
аударып, зерттеу жұмыстарындағы ерекшеліктерді ажыратып көрсетеді. Авторлар
тарихи-демографиялық зерттеулер ... 1980 ... ... ... ... оңды өзгерістерге қарамастан ескі стеротиптерден қол
үзбей отырғандығын және ... ... ашып ... ... саны ... материялдар
мен архивтік құжаттарды пайдаланбай жатқандығын айтып, қазіргі кездегі көші-
қондық процестердің ... және ... ... ... ой
елегінен өткізуді ұсынады.
Қазақстандағы әлеуметтік-демографиялық процестердің тарихнамасына
М.Х.Асылбеков пен А.Ш.Алтаевтың ... шолу ... ... ... шолу ... тарихи-демографиялық ғылым
соңғы 20 жыл ішінде халықтың ... ... ... ... ... ... деңгейі бұл саладағы өзекті мәселелердің ауқымын ... ... ... тура ... ... жүріп жатқан
күрделі, әрі қарама-қайшылықғы әлеуметтік- экономикалық және демографиялық
процестер бізден тарихи :тәжірибені тереңірек, жан-жақты, ен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және
демографиялық сипаттамалардың үлес салмағын теңестірудің тиімді ... ... ... нәтижесі бірінші кезекке, қойылуы
керек. Бұл ... ... ... дағдарысқа
ұласқан нарықтық қатынастарға көшуіне ... ... ... ... ... жаңа мәселелердің шығуына туындап отыр....
Мұндай жағдайда демографтар шұғыл ... ... ... сай, ... ... ... ... керек»,-деген тұжырым жасаған.
Қарастырылып отырған тақырыптың тарихнамасына шолу жасау М.Х Асылбеков
пен В.В Козинаның қазіргі ... ... ... ... ... ... жылдағы демографиялық жағдайына ... \20\ де ... ... ... ... жылдары жарық
көрген Орталық Қазақстанның әлеуметтік-демографиялық ... ... \21\ ХХ ... ... ... ... олардың ұстаған методологиясы мен зерттеу әдістері талданады.
Мұндай қысқа мазмұндағы ... шолу М.Н. ... ... ... ... халқының және Н.З. Тәкіжбаеваның ХХ ... ... ауыл ... ... арналған еңбктеріне \22\ де тән.
ХХ ғасырдағы Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық ... ... ... жылдары тарихи демография бойынша
қорғалған ... және ... ... ... осы ... айта ... жөн. Ф.Н. ... Қазақстан
тұрғындарының ұлттық құрамының қалыптасуы мен дамуын, И.Д. ... ... ... қала ... С.Н. ... ауыл ... А.М. ... 1897-1926 жылдардағы
санақтар аралығындағы қазақ халқының ... ... ... Ұлы Отан соғысы қарсаңы мен жылдарындағы Қазақстан
халқының ... ... ... 1926-1939 жылдар ... ... ... және ... ... өзгерістерді,
Б.С.Малыбаеваның Орталық Қазақстандағы орыс халқының 1926-1939 ... ... ... А.И. ... ... ... Қазақстан халқының әлеуметтік және ұлттық ... ... ... ... ... халқының
әлеуметтік-демографиялық даму мәселелерін зерттеуге арналған ... ... ... шолу ... ... Д.И. ... бірлесіп жазған «Қазақстан
тарихнамасы (ХҮІІІ-ХХ ғғ.)» деген мақаласында әлеуметтік-экономикалық ... ... ... әдебиеттерде талдануына назар
аударылған. Авторлар:»1980-жылдары Н.Бекмаханова мен ... ... ... ... ... жарияланды. Бұл
еңбектер және А.Асылбеков пен ... ... ... ... ... ... демографиялық
проблемаларды, статистикалық мәліметтерді ғылыми ... ... ... ... ... ... ... негіз қалады»,- деген пікір
білдіріп, М.Сыдықовтың 1995 жылы жарияланған «Батыс ... ... ... ... ... баға берді \27\.
Қазіргі кезде еліміздің тарихшы-ғылымдары шетелдік тарих ... ... ... қосу ... ... ... шетелдік
тарихнамасына жаңа көзқарас тұрғысынан қарап, оған объективті баға беруде
біршама табыстарға қол жеткізіп отыр.Қазақстан тарихының ... ... ... ... ... ... талдаған ғалымдар арасынан
К.Л. Есмағанбетовті ерекше атап ... ... және ... ... \28\ ХХ ... ... әлеуметтік-демографиялық мәселелеріне көңіл бөлген Дж. Демко, Р.
Конквест, Дж. ... ... т.б. ... ... ... бағалар беріліп, олардың әлеуметтік-демографиялық процестердің
келеңсіз беттерін ашып көрсетудегі рөлін ... бұл ... ... ... АҚШ-та, т.б. елдерде жазылған
бірқатар монографиялар мен ғылыми мақалаларды ... ... ... ... ғылымын да сынға алады.
Қазақстан халқының этнодемографиялық және ... ... ... ... ... ... табуын Б.М. Сужиковта өз
зерттеуінде \29\ қарастырған. ... өз ... ... ... ... ... зерттеушілердің
Қазақстан тұрғындарын жергілікті және орыс ... ... деп ... қарап,
ұлт аралық арасалмаққа саяси мән беретіндіктерін ашып көрсеткен.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері : Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... процесстердің ерекшелігін терең және кешенді түрде зерттеу.
Соған орай, зерттеу жұмысын алдына мынандай міндеттер қойылады:
- ... саны ... мен ... өсім мәселелерінің зерттеу
деңгейін қарастыру:
-көші-қондық процестердің себептері мен нәтижелерін ... ... ... ... ... ... ... талдау және оған объективті баға беріу:
-тарихи демографиялық зерттеулердің деректемелік негіздерін зерттеу
методологиясы мен ... ... ... қарастыру;
Тарихнамалық талдау барысында әлеуметтік-демографиялық мәселелердің аз
зерттелген тұстарын анықтап, оларды зерттеудің ... ... ... ... ... даму ... болжам жасау;
Дипломдық жұмыстың методологиялық негіздері мен зерттеу ... ... ... ... жан-жақты, объективті түрде
диалектикалық тәсілдермен ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынды.Зерттеу
жұмысында методологиялық негіз ретінде гуманистік таным заңдылығы және
мәселені өркениеттілік құндылықтар ... ... ... ... ... ... тарих ғылымында қалыптасқан жаңа бағыттағы ғылыми
ой-пікірлер мен тұжырымдарға, жетекші ... ... ... демографиялық процестерге деген көзқарастарына
сүйендік. Тарихнамалық зертеуде тарихи, салыстырмалы-тарихи, ... және ... ... ... ... әдістер кеңінен
қолданыс тапты.Салыстырмалы-тарихи әдіс тарихнамалық, талдауда ғылыми
әдебиеттердегі қисынсыз ... ... ... ... ... білімнің күрделі тұстарын, заңдылықтарын, зерттелмеген қырларын
ашуға өз септігін тигізеді. Осы себепті зерттеу жұмысында ... әдіс кең ... ... кең ... ... ... қажет
етеді.Нақты талдау тарихнамада тарихи оқиғалар мен процестерді өзара
байланыста, сабақтастықта ... ... ... ... ... ... зерделеуде тиімді болып табылады. Ал, логикалық
зерделеу оның ең жоғары деңгейі ретінде ... ... ... ... Жинақтау әдісі күрделі де әрқилы ойлау әрекеттерінің ... ... ... оның ... ... мен кезеңдерін тануға
мүмкіндік береді.
Аталмыш жұмыста хронологиялық әдіске баса көңіл аударады. Бұл әдіс
бұлтартпас ... ... және әр ... ... ... ... айқындау мақсатында оларды өзара байланыста
қарасырып зерттеуге өз септігін тигізеді . Зерттеу жұмысында осы әдіс ... ... ... ... ... Қарастырылып отырған тақырыптың
негізгі дерек көзін ХХ ғасырдағы ... ... ... мәселелерін көтерген түрлі әдебиеттер мен мақалалар құрайды.
Тарихнамалық талдауға революцияға дейін, ... ... және ... ... ... ... ... және т.б.
мазмұмдағы еңбектер кеңінен тартылды. Сонымен бірге, тарихнамалық талдау
барысында айтылған тұжырымдарды ... түсу ... ... құжаттары,
статистикалық материалдар және баспасөз мәліметтері де пайдаланылады.
ХІХ ғасырдағы Қазақстан халқының ... ... ... ... ... архив құжаттарын ғылыми айналымға
тартқан. Сондықтан да, ... ... ... нақтылы мәлімет беретін архив құжаттарына ғана баса көңіл
аударылды .Мұндай архив ... ... ... ... ... архивінің 698- қорынан (Қазақ КСР ... ... ... ... ... ) ... ... зерттелу деңгейін анықтауда
халық санағы материалдары да ... ... ... деректердің
ішінде 1897, 1926, 1937, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999 ... ... ... ... ... ие. Бұл санақ материалдары ХХ
ғасырдағы халық санының өсу ... ... ... ... ... ... өзгерістерді және көші-
қондық процестердің негізгі бағыттарын ... өз ... ... ... тобын мерзімді баспасөз, яғни газеттер мен
журналдар материалдары құрайды.
Зерттеу ... ... ХХ ... ... ... көрген «Вопросы
колонизации», «Туркестанские ведомости » секілді т.б. орыс ... ... ... ... мен ... » ... ... ұлттық
баспасөздер ғылыми айналымға тартылды.Кеңестік ... ... ... ... ... «Демографический ежегодник Казахстана»
сияқты ... ... ... материалдар қолданыс тапты.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде республикалық басылымдарда
ХХ ғасырдағы әлеуметтік-демографиялық мәселелерге ... ... ... ... ... «Саясат», «Қазақстан әйелдері»
секілді т.б. журналдарда және «Егемен Қазақстан», «Заман Қазақстан», ... ... ... ... осындай материалдар зерттеу жұмысында
кеңінен пайдаланылды.
Дипломның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... мен ... ... тұрады.
1.ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ МЕТОДИКАЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ.
1.1 Демографиялық ... ... ... мен ... ... ... ... халқының демографиялық даму мәселелеріне сол
тарихи кезеңнен бастап-ақ белгілі дәрежеде көңіл ... ... ... тұсындағы, яғни революияға дейінгі орыс тарихнамасында ... ... ... ... ... Ресей империясының
отаршылдық саясатының қарқын алуымен күшейе түсті . ... ... ... ... ... жүйесіне қосқаннан кейін отар аймақты
шаруашылық жағынан тезірек игеріп, онда ... ... кең ... ... ... ... ... әкімшілігі алдына өлке ... ... , ... және т.б. жайлы нақтылы мәліметтерді білуді жүктеді .
Сондықтан , ... ... орыс ... осы ... ... ... ... орай , ХХ ғасыр басындағы орыс
зерттеушілерінің еңбектері негізінен патша өкіметінің шеткері ... ... ... ... ... сай ... ұлы
державалық мүддені қолдады.
Революцияға дейінгі орыс тарихнамасында Қазақстан ... ... өсу ... ... П.И ... ... ... ,А.И. Левшин, Н.А .Абразмон
секілді зерттеушілер бастап берген болатын ... ... соң, яғни ... және ... ... ... ... ереже» мен «Орынбор және Батыс-Сібір генерал ... ... ... ... ... бекітілгеннен кейін жаңадан
құрылған әкімшілік-териториялық бөліністер және ... ... ... ... ... ... түсті. А.А. Тилло, Л.Балюзек,
Ф.Лобысевич, М.И. ... ... ... М.А. ... ... секілді зерттеушілердің еңбектерінде \33\ Түркістан
мен Дала өлкесіне, облыстарға, уездерге, болыстықтарға, елдімекендерге,
қалаларға шолу ... ... ... ... ... талпыныс жасалды.
1870 жылдан бастап Соғыс министірлігі Ресей империясы губернияларына
әскери статистикалық шолу жүргізуді ... ... ... статистические
обозрения губернии» атты жинақ шығара бастады.Тіпті, ... ... ... да ... ... ... халық санағы 1870 жылы Орынбор
губерниясының Николаевск уезінде өтті. Оның ... А.А. ... ... ... ... журналында жарияланды\34\. Бас штаб тапсырмасы
бойынша 1872-1875 жылдары М.И.Венюков шеткері аймақтардағы губерниялар мен
облыстарда әскери статистикалық шолу жұмыстарын ... ... ... ... ... границ ВАзии» атты еңбегін шығарды \35\.
ХІХ ... ... ... ... халқының демографиялық мәселелерін
қарастырған М.Шестаков, ... ... ... ... ... ... мен ... жарық көрді.
Сондай-ақ, бұл кезеңде орыс зерттеушілері Сібір, Орал, Жетісу қазақтарының
және Қазақстанға қоныс аударушылардың ... ... жіті ... ... нәтижесінде, бұл мәселені көтерген Ф.Усов, Н.Бородин,
Н.Леднев секілді ... ... ... ... ... ... ... қатары толыға түскенімен,
оларда статистикалық мәліметтердің жетіспеушілігі сақталып қала берді.
Мұндай кемшіліктің орнын толтыруға 1896-1899 ... ... Ф.А. ... ... ... ... материалдары және
1897 жылғы бірінші жалпы ресейлік халық санағы маңызды рөл ... ... және ... ... 12 уезін аралап, зерттеу
жұмыстарын жүргізген Ф. А. Щербина экспедициясынің негізгі ... ... ... ... өмір ... қажет жер нормасы көлемін анықтап,
қоныс аударушыларға жер қоры даярлау жұмысына бағыт-бағдар беріп, ... ... Бұл ... ... топталған мәліметтердің
үлкен бір тобы демографиялық мәселеге тікелей қатысты. ... ол ... ... ахуалды зеттеуде құнды ... көзі ... ... орай, Ф.А. Щербина экспедициясының материалдары ХХ
ғасырдың ... ... орыс ... ... ... ... ... еді.
Қазақстан халқының ХХ ғасыр басындағы демографиялық даму мәселелерін
қарастырған зерттеушілерге тән ... ... ... бірінші жалпы
ресейлік халық санағының материалдарын негізге алу ... ... ... бойынша сол кезеңдегі Ресей империясының ... ... ... ... 682608, ... ... 987863, ... 645121, Семей облысында 684590, Сырдария облысында 1478398,
Торғай облысында 453416 ... ... Осы ... 4147,8 мың ... ... ... көлемінде қоныстанғаны, оның 3392,8 мыңын
(81,8%) қазақтар, 454,4 мыңын (11%) орыстар, ал қалған 300,6 ... ... ұлт ... ... хақында ғылыми еңбектеде нақтылы ... ... ... ... ХХ ... басындағы Қазақстан халқының
санын анықтауда дерек көзі қызметін атқарары сөзсіз. ... ... ... сыни ... ... оның ... тұстары
зерттеу барысында ескерілуі тиіс. Қазақ жеріндегі халық санын 1897 ... дәл бере ... ... ... сол ... В. ... атап көрсеткен болатын. Ол 1897 жылғы санақ халықты толық қамтымаған,
сол себепті тұрғандардың ... ... ... ... деген пікірін де
білдірген еді. Мұндай пікір 1897 жылғы санақ ... ... ... ... ... белгілі этнограф С.К. Патканов тарапынан ... ... 1897 ... санақтың жалпы қортындыларын өңдеуге қатысып,
ондағы кемшіліктер туралы: «Тұрғындардың ... ... ... ана ... алу көп жағдайда қателікке ұрындырады... Түркістандағы түркі
тайпалары ... ... қара ... ... ... ... ұқыпсыздығы салдарынан
«түрік» деген жалпылама атаумен берілген. Бұл өлкен халқының, жергілікті
тұрғындардың ұлттық құрамын анықтауда ... ... ... ... ... ХХ ... ... Қазақстан халқының демографиялық ... ... ... ... орыс ... 1897 ... ... дұрыстығын күмәнданушылық таныта коймады. Бұл мәселеге
кеңестік дәуірде алғаш көңіл аударған ғалымдардың қатарында Г.Г.Галузоны
ерекше атап ... ... ... ... ... ... аграрлық
қатынастарды қарастырған еңбегінде өлкенің демографиялық ахуалына да назар
аударып, 1897 жылғы санақ ... ... ... анықтауға
талпынды. Сөйтіп, ол санақта халық саны Жетісу облысы ... ... ... ... ... кем ... айқындады. Соның
нәтижесінде, автор статистикалық комитеттердің мәліметтерін пайдалану
мұқият ... ... ... ... ... келген.
Белгілі демограф ғалым М. Тәтімов 1897 жылғы санақта 100/0-ға жуық
Қазақстан тұрғындары есепке алынбай ... ... ... ... ... 1897 жылы ... ... қазақтар 3739 мың адамды
құраған. М. Тәтімовтың есебі дұрыс болған жағдайда 350 мыңға жуық ... ... ... ... ... ... ... Н.Е.
Бекмаханованың және Н.В.Алексеенқоның еңбектерінде де ... ... ... ... адам санаққа ілінбей қалғандығы жөнінде нақтылы
мәліметтер келтірілмейді. Н.Е.Бекмаханова санақ кезінде тұрғындардың ұлттық
құрамын анықтауда ана тілі және жанама ... діни ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысында орыс
емес өзге славян халықтардың арасында ана тілін орыс тілі деп ... ... Оның ... ... ... орыс ... саны едеуір
артық көрсетілген еді. Әсіресе, Қазақстанға қоныс аударған украиндер мен
белорустардың ... өз ... қол үзе ... да олардың ана тілі орыс
тілі деп есептеліп, орыс халқы қатарында саналып кеткен. Н.Е.Бекмаханова
1897 ... ... ... ... халық санын дәл бере
алмайтындығын айта ... оның ... ... ... ... ... ... маманданбауымен және халықтың жаңадан
салық төлетеді, әйтпесе әскер қатарына ... деп ... ... ... ... кемшіліктерді Н.В.Алексеенко да атап көрсете отырып: «Жетісу мен
Сырдария облыстарында қырғыздар мен қазақтардың саны ... ... ... ... өзбектердің көпшілігі түркі халқы деген топқа
жатқызылған», -деп ... бұл ... ... 1911 жылы ... ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ғасыр басындағы ... ... даму ... ... ... 1897 ... кемшіліктері қатарына қазақ пен қырғыз халқын ажыратпай, оларды
бір халық ретінде көрсетуін жатқызады. Осылайша, ол Н.В.Алексеенконың ... ... ... ... ... ... ... деген атаумен берілген. Бұл облыстағы қазақ пен ... ... ... ... ... ... тудыратын. Сондай-ақ автор
Сырдария облысындағы ... ... ... ... қазақ және
өзбек халқының құрамдарына кіретіндіктеріне қарамастан олардың жалпы саны
өз алдына бөлек берілгенін дұрыс емес деп ... /37/. ... ... да ... диссертациясында айтылған /50/.
Санақ материалдарындағы кемшіліктердің орын алу себебін В.В.Козина
өзінің тарихи-демографиялық ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндетін тұсінбей, оны халық
мүддесіне қарсы бағытталған үкіметтің іс-шарасы ретінде қабылдап, оған ... ... ... ... ... бөлігі санақтан бас тартуға
талпынды ... өзі және ... ... ... ... ... ... және жоғарыда аталған авторлар санақ материалдарында
кездесетін кемшіліктерді атап көрсеткенімен, ондағы мәліметтер ... ... ... дерек көзі қызметін атқаратындығын теріске шығармайды.
ХХ ғасыр басындағы Қазақстан халқының демографиялық ахуалына ... ... ... зерттеушілер санақ материалдарына сыни көзқарас
тұрғысынан қарап, ондаған кемшіліктерді ашып көрсетпесе де, олар ... бұл ... ... ... да ... ... материалдарды
ғылыми айналымға ендірді. Бұл материалдарды ... ... ... қазақстан тарихи-демографиясының көптеген мәселелерін шешуге өз
септігін тигізеді.
Революцияға дейінгі орыс зерттеушілері ... әр ... ... ... ... екі ... жіктеуге болады: ресми материалдар
(есептер, анықтамалар) және зерттеулер мен мақалалар /38/.
Қазақ жерінде өкімет ... ... ... ... ... мен ... ... аймақтардағы тұрғындардың
саны мен құрамы қамтылған. Жергілікті ... пен ... ... ... кеңінен тартылған. Мәселен,К.К.Паленнің 1908 жылы
Түркістан өлкесінде (Жетісу, Сырдария, Ферғана, Самарканд облыстарында)
жүргізген тексеру жұмыстарында түрлі ... ... ... ... ... ... ... өкіметке тапсырған көп томды ... ... к ... ... ... в ... атты
қосымшасында әр облыстың, соның ішінде Сырдария мен Жетісу облысы ... ... ... ... орналасу тығыздығы, ұлттық құрамы, қала
халқының үлес салмағы, жастық –жыныстық ... ... ... ... ... халық санағы мен 1907 жылға дейінгі статистикалық комитеттердің
мәліметтері бойынша ... өсу ... ... ... ХХ ... ... ... мен Сырдария облыстары халқының
демографиялық ... ... ... ... ... ... орындарының, қоныс аудару басқармасының тапсырмасы
бойынша жүргізілген тексеру ... ... ... ... ... жұмыстарының материалдарында сол аймақтың ... даму ... ... ... ... ... көлеміндегі тұрғындардың демографиялық даму ... ... ... территориялық ауқымынын кеңдігі жағынан 1917 жылғы
жарық ... ... ... ... Ол Ресейдің азиялық
бөлігіндегі жер мәселесіне қатысты материалдарды ... ... ... ... ... ... ... жылдар аралығындағы
өсу динамикасын, құрамындағы өзгерістерді қарастырады. ... көзі ... ... ... ... ... ... мен 1916 жылы
өткен ауыл шаруашылығы санағының материалдарын ... Ол ... ... қала ... ... мен ... ... саны,
құрамы, орналасу тығыздығы түрінде топтастырып талдайды.
Дала облыстарындағы тұрғындар 1905-1916 жылдар аралығындағы едәуір
өскен, бірақ оның ... ... өсім ... ... тұжырым жасады.
Оның пікірінше, уездердегі халық өсімі барлық уездерде біркелкі болмаған,
мұндай әркелкілік Ресейдің ішкі ... ... ... есебінен
туындаған. Өйткені, қоныстанушылар шұрайлы, шаруашылыққа қолайлы жерлерге
қоныс теуіп, уездердегі орналасуы біркелкі емес ... ... ... ... бөлігінен коныс аударғандардың 250/0-ы Дала
облыстарына қоныс тепкен.
Негізінен революцияға ... орыс ... ... ... өсіміне, яғни қоныс аударушылар есебінен халық
санының артуына көбірек көңіл бөлген еді. Өйткені, ... ... ... ... ... арқылы шеткері аймақтарда өзінің сенімді
тірегін қалыптастыруды көздеген болатын. Осыған ... ... ... Г.Логинова, Н.Гаврилов, В.А.Васильев, Е.Яшнов
секілді зертеушілердің Қоныс аудару басқармасы, ... ... ... негізінде жазылған еңбектерінде орыс шаруаларының
саны, өсім деңгейі ... Оған ... ... осы кезде Қоныс
аудару басқармаларының жекелеген аймақтарда ... орыс ... үй басы ... (подворная перепись) жүргізуі де өзіндік ... ... 1913 жылы ... ... 5 ... ... арасында санақ жүргізілген еді. Бұл санақтың ... ... ... ... ... ... ... облысында қоныс аударушылар 24368 адамды құрып, оның 12565-і ер
азаматтар, ал 11803-і әйелдер екендігі жайлы айтады.
Қазақстан ... ... ... ... ... дейінгі
әдебиеттерде біршама болсын қамтылды. Мәселен, 1903 жылы жарық көрген
«Тосия. Полное географическое ... ... ... аты ... ... ... өсім жағдайы қарастырылған. Ондай табиғи өсімге ... ... ... кері ... тигізіп отырғаны айтылып, ... ... 100 ... ... өлім ... ... облысында -2,6,
Семей облысында-1,6, Торғай облысында-1,4, Орал облысында-1,1 адамды
құрайтындығы ... ... ... Бұл ... 1907 жылы
Ақмола облысында П.Кузнецовтың жетекшілігімен жүргізілген зерттеу
жұмыстарының ... да ... ... ... ... бір ғана ... уезінде 1,8 отбасына 1 баладан тура
келетіндігі ... ... ... ... ... және ... балалар арасында өлім-жітімнің жоғары
болуымен байланыстырады /39/.
Қазақ халқының ХХ ... ... ... ... мәселесіне революцияға
дейінгі тарихнамада көңіл бөлген бірден-бір ғалым С.К.Патканов ... ... ... өсім ... ... осы ... да ... Автор 1897 жылдан 1897жылға дейінгі аралықта
Сібір өңірі қазақтарының табиғи өсімі 12,10/0 ... ... ... ... ... ... өсімнің төмен болуы себебін халық арасында кең
тараған жұқпалы аурулармен байланыстырады. Сонымен бірге өкімет ... ... ... ... ынталылық танытпай отырғандығын да
айыптайды.
ХХ ғасыр басында қазақ халқының демографиялық даму ... ... ... сахнасына көтерілген қазақ зиялыларының назарынан тыс
қалмаған еді. ... ... ... ... ... ... ... мүдде тұрғысынан айтқан ой-пікірлері сол кезеңде ... мен ... ... беттерінде жарияланды. Мәселен, көрнекті ғалым,
«Алаш» қозғалысының көш басшысы ... ... ... ... ... ... пікірін «Қазақ» газеті бетіндегі
жариялап, ... деп ... «Бір ... адам ... ... ... 15 адам.
Он жыл аралатып екі есеп ... ... ... ... ... бір ... қосылып өскен. Бұған қарағанда, қазақ баласының өсімі ... ... ... кем ... ... ... мыңға 15-тен өсіп, 1897
жылы орыс қол астындағы қазақ 4 миллион 84 мың деп есеп қылынса, 1913 ... ... 64 мың ... Бұл ... ... ... да бар» ... қазақтардың 1913 жылғы саны жайлы келтірілген мәліметте
Ферғана мен Самарқан облысы қазақтарының саны да қоса ... Оның ... ... ... 79 мың 83, ... ... 374 мың 981 ... Ә.Бөкейханов 1910 жылы жарық көрген «Киргизы» (Қазақтар) атты
әйгілі мақаласында осы кездегі ... ... ... 4696600 ... ... жылдық өсім коэффиценті 1,5-ке тең екеңдігін айтқан
болатын. Ол бұл ... ... ... ... ... ... да ... аударып, оны былай көрсетеді:
Семей облысында-қазақтар 86,20/0,орыстар 7,50/0,басқа халықтар ... ... ... ... ... ... 76,50/0,орыстар 230/0, басқа халықтар 0,50/0;
Орал облысында-қазақтар 72,50/0, орыстар 250/0 ... ... ... 15 0/0, ... 6,70/0, басқа халықтар
78,3; Сырдария ... 600/0 , ... 40/0 , ... 360/0, ... ... 770/0, орыстар120/0
басқа ... 9,80/0; ... ... 20,30/0, ... ... ... 790/0; Самарқан облысында-қазақтар 80/0, ... ... ... 90,70/0; ... ... ... халықтар 790/0.
Алаш қайраткері Ә.Бөкейханов Қазақстандағы демографиялық ахуалға
Ф.А.Щербина экспидициясына қатысқан ... ... ... қоя ... ... ... кейін жиналған материалдарды
Ә.Бөкейханов, ... және ... ... ... ... ... ... «Семей облысы, Қарқаралы уезі»деген атпен Щербина
экспидициясы ... 6-том ... 1905 жылы ... ... ... Кейіннен, 1903 жылы Сібір теміржолы бойындағы Челябі және Том
(Томск) қалалары ... ... ... еткен экспедиция
жұмысына қатысып, оның ... да өз ... ... бұл ... қазақтардың табиғи өсім мәселелеріне
де әжептеуір орын берілген болатын. Мәселен, С.П.Швецов ... ... ... ... в ... ... атты еңбегінде
қазақ отбасындағы адам саны мен қожалық иелігіндегі мал ... саны ... ... ... ... ... ... төлейтін
қаржысы болмағандықтан ұзақ уақыт бойдақ жүреді, ... күш ... ... ... саны ... ... Байлар «қалыңмалға» беретін ... ... әйел ... ... бай ... әйелдер саны көп»,-
деп жазады. Ә.Бөкейхановтың есебінше Дала облыстарында 100 ер ... ... 80,98, ал бай ... 112,84 әйелден келген /41/.
Ә.Бөкейханов көрсетіп отырған ер адамдар мен әйелдер арасындағы сандық
қатынастың сәйкес келмеуі қазақтардың табиғи өсіміне белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... ... қазақ халқына
өспеуі» деген мақаласында былай деп нақтылай ... ... ... ... 15-20 мал һәм 150-200 сом ақша керек. Осы себеппен біздің ... 30-40 ... ... ... ... Одан әрі автор қазақ халқының
көбеюіне кедергі ... ... ... малды сынға алады. Тағы бір ... ... ... қалыңмалды төлеуге шамасы жоқ қазақ ер
азаматтарының кейбірінің 40-50 жасқа ... ... ... ақыры шоқынуға
дейін барғанын жаза ... ... ... ... ... ревалюцияға дейінгі тарихнамада Қазақстан халқының ХХ ғасыр
басындағы демографиялық дамуы көп жағдайда саяси-әлеуметтік, қоныстандыру,
аграрлық мәселелерге қатысты ... ... ... ... Немесе
шағын мақалалар түрінде ғана жарық ... 1917 ... ... ... ... өсу ... демографиялық даму ерекшеліктері
толығымен ашылмады. Мұндай ... ... ... де орын ... ... ... ... зертеулер жүргізілмеді.
Кеңестік дәуірде алғашқылардың бірі болып қазақ халқының ... ... ... ... ... ... көңіл бөлген еді. Ол
Ташкентте шығып тұрған Түркістан Кеңес Республикасы қазақ білім комитетінің
органы «Сана» журналының 1924 ... 2-3 ... ... ... саны ... құрамы және орналасуы жайлы деректерді ... ... 1917 ... қазақ халқының санын орналасуы мен құрамына ... ... ... осы ... ... 5 ... 930 мың адамды құраған деген
тұжырымға келеді.
М.Тынышпаевтың осы ... ... ... ... М.Тәтімов
онда қазақтар саны 100/0-ке дейін артық көрсетілген деген пікір білдіреді
/42/.
М.Тәтімов өз ... ... ... ... біраз
кемшіліктер орын алған жайлы айта келіп, былай деп ... ... ... анықтаудағы ең үлкен және басты қателігі-шетте тұратын
қазақтардың ... тым ... ... ... 1917 жылы ... саны ... 930 мың ... М.Тынышпаевтың бағалауын біздер 5 миллион 360 мың деп
қайта түзеттік. Бұл деректер қазақтар санын анықтауда ғылыми-демографиялық
зерттеулер нәтижесінде ... ... ... ... түседі.
М.Тынышпаев өз зерттеулерінде қазақтың жүздері мен тайпаларының және
руларының ... ... ... орын ... тарихи терең сыр
жатқандығына терең үңіле ... ... ... ... секілді алаш қозғалысы қайраткерлерінің жер ... ... ... ХХ ... ... ... ахуалына патша өкіметі жүргізген қоныс аудару, аграрлық
саясатының әсері де ... ... мен ... ... аграрлық саясаты салдарынан Ресей келімсектерінің ... ... елде ... ... ... қалыптастырғандығын ерекше
атап көрсетеді.
Авторлар еңбектерінде тұрғындардың табиғи ... ... ... есе асып ... ... есебіне қазақтардың үлес салмағы
жылдан жылға төмендегініне назар аударады. Мәселен, Т.Шонанұлы ... ... ... ... ... Орал облысының ауыл тұрғындарының
өсу динамикасын статистикалық мәліметтер бойынша беріп: «1905-1916 жылдар
арасында мұжық 1830/0, атты қазақ 210/0, ... ... ... екі есе ... тек өскендіктен емес, Ресейден келгенімен көбеюде.
Атты қазақ саны 1 ... 21 адам ... ... ... ... сол
кезде көбірек жазылғандықтан. Қазақтың 1 жүзге 6 адам қосылуы-тек туғаннан
өскені»,-деп жазып. ХХ ... ... ... ... дәл ... көрсетеді /42/.
Отарлаудың жергілікті халықтың үлес салмағына кері әсері жайлы
Г.Сафаров пен ... де ... ... ... ... отаршылдық саясаты нәтижесінде 1902-1913 жылдары Түркістан
өлкесінде ... мен ... ... ... ... мен
дұнғандар 6,70/0-тен 4,90/0-ке кеміген, ал орыстар ... ... ... ... ... 1915-1917 жылдары аралығында
Қазақстан мен Орта Азияда қазақтардың саны 4753,8 ... 4061,3 ... ... ... /43/. Мұндай мәліметтер 1930 жылы жарық көрген
Е.Волковтың еңбегінде де келтірілді. Автор Қазақстан ... ... ... өсім басымдылық танытқандығын ... ... 1914 жылы ... мен ... ... өлке халқы 3959 мың адамға жеткендігін, яғни 1897 ... өсім ... ... ... ... ... 1 ... санағының деректері негізінде жасалған жекелеген ұлттар
бойынша Қазақстан Республикасының ... мың ... |1989 |1999 ... ... |
| | | ... |
| | | | |1989 |1999 ... |16199,2 |14953,1|92,3 |100 |100 ... | | | | | ... |6496,9 |7985 |122,9 |40,1 |53,4 ... |6062 |4479,6 |73,9 |37,4 |30 ... |875,7 |547,1 |62,5 |5,4 |3,7 ... |331 |370,7 |112 |2 |2,5 ... |946,9 |353,4 |37,3 |5,8 |2,4 ... |320,7 |249 |77,6 |2 |1,7 ... |181,5 |210,3 |115,9 |1,1 |1,4 ... |177,9 |111,9 |62,9 |1,1 |0,1 ... |806,6 |646,1 |80,1 |5 |4,3 ... ... ... ... ... агентігінің |
|мәліметтері бойынша есептелген. ... ... ХХ ... ... демографиялық даму мәселелері
С.Асфендияров, Т.Рысқулов, П.Г.Галузов зертеулерінде біршама көрініс тауып,
қоныс аудару саясаты ... ... ... үлес ... ... ... Сөйтіп, авторлар өзінің бастауын 20-жылдардан алатын,
әкімшілдік-әміршілдік жүйенің ... ... ... ... ... ... ... береді.
Дегенмен, 1940-1960 жылдары аралығында Қазақстан халқының ХХ ғасыр
басындағы демографиялық даму ... ... ... саяси
-әлеуметтік, экономикалық мәселелерді қарастырған еңбектерде жанама ... ... Оның ... ... ... ... сай
демография маркістік-лениндік методология аясында қарастырылып, ... ХХ ... ... көп ... құрамы дәріптелініп, қазақ халқының
күрделі демографиялық ... ... ... ... ... осы кездегі
авторлардың ішінде Қазақстан халқының өсу динамикасындағы ерекшеліктердің
шынайы келбетін ашып көрсетуге ... ... да ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан халқының ХХ ғасыр ... ... зер ... 12 жыл ... өлкедегі қазақтар 12,90/0-ке, ал орыс
тұрғындары 2,2 есе өскендігін айқындаған. Сонымен бірге, ол ... ... мен бере ... ... ... ... тұрғындарын саны
механикалық өсім негізінде артқандығын ашып көрсетіп, ... деп ... жылы ... ... қазақ уездерінде 3732 өзбек болған. 1913 жылы
олар 7926 ... ... Бұл 9 жыл ... өзбектердің саны 2,1 есе өскенін
аңғартады. 1910 жылы ... 37,5 ... ... ... болатын.
Мұндай құбылыс Шығыс Түркістаннан, Қашғариядан өзбектердің ағылып келуінен
туындады. Осылайша, облыс орыстармен ғана ... ... ... да ... ... ... жылдары ХХ ғасыр басындағы Қазақстан халқының демографиялық
даму мәселелерін ... ... ... ... көре ... ... Ф.Н.Базанованың ревалюцияға дейінгі Қазақстан тұрғындарының этникалық
құрамының қалыптасуына арналған ... ... ... ... ... ... болады. Ф.Н.Базанова ревалюцияға
дейінгі Қазақстан халқының демографиялық дамуында патша ... ... ... ... ... өсім ... ... деген
жоғарыдағы авторлардың пікірлерін қолдай отырып, ... ... ... ... де назар аударады.
Ф.Н.Базанова 1902-1913 жылдары қазақ халқының саны 90/0-ке қысқарғанын
анықтап, мұндай қысқаруды қазақ даласында жиі ... ... ... ... соқтырған жұттың нәтижесі деп есептейді. Сонымен бірге, ... ... ... ... ауа көшуі халық санының
қысқаруына алып келді дейді. Бірақ, ... ... ... ... кезінде
қаза тапқанын және қаншасының елден ... ... ... ... ... Осы жерде айта кететін бір жайт Ф.Н.Базанованың ... ... тек ... ғана ... ... ... зерттеуші
О.Мұхатова өзінің тарихнамалық еңбегінде сынға ала отырып, бұл жайлы ойын
былайша ... ... ... автор үнемі болып тұрған ... деп ... ... бір жақтылы пікір екендігіне көз жеткізу ... ... ... ... ... ... ... қайыршылыққа
үшырап, азаюы қоныстандыру саясатының тікелей ... ... ... қиын ... ... Г.К.Кронгардт секілді зерттеушілердің
1970 жылдары жарық көрген мақалаларында /43/ алғаш рет қала тұрғындарының
санына және ... ... ... ... ... ... ... архив
құжаттарынан мәліметтер бойынша сараланып талданды. Авторлардың барлығы да
қала тұрғындары арасында жергілікті ұлт ... яғни ... ... атап ... Олар ... құбылысты қазақтардың
көшпелі тұрмыс кешкендігімен байланыстырады. ... ... ... соңы мен ХХ ... ... ... өңірлердегі Перовск,
Шымкент, Әулиеата, Түркістан қалаларында қазақтардың үлес салмағы 400/0-ке
жуық ... ... ... ... жылы Томск қаласында жарық көрген «Проблемы исторической
демографии» атты ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық факторлардың әсері жайлы
және Г.К.Кронгардттың Оңтүстік Қазақстанның демографиялық ахуалына ... ... ... ... ... ... /43/ ... болатын.
Ж.Қ.Қасымбаев Шығыс Қазақстан қалаларының ішінде тұрғындарының саны ... ... ... Сібірдегі ірі қалалар қатарына қосылатындығын атап
көрсетеді. Ол ... ... қала ... ... ... ... ер ... әйелдерге қарағанда саны едәуір басым келетіндігін
анықтады. Автордың пікірінше, мұндай құбылыс қалаларда әскери ... ... ... ... Г.К.Кронгард мақаласында Оңтүстік Қазақстан
қалалары тұрғындарының жылдық орташа өсімі 1897-1905жылдары 1,60/0,ал 1905-
1914 жылдары 7,20/0 болғаны ... қала ... ... өзгерісті қоныс аудару саясатының қарқын алуымен ... ... орыс және ... ... Жетісу облысында 1905-1914
жылдары 49,10/0-ке, ал Сырдария облысында 22,10/0-ке өсек осы ... ... ... ... ... ... ... пен В.М.Кабузанның мақалаларында Ресей ... ... даму ... ... механикалық
және табиғи өсімнің алатын орындары ашылып көрсетілген. ... ... Қиыр ... ... Орта Азия ... шеткері
аймақтарына 1897 жылдан 1916жылға дейін 5,2 милионан астам ... ... ... ол ... демографиялық процесте механикалық өсімнің
басымдылық танытқанын негіздей отырып, ондағы ... ... ... ... ... ... осы ... табиғи өсім Қазақстанда
11,30/0 болған.
Қазақстан халқының ХХ ғасыр басындағы ... даму ... ... ... мен ... ... еңбектерінде /85/
зертелді.
Н.В.Алексеенко еңбегінің хронологиялық шегі 1870-1914 жылдар
аралығын ... Онда ... өсу ... ... ... ... ... құжаттары, 1897 жылғы бірінші жалпыресейлік халық ... ... және 1917 ... ауыл ... ... ... ... мәліметтер бойынша зерттелінген. Автордың мұндай дерек
көздерін ... ... ... ... ... алған: «Еңбек негізінен жарияланған деректер бойынша жазылған, ... ... ... жасалмаған. Автор этникалық статистика мәселелерін
қозғамайды. Ол демографиялық ахуалды тек 1897 жылғы санақ бойынша ... 1916 ... ... ... дәлдігі мен толықтығы
сараланбаған»-деп орынды сынға алған /86/. ... ... ... Н.В.Алексеенко еңбегінде ревалюцияға дейінгі
Қазақстандағы қоныстанудың жалпы заңдылықтары ... ... өзі де атап ... ... ... санына, қала тұрғындарының үлес салмағына, өсім деңгейіне
көңіл бөлген, ол ... ... ... өсім ... ... ... ... оны былайша көрсетеді: Ақмола облысында-0,80/0, Торгай
облысында-10/0, Семей ... 0/0, Орал ... ... 10/0, ... ... ... ... жылдық өсімі
деңгейінің мұндай төмен болуын ... ... ... ... ... ... ... өлім –жітімнің көп болуымен және
халық арасында некелесудің бәсеңкі болуымен байланыстырады. Оның пікірінше,
орта есеппен ... 100 ер ... 85-87 ... келген, сондай-ақ,
қалыңмал төлеу қазақтар арасында ... ... ... ... кедергі жасаған. Бірақ автор өсімінің төмен болуын отаршылдық
саясатпен байланыста қарастырғанда орынды болар еді. ... ... ... ... ... құнарлы жерден айрылып, шаруашылығы күйзеліске
ұшыраған. ... ... ... ... ... әр ... жұқпалы
дертке шалдықты. Әрине, мұндай халдегі халықтың табиғи өсімі төмен болады.
Бұл ... ... ... ... өз ... ... болады. Автордың көрсетуінше, қазақтардың құнарлы жерлеріне
иеленген қазақтардың өсім ... ... ... ... орал қазақтары 114166 адамнан 161514 адамға, Сібір ... ... 169829 ... ал ... ... 33757 ... ... өскен. Қазақстанға қоныс аударған орыс және ... ... ... де ... болған. Н.В.Алексенко халық санының өсуіндегі
ерекшелікті былайша орынды ... ... ... саны 1914 жылы ... салыстырғанда өлкенің барлық облыстарында өскен. 1914 жылы тұрғындар
саны 2Д есе ... Бұл 1897 ... ... 370/0-ке көп. Қоныс
аударушылардың ағылып келуімен халық саны Ақмола облысында -3 есе, ... ... ... ... қоныс аудару саясаты нәтижесінде қала тұрғындарының
саны және халықтың орналасу тығыздығы арта ... ... ... ... ... ауыл ... -490/0-ға, қала тұрғындары-
670/0-ға артқан. 1897 жылы Қазақстанда бір шаршы километрге 1,9 ... ... 2,8 ... ... ... ... Қазақстан халқының демографиялық
дамуының ерекшеліктері ... және ... өсім деп ... ... ... ... жылдары Қазақстан мен
Қырғыстанда механикалық өсім 1446,1 мың ... ... өсім ... ... ... айта ... ... тұрғындардың
этникалық ... ... ... Ол ... үлес ... ... қоныс аудару саясатымен ғана
емес, сонымен ... 1916 ... ... ... қазақтардың
үлес салмағы Семей облысында 73,07% -тен 67,39%, ... ... ... ... 3,62 %-ке, ... ... 13,61- ... атап көрсетеді. Осы мәліметтердің ішінде Жетісу ... ... ... ... ... тудырады. Өйткені, 1916 жылғы
көтеріліс кезінде Қазақстанның басқа өңірлеріне қарағанда ... ... ... адам ... ... көпшіліке аян. Сондықтан, 1914-
1917 жылдары Жетісу ... ... үлес ... 1,140/0-ке ғана
қысқарды деген пікірмен келісу қиын деп ... ... ... ... үлес ... азаюына 1916 жылы қазақтардың тыл жұмысына
алынуының әсерін ... тыс ... ... ... дерек көздерінің көмегімен және олардың
алуан түрлілігімен ерекшеленетін Н.Е.Бекмаханова еңбегінен өз ... ... сай ... ... ... ... өлкені
игеруде игі ықпал жасаған құбылыс ретінде дәріптелгенін аңғаруға болады.
Қазақстан ... ХХ ... ... демографиялық дамуының
ерекшеліктері 1990 ... ... ... ... М.Н.Сыдыков, В.В.Козина ... ... /44/ жаңа ... ... ... қарастырылды.
М.Х.Асылбеков пен Ә.Б.Ғалиевтің монографиясы 1917-1980 жылдар аралығында
қарастыруға арналғанымен, онда ревалюцияға ... ... ... ... да ... ... ... халық саны мен өсу
динамикасын 1897 ... және 1926 ... ... материалдарының мәліметтері
бойынша қарастырып, Қазақстанның демографиялық дамуына сол тарихи кезеңдегі
1916 жылғы көтеріліс, 1917 жылғы қос ревалюция ... ... ... із ... атап көрсетті.
Қазақ халқының санына ХХ ғасыр басындағы тарихи оқиғалардың ... ... ... ... ... ... ... бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары 120 мыңға жуық ... ... ... 1916 жылғы көтеріліс кезінде 150 мыңнан астам ... және т.б. ... ... ... ... ... ... үлес
салмағының азаюына алып келгенін айтқан. Сондай-ақ, 1914 жылы 3963,5 мың
болған қазақтар 1917 жылы 3614,5 мың ... ... яғни ... осы ... ... ... қысқарғаны жайлы пікір білдіреді.
Автордың мұндай мәліметі М.Қ.Қозыбаевтың 1916 ... ... ... саны 446 мың ... кеміді деуімен сәйкес келеді /89/.
Елдің ХХ ғасыр басындағы демографиялық ахуалының астарын терең ашып
көрсету ... ... пен ... оның аймақтық
ерекшеліктеріне назар аударған. Батыс қазақстан өңіріндегі демографиялық
жағдайдың ... ... ... ... ... ... және ... өсімінің төмен болуын патша өкіметінің отаршылдық
саясатымен байланыстыра отырып, патшалық ... ... ... ... нәтижесінде Батыс Қазақстанның этнодемографиялық құрылымында
күрделі ... алып ... ашып ... ... ... ... жаңа ... ұстаным негізінде, ұлттық мүдде
тұрғысынан жазылғаны айқын аңғарылды.
Орталық ... ... саны мен өсу ... ... да ... жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан қарап, өз
тұжырымдарын мол ... ... және ... ... ... Сөйтіп, орталық Қазақстанда да халықтың өсімінде туылу мен өлім-
жітім бір деңгейде жүріп, өсім коэффиценті төмен ... ашып ... –ақ, ... ... ... ... ... басты айырмашылығы
онда қазақтардың үлес салмағы басым болғанын, яғни тұрғындардың 930/0-ін
құрағанын атап көрсетеді. Мұның себебін, ... ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстан егіншілікке қолайсыз
және климаты қатал болуы себепті ... ... ... ... Халқының ХХ ғасыр басындағы демографиялық даму мәселелері
шетелдік тарихнамада айтарлықтай орын алады. Ол ... ... және ... ... /44/ ... болады.
Осы зерттеушілер Дж.Демко, К.М.Макқолей, С.Беккер, Д.Уильямс секілді Батыс
зерттеушілері Қазақстан халқының ХХ ... ... өсу ... ... ... жеткілікті меңгергенін атап көрсетеді.
Дегенмен, осы батыс ... ... ... ... /44/ ... ие ... атап өткен жөн. Оның «Қазақстанды орыстардың отарлауы
(1896-1916)» атты ... ... ... ... ... К.Есмахамбетов
аударып, 1997 жылы жариялаған еді. Дж.Демко ХХ ғасыр басындағы күрделі
демографиялық ... ... ... ... мен салдары» ретінде
қарастырады. Автор өзінің бұл жайлы пікірін былайша білдіреді: «Қазақстанға
орыс ... ... ... ... ... ... ... 1896-1916
жылдар ішінде Қазақстан халқы 2 милионнан астам адамға, яғни 560/0-ке ... ... ... ... құрады. Бұл жаппай қоныс аударудың нәтижесі
еді». ... осы ... ... ... ... ... зерттегенін аңғаруға болады.
Осылайша, ХХ ғасыр басындағы Қазақстан ... ... ... ... ... ... талдадық. Қорыта айтқанда,
демографиялық жағдайдың көптеген тұстары зерттелініп, өз ... ... ... Ревалюцияға дейінгі еңбектерде демографиялық дамудың
ерекшеліктері патшалық-чиновниктік және ... ... ... ... 20-30 жылдары мәселені ғылыми тұрғыда зерттеуде
алғашқы ... ... ... ... жылдардағы зертеулердің
жариялануы әкімшілдік-әміршілдік ... ... ... ... ... ... Сондықтан, демографиялық даму мәселелері ... ... ... оның ... астарлары ашық айтылмады.
Демографиялық дамудың ХХ ... ... ... ... 1990 жылдардан
бастап жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан қарастырыла бастады.
Дегенмен,ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы демографиялық процестерді
зерттеуде өз шешімін ... ... ... жоқ ... ... мәселелер
Қатарына сол кезендегі халықтың өсу динамикасына тарихи оқиғалардың әсерін
және демографиялық дамуын аймақтық, атап айтқанда, Оңтүстік ... ... ... және ... ... ... болады.
Қазақстан халқының демографиялық дамуына сыртқа көші-қон процестерінің
тегеурінді ықпалы ХХ ... ... ... ... берді. Сырттан көші-
қоншылардың ағылып келуі нәтижесінде халық санының табиғи өсімінен ... өсім ... ... ... ... Бұл кезеңдегі көші –қондық
процестердің ... алуы ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, көші-қондық процестердің денін аграрлық көші-қон
құрады.
Патша өкіметі қоныс аудару саясаты арқылы, біріншіден ... ... ... ... ... аударушылар арқылы шеткері
аймақтарда патшалық ... ... ... ... ... еді.
Сондықтан, бұл мәселеге арналған ревалюцияға дейінгі орыс ... көп ... ... ... аудару саясатына деген ресми
көзқарасы көрініс тауып, оларды көші-қонының себептері, ... және ... ... ... дейінгі орыс тарихнамасында аграрлық көші-қон ... өсуі мен ... ... ... ... ... ретінде түсіндірілді. Ондағы тұжырымдар Ресейде ... ... мен ... жер ... ... ... ... ауыл тұрғындарын қалыптастырып, аграрлық көші –қонға негіз қалада
дегенге саятын. Осы ... орыс ... ... аграрлық шиеленісті
шешудің тәсіліне келгенде әр түрлі көзқарастар білдірді. Мәселен, И.П.Ямзин
Ресейде ауыл шаруашылығының интенсивтендірілуі ... ... ... ... ... аграрлық көші-қонды бәсеңсітіп, оның болашақта тиылуына
алып келеді деп ... //. ... ... ... әрі ... да 1905 жылы ... ... «Переселение и колонизация» атты
еңбегінде білдірген болатын. Ол «аграрлық көші-қон тарихта жиі ... және ... ... тән ... деп ... ... ... дағдарысты жоюдың жолы жеке меншік жерлерді мемлекет пайдасына алу
екендігін ... ... ... ... Н.П.Очановский ауыл
шаруашылығында жүргізілген тиіс интенсивтендіру жер тапшылығын жоя алмайды,
керісінше ... ... ... тыс ... соқтырады
деп есептеді. Ол шаруаларды қоныс аударту ... ... ... үшін ... ... ие екендігін айтып, аграрлық көш-қонды бір
ретке келтіріуді қолға алуды ұсынды /94/.
Қазақ ... ... ... көші - қон ... қалыптасқан патшалық –чиновниктік ... ... ... ... ... тиімді жолы ... ... ... ... ... ... ... саясатын жан-тәнімен
қолдаған В.П.Вощинин аграрлық көші –қон шеткері аймақтарда ... ... ... ... ол жерлерді игеруде маңызды ... ... ... ... Ол ... ... ... жүруі үшін
қазақ даласы мен ... ... ... ... ... ешқандай төлемақысыз күшпен тартып алуды және ... ... ... деп ... ... ... 1904 жылғы 6 маусымдағы заңға сәйкес орыс
шаруаларына өз беттерінше Түркістанға ... ... ... ... ... көші ... ... жүруіне әсер етпейтіндігінде,
өйткені, ... көші ... ... ... ... ... ... танытылды. Автор 1905 жылға шейінгі аграрлық ... ... өлке ... бойынша қарастырып, ... орыс ... ... ... ғана ... ... ... жағдай жасалуын, ең алдымен суландыру жұмысын қолға
алмай өлкеде ... ... екі ... екендігін негіздеуге
тырысты. Сонымен қатар, «Түркістанда кедей орыс ... ... бай ... құру ... ... қағиданы ұстанып, өлкеге бақуатты шаруаларды
көшіру қажет ... ... ... Оның бұл ұсынысы Столыпиннің аграрлық
саясатына сай келетін. Аграрлық көші-қон ... ... ... В.А.Василиевтің, бұл авторлар қоныс ... ... ... ... ... егіншілікпен айналысуы, экстенсивті
мал ... ... көше ... ... ... ... «үлгілі ықпалы» дегенді дәлелдеуге тырысты. ... ... ... ... жарияланған еңбектердің бәріне тән кемшілік
ретінде қоныстандыру саясатының нәтижесінде қазақ халқының жағдайының
төмендеуі, олардың ... ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады.
Дегенмен, қоныс аудару саясатының нәтижесінде көші –қоншылардың қазақ
даласына ... ... ... ашық ... ... да ... ... «Бірқатар адамдар Сібір мен қазақ даласына ... ... ... ... Ресейде шиеленіскен аграрлық мәселені шешуді
көздейді. Бірақ, осындай пікірдегілер ... ... ... да ... ... ... жазып, қазақ өлкесінде егіншілікке
қолайлы жер ... ... ... ... ... ... орыс ... аударуды тоқтатудың қажеттігі жайлы пікірін білдірген болатын //.
Осындай бағытта, яғни ... көші ... ... ... ... ... бағытында ХХ ғасыр басында бірқатар еңбектер жарық
көрді. Ол еңбектердің авторлары Т.Седельников, ... ... және ... еді ... ғасыр басындағы аграрлық көші-қон процестерінің ауқымын көрсетуде
ревалюцияға дейінгі орыс зертеушілері негізінен Қоныс ... ... ... ... отырған есептеріне жүгінді Н.Турчанинов пен А.Домрачевтің
еңбектерінде // 1896 ... 1914 ... ... ... аудару қозғалысының
қорытындылары осындай мәліметтер бойынша көрсетілген. Бұл ... ... ... ... ... ... орнына,
орналасқан жеріне назар аударылған. Авторлар 1986-1914 жылдар аралығында
Орал өзенінен ... көш- ... 875948 ... ... ... пен ... ... стансасында тіркелгенін айтқан.
Сондай-ақ бұдан өзге арнайы орындарда тіркелместен өз беттерінше ... ... да үлес ... ... ... олардың санын анықтау
мүмкін еместігін де атап өткен.
Көші-қоншылардың ... ... мен ... ... ... Ақмола уезінің Көкшетау уезі материалдары бойынша қарастырылған.
Ол 1907 жылы 37121 көші-қоншылар қоныстанған 37 ... ... 380/0-ы ... 360/0-і ... 50/0-і ... ... ... чуваштар, татарлар екеңдігін айқындаған.Автор осы ... 400/0-і ... ... Ресейден, ал қалғандары
Филяндиядан, Кавказдан және Сібірден келгенін ... ... хх ... басында қоныс аудару саясатын бұрынғыдан
қарқынды түрде жүргізу қазақ ... ... ... салды. М.Дулатов
айтқандай, «ішкі Ресейдн бұлтай көшіп келе жатқан мұжық алдағы көз ... ... ... ... ... ... ... журналы мен «Қазақ»
газетінде қызу айтысқа түскен ... ... бұл ... ой ... келе, мынандай екі бағытты ұстанған ... ... ... ... ... ... пен М.Сералин бастаған топ қоғамдық мешеуліктің негізгі
себебін көшпенді өмір салтын көріп, ... ... ... ... Қазақстанды отарлау екпінінен қаймығып, қазақтарға да келімсектер
сияқты он бес десятинадан жер үлесін алып, отырықшылыққа ... ... істе ... де үлгі көрсетті.
2.Ә. Бөкейханов, А.Байтұрсынов және М. Дулатов бастаған келесі ... және ... ... өмір салтының қалыптасуын және оны өзгертіу
мүмкіншілігін қоршаған табиғи орта ... ... ... ол ... ... ... ұсынып отырған қоныс ... ... ... ... ... отырғандығын, өйткені
жерді жеке меншікке көшіру ... ... ... ... біржола
жерден айыру екеңдігін дәлелдеуге тырысты».
Алғашқы топтың мүшелері 1911-1915 жылдары шығып тұрған ... ... ... Ішкі Ресейден ағылған көші-қоншылар легі
және оның салдарынан туындап отырған жері ... ... ... үнемі
жарияланып тұрды.Сонымен бірге, патша өкіметінің ... ... ... ... , ... ... ... насихат жұмыстарын
жүргізді. Осы бағыта ... ... ... ... ... жер ... ... «Біздің бұрынғы һәм қазіргі халіміз», « Көшіп ... ... ... « ... т.б. ... ... көрді. «Айқап
журналының төңірегіндегі зиалылар Ә. ... ... ... ... ... ... ... төңірегінде топтасқан екінші топ мүшелері қазақ
халқының отырықшы ... ... ... ... жоқ, керісінше, «отырықшы
нормаға» қарсы шығып, оның ... ... үшін ... ... топ ... ... аударушылардың зардаптарын ашып көрсетудегі
ой –пікірлері бір жерден шығады. Бірі ... орай ... өзі ... ... ... көше ... /47/ ... екіншісі «халықтың өсіп, жердің
өспеуі һәм тозуы, қазақ жері патша мүлкі саналып, сол себепті ... ... ... ... жеріне қондыруы, бұл тілеусіз қонақтар келе
бастағаннан бері жер тарылып, ... ірге ... ... күйзелуі» /48/, -деп шындықты бұлтартпай көрсетеді. Дәл осындай
жағдайды қазақ зиялыларының ... ... ... тарихшы М.Тынышпаев өз
еңбегінде баяндайды. Автор Жетісу облысындағы ... ... ... ... ... ... ... байланысты әлеуметтік-
экономикалық жағдайдың күрт төмендеуін ашып ... ... ... ... құлдырап, құнарлы жерлер тартылып алынған соң көлемі
қысқартылып, халқы ... жеті ... ... 1914 ... ... танымастай өзгергендігін ашып көрсетеді.
Патша өкіметінің қоныс аудару саясаты ... ... ... ғана ... ... бірге жерінің тозып, табиғи ортасының
бүлінуіне әкелетіндігі туралы мәселені өз ... дер ... ... ... ... ... ... асығыс және
жаппай қоныстануы тың жерлердің ерте жыртылуына ... ... ... ... ... құнарсыз болып, астық шықпай қалады», ... ... ... ... ... ... табылады.
Сонымен, ХХ ғасырдың бас кезіндегі көші –қон процестеріне ... ... ... мен ... ... әр түрлі. Зертеушілердің
бір тобы проблеманы патша өкіметінің мүддесінен шыға ... ... ... шынайы мән-мақсатын ашуға тырысқан, үшіншілер,
яғни қазақ зиялылары мәселеге ұлттық тұрғындан қарап, өз ... ... ... жері мен ... үшін ... ... жазды. Алайда, олардың ашық түрдегі ой-пікір білдірулері ... мен одан ... ... ... ... ... ... осы жерде ревалюцияға дейінгі кезеңде көші-қондық ... ... ... ... ... ... толық ашылып
көрсетілмегенін айта кеткен жөн. Зерттеушілер ... ... ... баса ... ... ішкі ... ... және
қазақтардың сол кезендегі тарихи оқиғалардың әсерінен сыртқа ауа ... ... 20-30 ... патша өкіметінің қоныс аудару саясаты
салдарынан қазақ даласына еуропалық Ресейден шаруалардың ... ... ... ... ... ... ... ішінде Т.Шонанұлы
мен М.Есболұлының ... ... биік ... ... Олардың
туындыларында отаршыл-чиновниктердің ұлы дережавалық ... ... ... ... ... тұңғыш рет қоныс аудару
саясатының шынайы бет-бейнесі ашық ... ... ... материалдары бойынша жер мәселесінің ушығуы сырттан ағылған көші-
қоншылар санының артуымен тікелей ... ... ... ... Ол өз зерттеуінің кіріспесінде: «Бұл еңбек ойламаған ... ... ... түзету жұмысы екпінді жұмыстан саналып ... үшін де ... ... ... ауыл шаруасы жайынан түрлі
кітаптар арқылы жалпақ бұқараға саяси сабақ ... ... бар. ... ... ... ... Санжар Асфендиярұлы мен Ораз Жандосұлы
маған Түркістанда келімсектер орнаған аудандарда жер мәселесі жайында осы
кітапты жазып бер ... ... ... ... тура ... ... қойған мақсатын айта келе, кеңес өкіметіне дейін ... ... ... ... ... әсер ... баса ... де айтып өткен. Автор нақты деректерге табан тірей отырып,
Түркістанды отарлау барысында 1891 жылға шейін ... 15 ірі ... ... жылы бір ғана ... бұл сан 600-ге ... күрт өскенін көрсетеді де,
осы өсімнің сырын, ... ... паш ... Келімсек атанған көші-
қоншылардың барлық жері ... ... ... 15 есе ... екенін
дәлелдейді.зерттеуші бір кездері Ресей имперясы ... ... ... ... ... қызыл түсті халық секілді
қазақтарды жер жүзінен жоқ қылу ... -деп ашық ... ... ... орыс ... ... арттыру арқылы жүзеге асыруға
талпынғанын да ... жер ... ... ... атпен 1926 жылы жарық көрген
Т.Шонанұлының еңбегінде аграрлық көші-қон ... ... ... ... ... ... 1896-1916 жылдар арасында қазақ
даласына, соның ішінде Ақмола,Семей,Торғай, Орал ... ... ... ... ... Оның ... ... Ақмола
облысына 653290, Семей облысына 133914,Торғай облысына 273811, ... 56338 ... ... ... ... ... автор көшіп келген
мұжықтардың біразы эмигрант болумен қатар иммигрант та болғанын, яғни кері
көшіп кеткенін атап ... Оның ... ... облысынан 95625, Семей
облысынан 10506, Торғай облысынан 20920, Орал облысынан 265 ... ... ... ... ... себебін Т.Шонанұлы былайша түсіндіреді:
«Қайта көшу алғашқы жылдарда көп ... ... ... ең ... жылдарда
Торғайдан тағы кейін құйыла бастағандығы. Алғашқы жылдары ... ... ... ... жаңа ... ... Соңғы жылдары
Торғайдан шұбырып, тіпті көп қайту себебі (220/0) арқадағы жақсы жер алынып
болып, ел ... ... ... жер ... ... боз ... күн көре ... қоныс аудару саясатының нәтижесінде
Т.Шонанұлының пікірінше «қазақ жерлері ... ... ... ... ... мекендерінен көше бастаған». Мысал ретінде
ол Атбасар уезінің Кеңтұбек облысындағы ... ... ... ... ... Майтерек облысынан 500үйдің Қытайға ауып кеткендігін
келтіреді. ... ... ... ... ... ... қазақтардың
өзі де көші-қондық процестердің иіріміне амалсыздан енгеніне алғаш көңіл
бөлді.
Т.Шонанұлы қазақтар ... ... көшу және ішкі ... ... ұдей ... отаршылдық саясатпен байланыстыра отырып: ... ... ... ... ... ... ... Қазақты отырған жерін жұрдай қылып талап, қазақты атамекенінен
айдап, ... ... ... ... ... ... ... жазып, мәселені дәл басып көрсетеді /49/.
С.Асфендияров, Т.Рысқұлов, ... ... ... патша өкіметінің қоныс аудару саясаты «шаруалар отарлауы» деп
бағаланады. Патша өкіметі «қара шаруаларды» Қазақстанға ... ... ... ... жер ... аграрлық қайшылықтардың шиеленісінен
құтылмақшы болды, қазақ жерлері ... ... ... деген пікірде
авторлардың ойлары біртұтас. Бұл зерттеушілердің пікірлеріне ортақ тағы бір
жайт-қоныс аудару ... ... ... ... көрсетілді. Осындай
пікірде болған П.С:Швецов: «Қоныс ... ... ... шаруашылығын
күйзелтіп, халықтың игілігіне қалпына келмес соққы берді»,- деп ашық жазды.
Осы ойда өрбіте ... ... ... ... ... ... егін ... қолайлы жерлері бірте –бірте қарашекпенділердің
қолына ... де ... құм мен шөл ... ... Сөйтіп,қазақ
даласы ауруға ұшыраған адамның ... шұрқ ... ... ... Көші ... ... ... өкіметінің қоныс аудару
саясатымен байланыста қару үрдісі кеңес өкіметінің кейінгі жылдары да ... ... 40-50 ... қоныс аудару мәселесіне арналған бірқатар
ауыз толтырып ... ... ... мен ғылыми мақалалар
жарияланды. Оларды қоныс аудару ... ... ... ... ... бұл ... боыйынша тарих ғылымына сұбелі үлес қосылды.
Ә.Б.Турсунбаев, ТДВерешагин, А.Б.Геллер секілді зертеушілердің еңбектерінде
патша өкіметінің қоныс аудару ... ... ... ... ... ... бұл ... аграрлық көші –қондық процестің ұдай
түсіп, шаруалардың қазақ жеріне қоныстануы шаруашылықтың анағұрлым ... ... жол ... даму тездеп, таптық бөліністің күшейе түсуіне
алып келді деген қисынсыз пікірлер де білдірілді. С.А.Нейштадтың ... ... ... ... ... егіншілік
техникасынсыз қазақтардың диханшылыққа өтуі жүзеге аспаған болар еді» деген
тұжырымы /50/ сын ... ... ... ... жер ... ... ... тоналғанын, сөйтіп, қазақтардың жаңа өңірлерге ... ... ... ... ... ... О.А.Ваганов болды.
Бірақ, бұл кезендегі зерттеушілер коммунистік идеология мен ... ... ... шыға ... ... ... жылы ... көрген монографиялық еңбегіне /50/ де
байланысты айтуға болады.
Б.Сүлейменовтің еңбегінде қоныс аудару ... ... ... ... ... ... жасалған.
Автор монографиясында бұл жайлы нақты ... ... Олар ... қай ... қай облыстың, қай уезінен қанша құнарлы жер тартып
алынғанын, ол ... неше үй ... ... ... ... ... ... талданып көрсетілген. Ол ... ... ... ... ... ... ... Семей облысынан 21,30/0-і
Орал облысынан 140/0-і кері көшіп кеткенін айықындап, оны ... ... ... ... ... ... еңбегінде көші-қоншылардың Ресейдің қай губерниясының
өкілдері болып табылатындығына да ... ... Оның ... көші-
қоншылардың денін Ресейдің Воронеж, ... ... ... ... ... ... ... қоныс аударғандар құраған; олардың
үлес ... ... ... 52,60/0, ... ... 53,90/0, ... 41,70/0 болған.
Қазақстанның оңтүстігіндегі келімсектер қозғалысы П.Г.Галузонның
еңбегінде /50/ зерттелінді. Ол ХХ ғасыр ... ... ... 12жыл ... ... өңірде орыс тұрғындарының 2,2 ... ... ... ... ол 1913 ... ... ... қоныс аударушылардың саны біртіндеп кеми бастағанына көңіл бөліп,
оның ... ... басы ... ... жер ... ... ... басқа зерттеушілер секілді қоныс аударушылардың
«прогрессивті миссиясын» ... ... ... ... ... жер ... ... озып кете алмады» деген пікірді
жақтады.
М.Сужиков пен Г.Демаковтың 1974 жылы ... ... ... ... процестер өз алдына жеке қарастырылды. Авторлар көші ... ... ... ... ... еңбекте
айтылатын ой-пікірлер мынандай тұжырымға барынша бағындырылған: «Капитализм
кезіндегі көші-қондық қозғалыс осы қоғамдық-экономикалық формацияның ... сай ... ... даму ... ... және саяси
сілкіністер кезінде буржуазия көші-қондық процесті тиімді ... ... ... ... ... ... ... нәтиже ғана бере алады.
Сонымен қатар, капитализм кезіндегі халықтардың көші қоны ... ... ... байланыс орнатуына кең жол ашып, өздерінің ауыр
жағдайының себебін бірлестіре іздеуге, күш ... ... ... ... ... ... ... метрополиядағы әлеуметтік
қайшылықты отар аймақтарға аударудың құралы болғанын баяндай ... пен ... ... ... ... әсер еткен
факторларды талдап, оларды төрт топқа жіктеген. Олар ... ... ... ... шаруалардың бас бостандығын алып,
пролетарлана ... ... ... орыс өнеркәсіп буржуазиясының
кәсіпорындарды арзан жұмыс күшімен қамтамасыз етуге талпынып, көші –қонға
мүдделілік ... ... ... буржуазия мен помешиктердің күшейіп
келе жатқан жұмысшылар мен шаруалар ... ... көші ... ... ... ұмыт ... факторға еуропалық Ресейде
шаруалардың жер тапшылығын тартқандығын жатқызады.Бір жағынан, көші-
қоншылар ... және ... ... ... ... ... арасында
егіншіліктің дамуына, көшпенділердің отырықшылыққа көшуіне ықпал етті. Көші-
қон процесінің бұл ықпалы сөзсіз қала мен ... ауыл ... ... ... ... табылады. Екінші жағынан, көші
–қон процесі озбыр ұлтық-отарлық езгі жағдайында жүрді. Сөйтіп,ол ... ... одан әрі даму ... ... /51/. Сонымен бірге,
еңбекте көш-қондық процестің екпін алуымен қазақ жұмысшы тобы ... ... ... ... салықтар, ақшалай алымдар және ауыр
аренда ақысы қазақ кедейлерін адам төзгісіз жағдайға жеткізді. Олар ... ... әр ... ... ... мерзімд немесе тұрақты
жұмыс істеуге мәжбур ... ... ... ... ... ... қалыптасуына алып келді»,- деп жазады авторлар /51/. Осылайша, бұл
еңбекте келімсектердің өлкеге енуі қазақтарды өз ... ... ... ... ... яғни қазақ пролетариатының қалыптасуына алып
келеді деп дәріптелінді.
Көші-қондық процестің Қазақстан ... ... ... әсер
Е.Н.Гладышеваның мақаласында талданған. Автор ХХ ғасыр ... ... және ... ... ... шаруалардың ағылып келуі өлке
тұрғындарының ұлтық құрамын күрт ... атап ... ... ол ... ұлттық сол кездегі тарихи оқиғалардың әсерінен ... ауа ... де ... әсер ... ... ... автор қанша
адамның басқа елдерге көшкені жайлы нақтылы мәлімет келтірмейді.
1983 жылы ... ... ... журналында Ресейдегі
аграрлық көші –қонның ерекшеліктерін талдауға арналған «Аграрные миграции в
России» атты ... ... ... Онда автор Ресейдің ішкі губернияларынан
қоныс аударғандар не себепті көші –қоншылардың ... ... ... оның себебін еуропалық Ресейде ... ... ... ... ... автор қоныс аударушылардың
астарында шеткері аймақтарда патшалық биліктің сенімді тірегін қалыптастыру
жатқандығына мән ... Ол ... ... ... әсер ... ... шартты түрде екіге бөледі: ... ... ... қолайлы бос жатқан жерлердің болуы ... ... ... ... сарқыншақтарының сақталып қалуы.
Шеткері аймақтарға қоныс аударғандарға өкімет орындары ... ... ... ... және жиі ... құрғақшылық. Автор бұл
факторлардың алғашқысын объективтің, ал екіншісін субъективті ... осы ... ... ... ... да назар аударылған. Оның пікірінше, ХХ ғасырдың бас кезіне ... ... ... ... басым болған, ал столыпиндік
аграрлық ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, мақалада аграрлық көші-қоншылардың қаншасының қазақ жеріне
қоныс тепкені ... ... ... ... ... ... В.М.Кабузанның мақаласында көрсетіледі. Авторлар ... саны ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... 1,3 миллион
болып, олардың саны 1916 жылы 2,2 ... ... ... айтады.
Олардың есебінше, 1897 жылға дейінгі аралықта Ресейдегі бұкіл аграрлық көші
–қоншылардың төрттен бірі ... ... ... ... ... ... ... облысы (731,5 мың қоныс аударушы)
қабылдаған. Мақалада Қазақстан экономикасына капиталистик қатынастардың
жылдам енуі мен ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі ретінде қарастырылады. «Орыс
және украин шаруаларының қазақ жеріне ағылып ... ... ... ... деп ... шиеленісті ұлттық- демографиялық жақтарын
авторлар оңай айналып өтіп, оның түп төркініне ой жүгіртпеді.
Ресейдің ішкі аудандарынан шет ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі және патша өкіметінің
отаршылдық саясатының маңызды элементтерінің бірі болғаны Н.В.Алексенконың
еңбегінде /131/ ... ... ... өсу ... талданған. Автор Қазақстанға 1870-1906 жылдары 321023, 1907-
1914 жылдары 714395 қоныс аударушылар келгенін есептеген. ... ... ... ... ... аударуды дұрыс ұйымдастырмауы салдарынан көші-
қоншылардың ... ... ... кері ... саны мен үлес
салмағын айқындаған. Оның көрсетуінше, қоныс аударушылардың арасында кері
көшушіліктің жоғарғы ... 1907 жылы ... 1908 жылы ... ... ... (121378 ... 1913 жылы (127987
адам) және 1914 жылы (151618 адам) байқалған. ... ... ... ... тұрғындар саны артқаны еңбекте
қарастырылған. Автордың ... ... ... ... 1897 жылы 261938 ... ... ол 1914 жылы 438100 ... жеткен.
Қала тұрғындары санының артуына ішкі ... ... ... ... ... ... ... Н.В.Алексенко қала
тұрғындарының басым көпшілігін қоныс аударушылар құрағандығымен және ... ... ... ... ... ... ... қойып
отырғандығымен түсіндіреді. Дегенмен, осы жерде ... ... ... ... ... материалдары ғылыми айналымға тартып
көші-қондық процестің ерекшеліктерін терең зертегенімен шаруаларды қоныс
аударудың қазақтарды да ... жылы ... ... ішкі ... ұдай ... ... ... сыртқы ауа көшуіне әсер
еткенін талдамағанын да айта кеткен жөн.
Мұндай пікірді, ... ... ... ... ... болады. Бұл еңбекте автор аудармашыларды қабылдауда
Қазақстан мен Қырғызстан империяда Сібір мен Қиыр ... ... ... ... ... Оның ... бұкіл қоныс аударушылардың 18 –і
(1629,2 мың адам) ... мен ... ... ... ... қоныс
аударғандардың құрамында жерге зәру ... ... үлес ... ... ... ... Сонымен бірге, еңбекте 1916 жылы
қазақтар мен ... ... ... ... кеткені жайлы
айтылған. Бірақ,бұл жөнінде автор нақтылы мәлімет ... ХХ ... ... ... ... ... жүруіне бірінші
дүниежүзілік соғыс пен 1916 жылғы көтеріліс те елеулі әсер еткені белгілі.
Осы ... ... ... ерекшелігі Н.В.Алексеенконың мақаласында
52 түрлі деректер негізінде талданған. Онда сыртқы көші-қондық ... ... ... ... назар аударылып, орыс шаруаларынан
әскер қатарына шақырылған және ... тыл ... ... ... жайлы тың мәліметтер ... ... ... ... ... ... өлкедегі орыс тұрғындарынан 178,5 мың адам
мобилизацияланып, әскер ... ... жылы ... тыл ... ... ... бойынша 20,5 мың, Семей облысы ... 35 ... ... ... 28,4 мың, ... ... ... 49,8 мың, Торғай
облысы бойынша 29,1 мың, Орал ... ... 18,2 мың ... құрап, жалпы
саны 181мың адам болған. Сондай-ақ, Н.В.Алексенко өлкедегі 432,6 мың адамды
құрайтын қазақтардың 130/0-і мобилизацияланып, соғыс ... ... 1916 ... ... кезінде қазақтардың сырт елдерге ... ... ... оның ... ... ... ерекше көрініс
бергенін атап көрсетеді. 1916 жылы Жетісу облысындағы ... пен ... 192,2 мың ... ... көрінеді.
Н.В.Алексеенконың осы мақаласында 1916 жылғы көші-қондық процесіндегі
босқындардың үлес салмағына да ... ... ... ... даласын
паналаған босқындар бастапқы кезде 34,9мың адам ... 1917 ... ... саны 73 ... ... жеткенін айтады. Бұл босқындар негізінен соғыс
майданы жүріп жатқан аудандардан келген.
Көші-қондық процестің кейбір қырлары Ж.Қ.Қасымбаевтың ... ... ... ... ... арналған монографиясында
қарастырылған. Онда автор қала тұрғындары санының өсуіне ... ... ... ... әсер ... бірақ, олардың қала тұрғындарының
артуында басымдылық танытпағаны жайлы ... ... ... қала тұрғындары санының артуына негізінен ішкі көші ... ... ... ... ... тұжырымы Н.В.Алексенконың пікірімен
сай келмейді. өйткені ,Н.В.Алексенко ... ... атты ... Қазақстан қалалары тұрғындарының саны артуына
қоныс аудару саясаты тікелей әсер еткен деген ... ... ... ғасыр басындағы көші-қондық процестерді зертеудің шын ... ... ... ... ... ... Бұл кезендегі
еңбектерде көші-қондық процестердің жүруіне ықпал еткен ... ... ... ... баға ... ... талпыныс айқын байқалады.
Мәселен, М.Х.Асылбеков пен ... ... ХІХ ... соңы ... ... Қазақстанның көп ұлты аймаққа айнала бастағанына қоныс аудару
саясатының тікелей ... ... ... реформа кезіндегі
келімсектердің мейлінше көбейгендігі талданған. Авторлар «ұзын-ырғасы 36
жылы аясында (1871-1916жж) 1,6 ... ... ... ... ... қоныс
аударғанын»,- бұлардың басым көпшілігінің 1907-1916 жылдары келгендігін,
орыстар мен украиндықтардың үлес ... күрт ... ... 29,6 ... дәлелдейді. Сондай-ақ, М.Х.Асылбеков пен Ә.Б.Ғалиевтің
монографиясында да қоныс аудару саясатының ... ... ... ... ... күрделі демографиялық ахуалға душар еткендігі әшкерленеді
/53/. Қоныс аудару саясаты ... ... да ... ... зерттеуінде біз көтеріп отырған мәселені қарастыруды
мақсат етіп қоймаса да, оның ... ... ... ... ... ... ... жаңа кезеңін, ... ... ... жаңа ... бағытта қарастырылады. «Қазақ» газеті
төңірегінде ... ... ... ... ... ... ... аудару саясатына байланысты тұжырымдарын бұлтартпас
дәлелдер арқылы көрсетеді.
Г.Меңлібаев, С.Ыбраев, Ұ.Исмағулов, ... ... және ... ... жас зерттеушілердің кандидатық
дисертацияларында патша өкіметінің аграрлық қоныс аудару саясаты, ... ... ... ... жаңа ... тұрғысынан зерттелген.
Дегенмен, бұлардың бәрінде көші –қондық процестердің астарлары толық ... деп айту ... ... В.Э.Кригер немістердің көшуіне әсер
еткен факторлар қатарына қазақстанда Ресейдің ... ... ... ... болуын жатқызады. Әрине, мұндай пікірмен ... ... ... ... ... ... мен Түркістанға келіп
орныққанда оларш жер сатылмай, ең ... ... ... ... ... ... Мұны ... Қырғыстандағы немістер мәселесін
зерттеген еңбегінде растайды. Г.К.Кронгардтың айтуынша немістердің Ресей
мен Украинаның оңтүстік өңірлерінен көшуі ... ХІХ ... соңы ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және ішкі саяси дамуымен тікелей
байланысты жүрген. Сонымен бірге, немістердің ... ... ... діни ... ... да әсер еткен. Сол себепті, Қазақстан
мен ... ... ... ... ... ... қоныс аударған. Немістердің Қазақстанға келуінің тағы бір жолы
бірінші ... ... ... ... әскерлерінің тұтқынға түсуімен
байланысты болғаны Ж.Қ.Қасымбаевтың мақаласында ... ... ... ... ... немістердің біраз бөлігі Түркістан мен
қазақ ... ... ... ... ... саны 1916 жылы 200 мың ... ... Омбы әскери округында
134679 неміс тұтқындары болған. Ж.Қ.Қасымбаев бұл ... ... ... ... ... ... Түрік, итальян халықтарының
өкілдері де бар екендігін атап айтқан.
Г.М.Меңдіқұлованың ... ... ... мен ... ... ХХ ғасыр басында қазақтарды сыртқа көшуге итермелеген факторлар
талданып, бұл ... ... ... мен ... ... ... ... Ресейдің ішкі тубернияларынан шаруалардың қоныс ... ... ... алынуы,озбыр отаршылдық саясат ... ... ... ... ... ... Оның көрсетуінше осыған
байланысты 1902-1913 жылдары 286 мыңға жуық қазақ ... ... ... 1916 ... ... ... ... көшкен қазақтардың санын батыс
зерттеушілерінің мәліметтеріне сүйене ... ... ... ... 300 мыңға жуық қазақтар мен ... ... ... ... ... жеріне өткен қазақ және қырғыз босқындары тек ... ... ... 1917 ... ... ... елге оралуға мүмкіндік
алған. Олардың соңғылары елге 1918 жылы күзде келген.
2000 жылы Н.Ә.Масанов, Ж.Б.Әбілхожин, И.В.Ерофеева, ... ... ... ... ... «История Қазақстан:
народы и культуры» атты еңбекте ХХ ... ... көші ... ... ... ... орыс ... қоныс аударуына назар аударылып,
ішкі ... ... ... ... ... ... процестің нәтижесінде 1911
жылы Қазақстанда орыстар мен украиындықтар 1,5 миллион, татарлар 93 ... 39 мың, ... 24,6 мың ... жеткен.
Ресейдің ішкі губернияларынан ... ... ... ... Дж. Демқоның еңбегінде жан-жақты талдаған. Бұл
мәселені шетелдік ... ... ... ... көші-қон
себептері, итермелеуші күштер, көші-қоншылардың жас мөлшері мен жыныстық
құрамының да қарастырылуы. Ол түрлі ... ... ... ... ... ... қоныс аударған кезде жас мөлшері 18-ге
толмаған еді деген пікір білдірген. Жалпы Дж. ... ... ... ... көп жағдайда еліміздегі тарих ғылымының сұранысына ... XX ... ... ... орын ... ... процестердің
кейбір қырларын көптеген зерттеулерде сараланды. Тарихнамалық шолу
барысында зерттеушілердің ... ... ... ... ... аудару
саясатын талдауға ден қойғандығы аңғарылады. Ішкі көшіп-қондық процестің
ерекшеліктері жеткілікті ... ... ... де ... ... ... ғылымында ХХ ғасыр басындағы көші-қондық процесс
өз алдына жеке мәселе ретінде ... ... ... зерттеу жұмысында
ішкі көші-қондық процеске және қазақтардың сырт елдерге ауа көшуінің себеп-
салдарына баса назар аударылғаны абзал.
1.2 ... ... ... даму ... ғасыр басында Қазақстан халқының ... ... ... ... ... жүргіңзілген отаршылдық саясаты және елге
капиталистік қатынастардың бойлай ене бастауы ... ... ... оны ... ұшыратты. Соның нәтижесінде, түрлі әлеуметтік топтардың
арасалмағында, халықтың ... жаңа ... ... беріп жатты.
Мұндай өзгерістерге сол тарихи кезеңнен бастап-ақ ... ... ... ... жылға дейінгі кезеңде орыс зерттеушілері арасында қазақ халқының
әлеуметтік құрамына арнайы көңіл бөлген П.П.Румянцев болды. Ол 1909 ... ... ... ... ... в ... и настоящем»
атты мақаласында және 1910 жылы жарық көрген «Киргизский народ в прошлом ... ... ... ... ... ... құрылымының Қазақ
хандығы дәуірінен бері қарайғы ерекшеліктерін ... оның ХХ ... ... түсу ... ... Автор, қазақ халқының негізгі
кәсібі мал ... ... ... ХХ ... ... ... 85%-ке ... жартылай көшпелі тұрмыс ... ... Ол ... ... байлықтың негізгі өлшемі
ретінде мал санын сақталып қалғандығын атап көрсете отырып 10-ға ... ...... ... 25-ке жуық ... барларды – бақуатты,
100-ден астам жылқысы барларды-бай ... ... ... ... ... саны ... ... мәлімет келтірмейді.
Бірақ, ол 25-тен астам жылқысы бар ... ... ... Семей
уезінде - 4,4%-ін, Зайсан уезінде- 2,6%-ін, Өскемен уезінде – 3,1 %-ін,
Повлодар ...... ... ...... Торғай уезінде –
10,9%-ін, Ақтөбе уезінде – 4%-ін, ... ...... Қапал уезінде –
4,3%-ін, Верный уезінде – 5,5%-ін құрағанын көрсеткен. Автор ... ... ... ... жая ... ... қазақ қожалықтары
маусымдық жұмыстармен (отходничество) айналысуы жиілей түскенін, мұндай
кәсіп түрмен барлық қожалықтың Темір уезінде – ... ... ... ... ... ...... Семей уезінде – 64,4%-ы, Ілбішін уезінде ... Омбы ...... Петропавл уезінде – 59,2%-ы ... Ол ... ... ... кей кездерде малынан айырылып
жатақтар қатарына ... ... ... даласында жиі қайталанып тұрған
жұтпен ғана байланыстырады. Оның мәліметінше, жатақтар ... ... ... ...... ... уезінде – 6.4%-ін, Көкшетау
уезінде – 4,6%-ін, Қарқаралы уезінде – 4,4%-ін, ... ...... ... қазақ жұмысшылары жайлы П.П.Румянцев
мәліметтер ... ... ол ... ... Семиречья» атты
мақаласында /54/ Жетісудағы жергілікті халық арасында жұмысшылар ... ... ... ... ... ... байланыстырған болатын.
Сонымен қатар, ол осы мақаласында темір жол құрылысын өкіметтің қолға алуы
Жетісу өңірінде орыс ... ... ... игі ... ... ... ... өзін П.П.Румянцевтің отарлық биліктің мүддесін қорғау
жолындағы ... ... ... ... қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы әлеуметтік
құрамындағы ерекшеліктерді ... ... ... ... ... толық ашып көрсете ... ... ... оның ... «06 ... ... ... обществе» атты
мақаласында орынды сынға алып, қазақ шаруашылықтары арасында жұмысшы күшін
жалдайтындары болғандығын назардан тыс ... деп атап ... ... осы жерде П.П.Румянцевтің тұжырымдарында қайшылықтар да бар
екендігін айта кеткен жөн. Ол қазақ байлары орыс ... ... ... ... алу ... ... дей отырып, қазақ
қожалықтарында байлықтың өлшемі мал саны болды деген ... ... ... ... ... шайқалтып, халықты қайыршылыққа
ұшыратқан патша өкіметі ... ... ... әлеуметтік
жіктеліске өсерін назардан тыс қалдырған және ол ... ... ... ... ... ... К.К.Паленнің «Материалы к характеристике
народного ... ... ... ... ... да ... Оның
көрсетуінше Жетісу және Сырдария облыстарындағы қазақтардың басым бөлігі
80,04%-і жартылай көшпелі тұрмыс ... ... ... ... өз күштерімен ал қалғандары ... ... ... ... ... ... ... айтуынша, қазақ ақсүйектері жердің басым бөлігіне
иелік еткен. Жетісу мен Сырдария обылыстарындағы егістік ... ... ... ... ... ... егістік жерлер қоныс аударушылар
мен қазақтардың және отырықшы тұрмыс кешетін жергілікті халықтың ... ... ... ... ... К.К.Пален таза мал
шарушылығымен айналысатын қожалықтардың жыл өткегн сайын азая түскенін
аңғарып, ... ... ... ... мал ... жер
шарушылығымен үйлестіріп отырғанын анықтаған. Тексеру жұмыстары жүрген
мерзімде мал ... ... ... ... ер ... ... ... , Сырдария облысында 36,22%-ті құрған. Орта есеппен
әрбір қазақ қожалығына 53,29 малдан, ... ... ... ... ... ... қожалығына 10,11 малдан, дұнғандардың әрбір
қожалығына 15-20 малдан келеді деп көрсетеді. Оның есебінше 15-ке жуық малы
бар қазақ қожалықтары ... ... ... ... 25-тен артық малы
бар қожалықтар 14,4%-ін құраған.
К.К.Паленің еңбегінде әлеметтік ... ... де орын ... Онда автор кедей ... ... ... ... ... ... ... орыс
шаруларына жалданып күнелтіп жатқаны ... ... ... ... әлеметтік топтың үлес салмағы жайлы есептік көрсеткіштер еңбекте
берілмеген.
Дегенмен, ... ... ... ... мәліметті
В.А.Васильевтің еңбегінен /151/ кездестіруге ... ... ... ... ... ... ... орыс қожалықтарының 43,8%-
і бай қожалықтардың егістік ... ... ... ... ... батрактардың көп шығуын қоныс аударушылардан өкімет
тарапынан қолдау көрмей жерге орналаса ... ... ... ... ... орыс зерттеушілерінің
еңбектерінде Қазақстан халқаның әлеуметтік құрамының кейбір қырларына ... ... оның ... ... ... ... ... саны мен олардың әлеуметтік жағдайы жайлы жекелеген өндіріс
салаларына арналған еңбектерінде ғана ... ... ... ... ... В.Павловскийді және А.Сборовскийді /152/
жатқызуға болады. Бұл авторлар жеке өндіріс орындары мен кәсіпорындарындағы
жұмысшылар ... ... ... ... құрамы жайлы мәліметтер
көрсетілмейді. Дегенмен, мұндай ... 1903 жылы ... ... ... ... ... деген атпен жарық көрген жинақтың
18 томында /55/ берілген. Ондағы мәліметтерге қарағанда Дала облыстарында
10785 ... ... ... ... еткен, олардың басым бөлігін
қазақтар құраған. Ревалюцияға дейінгі орыс зерттеушілері халықтың әлеметтік
құрамында өзіндік ерекше орын ... ... ... ... ... А.Е.Алектров, С.М.Граменицкий, ... ... ... ... ... ... ... халықтың білім деңгейі мәселесі біршама ... ... ... ... ... ... мүддесі тұрғысынан қарап, халық-ағарту
ісін шет аймақтарды орыстандырудың ... ... ... ... ... қалауға тырысты. Бірақ, олардың еңбектері көздеген
мақсатына ... сол ... ... ... ... ... халықтың сауаттылығы мен ... ... ... ой қорытулар
жасауға мүмкіндік береді. Өйткені, ол еңбектерде өлкедегі оқу орындардың
және ... ... ... саны ... ... зертеушілер үшін дерек
көзі қызметін атқара алады. 1905 жылы жарық көрген «Начальное образование ... атты ... ... ... сол ... Қазақстандағы
оқушылар саны 1000 тұрғынға шаққанда 18-ден (Ақмола облысында 28-ден, Семей
облысында 12-ден, Жетісу облысында 11-ден, Сырдария облысында 7-ден, ... ... Орал ... 24-тен) келген. Мұның өзінен халықтың
білім ... өте ... ... ... ... ... ... оқудың керек екеніне ешкімнің таласы жоқ. Қай жұрт болса да
оқумен ілгері басып турғандығын, кейін ... ... ... ... ... тұрамыз. Оқусыз халық қанша бай болса да, біраз жылдардан
кейін оның байлығы ... ... ... ... деп келер ұрпақтың
болашағына алаңдап, алысқа көз ... ... ... ... ... көрсетуінше, 1912 жылы бір ғана Торғай облысында 3 мың 561
адамға бір ... ... ... ... бұл ... оқитындардың
дені орыс халқы балалары болған. «Жас азамат» газеті келтірген деректе 1916
жылы Ақмола облысында оқу жасындағы ... 13-ке ... ... 54 мың
қазақ облысының 40/0-і, орыстың 73 мың баласының 510/0-і оқиды, қысқасы
қазақтан 4-қана бала ... ... 51 бала ... ... ... ХХ ... ... әлеуметтік құрылымының
ерекшеліктері орыс зерттеушілерінің ғана емес қазақ ... ... ... Бұл ... ... ерекше атауға болады.
Оның «Казахи Адевского уезда», «Овцеодство в Степном крае», ... в ... ... ... және т.б. еңбектерінде /55/ қазақтардың
және қоныс аударушылардың әлеуметтік ... ... ... Ә Бөкейханов «Овцеводство в Степном крае» атты еңбегінде
көшпелі қазақ қожалықтарындағы малдың адам ... ... үлес ... орта ... 1 адамға кедей ... 0,86, ал ... 34,75 ірі қара ... ... ... ... қатар, ол
Маңғыстау өңірі қазақтары жайлы жазған еңбегінде олардың арасында ХХ ... ... ... және ... ... топ ... қалыптасуы
айқын көрініс бергенін айта келіп, көшпелі –малшы қожалықтар ... ... ... ( ... төрт ... ... дәлелді
тұжырымдайды. Маңғыстау өңірінде көшпелі қожалықтардың басым ... ... ол ... табиғи климаттық жағдайымен орынды байланыстырады.
Кеңестік дәүірдің ... ... ... ... әлеуметтік
құрамындағы өзгерістерді зерттеуде нгізінен жұмысшы табының қалыптасуына,
оның ... ... ... Себебі, Қазақстандағы жұмысшыларды
пролетарлық ревалюциядағы ... ... оны ... тусу ... талабына сай бірінші кезекке қойылған болатын. Осыған орай,
1926 жылы «Советская степь» газеті ... ... ... ... сипатына арналған мақалалар /56/ жарияланды. Жұмысшы табының тарихын
зерттеуге Мәскеуде өткен марксист-тарихшылардың ... ... ... де ... әсер ... Онда көп ұлтты Ресейдің
пролетариаты тарихын зерттеудің ... ... ... ... ала 1930 жылы Т. ... пен Ш.Шафироныңқазақ
пролетариатының қалыптасуы туралы еңбегі жарық көрді. Авторлар ... ... ... мен саны жайлы мәліметтер
келтіріп, қазақ пролетариатын аймақтағы ревалюциялық қозғалыста ... ... ... ... ... ... ... 1922 жылы жарық
көрген «Колониальная ревалюция: опыт ... атты ... ... келетін «пролетариат ревалюциясы алғашқы қадамынан
орталық сипатқа ие болды, орыс жұмысшылары жергілікті халықпен ... ... өз ... ... ... ... дәлелдеу мақсатында өлкедегі
жұмысшылардың саны мен ұлттық құрамын ашып көрсеткен ... Ол, ... ... орындарындағы саны және әлеуметтік қорғалуы жағынан
жергілікті ... ... ... қарағанда анағурлым ... айта ... ... жұмысшылардың
4,50/0-і ғана қазақтар болғаны жайлы нақтылы мәлімет келтіреді. Сондай-
ақ, ол ... ... ... ... ... поляктардың-2,60/0, ... -0,70/0, ... ... ... ... ... ... және оның саны мен ұлтты құрамы
30-жылдары жарық көрген Т.Г.Галузоныц , ... ... ... /163/ ... тапты. Олар ... ... ... ... ... ... жүйенің қазақ ауылдарын экономикалық жағынан күйретуімен ... ... ... ... ... ... ... Қарсақпай зауытарында, көбінесе Қазақстаннан тысқарыда қалыптасты.
Қазақ жұмысшыларының ... ... ... ... ... /164/.
С.Асфендияров өз еңбегінде қазақ халқының әлеуметтік құрамында жаңадан
қалыптасып келе жатқан интелегенция тобына көңіл ... ... ... Ол ХХ ... ... қазақ интеллигенциясы өкілдерін үш жікке
бөліп: біріншісін- қазақ аристократ ... ... ... ... ... ... ... өкілдері болып табылатын мұғалімдер мен жазушылар деп
көрсетеді. ... ... ол ... екі ... ... ... ... көздеушілер деп бағалайды. Автор қазақ интеллигенциясы
аз болғанын айтып, оның саны ... ... ... ... ... ... деген қарасынан 20-жылдардың
тұсынан қалыптаса бастаған ауыр саяси жағдайдың салқыны сезіліп тұр. ... ... ... де ... ... ... қатынастардың қазақ жеріне еніу әлеуметтік жіктелістің
жарқынды жүруіне алып ... деп ... ... ... ... барлық қазақ тұрғындарының 8-120/0-ін құраған. Ол қазақ
қожалықтарының 600/0-ін ... ... ... жатқызып: «Әлсіз
қожалықтардың басым көпшілігі ... ... ... түсіп,
байлардың малын бағып, егінін жинады және шөбін шапты. ... –ақ, ... ... аударушы кулактардың малын бағуға мәжбур болды, олардан
жоғары аренда салығымен жалға жер алды. Осылайша, өз ... ... ... ... және орыс ... ... батрак ретінде
жалданып күн кешті. Күйреген қожалықтар адамдарының біразы қалаларға ... ... ... ... ... -деп ... 1934 жылы шыққан «Қазахский колониальный аул» атты
еңбегіңде қазақ ауылдарына ... ... ену ... зер
салып , оның қазақтардың әлеуметтік құрылымына әсерін қарастырады. ... ... және ... ... істеудің (отходничество) кең
тараған аудандары қатарына Қазақстанның солтүстік және батыс ... Ол ... ... ... ... ... жол торабтарының
салынуын және ... ... ... бастауын патшалық Ресейдің
«өркениеттілік миссиясы» ретінде асыра бағалайды. ... ... сол ... ... ... ... Қазақстана» журналында
/168/ орынды сынға ... ... ... ... ... ... ... асыра бағалау Е.Г.Феодоровтың мақаласына да
тән. Автор қазақ жеріне капиталистік ... ... ... ... ... ... деген тұжырым жасаған-ды.
Сөйтіп,ол ... ... орын ... ... ... белгілі
дәрежеде ХХ ғасыр басында сақталып қалғанын ескермеген болатын. Бірақ
Е.Г.Феодоров өзіне ... ... ... ... қоймаған мәселеге-
қазақтардың әлеуметтік ... ... ... ... анғара білген-ді. Ол қоныс аудару ... ... ... ... ... Ақтөбе, Көкшетау,
Қостанай және Павлодар уездерінде сауданы кәсіп ... ... саны ... ... деген пікір білдіреді. Зерттеуші ... ... онан әрі ... ... осы қазақ
саудагерлерінің 279 адамның қожалықтарында 25-тен астам жылқысы ... ... ірі ... ... ... ... ... –эканомикалық өміріндегі өзгерістерді 1940-
1950 жылдардағы зертеушілер патшалық Ресейдің отаршылдық ... ... ... ықпалы мен орынды байланыстырды. Дегенмен, ... ... ... білдірмеді. Әсіресе, қазақтардың ... ... ... ... ғалымдар арасында пікірталас тұдырады.
М.П.Вяткин қазақ байлары өлкеде тауар –ақша ... ... жая ... яғни ХІХ ғасырдың орта шенінде ... ... ... ... пен ... ... капиталистик қатнастардың қазақ
даласында орнығуына байланысты жаңадан ... ... топ ... қазақ жерінде моңғол шапқыншылығына дейін болған ... ... ... алға тартты. Е.Б.Бекмаханов ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың бірінші ... ... ... тұжырымдармен келіспей, байлар –тауарлы капиталистік
қатнастардың иіріміне тартылған, өз қожалықтарында ... ... ... топ, ... қалыптасып келе жатқан ұлттық
буржуазия деп есептеді /57/.
Ұлттық буржуазияның қалыптасу ... ... ... ... ... мен ... ... сессиясында да қаралды. Сессияда
А.Н.Нүсіпбеков және басқа да ғалымдар ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... Қазақстанда
капиталистік қатынастар дамып, ұлттық буржуазия мен пролетариат қалыптаса
бастағанымен 1917 ... ... ... ... ... ... феодалдық қатынастар үстемдік қөұрғанын айтты. Ғалымдар қазақ
халқы өнеркәсіптік капитализм кезеңін бастан кешірмеді, соған орай, ... ... ... ... ... ... болды.
Автор бай қожалықтардың Ақтөбе уезінде420/0-і, Қостанай уезінде 280/0-
і жалдамалы еңбекті пайдаланғанын айқындаған. Сонымен қатар, ол ... ... ... ... ... қазақтардың саны Ақмола облысында
12000, Әулиеата уезінде 8878 ... ... Е ... ... Ақмола және Жетісу облыстарында 1904 жылы 2056 ... ... және онда 5688 ... ... ... ... жұмысшылардың
әлеуметтік жағдайына және ұлттық құрамына шолу жасаған. ... ... саны ... ... ... ... ғасыр басындағы Қазақстан халқының әлеуметтік құрамындағы
Жұмысшылардың саны мен ... ... ... ... ... ... еңбектерінде көптеген архив құжаттары
ғылыми айналымға тартыла отырып ... ... тау ... ... ХІХ ғасырдың соңына қарай 12 мың адамды құраса,
оның саны ... 13 ... ... ... Е.А.Мозгунова тау-кен
өнеркәсібі жұмысшыларының саны мен құрамы туралы жазған ... ... ... ... түсіп, тау-кен өндірісіндегі
жұмысшылардың саны Қазан ревалюциясы қарсаңында 18 мың адамға жеткен деген
пікірі ... ... ... ол ... ... ... ... қол үзбегендігін айтып, ... ... ... ... ... мәлімдеген. Темір жол
жұмысшыларының қалыптасуын ... ... Жол ... ... ... ... ... жолшылардың жалпы саны
21700 адам ... ... ... және ... ... жол ... ... олардың саны 23 мың адамға ... ... ... қатар, темір жол жұмысшыларының ұлттық ... және ... ... үлес салмағына көңіл бөлген. Оның есебінше, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық құрамында орыстардың басым болғаны нақтылы мысалдармен
келтірілген. Мәселен, 1908 жылы ... ... ... ... ... ұлттар 7,140/0 болған, темір жолшылардың құрамында саны
жағынан қазақтар (2,20/0) орыстардан және поляктардан ... ... ... тұрған. Автор мұндай ахуалдың қалыптасуын патша өкіметінің
темір жол құрылысына түз ... ... ... ... жасауымен және
қазақтардың кәсіби біліктілігі болмауымен байланыстырады.
Е.Ділмұхамедов пен Ф.Маликовтың еңбегінде ... ... ... жұмысшылардың жалпы саны 65 мың болғаны ... ... ... ... ... толығуына әсер еткен
факторлар қатарына капиталистік ... ... ... ... мен қоныс аударушылар арасында таптық жіктелістің өрістеуін,
Сібір мен Орал зауыттарынан ... ... ... ... ... біржақты екенін айтып жұмысшы табының қалыптасуына
әсер еткен капиталистік өндірістік ... ... ... ... ... және оның ... әкеліп таңлағанын, ұлттық қазақ біржуазиясы
өнеркәсіптің қалыптасуына атсалыспағанын алға тартты. ... ... ... ... ... ... ұлттық буржуазиядан бұрын
қалыптасты» ... ... ... А.Н.Нүсіпбеков сонымен қатар,
Е.Ділмұхаметов пен Ф.Маликовтың жұмысшылардың жалпы саны жайлы мәіліметінде
асыра ... орын ... да ... ... Оның ... ... саны – 50 мың ... Осы мәлімет кеңестік ... ... ... ... жалпы саны мен құрамы ... 1987 жылы ... ... ... рабочего класса Советского
Казахстана» атты ... /58/ ... ... ... басында Қазақстан халқының әлеуметтік құрылымы ерекшеліктері
Н.В.Алексеенқоның ... /180/ де ... ... Ол ... ... ... ... айналыспайтындар (чиновниктер,
әскерилер, дін ... т.б.), ... ... ... т.б.) және ... ... ... малшылар) деп үш топқа бөліп,
олардың үлес салмағын ... 1897 ... ... ... материалдарын,
көптеген статистикалық мәліметтерді ғылыми айналымға тарта отырып, 1000
тұрғынға шаққанда ... ... 22, ... ... 60, ... айналысатындар 918 адамнан келгенін
көрсетеді. Ол осы тарихи кезеңдегі ... ... ... ... ... ... 65,1%-і, Жетісу облысында 63%-і, Сырдария болысында
84,3%-і, Торғай облысында 36,2%-і, Орал облысында 33,3%-і егіншілікпен
айналысқанын ... мұны ... ... орыс ... ... ... ... ретінде түсіндіреді. Сөйтіп, автор патша өкіметінің
қоныс аудару саясатының «игі ... ... ... ... ... танытады. Сонымен қатар, шеткері отар
аймақтарында жұмысшы кадырлардың қалыптасуын да қазақ халқының орыстармен
жақындаса ... ... ... ... ... Қазақстан халқының әлеуметтік құрылымына тұрғындардың
білім деңгейіндегі өзгерістер де ... ... әсер ... де ... орай ол ... ... мен ... деңгейі мәселесін өз
алдына жеке алып қарастырады. «1897 жылғы санақ кезінде халық санағын
жүргізуге ... ... ... шет ... ... ... ... біліміне үстірт қарады, сол себепті олардың ... ... ... ... тіркелмеді», - деген И.М.Богдановтың пікіріне
сүйене отырып, автор сол кезеңде Қазақстан мен Орта Азия ... ... 3%-і ... болған деген тұжырым жасады. Кеңестік тарихнамада
Қазан ревалюцисына дейінгі Қазақстанда халықтың 2%-і ғана ... ... ... ... ... Бұнымен салыстырғанда, Н.В.Алексеенко
келтірген мәлімет шамалы болса да жоғары екенін аңғарамыз. Автор ХХ ... ... ... саны ... ... оның халықтың
сауаттылығы мен білім ... ... ... ... ... да ... Бірақ, Н.В.Алексеенко оқушылардың ұлттық құрамына, олардың үлес
салмағына мән бермеген. Түркістан өлкесіндегі ... ... ісі ... К.Е.Бендриковтың көрсетуінше ХХ ғасыр басында 8-11 жастағы ... ... ... 95%-і, ... ... – 60%-і бастауыш оқу
орындарына тартылған болса, осы облыстардағы жергілікті ... ... ғана ... ... ... болған /59/
Қазақстан халқының ХХ ғасыр басындағы білім деңгейі ... ... ... Н. Сәбитовтың, А.И.Сембаевтың халық –ағарту
ісі тарихына арналған еңбектерін де қарастырылған –да. Бұл авторлар, сондай-
ақ Н.В.Алексенко да бастауыш және орта ... ... ... ... ... Олар Қазақстан халқы құрамындағы жоғары және арнаулы
білім алғандар, интелегенция саны жайлы мәліметтер келтірмеді.
Х.М.Әбжанов пен Л.Я.Гуревичтің тура ... ... ... ... ... ... кеңестік тарихнамада Қазан ревалюциясына
дейін ... ... ... ... концепцияны қалыптастырған
болатын. Мәселен, Қазақстандағы интеллигенция тарихын зерттеудің ... ... 1975 жылы ... көрген еңбегінде Қазан ревалюциясы на
дейін қазақстанда ұлттық интеллигенция болмады деп ... еді. ... ... пен ... ... ... ХІХ ... мен ХХ ғасыр басында қалыптасты деген пікірлерін ескерусіз қалдырды.
1982 жылы жарық көрген еңбегінде Ш.Ю.Тастанов бұрынғы ... ... ... ревалюциясына дейінгі қазақ интеллигенциясының саны аз
болды, «қазақ интеллигенциясының қалыптасуы ХХ ғасырдың ... ... ... ... саны қауырт арта түсті», /60/ -деп жазды.
Осылайша, қатаң ... ... ... ... тарихнамада қазақ
интеллигенциясы халықты «жарқын болашаққа» жетелеген Қазан ревалюциясынан
кейін қалыптасты деген тұжырымды негіздеген еңбектер жарық ... ... ... ... 22 ... ғана ... білім алды деген мәлімет
айтылды. Мұндай мәлімет, Н.Т.Кенжебаев айтқандай кеңестік ғалымдар ... ... ... саласындағы жетістіктерін дәріптеу үшін өте
тиімді болатын. І
Қазақ интеллигенциясының саны Қазан ревалюциясына дейін ... ... ... ... ... ғалымдар 90- жылдардан
бастап ашық айта бастады. Зертеушілер ... жаңа ... ... қазақ интеллигенциясының ХІХғасырдың соңы мен ХХғасыр
басында қалыптаса бастағаны ... ... ... ... ... Г.Султанғалиева, Ә.Пірманов, Б.А.Кенжетаев,
В.К.Григорьев және М.Қойгелдиевтердің мәліметтеріне сүйенсек ХІХ ... ... ... ... Қазан унвирситетінде 30-ға жуық қазақ
жастары, Петербург университетінде 20-ға жуық ... ... ... ... Б ... Б.Құлманов, Б.Сыртанов, А.Турлыбаев,
Ж.Досмухамбетов, М.Шоқаев, Ж.Ақбаев т.б. болды. Мәскеу, Петербургтің басқа
жоғары оқу ... ... ... т.б. ... ... ... ... Ресейден тыс шетелдік шығыс оқу орындарында
да оқыған. Ғалым Ахмедов жинақтаған мәліметтер бойынша 1917 ... ... ... ... ... ... ... М.Тұрғанбаев
және Ә.Машаев деген ... ... ... ... ... ... ... һәм Алашорда» атты еңбегінде ... ... ... Мәскеу, Варшава, Қазақ
университеттері мен ... да ... оқу ... ... Сібірдің
жоғары және арнаулы орта білім беретін ... ... ... айта ... ... ... саны, әлеуметтік тегі
және қызметтерінің бағыты жайлы былай деп жазады: «Толық емес ... 1917 ... ... ... 120-ға жуық ... ... әр ... оқу орындарын аяқтағаны тұралы диплом иемделсе, 700-дей ... ... орта ... ... оқу ... ... қазақ интелигенциясы өзінің шыққан ортасы тұрғысынан алғанда ... ... ... ... ... ... ... шыққандар
да, орта дәулетті отбасы өкілдері де, ... ... ... ... да ... ... ... және арнаулы оқу орындарынан
алып шыққан кәсіби мамандықтары да әр ... ... ... отарлы қазақ
өлкесінің басқару аппаратарында әр түрлі жұмыс атқарған ... ... ... ... ... оқу ... ... саласында еңбек еткендер және сан жағынан басқа топтардан аз
болған инженер-техник қызметкерлерден ... ХІХ ... соңы мен ... ... ... қазақ интеллигенттері тобының басым көпшілігі
тек қана бір кәсби ... ... ... ... ... ... қазмет етті: олар оқу-ағарту ісімен де, алғашқы қазақ тілінде
басылымдар шығару ... де ... ... ... де
қатар айналысты..... Басқа сөзбен айтқанда, олар ХХ ғасыр басындағы ... ... және ... ... мүмкіндігінше толық жауап беруге
ат салысты».
Сонымен, ХХ ғасыр ... ... ... ... құрамындағы
интелигенция тобының үлес салмағы жөнініде қазыргі гездегі ... оның ... ... құрағанын көрсетеді. Ал қазақ емес ұлттарды
қоса есептегенде барлық тұрғындар арасындағы интеллигенцияның үлес ... ... пен ... ... /61/ ғана ... ... есебінше, интеллигенция тобына жататын ... ... -590, ... орта ... ... -393, мұғалімдер 2 мың адамды құраған.
ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамына арналған еңбегінде /62/
де белгілі дәрежеде көрініс тапқан. Н.Е.Масанов патша өкіметі ... ... ... жабдықтарына, бәрінен бұрын малға меншік түрін
өзгеріске түсірмеді, сөйтіп, ХХ ғасыр басындағы көпшілік қазақ ... ... ... ... ... деген пікір
білдіре отырып, қазақ халқының әлеуметтік құрылымына талдау жасайды. Ол
көшпелі ... ... ... 5-6 ... ... ... ... өмір сүру
үшін 150-200 қой немесе 25-33 ірі мал керектігін есептеп, оны ... ... ... ... ... ... Автор оның
негізінде қазақ қожалықтарының басым көпшілігінің жеткілікті ... ... ... ... Оның ... ... 500/0-ке жуығы күн көріс үшін өзінің жұмыс күшін сатуға,
яғни бай ... ... ... ... мәжбүр боған. Н.Э.Масановтың
есебінше табыс тұсіретін қазақ қожалықтары 20/0-тен 110/0-ке көлемінді
қамтыған. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік құрылымы мәселесіне А.М.Мамырханова да
өзінің ... ... ... ... ... ... бөлген. Ол өзінің дейінгі зертеушілердің қазақ халқының әлеуметтік
құрылымында көрініс ... ... ... айтқан пікірлері мен
келтірген мәліметтерін саралай олтырып, түрлі әлеуметтік ... ... ... ... үлес ... ... талпыныс жасаған.
Қазіргі кездегі тарихнамада Қазақстан халқының ХХ ... ... ... ... ... аймақтардың материалдары
бойынша қарастыру нашар күйде. Тіпті, бұл мәселе ... ... ... жоқ
десе де болады. Батыс Қазақстан халқына арналған М.Н.Сыдықовтың және
Орталық ... ... ... В.В.Козинаның еңбектерінде ХХ ғасыр
басындағы ... ... ... ... ... мән ... Сондықтан да, болашақта зерттеушілердің жекелеген
аймақтардың материалдарын ғылыми айналымға тарта отырып, ХХ ғасыр басындағы
сол ... ... ... құрылымындағы ерекшеліктерді ашып
көрсетуді қолға алғаны абзал. Мұндай бағыттағы ... ... ... ... әлеуметтік құрылымындағы өзгерістерді терең түсінуге өз
септігін тигізері сөзсіз.
Сонымен қатар, тарихнамалық талдаудан ХХ ғасыр ... ... ... құрамын кешенді түрде зертеудің қажеттігі айқын
аңғарылады. Осы мерзімге дейінгі ... ... ... ... ... жұмысшылардың қалыптасуы мен құрамына баса ... ... ... ... ... құрылымындағы барлық топтардың
үлес салмағына баса назар аударылуы тиіс. ХХ ғасыр ... ... ... ... арналған зерттеулер жарияланғаны абзал.
2.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ АХУАЛ.
2.1 Қазақстан халқының даму тенденциялары және ... ... ... ... ... кезендердің бірі
кеңестік дәуір болып табылады. Осы ... ... ... өсу ... ... ... ... және әлеуметтік –экономикалық іс-шаралармен
тікелей байланысты ... 70 ... ... өмір ... кеңес өкіметі тұсында
қазақ халқы кейбір қиын-қыстауларды бастап кешіріп, ... ... ... ... ... одан ... дәуірде кеңес
өкіметінің сыналап жүргізген саясаты нәтижесінде қазақтар ... ... да ... ... ... ... болды. 1917 жылғы Қазан
ревалюциясынан 1970 жылға дейінгі мерзімде ... ... ... ... ... ... ... өсім әлдеқайда басымдылық танытып
келді. Халық санақтарының материалдары бойынша республика ... ... 6197932, 1939 жылы 6151102, 1959 жылы 9294741, 1970 жылы ... жылы ... 1989 жылы 16464464 ... ... Осы көрсеткіштердегі
қазақтардың үлес салмағы 1926 жылы 58,50/0 1939 жылы 37,80/0 1959 ... , 1970 жылы 32,50/0 1979 жылы 360/0 1989 жылы 39,70/0 ... 2. ... ... ... аралығында халық
санының өзгеру динамикасы
Қазақстан халқының кеңестік дәуірдегі демографиялық даму мәселелеріне
алғаш көңіл бөлгендер А.Н.Донич пен ... ... Бұл екі ... еңбектері 1928 және 1930 жылдары «народное хозяйство Қазақстана»
журналында ... ... ... ... 1926 ... ... санағының материалдарын
талдап, 1928 жылға шейінгі кезеңдегі халық санының өсу динамикасына назар
аударған. Оның келтірген мәліметтеріне қарағанда, 1928 ... ... ... тұрғындары 6миллион 507 мың адамды ... ... ... 3717094 ... ... 1280000 адамды
(19,70/0) орыстар, 860978 адамы (13,20/0) украинадар, 648923 адамы (100/0)
басқа ұлт өкілдері боған. Республика халқы ... тым аз ... ... ... (300мыңнан астам адамға көбеюін) ие болуын автор
механикалық өсіммен орынды байланыстырғанымен ... ... ... ... ашып бере ... ... республикадағы ауыл тұрғындарының табиғи
–өсіміндегі ерекшеліктер ... ... ... ауыл ... табиғи өсімі 1924 жылы 21,8, 1925 жылы
23,5, 1926 жылы 25, 1927 жылы 27,6 ... ие ... ... ... ... ... тоқталған. Автордың көрсетуінше осы
жылдары ... өсім орта ... ... -30,6 промиль, ұйғыр, дүнген
және өзбектерде -22,3 ... ал ... -30,6 ... ... ... ... мәліметтерден 1920 жылдары республика ... ... ... ... ... ... аңғарылады. Бірақ автор ұлттар
арасындағы табиғи өсімнің ... ... ие болу ... тек ... ... ... ... 1920 жылдардағы саны мен оның ұлттық құрамы,
орналасуы мәселелері ... 1927 жылы ... ... ... ... және ... 1930 жылы шыққан «Қазақстандағы ұлттар»деген
кітабында көрініс тапқан.
Т.Рысқұлов пен М.О.Әуезов 1924 ... ... ... 1925 ... ... ... АКСР-нің құрамында болған
Қарақалпақ автономиялық облысын қоса есептегендегі тұрғындар санының өсу
динамикасын ашып ... ... ... 1927 жылға қарай
Қазақстан тұрғындарының 920/0-і ауылды жерлерде, 80/0-і ... ауыл ... ... ... ... орыстар,90/0-
і украиндықтар, 3,70/0-і өзбектер, 1,40/0-і татарлар, 0,80/0немістер,
1,10/0-і ... ... ... ... ... ... болса, 1926 жылғы халық санағынан кейінгі екі жыл қала ... ауыл ... 4,50/0 ... айта ... ... ... тұрғындарының
ұлттық құрамын былайша көрсетеді:қазақтар-57,10/0, ... ... ... ... ... -40/0 беларустар-0,90/0, еврейлер-0,50/0,болгарлар-
0,50/0, өзбектер-3,50/0, татарлар-1,20/0, ... ... ... авторлардың барлығы да дерлік 1920 ... ... ... даму мәселелерін қарастырып, 1917жылы. Қазақ
ревалюциясынан бергі халық санының өсу ... ... ... ... ... ... ... тарихнамада 1917-
1918 жылдардағы ашаршылықтың, ... ... ... дамуға
тигізген кері ықпалы жайлы мәліметтер келтірілмеді.
Дегенмен, осы жерде кеңес өкіметті орнаған алғашқы жылдарда Түркістан
өлкесінде болған ... ... ... 1925 жылы ... ... и ... ... атты еңбегінде көрініс тапқанын,
бірақ онда қанша адам ... ... ... ... ... де айта ... жөн. Т.Рысқұлов осы еңбегінде ашаршылық
құрбандары «елдегі жалпы жағдайды сақтап қалуға өз септігін тигізді» деп,
кеңес ... ... ... ... ... ... ... ақтауға тырысқан болатын. Осыған орай, Түркістан өлкесінде
кеңестік биліктің салтанат құруы жолында ашаршылық құрбандарын ... ... ... көрнекті саяси қайраткер М.Шоқай өткір
сынға алған-ды. Парижде 1935 жылы ... ... ... под ... атты ... ... ... дерек көздеріне сүйене отырып,
кеңес ... ... ... ... өлкесінде орын алған
ашаршылықтың құрбандары 1114000 адам ... паш ... еді. ... ... ... ... талдау жасаған тарихшы
В.А.Семенюта осы жылдары ашаршылықтан Түркістан өлкесінде халық саны ... ... ... ... ... ... келтірген
мәліметтердің шындыққа жақын екендігін нақтылай түседі. Қазіргі ... ... ... ... ... адам ... мұнан да көп
болғаны жайлы, яғни ... 1900000 ... ... ... ... ... Бірақ осы ашаршылық құрбандарының қаншасының сол
кезеңде Түркістан республикасы құрамында болған Сырдария мен ... ... ... әлі ... нақтылы анықтала қойған жоқ.
«Бір адам өлсе-өлім, милиондаған адам өлсе-статистика» -деген ... ... ... ... ... жүргізген шолақ саясатының нәтижесінде
опат болған адамдардың санын барынша бүркемелеуге тырысып баққан болатын.
Оған ... ... ... мен ... ... ... санын әшкерелейтін 1937 жылы жүргізілген санақ мәліметтерінің
құпия ... ... ұзақ ... ... ... ... бола алады. 1934
жылы БКП(б) 17 съезінде И.В.Сталин «1933 жылы аяғында КСРО-дағы халықтың
саны 168 ... ал ... ... 180,3 ... ... ... деп ... мәлімдеген болатын /64/. Алайда, 1937 жылдың 6 ... 1 ... ... ... ... адам бар екендігі анықталды.
Санақ қортындысы КСРО-ның сол кездегі ауқымда кұткендігінен 10 ... ... кем ... ... 1926 ... ... ... саны 15 миллион адамға ғана көбейген немесе кеңес халқы жылына ... өсіп ... ... өзі сол ... КСРО сияқты үлкен елде халықтың
табиғи өсімінен шығынның көп ... ... ... ... ... қол қоюымен, Халық Комисарлар кеңесі ... ... ... ... жарамсыз деп жариаланды. Сөйтіп, бұл санақтың
қорытындысы жарты ғасырға жуық халыққа белгісіз болып келген еді.
Бірақ кеңес ... 1937 ... ... ... ... оның ... ... саясаткерлер мен қоғамтанушылар
үшін сол тарихи кезеңде-ақ белгілі болып қалған-ды. Бұл жайлы М.Шоқай ... «Яш ... ... «Кеңестік Ресейде қанша адам тұрады?» деген
атпен жарық көрген мақаласында былай деп ... ... ... ... 1937 ... ... нәтижелерін жасырды. Бәрібір шындықты жасырып
қала ... ... орыс ... және ... ... ... пен Юрьевскийдің (екеуі де мұғажыриятта өмір сүруде) ... ... ... Кеңес өкіметі жасырған ақиқатты дүние жүзіне паш
етті. Сонымен, 1934 ... 1 ... 168 ... ... ... ... ... 156 миллион 882 мыңға құлдырған. ... ... саны үш жыл ... 11 миллионан аса адамға кеміп кеткен» /65/.
М.Шоқайдың осы ... ... –ақ, ... ... даму ... ... сол ... кезеңде шетелдік
зерттеушілердің қолында нақтылы материалдар болғанын ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші-ғалым
К.Л.Есмағамбетовтің айтқандары да дәлелдей түседі. Оның көрсетуінше, 1916-
1921 жылдары түркістанда ... ... ... офицер Г.Кристтің
күнделігінде және 1922-1923 ... ... ... ... ... Аралда болған Англя азаматы Р.Фокстың «Дала тұрғындары» атты
кітабында кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында Қазақстанды жайлаған ... ... ... саны ... мәліметтер берілген. 1920 жылдары қазақ
ауылдарында болған американдық инженер Джон Литлпейдж аштықтың ауқымы жайлы
жазған. Сондай-ақ 1920 ... бас ... ... зардаптары
американдық тарихшы Г.Фишердің және кейіннен АКДІ призиденті болған
Г.Гувердің еңбектерінде ... ... ... өзі 1920 жылдары шетелдік
зерттеушілер Кеңестер Одағы халқының демографиялық даму ... ... ... бастағанын айғақтай түседі.
Бұл кезенде Кеңестер Одағының өзінде халықтың демографиялық ... ... бөлу ... ... еді. Оған ... ... ... дамуда ешқандай проблема болмады, социализмнің
жеңісі ... ... өніп ... өздігінен реттеліп отырады деген
пікірдің белең алуы да өзіндік әсер ... ... қате ... ... ... 1960 жылдардың бас кезіне дейін кеңестік
дәүірдегі халықтың демографиялық даму ерекшеліктеріне байланысты зерттеулер
жүргізілмеді.
Қазақстан ... ... ... демографиялық даму мәселелері
Я.Р.Винниковтың 1962 жылы жарық көрген еңбегінде /65/ көрініс ... ... ... ... ... ... орнағаннан бері қарайғы өсу динамикасын
халық санақтарының ... ... ... ... ... ... халқының шығынын кеңестік идеологияға сай бүркемелеп
қалуды баста назарда ұстады. Ол 1926 жылғы халық санағында қазақтардың ... ... ... кезінде қазақтармен шектес орналасқан жерлердегі
өзбектер, қарғыздар, қарақалпақтар және түркімендер қазақтар ... ... дей ... ... ... ... жылдардағы
күштеп ұжымдастыру саясаты қазақ халқын демографиялық апатқа ұрындырғанын
бүркемелеп қалды. Я.Р ... ... ... ... 13 жыл ... ... М.б.Төтімов ғана сынға алып, оның тұжырымындағы қателіктер жайлы
былай деп ... ... ... ... 1939 ... ... ... қазақтар санының 1926 жылғы ... ... ... ... кетуін, ал көршілес тұрған өзбектер мен қырқыздар,
түркімендер мен қарақалпақтар санының 1926-1939 жылғы ... ... тез ... ... осы 13 жылда 21 процентке дейін өскен) осы туысқан
жақын ... ... ... ... еді ... түсіндірмекші болған.
Винников осы пікірі арқылы өзінің 1926 жылғы ... ... ... және ... ... ... ... жүргенін
түсінбегендігін көрсетті. Қазақ халқының осы санақ аралық ... ... даму ... ... ... ... шығыны мол ең қиын
белестен ... оның ... де ... Егер ол ... ... ... әдейі бұрмалауы деп түсінеміз»
Осылайша, М.Б.Тәтімов Я.Р.Винковтың жіберген кемшіліктерін ... ... ... ... етіп тұрған шақтың өзінде
халқымыздың 1931-1933 жылдардағы демографиялық ... ... ... ... ... ... ... қатар, ғалым сол тарихи
кезеңдегі демографиялық дамудағы ерекшеліктердің ашық ... ... ете ... ... ... ... дамуында отызыншы жылдардың
басында болған қиыншылықтар нағыз партиялық тұрғыдан ... ... ... ашық ... керек. Ол «өткен іске өкіну» үшін емес, ол
бүгінгі жарқын өмірімізді толық түсініп, ... ... ... ... үшін ... -деп ... ... кеңестік дәуірде басынан кешкен демографиялық апат
тұралы 1980 жылдардың орта шеніне дейін ашық ... ... ... М.Тәтімовтың 1975 жылы бұл жайлы пікірін ашық білдіруін батыл
қадам ... ... ... ... пен ... ... ... қойыла бастаған мерзімге дейін ... ... ... дәуірдегі демографиялық дамуына арналған бірқатар
еңбектері жарық ... ... ... бұл ... ... ... жалпы
саны мен табиғи өсімін, жас құрлымын, жыныс құрамын қарастырған ... ... өсу ... ... ... санақатарының
мәліметтерін және басқада көптеген статистикалық материалдарды ... ... ... өкіметінің алғашқы жылдарындағы халық санын
айқындауда 1920 жылы жүргізілген халық санағының елдің біраз ... ... ... ... ... маңызды дерек көзін ... айта ... осы ... қорытындылары негізінде Жетісу облысын
мекендейтін қазақтардың саны 1917-1920 жылдары 23 процентке (124,2 ... ... ... ... ... ... ... азамат соғысының
салдары деп түсіндіріп, өзінің пікірін нақтылай түсу үшін ... ... ... тиген атаман Аненковтың соңғы рет табан тіреген жерлері Лепсі,
Қапал уездерінде қазақтардың саны 1917 ... 297 мың ... 1920 ... ... ... күрт кемігені жайлы мәлімет келтіреді. ... 1920 ... ... соңғы төрт жыл ішінде 1916 жылғы ұлт-азаттық
қозғалысын басып жаншудан, шет елдерге қазақтардың ауа ... ... ... ... ... осы қиын жылдардағы ашаршылық зардабынан
елдегі қазақтар саны 900-950 мың адамға, яғни 20-210/0-ке кеміп кеткен.
Автор 1926 жылғы ... ... ... қазақтардағы әскер жасындағы
еркектерді жасыру орын алғанын, оның 18-24 ... ... ... алға ... ... нәтижесінде халық санағында қазақтар 20/0-кем
көрсетілді деген пікір ... ... ол 1926 ... ... ... саны 4,05 миллион адам болды деп көрсетеді. Бұл мәліметте
автордың өзі 1975 жылы ... ... ... ... енгізіп қазақтар саны
1926 жылы 4 милион 200мың болғандығын ... ... Оның ... ... санақта халықтың 60/0-і тіркеуден тыс қалған.
Күштеп ұжымдастыру ... ... ... ... күрт ... М.Тәтімов 1970 жылдары-ақ көтеріп жүргенімен сол кездегі өзінің
еңбектерінде ол жөнінде нақтылы мәлімет келтірмеді. Оның себебі комунистік
идиологияның ... ... ... Сондықтан да, автор маркстік-лениндік
методологияның талабына сай қазақ халқының кеңестік дәуірдегі демографиялық
дамуы ... ... ... Шығыс халықтары сияқты қазақ халқы да осы
таңда өзінің қайталанбас ... ... ... ... ... ... өзбектер, түркімендер, қырғыздар, ... ... және т.б. ... ... да ... ең ... өсіп келе жатқан халықтар қатарына қосылды. Бұрын ... ... ... шет аймағын мекендеген, отаршылдық өзгіде болып
тоналған, ал ... ... тең ... ... Шығыс халықтарының
табиғи өсімі Совет Одағында ... рет ... ... ... ... ... Ұлы ... социалистік құрылыстың артықшылығының
дәлелі», -деген ... ... ... болды.
Дегенмен М.Тәтімов қазақтардың 1930 жылдары демографиялық апатты
бастан ... өз ... ... ... ... Ол жанамалап болса
да қазақтардың жалпы санында кему болғанын ... ... ... ... 1939 ... ... ... кезіндегі қазақтар саны жайлы мәселе
қозғай отырып, былай деп жазғанынана аңғаруға болады: «1939 ... ... ... санағы қазақ халқының жуырда ғана болып ... ... тез ... тез өсе ... көрсетті. 1934
жылы шамамен 2 миллион 900 мың болған республиканың негізгі халқының саны
1939 жылға дейінгі бес жыл ... 3 ... ... ... ... қазақ халқының дамуына екінші дүниежүзілік соғыстың ... ... ... ... ... ... өлім-жетімнің
көбеюімен, туудың 2-3 есе азаюымен және соғыс майданында 500 мыңнан астам
қазақ ер-азаматарының қаза ... ... ... саны ... ... ... да ... 2 миллион 650 мың адам болып ... ... ... М.Тәтімов Қазақстандағы демографиялық өрлеу
басталған кезеңге жатқызады. Осы жылдары ... ... ... 1000адамға шаққанда бір жылда туу орта есеппен 37-ге жеткен,
өлім сиреп сонын нәтижесінде ... ... ... ... 17-ге ... Ол
мұндай табиғи өсім қарқынының болуын кеңестік медицинаның тез ... ... ... ... ... қойылғандығымен байланыстырады.
Қазақ халқының кеңестік дәуірде табиғи өсімінің ең биікке көтерілген
кезеңі 1959-1961 жылдарға тура ... ... бұл ... 1000 ... орта есеппен жылына 48 бала дүниеге келіп, табиғи өсім 40-қа дейін
көтеріліуі 1970 жылғы халық санағы ... ... ... 5 ... 229 мың
адамға жетуіне алып келгенін алға тарта ... ... деп ... ... ... социалистік ревалюциясына дейінгі 450 жылға созылған көшпелі
феодалдық заманның ... ... ... 5 ... ... деңгейіне
халқымыз советтік дәуірде 25-ақ жыл ішінде қайта келді. 1945-1970 ... ... ... саны екі есе ... ... тағы да дәлелдей түсті.
М.Тәтімовтың мұндай ... ... ... ... ... ... тегеуірінді қыспағында болғанын айғақтай ... ... ... көп ... ... өсу ... өзгерістерді баса көрсетуге тырысып бақты, ал демографиялық дамудың
келеңсіз ... ... ... ... ... ... жылдары аралығындағы демографиялық даму
ерекшеліктері ... ... ... В.А.Тихомирова,
Г.Д.Масквина, М.Т.Жанқұлов және В.М.Трапезниковтың авторлығымен 1975 ... ... ... ... қарастырылған болатын. Онда авторлар 1959 жылғы
және 1970 жылғы санақ аралығында республика тұрғындарының жыл ... ... ора ... 258 мың ... ... 1970 жылы ... өсім
механикалық өсімнен 3,5есе асып түскендігін айқындаған. Олардың көрсетуінше
осы жылы ... ... ... өсімінің қарқыны жағынан Орта Азия
республикаларынан және Әзербайжаннан кейінгі алтыншы ... ... ауыл ... мен қала ... ... ... де назар аударып, 1970 жылғы мәлімет бойынша әрбір ... ... туу ... ... жерлерде-26, қалаларда-20 болғанын
айтады. Ауыл мен қала ... туу ... ... ... авторлар қалалардағы әйелдердің қоғамдық өндіріске
ауылдардағы әйелдерге қарағанда ... ... ... ... авторлар туу коэффицентінің төмендеуіне әйелдердің білім деңгейінің
көтеріле ... де әсер ете ... ... пікір білдірген. Бірақ
авторлар ... ... ... ... өсім ... ... ... олар 1970жылға дейінгі кезеңде механикалық өсімнің
қарқынды жүруі салдарынан қазақ халқының өз елінде тұрғындардың жартысы ... ... ... айналып өтіп кеткен.
Қазақстан халқының кеңестік дәуірдегі демографиялық дамуының осындай
тұстарына мән ... ... ... ... ... ... және демографиялық ... орын ... ... ... ... қазақстан халқы санының
өсуі кеңес өкіметінің ұстанған демографиялық саясатының «жарқын» көрінісі
ретінде түсіндірілген. Кеңес өкіметінің демографиялық ... тек ... ... ... 1980 ... ... ... толыға түсті.
Мұндай еңбектерде негізінен халықтың өсу динамикасын жалаң цифрлар келтіру
арқылы көрсету белең ... ... ... ... ... ... халқының
демографиялық дамуындағы көлеңкелі тұстарын білдіруге деген талпынушылық
болғаны байқалады. ... ... КСРО ... ... шолу ... ... еңбегінде 1939-1959 жылдары Қазақстан халқы
санының тез өсуі елге сырттан қоныс тебушілердің ... ... ... оның нәтижесінде елде қазақтардың үлес ... ... ... Сырттан қоныс тебушілер легі есебіне ауыл тұрғындары
Повладар облысында 720/0-ке, Қостанай облысында ... өсіп ... атап ... ... ... күштеп ұжымдастыру ... ... ... ... талпынған. Соған орай, ол 1930
жылдардың бас кезінде мал санының күрт кемуі халық арасында өлім ... ... ... ... ... ... жүйе күштеп ұжымдастыру жылдарында орын алған
алапат аштықтан тұындаған демографиялық апатты анықтауға мүделі болған жоқ.
өйткені, ... ... ... ... ... жолмен қайта құру»
деген атпен жүргізіліп ... ... ... зор ... ... ... ... жазалауға ұласып кеткен қызыл империя саясатын әшкерелеуге
алып барар еді. ... да, ... ... бұл ... ... ... ... отырды.
Күштеп ұжымдастыру және зорлап отырықшыландырудың ауыр демографиялық
апат тудырғаны ... ... ... ... сол 30 ... өзінде-ақ
көтеріліп, зерттеушілер назарын өзіне аударған болатын. Содан бері кезеңде
шетел баспасөздерінде ... ... ... ... 30 ... ... адам ... болғандығы жөнінде қызу пікірталас жүріп, ол
80-жылдардың соңына ... ... ... ... ... кеңестік
ұжымдастыру саясатының зардаптары жайлы жазған еңбектерінің бірсыпырасы
отандық тарих ғалымында өзіндік ... ... алып та ... ... ... Дж. ... Э.Шихи, М.Олкот, Р.Конквест секілді ... ... ... апат ... ... ... жұмысында талданған.І
Батыс зертеушілерінің еңбектерінде ашаршылық жылдарындағы
Қазақстандағы адам ... ... ... ... ... ... ... 2 миллион адамды құрады десе, Р.Конквенст пен
С.Г.Уиткрофт 1 ... адам ... ... ... /67/. ... ... дерлік өз мәліметтерін халық ... ... ... ... ... олар ашаршылық кезінде қанша
адамның шетелдерге ауа көшіп кеткенін анықтай алмағандықтан адам шығынын
дәл нақтылай алмады. Оны ... ... ... адам шығыны жайлы
былай деп жазғанына да аңғаруға болады: «1926 жылғы санақ бойынша ... 3963300, 1939 ... ... бойынша 3100900 қазақ болды. Сонда
халықтың ... ... ... ... ... ... бір ... миллион адамын жоғалтқан. 1930жылы халық саны төрт
миллион шамасында-ақ болсын ... және ... ... ... ... ... ... тастағанның өзінде аштықтан өлгендердің
саны бір миллионан кем түспейді» /68/.
Шетелдік ғалымдардың ұжымдастыру кезеңінде ... орын ... апат ... осындай ізденістеріне қарамастан ... ... ... ... сезіледі. Осыған орай, сол тарихи
кезеңді зерттеуге үлкен үлес ... келе ... ... ... ... ... білдірген: «Бір ... ... ... ... ... әлі де жеткілікті көңіл
бөлмей отыр. Біздің қолымызға енді ғана ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан да, бүгінде өзіміз туралы толық ... ... ғана ... ... ... ... айту ... алғашқы
қадамдар отандық тарих ғылымында 80-жылдардың соңғы жылдарында ... ... ... ... ... ауқымын айқындай түсетін
бұрындары қатаң құпияда болған түрлі архив ... ... ... ізденістер нәтижесінде қазақстан халқына орны толмас қасірет ... ... ... ... ойраны туралы мемлекет және қоғам мен ... ... ... ... ... ... да ... орталықтағы үкімет басшыларына әр жылда
жазған хаттары және сол ... ... ... ... айқын
бейнелейтін, аштық пен азапты өлімнің себеп-салдарын аша ... ... ... қалай аштыққа ұшырады», «Насильственная коллективизация и
голод в Қазақстане в ... Атты ... ... жарық көрді.
Қазақстанда үш жылға созылған зұлмат ашаршылық кезеңіндегі адам ... ... ... ... ... ... қарамастан
отандық зерттеушілер түрлі мәлліметтер келтіруде. Мәселен, ... пен ... осы ... ... ... 50мың мен ... 100 мың арасындағы адам, ал республикадағы өзге ... ... ... адам ... ... ... деп есептейді /69/. Академик
М.Қозыбаев бастаған ғалымдар бірнеше мақалаларында және ... ... 2 ... 100 мың адам опат болды, оның 1 миллион 750
мыңы қазақтар деп көрсетеді. Бұл пікірді ... ... ... ... білдірді /227/. Осыларға ... ... ... ... ... ҚР ҰҒА ... ... М.Х.Асылбеков
пен тарихи ғылымдарының докторы Ә.Б.Ғалиев да айтады. Олардың есебі бойынша
осы ... ... ... қоса есептегенде 1 миллион 754 мың адам опат
болған. Демограф-ғалым М.Тәтімов өзінің еңбектерінде 2 ... ... ... ... адам ... ... болды деп мәлімдейді. Осы пікірді
тарихшы, профессор Т.Омарбеков те қолдайды.
Жазушылар Б.Нұржековпен С.Елубаевтар өздерінің жинақтаған деректеріне
сүйене ... ... саны ... 3 миллионға дейін жетті /69/ деген
ойларын білдіреді. Ал, ... ... ... ... ... ... ... зерттеген жас ғалым С.Айымбетов
болса, демограф М.Тәтімов пен тарихшы ... ... ... ... ... құрбан қазақтардың саны 2,5 миллиондай деп
есептейді. С.Айымбетов өзінің келтірген мәліметтерінің дұрыстығын ... 1926 ... және 1937 ... ... ... ... отырып, былай деп жазған: «Біздің есебіміз бойынша, 1926 жылғы халық
санағында 70/0кем көрсетілген адамдарды қосып есептегенде, ... ... мың ... 4587,9 мың адам ... ... ... ... халық
өсімін шамамен мың адамға шаққанда 21 адам деп алсақ, 1930 жылдың аяғында
олардың саны 4973,3 адам ... ... ал ... жылдардағы табиғи өсімді
орта есеппен 100000 адам деп алсақ, 1937 жылы ... ... 5073,3 мың адам ... тиіс еді. Ал 1937 ... ... ... саны 2181,5 мың адам деп ... Екі көрсеткіштің
арасындағы айырмашылық 2916,8 мың ... ... өзге ... ... 300000 адам ... шетелдерде қалып қойған 165 мың адам санын алсақ,
сонда 2 ... 426,7 мың ... орны жоқ, яғни ... халқының (52,90/0)
жартысынан астамы аштық құрбандары болып шығады».
Бұл жерде С.Айымбетов тек ... ... адам ... ... ... оның ... мәліметтері дәлелді болғанымен, кейбір ғылыми
әдебиеттерде қазақтардың арасындағы адам шығыны туралы басқаша ... ... ... 2000 жылы ... ... «История Қазақстан:
народы и культуры» атты жинақта А.Н. ... мен ... ... ашаршылықта қазақтардың 46,80/0-і, яғни 1794,4мың адамы құрбан
болды деген пікір білдірген.
1992 жылы Қазақстан ... ... ... ... күштеп
ұжымдастыру науканы кезіндегі демографиялық аппатты зерттеген комиссиясы
өзінін қорытындысын жария еткен-ді. ... ... бұл ... мен ... ... ... ала ... «Қазақ елі
аштықтан және соған байланысты індеттерден, сондай-ақ, табиғи ... ... ... болуынан 2 миллион 200 мың адамынан, яғни ... ... 49 ... ... дәлелдегенін атап көрсете отырып,
сонымен қатар, «қасірет құрбандарының саны туралы мәселе әзірге ашық қалып»
отырғанын да ескертті.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... сонымен қатар, Қазақстандағы ... да ... ... ... айта ... ол ... ... еді. Ондағы мәліметтер бойынша, украиндар 100 мың
адамға (110/0-ға), орыстар 85 мыңадамға ( ... ... 20мың ... -ға), ... 10мың адамға (80/0-ға), татарлар 9 мыңадамға (100/0-
ға), немістер 8 мың адамға (110/0-ға), ... 4мың ... ... 3мың ... (100/0-ға), қырғыздар 3 мың адамға (250/0-ға),
дүнгендер 1мың адамға ... ... ... 9 мың ... ... ... өзі ... ұжымдастыру жылдарында республикада қазақ емес
халықтардың арасында да сан ... азаю ... ... оның ... ... әлдеқайда төмен екенін ... ... ... ... көп ... өлім ... ұласқан болса, басқа ұлтарда
сыртқа көшу басымдылық танытқанын да айта ... жөн. Бұл ... ... ... жіті көңіл бөлген ғалым Т.О.Омарбеков болды. Ол: «20-30
жылдардағы Қазақстан ... атты ... ... ... ... ... апаттың зардаптары» деген
бөлімінде тың ... ... ... ... ... отырып, қазақтан
басқа ұлт өкілдерінің азаюының ерекшеліктерін ашып ... еді. ... ... аталған комиссияның бұл жөнінде былай деп жазғанынан айқын
байқауға ... ... ... санының арта түсуі туралы айтқан
кезде мынандай ... де ... ... ... 1973 және 1939 ... санақтарында біраз қазақстандық ... ... ... белорустар және т.б. славяндар орыс ... ... өзі ... ... ... ... ... аталған этностарды
азайтты. Ал енді 1926-1937 жылдар ішінде украиындардан басқа ... ... ... қазақстандық қырғыздар – 5042, дүнгендер – ... – 21511, ... – 18821, ... – 103082 адамға кеміген»....
Сонымен қатар, аталған жылдар аралығында Қазақстанда ашаршылық болса да,
немістер 29465 ... ал ... 11369 ... ... /70/. ... этностардың кейбірінің санының өсуі ... ... ... ... ... ... ... Кеңес
Төралқасы комиссиясының мәліметтерін теріске шығара ... ... ... ... отырған кезінде Қазақстанға сырттан келіп қоныстанған
әр түрлі этностардың құрамына жасалған талдау басқа ... орын ... ... ... ... ... болған демографиялық
кемудің едәуір бөлігін жаңа ... ... ... ... ... ... ... білдірген. Күштеп ұйымдастыру жылдарында
Қазақстан халқы санының күрт ... ... ... ғана ... ... түсіп, шетелдерге ауа көшуі де ... әсер ... ... ... ... ... қарқынды Жүруіне алып
келген-ді. Сол тарихи кезеңдегі сыртқы көші-қондық ... ... ... ... ... Сондықта, бұл мәселені диссертациялық
жұмыстың келесі бөлімінде кеңінен қарастыруда жөн санаймыз.
Қазақстан халқының ... ... ... ... зерттеу елімізде 1990 жылдардың бас кезінен бастап нақтылы
қолға алынып, бұл салада қарқынды зерттеу ... ... ... ... ... пен Ә.Б.Ғалиевтің «Социально- демографические процессы в
Казахстане (1917-1980гг)» атты монографиясының жарық көруі отандық тарихи
–демографиялық ... ... жол ... ... ... ... материалдары және архив құжаттары негізінде 1917 жылдан 1980
жылға дейінгі аралықтағы халық санының өсу ... ... ... берді. Осы жылдар аралығында кеңес өкіметінің жүргізген
саяси, ... ... ... ... құрамына тікелей әсер етіп отырғандығын негіздей отырып,
олар қалықтың табиғи және механикалық өсімінің үлес ... ... пен ... ... кейін халықтың демографиялық
дамуын кезеңдерге ... ... ... ... ... ... өсу ... ерекшеліктерді талдау үрдісі етек алды. Оған
А.Мамырханованың, С.Айымбетовтың, Л.Т.Қожакееваның, А.И.Құдайбергенованың,
Э.А.Абланованың дисертациялық ... /71/ ... бола ... ... ... ... ... халқының демографиялық
ахуалы А.М.Мамырханованың диссертациялық ... ... ... ... «ақтаңдақ» беттердің бірі ... ... ... ... ... айқындала түсті. Автордың көрсетуінше
азамат соғысы мен ашаршылық ... ... ... ... халқы
18,40/0-ға, яғни 878201 адамға ... ... бұл ... ... құраған /71/. А.М.Мамырханова келтірген осы мәліметтер бүгінгі
таңдағы отандық тарих ғылымында ... ... ... ... ... ... халқы 1920-1923 жылдары 19,10/0-ке азайды,
қазақтар 18,50/0-ке (414 мың ... ... деп ... ... ... ... дамудағы өзгерістерді
С.Айымбетов зерттеді. Ал, осы жылдардағы үш халық ... ... ... ... 407 мың 338 (6,30/0) ... кемігенін айқындап,
ашаршылық жылдарында сыртқа кеткен қазақ қожалықтарының қайтарылуы, 1934-
1938 жылдарындағы көші қондық ... ... ... келген.
С.Айымбетов республиканың ... ... ... ... «Бір ... жергілікті ұлт, қазқ халқына қарсы
жүргізілген кеңес өкіметінің геноцвд саясатының ... ... ... өз ... тастап, шет жерлерге кетуге мәжбүр болса, екінші бір
бөлігі аштықтың құрбандары болып, жыл сайын ... саны азая ... ... қырғынға ұшыраған қазқ халқының орнына ... әр ... ... ... жер тапшылығын көргендермен толықтырылды. Кеңес
өкіметі өзінің мұндай саясатын ... ... ... ұранмен
бүркемелеп, бұрынғы патшалық ... ... ... одан әрі
жалғастырды».
С.Айымбетов 1926-1939 жылдардағы халық санының азаюын ... ... ... ... барысындағы зорлықтың 1931-
1933 жылдардағы ашаршылыққа соқтыруымен және 1936-1938 ... ... ... ... Ол ... ... жылдарындағы
ашаршылық құрбандары туралы нақтылы мәліметтер келтіргенімен, ... ... ... ... адам опат болғаны жайлы ешқандай
мәлімет бермейді. әрине, бұл өз ... ... ... ... ... ... ... кездегі ғылыми әдебиеттерде 20-30 жылдары сталиндік қуғын-
сүргінге елімізде 100 мыңнан астам адам ұшырағаны ... ... ... ... опат ... үлес салмағын анықтау
әлі де болса терең тарихи- демографиялық зерттеуде қажет етеді.
Қазақстан халқының демографиялық дамуындағы күрделі кезеңдердің ... Отан ... ... ... ... Осы ... демографиялық
дамудың ерекшеліктері Л.Т.Қожакеева мен А.И.Құдайбергенованың дисертациялық
жұмыстарында көрініс тапты. Олар нақтылы дерек ... ... ... ... 601011 ... опат болғанын, сол кезеңіндегі
жалпы шығын 1202000 адамды құрайтындығын негіздеді. ... ... ... та ... ... ... еңбегінде келтірген. Соғыс
майдандарындағы қазақстандықтар-дың шығыны жайлы ... ... 1995 ... көрген «Книга памяти Казахстана» атты кітапты да орын ... ... әлі ... ... майдандарында қаза тапқандардың құрамындағы
қазақтардың үлес салмағы жөнінде ... ... жоқ. ... ... ... 350 мың қазақ соғыс майданында қаза болды десе,
әйгілі шетелдік ... ... ... ... ... ... отырып, олардың саны 420 мың болған деген ... ал, ... 1995 жылы ... ... павших Великой
Отечественной войне» деген кітапта қаза ... ... саны ... ... ... бұл мәселе әлі де нақтылай түсуде қажет етеді.
Ұлы Отан ... ... ... халқының табиғи өсім
ерекшеліктері А.И.Құдайбергенованың диссертациялық ... ... ... орта ... ... 138,3 мың адам туылғанын, тұрғындар саны
1944 жылы ең ... ... (84,5 мың) ие ... ... ... ... ... автордың көрсетуінше реэвакуация ... және ... өсім ... халық саны 125,8 мыңға ... ... ... яғни 1941 ... ... ... ... Автор
соғыстан кейінгі өсім 1955-1956 жылдары ең биік ... ... ... 591 ... ... айқындаған. Ол бұл өсімдегі тың игерушілердің және
Қытайдан келгендердің ... ... ... ... осы ... ... оралман қандастарымыздың республика халқының 2,80/0-ін құрағанын
айқындай отырып, 1956 жылғы дейінгі ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Зерттеу жұмысында
халық санының өсу динамикасы бес экономикалық ... ... ... нәтижесінде халқы көп өскен индустрияландыру қарқынды ... ... ... ... айналған Орталық (2370/0) және тың
және ... ... ... Солтүстік (770,70/0) аймақтар екенін
айқындап, ең төменгі өсімді Батыс (6,70/0) және Оңтүстік (13,70/0) аймақтар
берді деп ... ... өзі ... отырған кезеңнің
соңғы жылдарында қазақ халқының өсімі 22-25 ... ... ... 1960-
1962 жылдардағы «демографиялық жарылыстың» негізін қалады деп орынды
тұжырым жасаған. Мұны ... ... ... ... ... ... қарастырған Э.А.Абланова да өз зерттеу жұмысында негіздей
түскен /72/.
Э.А.Абланова 1959-1970 жылдары ... ... ... ... ... айта ... оған әсер ... факторлар қатарына табиғи
өсімнің жоғары болуын, сыртқы көші-қондық экспансия қарқынының төмендеуін,
келушілердін кетушілердің санының артуын ... ... ... ... ... ... ... республика халқының құрамында
олардың үнемі өсу тенденциясы басталды. Республикада қазақтардың жалпы саны
1959-1970 жылдары 1446,9 мың адамға, яғни ... ... ... ... 60 ... қазақтардың жедел табиғи өсімі болашақта
жергілікті ... ... ... неғұрлым саны көп болуының
негізі қаланды»,- деп жазды автор.
Кеңестік дәуірдегі Қазақстан халқының демографиялық ... ... ауыл ... алар ... ... ... зерттеушілер тарапынан
көңіл бөліне бастады. Қала мен ауыл тұрғындарының демографиялық дамуындағы
ерекшеліктер И.Д.Никифиров, ... ... ... ... ... еңбектерінде /73/ көрініс тапқан.
Бұл авторлар қала ... мен ауыл ... өсу ... ... ... ... ... негіздеген. Сондай-ақ,
олардың еңбектерінде қала тұрғындары ... ... ... ... ... осы ... өсімдегі ауылды жерлерден қалаға
көшушілердің үлесі айқындалған. Кеңестік дәуірдегі ауыл ... даму ... ... ... және ... бір ... ... деп тұжырым жасауға болады. Ал, қала
тұрғындарының өсу динамикасының зерттелуіне ... ... ... әлі ертерек. Өйткені, осы мерзімге дейін отандық тарих ғылымында
қала халқының демографиялық дамуы И.Д.Никифировтың дисертациялық жұмысында
ғана ... ... Оның өзі қала ... ... ... ... кезіндегі ерекшеліктеріне арналған. Сондықтан да, алдағы
уақытта кеңестік дәуірдегі қала тұрғындарының ... ... ... ... ... ... кезде тариихи –демографиялық әдебиеттер аймақтық материалдар
негізінде жазылған Н.В.Алексенконың Шығыс Қазақстан, ... ... ... ... ... ... түсті. Олардың еңбектерінде
Қазақстан халқының кеңестік дәуірдегі демографиялық ... ... ... талданған. Соның нәтижесінде, зерттеушілер Қазақстан
халқының жалпы саны динамикасына ... ... ... ету ... ... ... Мәселен, М.Н.Сыдықов кеңес өкіметінің
алғашқы ... орын ... ... және ... ... өсерінен
Батыс Қазақстан, Адай уезін қоспағанда, 1920 жылы тұрғындар саны 200,5 мың
адам кемігенін паш еткен.
Кеңес ... ... ... ... апат ... ... мен ... еңбектерінде де келтірілген. Осы
тарихи кезеңдегі демографиялық апат тұралы В.В.Козина «1921 ... жұг ... енді ғана ... ... ... ... келе бастаған ауыл
шаруашылығын күйретіп, ашаршылықтың жайылуына алып келді»,- деп жазып, 1922
жылы Қазақстан халқы 985300 ... яғни ... ... көрсетіп берген
/74/.
Осындай нақтылы мәліметтер негізінде, А.Н.Алексеенко, М.Н.Сыдықов және
В.В.Козина кеңестік дәуірдің ... ... да орын ... ... ... ерекшеліктерінің зерделеп, оның халық саны
динамикасына әсерін толық бейнеліп ... ... ... ... ... ету үшін қажетті шара ретінде ... ... ... ... төндірген, Қазақстанның экологиясын
1947 жылдан бастап бұзған Семей облысының ядролық ... ... ... ... ... ... кіруінің демографиялық
дамуға тигізген зардаптарын да әшкерелеген.
Ауыр ... ... ... ... ... ... ... жылдары ғана ашық айтыла ... ... ... ... ... ашылғаннан бергі уақытта сол аймақтағы халықтың өсім ... әсер ... ... ... еңбектер жарық көрді. М.Тәтімовтың
көрсетуінше республикамыз тәуелсіздік алғанға дейінгі соңғы он жыл ішінде
ауыл тұрғындары 5 ... ... ... ... жаққын аудандарда бұл
көрсеткіш 2-ақ процент болған. Мұны ... ... ... ... ... ... зардаптарын
зерттеген Б.И.Гусевтің кандитаттық дисертацияның қорытындылары да негіздей
түседі.
Қазіргі кездегі тарихи-демографиялық әдебиеттерде Қазақстан халқының
1970-1980 жылдардағы ... ... ... жеткілікті
дәрежеде көңіл бөлінуде. М.Х.Асылбеков пен ... және ... ... ... 1970 ... бастап халық саны
динамикасында механикалық өсімге қарағанда ... өсім ... 1970, 1979 және 1989 ... ... ... ... ... оның себептері ашылып көрсетілді. Ғалымдар Қазақстан
халқы санының өсу ... ... ... 400/0 ... ал оның ... 12,90/0, ... ... 12,10/0 болып төмендеуін сыртқы көші
–қондық ... ... ... ... ... байланыстырып,
1970-1980 жылдардағы халықтың табиғи өсімі және ... ... ... үлес ... ... М.Х.Асылбеков пен
В.В.Козинаның көрсетуінше 1970-1979 ... ... ... ... ... ... 1676 мың адамға (130/0 ), көбейген, осы жылдары
қазақтар -1055 мыңға (250/0 ), өзбектер- 47 мыңға (220/0 ), ... (220/0 ), ... -15,6 ... (270/0 ), ... -469 ... ) ... /258/. Бұл мәліметтер Н.Е.Масанов пен ... ... ... осы ... ... 6630/0 –і қазақтардың,
280/0 –і орыстардың, 90/0 –і ... ... ... тигендігі айтылған.
Н.Е.Масанов пен А.н.Алексеенко сонымен қатар 1979-1989 жылдары аралығындағы
республика тұрғындары саны 1780 мың ... ... айта ... ... ... , орыстардың үлесі-13,20/0 , басқа ұлттардың үлесі
-16,80/0 , болғаны жайлы мәліметтер келтіреді /259/.
1989 жылы 1979 ... ... ... ... 23,60/0 ... ... пен ... табиғи өсім қарқынының жоғарылаумен
және Өзбекстаннан, Түркменстаннан, Ресейден ... ... ... ... Олар қазақ халық санының өсімінде бәрібір
табиғи өсім басымдылық танытқандығын алға тартып, оған ... ... ... ... ... әсер етті дейді. Осыған орай, авторлар
1986-1987 жылдары кіші-гірім «демографиялық ... ... ... ... ... ... ... кіші-гірім «демографиялық жарылысқа»
қоғамдық-саяси өмірдегі ... ... ... экономикадағы
тоқыраушылыққа тосқауыл қоюда елеулі нәтижелерге қол жеткізген ... ... әсер ... /75/.
1970-1989 жылдары аралығындағы, яғни еліміздің егемендік алу
қарсаңындағы халық саны ... ... ... ... ... саны табиғи өсім есебінен едәуір артқандығын, бірақ, жалпы өсу
қарқыны 1950-1970 жылдармен ... ... ... отырып, оның
себебін елге келушілерден кетушілердің арта түсуімен орынды байланыстырады.
Мұндай тұжырым, еліміздің егемендік алу ... ... ... ... аударған Б.Аяған тарапынан да жасалған. Ол ... ... ... ... үдей ... ... ... үлес салмаққа елеулі әсер еткенін айта ... ... ... ... ... ең басым болған орыстар екінші
орынға түсіп, қазақтар ... ... ... ... ... 1990 жылы қазақтар саны 6700363 ... ... ... 40,30/0 –ін ... осы жылы ... саны 6241930 адам
болған.
Сонымен, Қазақстан халқы санының ... ... ... мәселесі қазақстандық тарихнамадан өзіндік көрініс тапты
деген тұжырым жасауымызға толық ... бар. ... ... ... ... ... ... тұрғыда зерттеліп, оның тек күнгейі ғана
көрсетілді. Егемен Қазақстан кезінде біраз еңбектер жарияланып, кеңестік
дәуірдегі халықтың ... ... тың ... мен ... ... таразылынып, зерделенді. Осыған ... ... ... ... ... ... ... мәселесі біршама
зерттелді деп қорытындылауға болады. ... ... ... ... ... ... шынайы мән- мазмұны, ... ... және ... оның ... ... ... ... төмендегі мақсат-міндеттер тұындайды:
Қазақстан халқының кеңестік демографиалық дамуын терең, әрі жан-жақты
обьективті түрде ашып көрсететін ... ... ... ... ... ... қала ... демографиалық дамуы мәселесіне арналған
зерттелулер жариаланған абзал –кеңістікті қуғын ... ... ... ... демографиалық дамуын тигізген кері әсерлерін
ашу бағытында зертеу жұмыстары жүргізілген дұрыс.
2.2 Миграциалық ... ... ... ... ... санының өсуі мен этнодемографиялық ... ... ... ... ... ... ... екені аян.
Қазақстанда көші-қондық процестердің қарқынды жүрген кезеңі кеңестік дәуір
кезеңіне сай келді. Осы ... ... ... ағылған халықтардың ірі
көші-қондық аймағына айналып, 70жылдардың бас кезіне ... ... ... демографиялық дамуында табиғи өсімнен гөрі механикалық
өсім әлдеқайда ... ... және ... ... көп ... қалыптасуына алып келді. Сондай –ақ, ішкі ... ... ... ... қала ... ... үлес ... жылы қаладағы қазақ халқының 2,5 миллион адамнан 970/0-ы қазақ
тілін ана ... деп ... ... ... ... тарихи фактылар 90-
жылдардың басында қарай қазақ халқының ... ... ... ана ... ... ... ... айқындайды. Осыған қоса қазақ тілін
басқа ұлттар өкілдерінің өлшеусіз деңгейінің меңгергенін де ... ... ... ... өкілдері емес. 6856276 қала адамдарынан ... ... ... ... 47481 адам ғана, немесе 0,70/0 болған.
Бұл көрсеткіштер қазақ тілі ... ... ... ... ... ... орындамаған жағдайды сипаттайды. Сонымен
бірге орыс тілі 40-90 жж.арасында басым ұстанымда болып, ұлт ... ... ... ... Қазақ азаматтарының 75,3 пайызы (1888337 адам) ... ... ... атап өтерліктей қызғылықты бір жағдай қалаларда
тұратындардың ... ... ... ... 500/0 ... ... беларустердің-66,6, қорейлердің-500/0 орыс тілін өздерінің ана ... ... ... ... ... қарастырылып отырған тарихи ... ... ... ... және басқа этностарды да ... ... ... ... процестердің сипатты белгісі
Қазақстанның қала халқы құрылымында барыс халқы мен түтасынан ... ... ... үлес ... төмендеуі жағдайында, қазақ
этносы мен ... да ... ... ... ... ... Бұл процестер
көші- қондар векторлары бағытының өзгеуімен және республика ... ... ... сайын ұлғайып отырған рөлімен байланысты.
Қазақстан үшін, басқа да ТМД елдері ... 1990 ... ... тән. ... толқындарындағы секіріс 1990 жылдары
туындады, бұған саяси жағдайлар, алдымен Кеңес Одағының құлауы мен ... ... аса ... ... ... ... және ... кеңес республикаларының саяси, ... ... ... зор ... ... ... ... төтенше
түрде шиеленістіріп жіберді: көші-қон көлемдері мен оның толқындарының
бағыттары ғана өзгеріп қойған жоқ, ... ... ... жер ... ... ... ... экологиялық және басқа себептер бойынша
жаңа көші-қон түрлері пайда болды. ТМД елдерінде ... ... ... мен ... түрдегі мөртебесінің өзгеруі, олардың мемлекеттік-
саяси , сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық және этномәдени салалардағы ... ... ... ... Атап ... бұл этникааралдық қатынастар
арасындағы кеңес өкімет жылдары орныққан ... ... ... мен тепе ... ... дербестік, сондай-ақ ең
бастысы этника аралық ... ... ... ... де ... ... құрылуына келтірді /75/.
Қазақстан Республикасы 1991 ж мемлекеттік тәуелсіздік алуымен,
бұрынғы КСРО-ның ыдырауы процестері ... және ... ... ... ТМД елдеріндегі сияқты, жекелеген этникалық топтардың тарихи
отанына ... ... ... көші-қонның жағымсыз үлесі өсу
тенденциясы орнықты. Мәселен, соңғы 10жыл ... ... ... осы ... ... ... өсімін толықтай жұтып қойған жоқ (80
жж.қарағанда туғандардың саны қауырт азаюы мен ... ... ... табиғи өсім 2 есе дерлік қысқарды), сондай-ақ екі ... ... ... ж ... 1994 ж қоса ... ... 1125 мың адам, олардан 73
проценті –ТМД елдеріне кетті. бұл жылдары қазақстанға барлығы 343 мың ... ... ... ... бар ... саралай отырып, 1991 ж бастап жағымсыз көші-қон
үлесі үнемі көбейгенін, 1999 ж қарай ол 3,5 есе ... ... ... Мұның өзінде ТМД елдеріне де, сондай-ақ алыс шет елдерге де
эмиграцияның ... ... ... ... Оның ... сыртқа кетудің
«шырқауы» 1994-95 жж. ең ... ... ... ... ... ... және ... ел-жұрт көші-қонының жағымды
үлесі, сонымен бірге бұрынғысынша Ресеймен, Беларуспен және ... ... ... ... ... ... ... /76/.
Алты жыл бойына (1991-1996 жж.) республикадан 2 ... ... ... ... ... көшіп –қонудың әсерінен: республика ... ... ... -22,2 0/0 , 1992 ... 89,30/0 , ал ... ... ... қону тек қана халықтың табиғи өсімін ғана құртқан жоқ,
сонымен қатар оны 1,4 және 2,8 есе ... ... ... 408 мың
адам кетіп, 70мың адам келді. 1995 жылы халықтың ... ... ... адам және 71,1 ... 4,4 есе асып ... ... ... ауқымды үлес келушілер -100/0, кетушілер
бойынша -300/0. Оның үстіне ... ... ... ... рұқсат
алғандардың әрбір бесіншісі –Қазақстан тұрғыны болды. ... саны көп, ал ... ... облысы екінші, Алматы облысы
үшінші ... Бұл ... ... ... ... арасында ерекше маңызға
ие. 1989 ж мәліметті бойынша, бұл ұлттың көші-қон өсімі ... ... ... ... ... ... құрады.
Жалпы алғанда, алыс шетелге кеткендер арасында немістер -780/0,
орыстар-130/0, украиндар-30/0, ... мен ... -10/0, ... ... мен поляктар-0,40/0 және 2,70/0, басқа да ұлт ... ... жаңа ... кері ... ... ... адамдар мен тұтас отбасылар республикадан ... шет ... кете ... ... Қазақстанға келді. Ресей және басқа да
ТМД елдері бүгінде барлық қоныс ... ... ... ... емес, ал оларға барғандар қиындықтарға кезігеді, ондай
қиындықтарды олар мемлекеттің күшті ... жеңе ... Тек қана ... кері ... саны 5 мың адам ... ж халық санағының мәліметтері бойынша, елдегі тұрғындар саны 1989
ж. Санақпен ... 1 ... 246 мың ... (7,70/0-ға) азайған.
1989 ж қазақстандықтар саны 16199 мың адам ... 1999 ж 14953 мың ... ... ... ... аз ... елдер қатарында.
Еліміздегі халықтың жалпы санының азаюы ХХ ғасыр бойнша 1926 ж ... мен 1939 ж 17 ... ... екі санақ аралығында 117 мың адамға
(1,90/0-ға) азайып, ... рет кему ... ... ХХ ... ... 1989-
1999 жж аралығында ерекше қарқынмен кему үрдістері тағы да қайталанды.
Халық саны ... ... ... кеміді. 1999 жылдағы санақ
қорытындысынан Қазақстанда кейбір этностардың саны ... ... Орыс ... саны 4479618 ... ... украиндар -547052
дейін,немістер -353441 дейін, татарлар-248952 адамға ... ... саны 7985039 ... ... ... ... адамға дейін өсті./76/
Көші-қондардың әлеуметтік-кәсіби ... ... ... ... ... ... ... еңбекке қабілетті
жастағы (1999ж.63,2 0/0) адамдар құрады. Кетіушілердің шамамен 25пронцеті
еңбек ... ... ... ... республикада еңбек
жасындағылардан гөрі адамдар саны ... және ... ... ... ... ... ... көші қондық шығындар еңбек
потенциалының сапалық құрамын жағымсыз ... ... Көші ... көп мөлшерде болуы еңбек ресурстарын тиімді ... ... ... мен ... ... ... ... мен қажетсінулеріне жауап бермеді, ал бұл бір аудандарда жұмысшы
күшінің жетпестігін және бір ... ... ... жатқандығын туғызды.
1960 жылдың екінші жартысында республика аймағында жыл сайынғы қозғалыстың
80-82 пайызы еңбек етуге жарайтын жастағы адамдардың 1 млн 650 ... ... ... осы ... ... ... кадрлардың
жетіспеушілігі солтүстік аудандарда 1966 ж 38 мыңнан 1970 ж 85 мың ... ... ... ... ... ... жылдары
өнеркәсіпте-30,50/0, құрылыста 45,8 0/0 құрады. Осы жылдары ... қол ... ... 570/0, ... 680/0 ... ... арасында 16 және одан да жоғары жастағы жоғары, толық емес
жоғары және арнауылы орта білімі бар адамдар үлесі ... бұл ... ж -450/0, ... ... /77/ ... ... ... қарағанда
келуші халықтың білім деңгейі әлдеқайда төмен, соның нәтижесінде ... ... ... көші ... ... ... ... ж-дан Қазақстанда көшіп кетушілердің ... ... ... 1999 ж1994 ... ... ... саны 2,9 есе, оның теріс
сальдосы 3 есе ... ... үш ... ... ... саны ... деңгейінде тұрақтады. Негізгі көшіп –қонушылар ағыны 1999-2000 жж.
аралығында Қазақстаннан ТМД ... ... оның ... Ресейге
кетушілердің көлем 910/0 болды.
Соңғы жылдары Астана мен Алматыға, қоныс аударушылар көбейе түсті.
Астанаға Алматы ... ... және ... ... ... Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және ... ... ... ... ... жағынан алып қарасақ облыстар арасындағы көші-қон ... ... ... ... да ... күй кешуде. Бұл жерде тек тіркеліме
барлар ғана сөз ... ... Ал ... ... ... мен ... оның дәл ... шығару мүмкін емес. Мысалы, 1991ж. ішкі облыстық
көші-қон 1999ж-ға ... 275,5 мың ... 94,8 мың ... ... ... ... ... аралық көші –қон тиісінше 155,8 мың адамнан 78,6 мың
адамға (2есе) азайған.
Сонымен 90 жж. Қазақстандағы ... ... ... ... ел ... ... ... болып табылса, енді ол, Еуропа
елдері үшін, ең алдымен Ресей үшін ... ... «қан ... ... беруде. 90 жж. ортасында көші-қон процестері есебінен ... ... ... ... ... бұл орыс ... ел-жұрттың кетуінен, сондай-
ақ этникалық немістердің, поляктар мен басқа да ... ... ... аударуынан келіп шықты.
Тұтасынан алғанда, халық санын көбейту ... ... ... бірі ... табылады , бұл «Қазақстан 2030» даму
бағдарламасында бейнеленген. ... ... ... ... ... ... сондай-ақ халықтың жалпы санында тұрғылықты
ел-жұрттың үлес салмағының көбеюіне де көмектесетіндігі ... ж ... ... ... 10000 ... құраса, 1994ж 7000
отбасын, 1995 ж -5000 отбасын, 1996 ж-4000 ... ... ... орындау төмендегідей болды. 1993 ж орындалу пайызы -94,40/0, 1994
ж-63,90/0, 1995 ж-72,60/0 және 1996 ж ... ... ... ... ... мен ... қорғау орындарының
мәлімдеуінше.1991-1996 жж республикаға 35,3 мың ... ... ... ... 155 мың ... оның 85 мыңы – ... ... 62 мыңы-Монғолиядан. Министірліктің ақпаратты бойынша,
қазіргі кезде тарихи ... ... ... 35 мың ... ... 300-
400 отбасы қайтадан қайтып кетуге мәжбур болды, ал 3 мың ... ... жер ... ... өз ... ... ... аз болғандығы, 1986 ж
бері халық санының жалпы құрамында қазақ этносының саны орыс ... ... ... өсе ... атап ... ... ... (1999ж ) қазақтардың республика халқының ішіндегі үлесі
7895 мың адамды яғни 53,40/0 құрайды. Белгілі ... ... ... мәліметті бойынша, 3млн астам қазақтар шетелдерде тұрып жатыр, оның
ішінде Қытайда 1296 млн-ға жуық, Өзбекстанда -870 мың, ... ... -40 мың, ... 30 мың, ... 15 мың, ... ... 12 мың, Пәкістанда 3 мың қазақ тұрады.
Өткен он жыл ішінде шетелдердегі ... саны ... ... ... ... ... этникалық қазақтар саны 1,5 миллионға
жеткен, себебі саясатта тууды шектеу бұл елде қазақ халқына қатысты ... ... ... ... Өзбекстанда 1999 ж 940,6 мың қазақ
және 531,3 мың қарақалпақ тұрған /79/. Ресейде 691,2 мың қазқ бар (2000ж ... ... ... 90-100 мың адам ... ... ... бонша 1991-2000 жж аралығында республикаға 42387
қазақ отбасы немесе 183652 адам көшіп келді. Оның 600/0 ТМД ... (62737 ... ... (22055 ... ... ... ... (8490 адам), және басқа елдерден келді. ... ... ... (5030 ... ... (3780 адам),
Ауғанстаннан (1719 адам), Қытайдан (2214 адам), Сауд Арабиясынан (81 ... ... да шет ... ... ... ... ата қонысына қайтару саясаты жеткілікті қаржының,
ұйымдастыру және басқа ресурстардың ... ... ... ... етеді. Германия, Израиль сияқты басқада елдер бұрынғы ... ... ... ... ... оның ... экономикалық және қаржы
мүмкіндіктермен өлшемдейді. Бұл елдерде бұрынғы тарихи отанына қайта келу
бағдарламасы мемлекеттік қаржыландыру ... ... ... ... ... жүйесі өмір сүреді де жетілдіріледі және ең бастысы, өкімет
билігіндегілердің қоныстандыру ... ... ... ... ... өкіметті тарапынан шет елдік қазақтарды жоспарлы түрде
кешіріп әкелу жалғасуда. ... ... жж 100 мың ... немесе 500
мың қазақты көшіріп әкелу жөнінде квота жобасын ... ... ... әлі де ... ... ... ... алулары тиіс секілді.
Жұмысшы күшінің экспорты мен импорты бұл 1990ж өз дамуын алған ... шет ... ... ... ... ... ... отырып, мемлекет бұл дербес және ұйымдасқан әрі қоғамдық деңгейде
артықшылықтар береді дегенді негізге алады. Қызметкер жаңа кәсіби ... ... ... оның жеке өз ... және ұйымдасқан байланыстары
кеңейді, жаңа мүмкіндіктері ашылады, қызметкердің және оның ... ... ... ... жұмысшы күшін Қазақстанға тарта отырып, мемлекет бірнеше
міндеттер қояды, оның негізісі-жаңа немесе ... ... ... ... Бұл ... ... асыру үшін жергілікті еңбек рыногында
тиісті біліктілік немесе кәсібилік болмай отырғандықтан болып отыр. Бұдан
басқа шетелдік және ... ... ... ... орындарын ашу,
келесіде шет елдік ... ... ... ... оқуы мен мамандығын көтеруі көзделеді.
Шет елдік қызметкерлердің неғұрлым көпшілік бөлігін Түркия азаматтары
(5мың адам) құрайды. Шет елдік ... ... ... экономиканың
мұнай және құрылыс салаларында істеді. Жас бойынша шет елдік азаматтардың
көпшілігі 25 жастан 50 жасқа дейінгі, оның 95 ... ... елге ... елдердің географиясы өткен ... ... ... алайда бұл жөнінен ... ... ... Талдықорған санында Венгрияның үлес салмағы өсті, ол
1999-2000 жж ... ... ... ... ... ... АҚШ-
Қазақстанға жұмысшы күшін импорттаушылардың ... ... ... ... ... ... ... түрде мұнай –газ өнеркәсібінде:
Барлық жұмысқа ... ... мен ... ... ... 47 ... Атырау облысының кәсіпорындарында істейді.
Шет елдік қызметкерлер ел экономикасы жетістігінің әртүрлі орындарын:
елде бар жоғары маманданған еңбектің ... ... әлде бір ... ... ... екінші кезектегі бөлігін және қарапайым жартылай
жариялы еңбек түрін-толықтыруда. Соңғы ... ... ... ... ... ... және ... жалақылы жұмысқа әзір арзан жұмысшы
күшінің тобын көрсетеді. Олар ... ... ... ... ... және ... объектісі болып алады.
Қазақстан республикасындағы көші- қон жағдайы біршама ... ... ... ... ... ... ... байқалмайды.
Көші қон себептері республика басшылығының қудалау саясатынан емес,
қайта еңалдымен адамдардың өз тектестерін табуға, ... ... ... ... ... және де бір аралық себеп- тұрмыс деңгейіндегі
ұлтшыл –популизм идиологиясының кейбір өсуі. 90 ... ... ... ... ... ... республикада үлкен көңіл бөліне тұрса
да, көптеп кетті. 90 жылдардың орасына дейін барлық жергілікті емес ... ... ... ... орын ... бұл кету 1994 ж ... ... қарай біршама елеулі түрде қысқарды және белгілі бір
деңгейде тұрақталды. Немістер көші қонның ... үшін 1994 ж ... ... ... немістердің этникалық көркеюінің
кешенді бағдарламасын» қабылдады.
Республика үкіметті көшіп –қон саясатының, оның неғұрлым ... ... ... ... көңіл бөледі. Республикаға тұрақты тұруға келген
барлық қоныстанушыларға дер ... ... ... қоры ... ... алғышарттары өз тамырын өткен тарихи
кезеңдерден алады, бір кезде ... ... ... ... ... Оралға айдалды, бір кезде әртурлі ... ... ... және ... ... жер ... міне ... келіп
олардың тарихи отанына қайта оралуға деген ... ... ... қарастырылып отырған мәселенің тарихи тәжірибесін зерделей келе
болашақта осы саладағы оқылықтарды жеңіп, ... ... ... ... ... ... кейбір ұсыныстарды білдіреді:
1. Көші-қонның жағымсыз көрініс ретінде, соғыс жылдары еліміздегі күрт
шиеленіскен демографиялық ахуалдағы дағдарысты шешудің бір жолы ... ... ... мен ... күні ... орай саны артып отырған ... ... ... қамқорлықты көбейту қажет. Мұндай жағдай
жасау еліміз тұрғындарының табиғи өсімінің артуына белгілі-бір дәрежеде
онды әсер етуі ... ... ... ... күні ... ауыл ... мекендерінде жұмыссыздықтың
белең алып тұрғыны шындық. Осыған орай, ауыл тұрғындарының жаппай қалалық
жерлерге көшуін тоқтату үшін ... ... ... бір ... ... ... қоғамдық жұмыстар ұйымдастырып,
сол үшін еңбек ақыларын төлеп отырғаны жөн. Бұл ауыл тұрғындарының ... ... ... ... ... ... ... түсіндағы экономикалық қиыншылықтарға орай Қазақстан,
халықтарының көшіп-қон ... ... ... яғни ... ... ... мақтап орын алып отыр. Әсіресе, ... ... ... ... мол ... ... еліміздің Батыс, Солтүстік аймақтарындағы
мұнай игеру мен басқа да инфрақұрылымдарды дамыту ... ... ... сол ... ... түрде көшірудің қажет
екендігін көрсетіп отыр.
4. ... ... ... ... ... ... түсу ... Бұл бір жағынан еліміздегі жергілікті ... ... оңды ... ... екіншіден сағынышпен елге оралған
қандастарымыздың алдындағы моралдық жауапкершілігімізді түсінгендігіміздің
көрінісі ... ... ... ... күн ... экономикасының әр түрлі саласында шетелдік
қызметкерлердің кептеп келіп, жұмыс жасауы ... ... осы ... болашақта жоспарлылық сипат беріп, шетелдік
мамандардың үлес салмағын неғұрлым шектеп отырған ... Ал, ... ... ... ... ... қазақстандық азаматтарды тартып, халықты
жұмыспен қамтамасыз ету ... ... ... еді. Әрі, ... мен ... жұмысшылардың алатын еңбек ... ... ... болмағандығы да дұрыс.
1989 жылы жұмысшылар арасында өндірістер мен ... ... ... көп болды: Шығыс Қазақстанда-79,70/0 және 47,60/0,
Солтүстік Қазақстанда -72,70/0 және 65,60/0 және ... -63,70/0 ... ... ... ұжымдарында тең жартысы орыс ұлтының өкілдері болды. Мәселен,
Қарағандыда (53,60/0 және 530/0), Қостанайда (56,80/0 және ... ... (56,60/0 және ... ... ... олар ... 45,50/0, ... -50,70/0, Талдықорғанда-51,20/0 және 46,80/0.
Жоғарыда аталған 7 облыста қазақтардың үлес салмағы ... Олар ... ... ... және 11,60/0,
Қарағандыда -9,40/0 және 9,0, Солтүстік Қазақстанда 9,70/0 және ... ... 12,20/0 және 11,60/0 ... 13,50/0 және ... 15,4 және 19,10/0 және Алматыда 18,60/0 және 18,30/0.
Қазақстанның кейбір аймақтарында шоғырланған тұрғылықты ... ... ... көп ... ... Атырау (68,60/0 және 62,90/0), Қызылорда
(68,20/0 және 62,70/0), Шымкентте (37,50/0 және 38,8), ... ... ... (34,20/0 және ... Жезқазғанда (31,60/0 және
28,90/0) және Жамбылда 31,20/0 және 30,40/0. Алматы қаласы бойынша ... 18,60/0 және 18,30/0 ... ... ... мен ... дамытуда украин, неміс және
басқа ұлт өкілдері қатнасуда. Мысалы, индустрияны ... ... ... ... 7,20/0. Олардың шоғырланған жерлері Солтүстік Қазақстан
және Батыс Қазақстан облыстары, Қостанай ... ... ... 15,50/0 жәнге15,70/0, Ақтөбе 14,20/0 және ... 13,30/0 және 11,20/0. ... 13,00/0 және 13,30/0. ... ... украиндар 40/0 және 4,20/0.
Қазақстандағы немістердің шоғырданған жерлері ... және ... ... ... ... көпшілігі басқа салаларға қарағанда
индустрияда ... ... ... ... ... ... үлес салмағы 11,30/0 және
11,50/0, Қарағандыда 10,40/0 ... ... 10,30/0 және ... 9,00/0 және 7,60/0, ... 7,90/0 және 9,90/0.Оңтүстікте
және Жамбыл облыстарында олардың үлес салмағы көбірек 8,3 және ... ... ... немістер 6,20/0 және 5,80/0 болды. Демек, ... пен ... ... ... ... ... ... жағына талдаулар
жасағанда, 1980 жылдардың соңында да,әлі де әлсіз көрсеткішке ... ... ... жұмысшылардың 77,60/0 және 75,20/0
орыс,украин, неміс т.б. түрды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... жұмыс істеді. Олардың ішінде шахта жұмыстарында көпшілігі орыстар
болды. 1980 жылдары олар 53,40/0 көрсетсе, 1990 ... 55,70/0 ... ... ... бұл немістер еді. Олар Ұлы Отан соғысы кезінде еңбек
армиясының тобында келгендер ... 1980 жылы ... ... 11,20/0 болды. 1990 жылдар басындағы немістердің ... ... ... ... ... 8,80/0-ға азайтты.
Немістердің тарихи Отандарына қайтуына байланысты, шахтерлік жұмыста ... ... ... ... ... ... 300/0, кен
істерінің жылдарын тазартуда 25-270/0, кен машиналарын ... ... ... ... ... ... адам ... т.б. қалалардың дамуына әсерін тигізді.
Мемлекет қурбандалу процесін ... ... ... республикамызда
қурбандалу процесі сыртқы адам ресурстарымен, ... ... ... ... ал ... ... ... қалаға қоныстана
алмады, сөйтіп, қала құрылыстары орыс ... ... ... ... ... ... украиндар, немістер және басқа ұлт ... ... ... ... және экономикалық тұрмыс жағдайларына
байланысты болды. Тіпті олардың кетуін Ресей және басқа елдердің ғылымдары
Қазақстандағы құқықтық жағдайдан ... және ... ... арасында
тығыздалудан деп түсіндіреді. Бұл қате пікір, оны ... ... ... ... беру ... 90 жылдардағы көші-қонның негізгі бағыттары мен
қорытындылары талданды. Республикадан көптеген ұлттар және ... ... ... ... елдегі өндіріс, кәсіпорындарының тоқтап ... ... ... жағдайлар себепші болды. /83/ ХХғ 90 жылдары
көшушілер таяу шетелден Ресей, алыс шетелден Германияға кетті.
Қазақстанның облысаралық, ... ... ішкі ... ... түрімен салыстырғанда 450/0-болды. Қоғамда жолақысы, пәтерақысы,
отын, жылу жүйесі және т.б. ... ішкі ... әсер ... Ішкі ... ... екі ... (бағыт) байқалды. Мысалы, Алматы облысы, Қостанай,
Ақтөбе және Маңғыстау ... ... Бұл ... ... ... көші-
қонда 650/0, орыстар 220/0-ды құрады.
1990 жылдардың ортасында ішкі көші-қондағы ... ... жылы олар 61,70/0 ... ... ... Астана және Алматы
қалаларында болды. Астананың ... ... ... ... ... ... ... себепші болды.
90 жылдардағы ішкі-қон қала және ауыл ... ... ... ... 1995 жылы ... ... ағылған қозғалыс жүрді. Мұның
себебі, нарықтық қатынастар қалады басталуына ... еді. 1995 ... ... ... Ол ... ... ... қалаға жұмысқа
орнасуға қоныс аударған еді. ... ... ... ... және олардың арасында жастар көп болды. 1994-1998 жылдар аралығында
ауылдық округтер 2522-ден 2042 ... ... ... ... ... ... ... болды. Көші-қондық тасқынының ... ... ... ... ... заңды құбылысқа айналды. Кеңес одағы кезіндегі күшпен
қоныс ... 70 ... ... ... Қазақ емес ұлттардың
Қазақстаннан көшуі ... ... ... Ал, ... ол ... қаша алмайтын қоғамда болатын жағдай еді. Сондықтан,
жалпы қоғамдық дағдарыс ... ... ... ... ... республика ТМД бойынша көші-қоншылар ағылған белсеңді
донарлық белгілер байқатты. Қазақстанның осындай көші-қон ... ... ... ... өсе түсті.
Қазақстаннан көшудің экономикалық және тарихи салдары болды. Көші-қон
толқыны негізінен жақын шет ... ... ... ... ... Одағы республикаларына 1524,0 мың адам кетсе, келгенде 391,4 мың адам
болды. Көші-қоннан кеткендер саны 1132,6 мың адамды ... ... ... ... де ... Бірақ олардың үлес
салмағы әлде қайда аз еді.
Келгендердің негізгі бөлігіне қазақтар 59,10/0 құрады. ... ... 137919 ... ... ... жартысы 50,60/0-ы, таяу
шетелдерден болды. Ондағылар Ресейден, Украинадан, Тәжікстаннан ... ... ... 49,40/0 ... қазақтар алыс шетелдер:
Моңғолия, Иран, Түркия, Қытай, Ауғанстаннан келді.
Көші-қон процесі кезінде негізгі көпшілік ... ... ... ... мың адам ... ... әр ... –қыстау замандарда кеткен қазақтар болатын. Демек, ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында олардың саны-2529 адам болды. Ал, ... 25,10/0 өз еді ... ... салыстьырғанда. Кеткендер саны 623
адам болған. 1996-1999 жылдардағы көші-қонда оралмандар ... ... ... аралығында республикаға тұрақтап тұруға ... саны ... ер және 21421 ... ... ... көшіп
келген оралмандар ауылды жерлерге 76,80/0 қоныстанды . Олар орналасқан
негізгі облыстар Ақмола, Қарағанды, ... ... және ... ... ... ... процестер жалпы демографиялық жағынан келеңсіздеу
көріністер бергенімен, оның жағымды дұрыс ... да ... ... тарихи атамекеніне оралған оралмандар санының артуы, ... ... ... демографиялық дамудың алға ілгерілеп дамуына
оң әсерін тигізуде. Қазақстаннан кері көшіп кету де бәсеңдеді. Бұл ең ... ... ... ... және ... ... әрі «биік шыңына»
жеткен кезі болды.
Қазіргі кезде де көші –қондық процестер жүруде. Шет ... ... ... ... ... ... бар. Әсіресе, мемлекеттің
басты байлығы болып табылатын халық еліміздің баға ... ... ... ... ... ... ... бағыттары мен
нәтижелерінің сипаттамасы республика ... ... ... оның ... мен барысына тікелей қатысты.
1989-1999 жж республиканың ішіндегі облыс аралық және облыс ішілік
көші-қон ерекше белсендірілді. Көптеген ... қала ... ... ауыл ... ... өсуі байқалды (бұл, әрине, урбанизацияның
әлемдік үрдісіне сай емес құбылыс). Алайда, ... ... бұл ... ... ... ... болды. Қазақстанның облыстары,
аудандары мен ... ... ... ... 1990 жылдардың 1-
жартысында кему үрдісінде болды: олар ... ... 450/0 ... Жол мен ... ... отынның т.б. қымбаттауы нәтижесінде
маятникті, рекреациялық, туристік көші қон ағымдары саябырсыды /85/.
Республикаішілік көші-қон ерекше екі ... ғана ... ... ... қаласы мен облысы, солтүстік және орталық аймақ-Ақмола,
Қарағанды және павладар облыстарында, сондай –ақ, ... ... ... облыстарындағы механикалық ... Бұл ... ... 650/0, орыстар 220/0 болды.
1990 жылдардағы республика ішіндегі көші –қон процесі қала мен ауыл
халқы санындағы арасалмақ ... ... ... ... ... дейінгі
қала халқының санының ... өсу ... ... алдымен,
тұрақтандырылумен, сонсоң төмендеуімен ... 1995 ... ... ... көші –қоншылардың санынан кетушілердің санының өсімі
байқалды. Бұған себеп қалаларда ... ... ... ... ерте ене ... ... нарықтығ құрылымдар: еңбек шикізат,
бағалы қағаздар биржалары ... ... ... ... ... пайда болып, саны өсті, көптеген мекемелер ... Өмір ... ... ... мен ... және т.б. ... ... де шаруашылықтың нарықтық түрлеріне сәйкес өзгертілді. Ауылды
жерлерде мемлекеттік секторларында ... ... ... ... жж ... ... ... бірі бөлігінің ауылдық жерлерге көші-
қонын белсендірді.
1995 ж қарай көші-қондағы ауыл қала жүйесінде өзгеше үрдіс байқалды.
Ауылданқалаға ... пен ... ... легі ... ... ету
мақсатындағы көші-қоншылардың негізі-қазақтар, әсіресе, жастар. 1994-1989
жж аралығында ауылдық ... саны ... ... ... ... ыдырауы республика қалаларындағы көптеген мекемелердің
жойылып, кері көші ... ... ... ... ... ... қалаларындағы халық саны кеміді. Мысалы, 1989-199
жж аралығында Курчатов ... ... саны 7,0 мың ... Кентау
қаласының халқы -8,3 мың адамға, Текелі қаласының халқы -7,8 мың адамға,
Зыряновск қала халқы-18,4 мың ... ... ... ... 13,7 мың
адамға, Арқалық қ.халқы 20,3 мың адамға, Абай қаласының халқы 10,1 ... ... ... /86/ -29,3 мың ... ... ... халқы 41,8
мың адам т.б. кеміді. Көптеген Қазақстанның өнеркәсіпті ... ... ... ... ... ... иеленді.
1990 жылдардың ортасында әлеуметтік саланың құлдырауымен,
жұмысыздықтың ... ... ... ... ... ... өрісінің кеңеюімен, «ауыл-қала» секілді шұғыл өскен
көші-қондық ... ... ... ... ... ... ... теріс ағымдардың жандануы белгілі
бола бастады.
Жаңарған елдердің тәжрибесі мынаны ... ... ... ... ... ... ... сатысында артып, негізгі
экономикалық факторлармен қатар әлеуметтік ... ... ... айналды. Сөйтіп Кеңестік кезеңнен кейінгі әлеуметтік құрылымның
дамуындағы теріс ағымдардың негіздемесі 1991-1996 ... ... ... ... төмендеуіне байланысты болды.
«Ауыл-қала» миграциясының аумағы сараптамалық жолмен бағаланады. ... ауыл ... ... ... ... табиғи өсімінен айтарлықтай
асты. 1990-1992 жылдары 20-300/0-ға, 1993-1997 жылдары 100-4000/0-ға өсті.
Соған ... жыл ... қала мен ауыл ... ара қатынасы
өзгерген жоқ. 1990 жылы қала тұрғындары 57,40/0, ауыл тұрғындары 42,60/0
болса, 1999 жылы 56,00/0 да 44,00/0 ... ... ... ... ... жаңа ... қазіргі әлеуметтік және экономикалық дамуы ... ... ... Бір ... КСРО ... шарушылық бұзылды, жұмысыздықтың өсуі ... ... ... ... Бұл ... ... халықтың өзіндік белсенділігін
туғызды, бұл белсенділік он мыңдағы отбасыларының тірі қалу ... ... ... ... жүз мыңдаған адам көптеген
жағдайларда өздерін аман сақтап қана ... сол ... ... ... жетті. Екінші жағынан, транзитті ... ... ... атап айтқанда, нарықтық инфрақұрылым дамуымен, жекелешендіру
процесімен, меншіктің ... ... ... ... ... ... ... жүргізуімен, шекараларды ашуымен, шет елге ... бұл таяу және алыс шет ... ... ... ... оларға жалақы табу мақсатында барып ... ... ... ... ... ... мыңдаған шет елдік жұмысшылар, ... ... шет ... ... ... ... ... көп қырлы процес, ол аз
бойына селолық жерлерден ... ... ... оңтүстік облыстарда,
солтүстіктегі конверсиялы немесе өнеркәсіпті кәсіпорындар ... ... ... батыс облыстарға-ішкі көі-қондарды енгізеді,
мұнда мұнай өнекәсібі интенсивті дамыған, әрине,оның өнімдері Республикадан
тыс ... ... ... Ең ... ... ... көші-
қондары алдымен комерциялық немесе сауда көші-қондары Ресейге, Қытайға,
Германияға, Туркияға ... ... 10 ... ... ... ең кең ... ... жаппай
(«қайық арқылы» қатынас деп ... ... ... ... ... жұмыстар, соның ішінде ... ... ... ... және ... Көші-қондардың бұл түрлерінің кейбіреулері
баламалы құқықтық база алған жоқ, ... ... ... бола ... ел ... ТМД ... соның ішінде, Қазақстандағы экономикалық
дағдарысқа ... ... өз ... ... ... ... байланысты, транзиті кезенде еңбек және ... ... ... ... ... ... ... уақытта,
тұтасынан алғанда еңбек, көші-қонның да құқықтық базасын жасау ... ... ... бірі болып қалып отыр. ТМД елдеріндегі
біртұтас еңбек қарқынының дамуы мен жаңа ... ... ... ... ... ... өйткені бұл үшін қажетті жағдайлар әлі
де пісіп жетілген жоқ. ... ... ... еңбек қарқынының
табалдырығында тұр, еңбек көші-қондары ... ... ... ... ... ... процестерін реттеудің заңдылық базасы болмай
отыр. Жас ... ... ... енуі ... ... ... емес. /88/ Ал құқықтық нормаларды, көші-қондардың ... ... ... ... ... мен салдарларын реттемей, жасауға
болмайды. Еңбек атап айтқанда комерция көші-қондары олардың ... ... жТМД ... ... ... ... алды. Бұрынғы кеңестік тұрғындары
үшін бұл құбылыс соншалықты жаңа еді, оның ... 1994 ж ... ... ... ... де бейнеленбеген. Еңбек
көші-қоны, анықтамаға сәйкес бұл халықтың аумақтық қоныс ... ... ... басқа жерге бару және жаңа еңбек шартын жасау жолымен
еңбек ету жағдайларын ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, оған қатыстылығы жағынан сырттай болып көрінетін
табиғи климат, экологиялық, әлеуметтік-мәдени, тұрғын үй-тұрмыстық және
басқа жағдайларды ... ... ... ... ... ... еңбек көші-қондары «жұмыс орнының ... ... ... өйткені Бұл «орын», әдетте, жойылған, және
көші-қондар дамуының негізгі себебі ... ... ... ... және ... ... шартын жасау» -өз себебі жөнінен әлі аз маңызды,
өйткені орын аудару, дәлірек ... ... бір шама ... қысқа болуы мүмкін, және де келісім-шарт қалыптастыруды ... өз ... ... ... ... қатынастарын кез келген
заң жүзінде қалыптастырудан қашқақтатады. Көші –қондардың сыртқы себептері
ішінде қазір климаттық, экологиялық ... ... ... ... ... маңызды емес. Негізгі факторлар -әлеуметтік эканомикалық,
олар көші-қондар бағыттын (елді немесе қол жеткізетін басқа орындарды) ... ... ... көп табыс беретін еңбек ету аясын айқындайды.
Еңбек көші-қондарының бірнеше негізгі типтері: ішкі ... ... және ... ... және ... ... ... көші-
қондарына мемлекет шекараларын өтіп шығу өлшем ретінде қойылса); заңды және
заңсыз көші-қондар: егер ұлттық заңдар, халықаралық құқықтық ... ... ... ... ... болса, өмір сүеді. ... ... ... ... ... ... шет ... жұмысшылар
Қазақстанда, елде жұмыс істеуі мүмкін-ал бұл заңсыз эмиграция болады /89/.
Еңбек көші-қондарын еңбекке ... ... ... қарай,
қайтпайтын немесе тұрақты, уақытша, қайтып келетін ... ... ... ... ... ... ... күшімен экрнрмика салаларын қамтамасыз
ету ... ... ... маусымдық көші-қондарды ажырата білуді
ұсынады, мұнда ... ... ... ауыл ... ... мен егін ... кезеңінде), сондай-ақ әлеуметтік мәдени маусымдық көші-
қондар (оқуға, емделуге, демалысқа, серуеншілікке ... ... бару үшін ... ... күші ... ... ... отандық социологияда, демографияда, статистикада, жаңа
ғана осы замандағы шындықтарды есепке ала отырып, еңбек ... ... мен ... ... ... мемлекеттік
органдары халықаралық еңбек ... мен ... ... ... ... ... жиі ... Халықаралық еңбек ұйымы еңбек
көші-қондарын бірі ел адамдарын өз елі болып ... елге ... ... ... ... үшін ... бі ... келген адамдар
ретінде айқындайды. /90/
Еңбек көші-қоны сипаттарын түсіну үшін көші-қондардың ... ... ... ... ... алу маңызды. Шет ел жұмысшы күшінің
еңбек етуі ... ... оның ... ... ... ... уақытша сипатты туралы куәлік ететін еш ... жоқ. ... ... ... шет ... ... ... үшін 6 не 12 айда, немесе 2 жылды мерзімдейді. Алайда экономикалық
негізде жатқан ... өз ... ... ұзақ ... ... уақытша,болжамдау бағытында үнемі өзгергіш немесе ... ... екі ұғым ... ... ... өмір сүреді, және олар еңбек
ету өз сипатты жөнінен уқытты бойынша шектелуі болған жағдайда ғана сәйкес
келеді. Бұл сәйкестік ... ... ... және ... ... ... өз ... жөнінен жылдың белгілі бір ... ... ... ... ... мысалы, жоспарлы уақыт кезеңі
белгіленетін кәпірлер құрылысымен ... ... ... ... болып
келеді. Жұмыстың бұл екі ... ... ... қарапайым жұмыс
орындарына жалдау қысқа мерзімді, ұзақ созылған немесе тұрақты болуы ... ... ... және елде ... ... ... ... еңбек көгші-қонның мәні мен ... болу ... ғана ... ... ... ... ... бола алды, бұл қажеттілік жұмысқа бару мерзімдерін ұсынады,
ал бұл жалданып ұмыс істеушілерге де, ... –ақ ... ... ашық және ... ... да ... ж ... өріс алған еңбек көші-қондары ішіндемаусымдық
жұмысарға немесе жалдамалы жұмысқа ... ... ... ... ... қалқыған көші-қондар үлкен құлаш ... және ... ... Еуропа елдеріне көші-қондардың ... ... елде бір ... ... ... елде бір ... әсіресе Беларусьтен, Украинада, Ресейден және ... ... ... да ТМД ... ... ... және ... мерзімді
еңбек көші-қоны құрайды, социологиялық зерттеулер мәліметтері қазақстандық
коммерциялық көші-қондардың ( қайықтағыдай қалқығандардың) елеулі ... ж ... ... ... ... ... Орталық және
Шығыс Еуропа елдеріне 1990 ж басында комерциялық ... ... ... ... түрі ... ... ма, өйткені «қайықтағыдай қалқығандар»
шет елдерге болғаны бірнеше күндерге ғана ... және өз ... ... ... ... өнім өндірмейді ғой дейтін мәселе талас
тудыруда. Комерциялық көші-қондар жеке топ ... ... тиіс ... бұл ... ... ... бұғаралық типі. Комерциялық көші-
қондар басқа қалалар мен елдерде тауарлар сатып және пайда табу мақсатымен
қайты сатуға әкеле отырып ... ... ... жүргізеді. Олар өз
әрекеттерінің ... ... ... ... ... жүкшілер, сатушылар) жалдап ала алады, қайтарамсыз (немесе
ақылы) негізде өз туысқандарын немесе отбасы ... ... ... тауарды
өздері сатуы да мүмкін. Соңғы жылдары 1998 жылы ресейдегі ... ... және ... ... ... шетелге барып тауар
әкелу көбейді. Мұндай жағдайда жүздеген мың адамдар комерциялық жосу ... ... ... ... ... көші-қондардың сепатты
белгісі–бұл олардың қызметінің «қалыптанбаған» ... ... ... ... ... ... сауда бизнесімен айналысады.
Еңбек көші-қондарының келесі түрі – жолда жүріп жалданып істейтіндер.
Бұлар кеңестік кезінде де, бірақ қатаң ... ... өмір ... ... ... ... арасында алуан түрлі ...... мен ... ... мен ... сатушылар
мен жүргізушілер, құрылысшылармен даяршылар және тағы басқалар бар.
Жанданып істейтіндер басқа ... ... мен ... бара ... ... алып ... поселкелерінің арасы үлкен шалғайдағы және
дамымаған ... ... бар ... ... ... ішінде
неғұрлым көп таралғандарының бірі – жолаушылар тасымалдау ... ... да ... ... ... ... ... статистика
Агентігінің бағалау бойынша, азаматтардың жеке ... ... 50 ... мен жүк ... ... 100 ... табу ... пайдаланылады. Тұтасынан алғанда, бұл Қазақстан
бойынша 476 мың жеңіл автомобильден, 100 мыңға жуық жүк ... ... мың ... туратын көз қарастарын көріністері құрайды. Шамамен,
республиканың ... жүз ... ... ... қызыметтерін көрсету
жолымен өзіндігінен жалақы табады. ... ... ... бөлігі басқа
қалаларға және тіпті мемлекеттерге шығып жұмыс ... ... ... ... ... мүмкін./92/
Астана Алматы қалалары, Қарағанды обылысы сондай –ақ Қостанай, Атырау
және Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... саны жөнінен республика бойынша орта көрсеткіштен аса отырып
(11,3%) ... ... оның ... осы саладағы өздігінен жұмыс
істейтіндер қызметтері Астана ... 26,4% ... бұл ... ... 2 есе ... ... еңбек көші-қондары
пәтерлер жөндеумен, үйлер, саяжай, ... және ... ... осындай жұмыстармен басқа облыстар мен елдерге сапар шегеді.
Құрылысшылар жалданып істеушілердің елеулі ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің, Украинаның құрылысшылары сияқты
көп емес. Бұл қазіргі кезде республикалық құрылыс негізінен Астанда-жаңа
астанада орын ... ... ал ... ... ... те жұмысшы күші істейді. Атап айтқанда Астанада лицензияланған ең
көп жұмысшы күші шет ... ... ... етеді.
Соңғы жылдары «тізбекті маркетинг» сияқты өзін жұмыспен қамтамассыз
ету еңбектік жосу түрі дамыды. Тізбекті таркетинг-бұл жеке ... ... сату ... өз ... ... тауарды өткізу
жүйесі. Қазақстандағы «Гербалайф», ... ... ... ... ... ... «Мери Кей» /93/
Қазақстанда тізбекті маркетингпен жұмыс істейтін фирмалардың бірнеше
атауы. Олар тамаққа, парфюмерияға, косметикаға қосатын биологиялық ... бар, ... ... бар, наборларды және т,б. ереже ... ... ... ... ... АҚШ-та,
Францияда,Канадада, Щвецарияда, Израилде, Ресейде ... ... ... ... ... ... және ... офистер
арқылы, тұтас таратушылар (дисрибьютер) арқылы таратылады, мысалы: «Арт-
Лайф»компаниясының (Ресей) өкілдігі Қазақстанда, Қырғызсатанда және ... бар, ... 4 жыл ... ... ... ... Белрусьта,
Литвада, Қазақстанда, Өзбекстанда құрылды. Осы ... ... ... ұстанымен құралады фирманың жеке дистрибьютерінің табыс ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге тауарды тарату
бизнесіне ... жаңа және өз ... ... «консультант»,
«директор» және т.б. мәртебеге көтерілуіне байланысты. Дистрибьютер ... ... ... ... ... облыстарына тізбек жасайтынжаңа
адамдарды тартуға мүдделі. Мұндай жағдайда осы іспеттес ұжымдарға қызығушы
адамдардың саны ... және ... ... ... жіппен
байланыстырып өрмекші ұясына ұқсап келеді./94/
Аулаушы маркетингте істейтін адамдар саны жөнінде ешқандай статистика
жоқ, бірақ «Уізіоп» ... ... ... ... 5 мың ... ... шыңы) олардың қызыметінің ... ... ... ... ... ... ... арнайы статистика жоқ,
бірақ «Уізіоп» (бұл «пирамида ... ... ... іс-шараларына
келген 5000 адам олардың жұмыстары айтарлықтай масштабта екенін көрсетеді
«Вижн» рамасында «адамдар планетасы» ... ... ... ... ... үйі жұмыс істеушілер мен көшіп келушілерді,
табыс мөлшері, өмірдегі эканомикалық және ... ... ... ... Интернетті тарататын «Уір-телекан» компаниясы жұмыс
істейді. ... ... ... іздеу жосқынын ... ... ... ... «өзіндік жұмыс істеумен» айналысатыны
анықталды. Өзіндік жұмыс санының артуы нарықтық қайта құруға және ... ... ... ... ... ... ... жұмысшылардың
саны азайып, өз жұмыстары бар адамдардың саны көбеюде.
Кесте 3. ... ... ... ... ... динамикасы
|Облыстар |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 ... ... ... |-7732 |283 |-3160 |-1272 |-57423 ... ... |-2903 |-529 |1182 |1628 |-16142 ... |-12501|-9450 |-4258 |-412 |5326 |1711 |-19584 ... |-2370 |-456 |-256 |-196 |350 |1994 |-934 ... ... |-8886 |-2744 |473 |-480 |-843 |-421 |-12901 ... ... |-6654 |-4019 |-5672 |-3879 |-44084 ... ... |-10938 |-3798 |-1142 |333 |-61047 |
|Қостанай ... |-16187 |-5950 |-6195 |-3628 |-84039 ... |-7042 |-6579 |-4730 |-4276 |-5054 |-3035 |-30716 ... |219 |5007 |5518 |5571 |5345 |5573 |27233 ... ... |-5109 |-294 |2646 |358 |-1970 |9552 ... ... |-10319 |-4498 |-3381 |-2414 |-53959 |
|Солтүстік |-10093|-10334 |-8031 |-6656 |-7883 |-2340 |-45319 ... | | | | | | | ... ... ... |-15502 ... |-82164 ... |57706 |51376 |6761 |5372 |14186 |15679 |151080 ... |-4397 |1798 |13022 |18799 |23686 |26209 |79117 ... 1994ж. Мен ... ... ... саны 5,9 миллион
адамнан 2,4 миллион адамға, немесе екі ... есе ... ... емес ... қалу ... ... жұмыс істемеу әлпетінде жұмыспен қамтамассыз ету
бейресмилік секторында «ағын» болып жатыр. 1990 жыл бойы ... ... ... ролі ... ... саны ... өсті: 0,5 млн. Адамнан (1994ж) 2,7 млн. Адамға дейін (1999ж) немесе 5
есе көп. Өздерінще көшіп ... ... ... ... бойынша
1999 ж 31,9 % ... ... ... келудің арасында коммерциямен
айналысатындар, құрылысшылар, жүргізушілер, шетке жалданып ... ... ... ... ... арасынан әртүрлі маман иелерін табуға
болады. Көшіп келушілер типтерінің ... ... ... ... тіркелмеген. Өз беттерінше келушілердің патент немесе аз мерзімдік
лицензиялары болуы ... ... ... ... ... ... белгіленген тәртіппен шағын немесе орта өнеркәсіптік меншік
иелері ... жеке ... ... ... ... ... ... бойынша, тәртіптелмеген жұмыс көлемдерінің ... ... ... мен автомобильдер жөндеу, ауыл шаруашылығы,
көлікпен байланыс салалары үшін сипатты болып ... 1999 ж. ... бұл ... ... ... ... үлес ... тиісінше
45,8%. 27.6% және 11,3% құрады. Қалаларда ... ... ... ... орындарда, біздіңше, еңбек, көші-қондары бұл салалардағы халықтың
«өздігінен еңбектенушілер» ... ... ... құрайды. Алматыдағы
адамдарды сапарлап жұмыс істеуге мәжбүр ететін ... ... ... ... бірі ... ... ... байланысты
осылай істемесе амалы жоқ. ... ... ... өз ... саны 35%-дан 50%-ға дейін, облыс жартысында ... өз ... келу саны ... ... ... ең ... мың ... экономикасында барлық келушілердің 60%-н құрады,
Шығыс ... -366,7 мың ... 54%, ... облысында -325,1 мың немесе
58%. ... ... ... ... және оның ... ... және ... қатынасында байсалды өзгерістерді куәландыруы
мүмкін
2.3 Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... өту кезеңінің
әлеуметтік құрылымға әсері.
КСРО-ның ... және ... ... ... экономиканың
әлемдік экономикалық қатынастар жүйесіне кіруі өндіріс көлемдерінің елеулі
төмендеуіне әрі осының ... ... ... ахуалдың объективті
түрде төмендеуіне әсер етпей қоймады. Еліміздің дамуындағы ... ... ел ... ... ... ... халқына жолдауында былай деп көрсетеді: «Әміршілдік экономикадан
нарықтық экономикаға ауыртпалықтан өту» бұған дейін осындай ауқымда ... ... ... пен ... ... ... Бұлар
қылмыстық, есірткі құмарлыққа құнарлы негіз қалап, қоғамдық тұрақсыздық
мүмкіндігін арттырды. ... ... ... ... ... ... ... экономикалық проблемалардан,
қаржылық капиталдың болмауынан және оларды ... ... ... ... және әлеуметтік секторларды (денсаулық ... ... ... және т.б.) ... ... ... ... және
өтпелі кезеңнің қысылшаң жағдайларында бюджет қаражатын бөлуді қысқарту осы
бір өмірлік маңызы бар ... ... ... ... алып ... ... ... кезеңде халықтың әлеуметтік құрылымы санды
және сапалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... 1992 жылдан кейін басталған саяси-экономикалық
өзгертулерден кейін түпкілікті ыдырап, толық «шайылуға» ... ... ... ... қалыптасып нығаюы бұрынғы екі топпен бір
топтың өкілдерін ... ... ... Кешегі жоғары ... ... ... ... сол ... ... өнеркәсіп
жұмысшылары, зейнеткерлер ұсақ саудамен айналысуда. Алғаш суырылып ... тобы да ... ... ... таңға дейін қоғамдық
әлеуметтік ... ... әлі ... жоқ.
Еліміздің өтпелі кезеңіндегі демографиялық даму ерекшеліктеріне сай
еңбекпен ... ... саны да ... 90-жылдардағы еңбек ресурстары
және еңбекпен айналысатын ... ... ... көп ... ... ... ... табумен ерекшеленеді.
Тарихи демографиялық әдебиеттердің ... бұл ... ... В.В. ... ... ғана ... Авторлардың
көрсетуінше 1995-1999 жылдар аралығында еңбек ресурстары саны елімізде 9153
мың адамнан 8399 мың адам деңгейінен түсіп, 8,2 %-ке ... ... 1995 жылы ... 57,4 %-ін ... ... ... 56,2% болған. «Жұмыс істеушілердің саны өнеркәсіпте 357,2 мың (65,2%)
адамға; құрылыста 223,1 мың (31,4%) адамға, ауыл ... 567,9 ... ... ... ... ... күрт ... авторлар
экономикағы құрылымдық ... ... ... ... ... олар экономиканың мемлекеттік секторында еңбек
етушілер саны кеміп, жеке меншік ... ... ... саны арта
түскендігін айта отырып, бұл екі салада еңбек етушілердің үлес ... ... ... экономиканың мемлекеттік секторында еңбек
етушілер – 1996 жылы 36%, 1997 жылы 29,4%, 1998 жылы 27%, 1999 жылы ... ... ... 1996 жылы 37%, 1997 жылы 47%, 1998 жылы 57,2%, ... ... ... пен В.В. Козина өтпелі кезеңде тұрғындардың әлеуметтік
кәсіби ... ... ... ... ... де ... ... бұл жайлы келтірген мәліметтеріне қарағанда қазақтар
бұрын азшылықта болған ... ... үлес ... арта ... ... әлеуметтік қызмет көрсету салаларында қазақтар 56,5%
құраған, тау-кен өндірісінде 46,7%, құрылыста 33,9%-ке ... ... ... ... ... халық санының динамикасы
мен табиғи өсімінің ерекшеліктері ғылыми әдебиетте ... табу ... келе ... аңғарылды. Дегенмен де, бұл ... ... ... ... ... өткенін айта кеткен жөн. Бүгінгі
таңға дейін зерттеушілер тарапынан ... ... және ... ... ... ... ғана қарастырылған Сол
себепті Оңтүстік, Солтүстік және Батыс Қазақстандағы халық саны мен табиғи
өсім ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кезеңде жүріп жатқан демографиялық процестерді
тереңірек түсінуге өз септігін тигізеді.
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік туын ... ... 15 ... ... ... ... экономикалық және саяси процестер халықтың
демографиялық ... да ... ... ... ... ... ... ахуалындағы басты ерекшелік- тұрғындары санының күрт кему.
Мұның өзін ... ... ... ... -2030» ... ... ... дамуымыздың келеңсіз сипаттары қатарына
демографиялық ... ... ... «1992 ... бастап
соғыстан кейінгі 50 жыл ішінде біздің ... саны ... ... де ... ... ... ... жылғы халық санының мәліметтеріне қарағанда елдегі тұрғындар саны
1989 жылмен салыстырғанда 1 миллион 246 мың ... 7,7 0/0-ке ... жылы ... саны 16 ... 199 мың адам ... ... 953 мың адамды құрайды. 2724,9 мың кв. км. Жерді алып жатқан
Қазақстанның әрбір шаршы ... 5,5 ... ... Бұл ... аз ... ... ... екендігін аңғаратын.
Тұрғындар санының күрт кемуі Қарағанды ... (335230 ... 19,1 0/0-ке ... Шығыс Қазақстан облысында (236201 адамға
немесе 13,4 0/0-ке кеміген), Ақмола облысында (228135 ... ... ... ... ... ... (206115 ... немесе 16,7 0/0-ке
кеміген), Солтүстік Қазақстан облысында (186085 адамға немесе 20,4 0/0-ке
кеміген), Павладар ... (135330 ... ... 14,5 0/0-ке ... ... ... кемуі өлке тұрғындарының демографиялық
құрылымындағы ерекшеліктерге байланысты. Дәлірек айтқанда, орыс ... өз ... ... және ... ... төмен деңгейде
болуынан туындауда.
Тәуелсіз Қазақстан республикасының демографиялық даму ерекшеліктеріне
зерттеушілер егемендік алғаннан кейінгі алғашқы жылдардан бастап-ақ ... Бұл ... ... ... ... ... қатарында
тарихшылар, демографтар, саясаттанушылар, журналисттер т.б. бар.
Тарихшылар арасында қазіргі кезеңдегі ... ... ... ... ... үлес ... келе жатқан
М.Х.Асылбеков пен В.В.Козинаны ерекше атап көрсетуге болады. /97/ ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңға
дейінгі аралықта демографиялық дамудың мәселелерін көтерген үш ... ... ... ... ... ... пен ... еңбектерінде тәуелсіздік жағдайындағы
еліміздің демографиялық дамуы көптеген ... ... ... ... ... табиғи өсіміндегі, ұлттық
құрамындағы жастық- жыныстық құрамындағы ерекшеліктер ... ... ... ... ... ара ... 1990 жылдардың
ішінде күрделі өзгерістер жүрегінен М.Х.Асылбеков пен В.В.Козина жеті көңіл
бөліп, қазақтар 1989 жылдан 1999 ... ... ... 1488181 ... ... 7 ... 985 мың 39 ... жетіп тұрғындардың 53,4 0/0-ін
құрағанын; орыстар 1989 жылдан 1999 жылға дейінгі ... 1582399 ... ... ... саны 4479620 ... ... және елдегі үлес
салмағы 37,4 0/0-тен 30 0/0-ке ... ... ... ... өзгерістің
себептерін ұлттардың табиғи өсіміндегі ерекшеліктермен және көші –қондық
процестерге қатысу деңгейімен байланыстырады. Мұның авторлардың ... ... ... «Қазақтар санының көбеюі мен үлес салмағының артуы
олардың табиғи өсімінің нәтижесі және ... ... емес ... ... Сондай-ақ оған қазақтардың алыс (Қытай, Моңғолия, Иран, Тұркия(
және таяу (Ресей, ... ... елге ... да әсер ... емес ... республикамыздағы үлес салмағының күрт кемуіне
сыртқы көші-қондық процестердің тікелей әсер етіп ... ... пен ... ... ... ... ... Оларда келтірілген мәліметтерге қарағанда немістер 593414
адамға, украиндар 328637 адамға, татарлар 71793 ... ... ... 10656 ... ... 1074 адамға кеміген.
Мұндай кему қазақ емес этностардың барлығына бірдей тән емес ... ... пен ... ... саны мен үлес ... артып келе
жатқандығын да авторлар назар аударған. 1989 ... 1999 ... ... ... 39621 ... ... 370663 ... ұйғырлар 28839 адамға
көбейіп 210365 адамды құраған.
1990 жылдардың ішінде Қазақстандағы ... ара ... ... және оның ... А.Н.Алексенко мен Н.Е.Масановтың
«История Қазақстана: народы и культуры» атты ... ... ... ... ... ... ... 28,6 0/0-ке, украиндар 38,9 0/0-
ке, немістер 63,1 0/0-ке, татарлар 24,1 0/0-ке, ... ... 4 ... ... 13,1 ... ... 21,1 0/0-ке кеміген;
ал қазақтар 22,1 0/0-ке, ... 11,6 ... ... ... 22,4 ... ... 28,8 0/0-ке ... мен Н.Е.Масанова ұлттардың арасалмағындағы мұндай
өзгерістерге көші-қондық фактордың тікелей әсер етіп отырғанына баса ... ... олар ... үлес салмағына табиғи өсімдегі
ерекшеліктер де ... ... әсер ... мән ... ... арасындағы табиғи өсімнің біркелкі емес ... ... үлес ... әсер ... пен В.В.Козина еңбектерінде
нақтылы айтылған. Табиғи өсімінің көрсеткіші өзбектерде 22 ... 13,5 ... тең ... ал орыстар (4,9), украиндар мен
беларустар (8,6) арасында ... өлім ... ... тұрғандығын авторлар
атап көрсеткен.
Қазіргі кездегі табиғи өсімнің ерекшеліктері белгілі демограф-ғалым
М.Тәтімовтың «Жас мемлекет-Қазақстан ... ... ... ... қарастыру мәселелері» атты кітабында және Ж.Әлиев
пен М.Ақшаловамен бірлесіп ... ... ... ... ... ... ... шығарған еңбегінде М.Х.Асылбеков
пен В.В.Козиннаның халықтың табиғи өсімі ... ... ... ... ... яғни ... құрдым ретінде тоқырау қазір
де, алдағы кезде де негізінен алғанда ... ... ... ұлт
өкілдерінің есебінен орын алатын болады. Өйткені, ... бала туу ... ... қайтыс болған (демографиялық шығын ... аға ... орын ... қажетті мөлшерде ол жетпейді. Еуропалық халық
өкілдерінің табиғи кемуі ... ... ... таяу уақыттың
өзінде әрбір 1000 адамға шаққанда 6-7 промиль болмақшы. Өлім-жітімнің ... ... ... ... ... ... (депопуляция)
мөлшері 50 мың адамнан асып жығылады деген сөз» -деп ... ... өсім ... ... ... 90 жылдардың ортасынан
төмендей түскендігін де атап көрсетеді. Республикада туудың төмендеуі
мәселесі ... ... ... А.Есілбаевтың
мақалаларында да көрініс тапқан /99/. Бұл ... ... ... ... ... жарияланған. «Қазақ көбеймей көсегеміз
көгермейді» деген мақаласында табиғи өсімнің ... ... ... ... ... ... ... өсімнің төмендеуіне әсер
етіп отырған факторлар қатарына жастар ... ... ... ... ... ... тұрғындар денсаулығының нашарлауын, өлім-жітімнің
артуын жатқызып, ол жөніндегі пікірін былайша ... ... ... сүйенсек, ерлер мен әйелдердің некеге отырып, шаңырақ құруы
айтарлықтай мөлшерлерде қысқарған. Мәселен, 1990 жылы ... саны ... ... 1999 жылы 85872 адам ... ... яғни ... саны ... жуық азайған. Оған 24-25 жас ... 190 мың ... ... 60 мың әйел ... ... ... ажырасқан. Соңғы кезде
жасы келсе де үйленбеген, тұрмысқа шықпаған жас тар саны шектен тыс көбейе
түсуде. ... ... саны 192 ... жетіп, 204 мың ер ... ... ... айқын дәлелі. Қазақстанда жыл сайын заңды түрде 170
мың адам түсік жасатырады. Өткен бір ... ... 5793 ... ... ауырып, 2044 СПИД ауруына шалдыққан. Адамдардың қайтыс болуы
коэффиценті 1000 адамға шаққанда 9,7 0/0-ті ... бұл 1990 ... 2,8 0/0-ке көп. Жас ... ... де ... ... ... құрап отыр. Осы жағдайларға орай тұрғындардың орташа жасы ... 1998 жылы ... ... жасы 64,4 оның ... ерлердің орташа
жасы 59 жас құрап отыр. Сөйтіп, тұрғындардың табиғи өсуі 4 ... ... ... бәсеңсуі және оның себептері Е.Ж.Бабақұмаров,
Р.С.Құттыбаев және ... ... ... 1995 жылы ... сәби ... келсе, 100,1 мың өлім тіркелгені, оның 4,2 мыңын бір ... ... ... ... ... ... Авторлардың
көрсетуінше өлім-жітім коэффиценті 1000 ... ... 9,7 ... ... бұл ... 10,5 ... ... авторлар өлім-жітімнің артуын
тұрғындар арасында қан тамыры аурулардың жиілей түсумен және тұрғындардың
өмір сүру ... ... ... ... әлеуметтік саладағы саясатты ... ... ... ... ... табиғи өсім мәселелері
жайлы білдірген пікірлері нақтылана түскен. Онда ... ауыр ... ... ... ... өсімінің кері әсер етіп отырғандығы
баса ... ... ауыр ... ... ... ... жас ... 3,1 жылғы қысқарғанын, некеге тұрудың күрт
кеміп ажырасудың арта түскенін көрсеткен.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... зертелуде. Мәселен, О.Т.Жүзжанов, О.С.Сакбаев және Т.К.Рахыпбеков
секілді ғалым-дәрігерлердің «Здравохранение Қазахстан» атты ... ... ... ... ... мақаласында Шығыс Қазақстан облысындағы
демографиялық процестердің динамикасындағы ... ... ... ... ... ... ... және Қызылорда облыстарынан
басқа өңірлерде туу тенденциясы төмендегеннен атап ... ... ... ... ... ... ел ... дағдарысты жағдайда болуын,
тұрғындардың өмір сүру жағдайының ауырлауын, тұрғындар ... ... үлес ... ... тұрғындар денсаулығының нашарлауын
жатқызады. Елдің экономикасының ... ... ... ... ... ... шегеріп отырғандығы да мақалада ашық айтылған. Авторлардың
көрсетуінше республика тұрғындарының жас құрылымында 60 ... ... ... Қазақстан облысында 10,4 0/0-тен 12,6 0/0-ке көтерілген. Сондай-
ақ балалар өлімі және жалпы өлім-жетім Шығыс Қазақстан облысында 100 ... ... 10,1 0/0-ке ие ... бұл ... ... 0/0-ке ... 90 ... ортасында авторлардың көрсетуінше өлім-
жітім ... ... ... 7,1 0/0 ... ... өзі Шығыс
Қазақстан облысында табиғи өсімнің төмен деңгейде болғанын ... орай ... ... Қазақстан облысы тұрғындарының денсаулығын
жақсарту бағыттында шұғыл шаралар жүргізу керектігін ұсынады.
Табиғи өсімнің аймақтық ерекшеліктері ... ... ... ... алынбай келуде. Қазіргі кезде Орталық Қазақстандағы
тұрғындардың табиғи өсімінің ... ... ... ... осы ... айта ... жөн. В.В.Козина да жоғарыда аталған
дәрігер- ғалымдар секілді туу кері әсер етіп ... ... ... жағдайды, тауарлар бағасының қымбаттауын, ақылы
медициналық қызмет көрсетудің енгізілуін, жұмысшылардың уақытты жалақысын
ала алмауын т.б. ... Оның ... ... Қазақстанда 1990-1997
жылдар аралығында туу коэффиценті 17,5 промильден 8,4 промильге түсіп, 2,1
есеге кеміген. Автордың келтірген ... ... ... жылдары
Орталық Қазақстанда өлім-жітім коэфиценті 7,7 прмильден 8,3 промилге ... ... ... бірі ... ... ... ... ер адамдардың өлімі әйелдерге қарағанда 3,6 есеге көп.
Халықтың демографмиялық ... ... ... кері ... М.Х.Асылбеков пен В.В.Козинаның және М. Тәтімов пен Ж.Әлиевтің
еңбектерінде қарастырылған. М.Х. Асылбеков пен В.В.Козина Қазақстанда ... бойы атом ... ... ... ашық әдіс ... және Арал теңізінің құрғауы салдарынан ... ... ... атап ... бұл жылы ... пен Ж.Әлиев былай
деп жазды: «Экологиялық жағдайдың демографиялық өсімге кері әсері ... ... ... ... ... байқалып тұр. Сырдария
аудандарында өсім жоқ, Тереңөзек ауданында кемушілік 3%, Қазалы ауданында
12%. Бұл ... ғана ... ... ... жоқ, ол ... балалардың
өлімі мен әйелдердің тұсік тастауынан да пайда болған жағдай. Экологиялық
апатта ... ... 3-4-5 ... ... тумай қою мүмкін».
М.Тәтімов пен Ж.Әлиев экологиялық ... және ... ... ... ... ... бала туу мөлшері күрт
кеміп барады деген пікір білдіріп оны республикадағы қазақ әйелдері ... 209 мың бала ... ... 1999 жылы бұл ... 140 ... яғни бала туу коэффиценті 37 промилден 17 промильге дейін
төмендегенімен дәлелдей түскен /101/.
М.Х.Асылбеков пен ... ... ... ... бойынша бұгінде бір әйелге 2,5 баладан келеді, ең төменгі
көрсеткішке Алматы қаласы (бір әйелге 1,5 ... мен ... ... өңір
(бір әйелге 1,8 баладан) тұрғындары, ал ... ... ... өңір
(бір әйелге 3,4 баладан) тұрғындары ие. Осылайша, тұрғындарының басым
көншілігін қазақтар ... ... ... ... және ... ... көп ... З.К.Исабеков және А.Б.Қалишевтің Оңтүстік
өңірдегі қазақ және өзбек отбасылары тұралы жазған мақаласында келтірілген
мәліметтерге ... ... ... бір ... орта ... ... келеді. Мұның өзінің зерттеушілер бұрынғы кезбен ... ... ... ... ... ... ... ұлттарының үлес салмағы
әлдеқайда төмен деңгейде. Олардың бір әйеліне 1,7 баладан келеді.
Зертеушілер халықтың өсіп-өнуіне ... ... ... ... әсер етіп ... да ... құатауда. өйткені,
тұрғындар неғұрлым жас болса және жыныстар арасындағы үйлесімдік ... ... ... ... ... ... пен ... 1000 әйелге шаққанда 1989 жылы 939 ер ... ал 1999 жылы 929 ... ... ... ... ... ... жыныстық
арасалмақ әркелкі екенін де алға тартқан: «Ер адамдардың үлесі 1000 әйелге
шаққанда қазақтарда 978, ... 999, ... 843, ... ... 872 ... ... /102/. ... мен өзбектер арасында
ер азаматтардың саны басым. 1000 ... ... 1014 ер ... 1015 ер азаматы келеді. Ауылды жерлердегі қазақтар ... саны ... Орта ... онда 1000 ... 1020 ер ... Бұл Маңғыстаудан басқа облыстардаң бәріне тән. 1000 ... ... 1058, ... және ... Қазақстан облысында
1040, Шығыс Қазақстан облысында 1029, ... ... 1026, ... 1023, Ақтөбе облысында 1021 ер азаматтан келеді» .
Республика ... ... ... ... ... ересек адамдардың санының артып, қартаюы ... ... пен ... еңбегінде келтірілген мәліметтерге
қарағанда: 1990 жылы 9 жасқа дейінгі балалар ... 22%-ін ... жылы ... ... 19 ... дейінгі жастардың үлесі салмағы 41%
тен 37,8%-ке түскен; ... 60 ... ... 9% ... 10,8%-ке
көтерілген. Мұндай жағдай көбінесе орыс, украин және ... ... тән. 60 ... асқандар орыстар арасында 17%, украиндар арасында
27,4%, ... ... 23,8%. ... тұрғындар ішіндегі жас халық
болып табылады. Қазақтардың орташа арифметикалық жасы -25.Басқаша айтқанда,
қазақтардың басым көпшілігі ... мен ... ... пен ... ... табиғи өсімге халықтың өмір
сүру деңгейінің төмендеуі де кері ... етіп ... ... ... өмір сүру ... ... есеппен 1991 жылы 67,6 жас болса,1998
жылы 64,4 ... ... ... ... 3,2 ... ... көрсетілген.
Қазақтардың орта өмір сүру жасыорыс тұрғындарымен салыстырғанда төмен
болған. Мұны ... ... үлес ... ... ... ... жерлерде
әлеуметтік-экономикалық жағдайдың нашарлығымен және ... ... ... экологиялық апат аймаққа жататындығымен баыланыстырады.
Сонымен қатар, авторлар табиғи өсімге өлім-жітім көрсеткішінің жоғары
деңгейде ... да кері әсер етіп ... ... оның ... ... ... ортаның ыластануынан, тамақтану сапасының
төмендеуінен, тұрғындардың алкоголь ішімдіктеріне әуестенуінен ... ... ... көрсетуінше, өлім-жітім ... де ... ... ... ... ... ... екіншісі
экологиялық ахуалдан туындаған аурулармен ауырғандықтан болуда. Оның ... ... ... және ... ... ... дәрежеде
медициналық көмек көрсетілмеуі де нәрестелер арасында өлім-жітімнің көп
болуына әсер етуде. ... ... ... ... ... ... ... және Мұғаджар аудандарында, Оңтүстік Қазақстан
обылысының Шардара ... ... ... Жаңақорған және Сырдария
аудандарында айқын сезілуде. Дәл осындай Семей ... ... ... ... ... ... ... Жармен, Бесқарағай, Аягөз, Ұржар
аудандарына және Қарағанды обылысының ... бе, ... ... ... табиғи өсімінің төмен болыуына өлім-жетім қарқынының артуы
кері әсер етіп ... Т.Ж. ... пен А.Т. ... ... де ... Сонымен қатар, авторлар табиғи өзімнің ... ... тағы бір ... ... ... ... кемуі деп
дәлелдейді. Авторлар 1999 жылы республикадағы отпасылар саны 3330 мың
екендігін, оның 1989 ... ... 500 ... яғни 13%- ... ... ... ... мұндай ахуал табиғи өсім қарқынының төмен
болуына әлі де әсер ... ... ... білдіреді.
Қазақстанда халық санының кемуі сыртқы көші- ... ... ... және ... ... ... болуынан туындағаны
американдық ғалым, ҚазМҰУ-да қызмет етіп жүрген ... Чжен Кун ... жылы ... ... ... ... атты ... де көңіл
бөлінген. Онда автор халық санының ... ... ... ... ... етуге қажет адам ... атап ... ... бұл ... мәселені Қазақстан
өкметінің тезрек шешуі қажеттігін ескерте айтады. Сондай-ақ, ол ... ... ... да ұсынады. Оның пікірінше, өкімет республикада
халық санының арттыруда көп бала ... ... ... қатар, елге
сырттан халықтардың ағылып келуіне жағдай жасап, ... есік ... ... ... ... ... ... есік саясаты тек қазақтар үшін
ғана емес,қазақ емес басқа да ұлттарға да ... ... ... Чжон Кун ... есік ... ... АҚ, Канада, Австраля, Жаңа Зеландия секілді
елдер өзінің геосаяси жағдайын нығайтып келе жатқандығын алға тартып, ... үлгі алу ... ... ... де ... Оның есебінше «ашық
есік саясатын» ұстанған жағдайда Қазақстан ... саны ... 10 жыл ... ... ... ... Кун Фудың мұндай ұсынысымен ... ... ... ... ... ... ... оралуына жағдай
жасалынуы тиіс. Оның үстіне елімізге шетелден басқа ұлт өкілдерінің ... ... үлес ... күрт ... әкеліп соғады. Сондықтан
да, бұл мәселеге ... ... ... ... ... демографиялық
әдебиеттерде еліміздің егемендігі жағдайындағы ішкі және ... ... ... ... ерекшеліктері де қарастырылуда. Бірақ әзірге
тек Орталық ... ... ... ... ... ... ... тапты. Сондықтан,
алдағы кезде ... өзге ... ... ... қарастыруды қолға алу керек. Сондай-ақ, еліміздің ... ... ... ... басқыншылықтың алар орнына
зерттеушілер тарапынан жеткілікті дәрежеде көңіл бөлінбей келеді. ... ... 90 ... ... ... ... орай қазақстанғабосқындарда
бет алған –ды. Бұл мәселе әзірге тек мерзімді ... ... ... ... Р.Сағымбекованың «Түркістан» газетіндегі «Жеріміз кең,
шекара ашық: босқындар бізде ... жұр» және ... ... ... ... жұр» ... мақалаларын жатқызуға
болады./104/ Елімізге босқындарсоңғы жылдары келуін жиілете түскендігі
бұқаралық ... ... ... та ... ... ... және ... Қазақстанға келу себептеріне тарихи – ... ... ... ... ғасырдағы Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық дамуын
зерттеудің өзіндік қалыптасқан дәстүрі бар. Осы мәселеге ... ... ... хронологиялықжағынан шарты түрде үш топқа ... ... ... ... дейінгі авторлардың еңбектерін, екінші
топқа, кеңестік дәуірдегі тарихшылар мен демографтардың ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жұмыстарын
жатқызамыз. Тарих намалық ... ... ... ... ... ... демографиялық мәселелерді зерттеудің даму
деңгейіне ғана емес, зерттеушілердің ... ... ... әсер еткен саяси факторларға да байланысты.
ХХ ғасыр басында патша өкіметі ... ... ... ... ... орыс ... Қазақстандағы әлеуметтік
–демографиялық мәселелерді қарастыруға көп көңіл бөле бастады. Оның үстіне
патша өкіметті де ... ... ... ... ... те ... Өйткені, патша өкіметіне шет аймақтарды шаруашылық
жағынана игеру, өзінің ықпалын күшейте түсу және ... ... ... ... үшін ол аймақтардағы халықтардың саны, әлеуметтік құрамы
жайлы зерттеулер өз ... ... ... дейінгі орыс зерттеушілеріне тән мынандай ерекшеліктерді
атап көрсетуге болады. Біріншіден, ревалюцияға дейінгі ... ... бар ... ... ... ... ... Бұл
материалдардың құндылығы әлі күнге өз ... ... ... жоқ. ... олардың еңбектерінде әлеуметтік –демографиялық процестер арнайы
зерттеу объектісі ретінде емес, ... ... ғана ... ... ... Н.Гаврилов, А.А.Кауфман, ГТ.П.Румянцев, В.П.Вощинин
секілд тағы да ... ... ... ... бөлігі ғана
қамтылды, жергілікті халық санының ... ... ... ... /106/ Олар ... аударған орыс шаруаларының санына, әлеуметтік
жағдайына баса көңіл бөлді. Екіншіден, орыс авторларының ... ... ... ... орындарында қызмет етіп, отаршылдық саясаттың
нәтижелі жүрүіне жолында белсенділік танытуға ... ... ... ... ... демографиялық мәліметтер патша өкіметінің
мүдесі тұрғысынан талданды. ... орыс ... ... ... жүргізген отаршылдық саясатының Қазақстандағы әлеуметтік-
демографиялық ... ашық ... да ... ... ... Т.Седельниковті, М.К.Комаровты, Е.Шмурлоны, И.М.Ядринцевті және
А.Л.Трегубовты жатқызуға болады.
Патша өкіметінің Қазақстандағы отаршылдық саясаты және ... ... ... ... ... күйзеліске ұшыраған,
өз елінде қазақтардың үлес салмағын ... ... ХХ ... ... ... ... ... М.Есполұлы және ... ... алаш ... ... өткір санға алынды. І
Кеңестік дәуірде әкімшілдік-әмішілдік ... ... ... ... тек ... таптық, партиялық тұрғыда қарауды, оған
маркістік- лениндік методология тұрғысынан баға беруді қалыптастырды. Ұзақ
жылдар бойы адамдар санасына дара үстемдік ... ал ... ... ... ... ... «тап ... көзқарасы»,
«космопалитизм», «ұлтшылдық», «антикомунистік» дегендей әр түрлі ... ... ... өз азаматтарын тар өрісті таптық пиғыл аясынан
шығармай, қоғамдағы ... ... тек ... ... ... баға беруді талап еткен ресми комунистік идиология өткен
кезде жылыдықтың ішінде әлеуметтік- демографиялық ... орын ... ... ... түрде көрсететін сүбелі еңбектердің өмірге
келуіне жол берген жоқ. Әкімшіл-әміршіл авторатарлық жүйе өзін ... ... ... ... ... ... еңбектерге мүделі бола
қойған жоқ. Осыған байланысты зерттеушілер пайдаланатын ... аясы ... ... ... ... ... ... толық және түпкілікті
жеңуі», «кемелденген социализмнің орнауы», «кеңес халқының комунизмге өте
бастауы» жайлы ... ... ... көлеңке түсіретін, оларға
күдік туғызатын құжат аталуы жарыққа ... ... ... ... ... үстем идиологияны басшылыққа алып, әлеуметтік-
демографиялық дамудағы тек ... мен ... ... ... мен келеңсіз жайттарды бүркемелеп қалып отыруға мәжбүр болды.
Дегенмен, кеңес өкіметті әлеуметтік –демографиялық ... ... ... ... ... ... бұл ... бет-
пердесі сол тарихи кезеңдерде-ақ шетелде эмиграцияда жүрген М.Шоқай
тарапынан және ... ... ... ... ... /106/.
Шетелдік Р.Конквест, Дж.Демко, М.Б.Олкот, Р.Льюис секілді ... ... ... ... ... күрделі кезеңдерге объективті баға берілді. Бірақ, ... ... ... ... ... ... ... сандық көрсеткіштерде дәлсіздіктер орын
алды.
Кеңестік дәуірде тарихи демограияның қатты ... ... ... ... қордаланып қалған «ақтаңда» беттерін ашық
жазуға еліміз егемендік алғаннан кейін ғана ... ... ... ... ... ... ... отырған әлеуметтік
демографиялық ахуалдың астарын терең тұсіну үшін оның ... ... ... ... ден ... ... нәтижесінде
әлеуметтік-демографиялық мәселелер төңірегінде қордаланып қалған «ақтандақ»
беттерді ашуда зерттеушіл ер ... ... қол ... Бұл ... М.Х.Асылбеков, ... М.Б. ... ... ... ... ... ... еңбектері тарихи-демография саласына
қосылған зор үлес болып табылатындығын ерекше атап көрсетуге ... ... ... тың ... ... мен ... ... ғылыми айналымға тартыла отырып, ХХ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... мәселе жаңа көзқараспен қарастырылды.
Сондай-ақ, соңғы жылдары тарихи демографиялық зерттеулер ... ... ... Л. ... ... жас ... ... диссертациялар қорғаумен де қарқын
ала түсті /110/. ... ... ... ... ... әр түрлі қырлары жайында жазылған еңбектердің қатары толыға түсті.
Бірақ та, ... ... ... ... ... ... әлі де ... табуы тиісті мәселелер барлығы аңғарылады.
Олардың қатарына мыналарды жатқызуға болады.
ХХ ғасыр басындағы ... ... өсу ... ... ... және ... ... аймақтық, атап айтқанда, Оңтүстік
Қазақстанда, Жетісу ... ... және ... ... ... ... өкіметінің отаршылдық саясатының ықпалы;
ХХ ғасыр басындағы Қазақстан халқының әлеуметтік құрылымындағы түрлі
топтар мен жіктердің үлес салмағы;
Қала халқының демографиялық ... ... ... ... ... ... және ... ахуалдың
Қазақстан халқының демографиялық дамуына әсері; ... ... ... ... ... ... ... аударылған халықтардың кері көшуі мәселесі;
Кеңестік дәуірдегі еңбектік ... ... және ... саны мен ... ... ... жаңаша пайымдау.
Қазіргі кездегі Қазақстан халқының демографиялық дамуындағы аймақтық
(Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан,Батыс Қазақстан) ерекшеліктері:
Қазақстандағы қазіргі кезде таяу және алыс ... ... ... ... ... ... құрылымымен әсері.
Қазақстандағы ХХ ғасырларда жүрген көші-қон халықтың полиэтникалық
құрылымын қалыптастырып, жергілікті ... ... мен ... ... ... ... бейнесін тарихи қысқа мерзімде
индустриалдық даму деңгейіне жеткізді.
1927-1958 жылдар аралығындағы 31 жыл ішінде республика ... ... есе ... 1959 жылы ... 1926 ... ... 77% ғана ... яғни
үлес 23пунктке, саны 840 мың адамға кеміді. Орыс ... 2697 мың ... 3,1 есе ... ... ... ... 99 мың ... кеміді.
Немістер саны 13 есе, татарлар 2,4 есе, белорустар 4,2 есе т.б. ... есе ... ... (10,5%), ... (9,4%) саны ... ... жылдардағы көші-қон нәтижесі жергілікті халықтың үлесінің
кему үрдісінен ең төменгі ... ... осы ... демографиялық
тоқырауды аяқтаты. 1939-1959 жылдар санақтарының арасында Қазақстан ... ... ... ... 19,3 %-ға, ал ... ... ... орыстардың өсу қарқыны қазақтардікінен 2,6 есе ... ... ... 474 мың ... өссе, тың жерлер игерілген өлкеде
10496 адамға кеміп, 1939 жылғы деңгейіне жетпеді (97,9%). 20 ... ... 1523 мың ... ... 345,4 ... ... тыл өлкесіндегі 3-4
жылдағы өсім (28,6 ... ... ... лагері орналасқан сондай-ақ,
индустриясы дамытылған Қарағанды обылысында орыстар ... ... ... ... берді. Оңтүстік обылысында ғана табиғи өсім басқа
облстарға көшу ... 97 мың ... ... 1939 ... ... ... ... Немістер тың өлкесінде 8-9 еседей, 266 ... ... ... 7 есе 96230 ... (749,6%) Республика бойынша 7 есе
566,5 мыңға ... ... ... ... саны 105 ... тың ... 41 мыңға өскенімен, кері көші-қон есебінен
Ақмола (5011 адам), Шығыс Қазақстан (10054 адам) облыстарында саны да ... ... ... ... ... және ... құрамындағы өзгерістерге әсер
етті. 1939 жылға дейін әйелдерге қарағанда ерлер басым болса. 1939 жылдан
бастап әйелдер ... ... ... 1959 жылы ... мен ерлер
арасында неке жасындағы рлер ... анық ... ... ... ... тың ... игеру т.б. шаралар арқасында 20-35
жастағы жастардың Республикаға ағылуы, көші-қонушылардың ... ... бұл ... ... ... ... 30 жасқа дейінгілер
1959 жылғы санақта 62,5%, Республикадағы халықтың 2/3 болды.
Көші-қон жұмыс қолына зәру аудандарға ... ... ... ... жол ... ... ... мен ауыл
шаруашылығының дамуына көші-қонушылардың сіңірген еңбегі зор, ... ... ... кадрлар даярлауға жеткілікті көңіл бөлмеді.
Мысалы, 1959 жыл 1 желтоқсандағы ... ... ... ... ... мамандардың (11295 адам) ішінде 27005 қазақ (23,9%), 60245 орыс
(53,3%), 10141 украин (8,9%), 4042 еврей (3,6%), 2693 ... (2,3%), ... (1,1%), 1109 ... (0,9%) ... ... жоғары білімділер
ішінде әйелдер 52816 адам (46,7%) болса, оның 33495 адам (43,4%) ... адам ғана (15%) ... ... ... ... ... ... дамуындағы
әркелкіліктің негізін қалады. Жаңа мекемелердің құрысысы мен іске берілуі,
жаңа кеншарлардың құрылуы, ... ... ... ... ... пайда болуына әкелді. Бұл орындар көші-қоншылар есебінен толықтырып
отырды (көпшілігі ... ... ... ... ... ... темір бассейіні, металургиясы заводы, Екібастұз көмір
бассейіні), Шығыс Қазақстан (Лениногорск қорғасын ... ... ... ... ... аймақтары мен тың жерлері игерілген Солтүстік
аймақтарға күрделі қаржының көптеп ... бұл ... ... ... өзге аймақтарымен салыстырғанда жылдам және жоғары
қарқынмен дамуына әкелді. ... ... ... ... ... ... мөлшері Оңтүстікке бөлінген күрделі қаржыдан 32,1% кем, Шығыс
аймақтардыа 48,8%, Орталық Қазақстаннан 8,9%, Батыс ... 29,4% ғана ... екі ... соң ... ... ауданға бөлінген күрделі қаржы
жоғарыдағы эканомикалық аудандарға бөлінген ... ... ... ... 5,6; 3,3 есе көп ... ... әл ... мен тұрмыс жағдайына әсер
ететін, қазіргі кездегі, ерекше ... ... ... пен ... жетімсіздігі де 1950 жылдары негізі қаланған құбылыс. /114/
Көші-қон нәтижесінде аралас некелер көбейді. Аралас некенің ... бойы ... бір ... ... ... жатқан ассимляциялау
процесіндегі шарананың бірі екенін ашық айту ... Бұл ... ... неше ... құбылтып, ақырында орыс әріпіне көшіру, жер-су аттарын
жаппай ... , ... ... үстіне сырттан неше түрлі ұлттарды
әкеліп, мидай араластыру, аралас некені кеңінен насихаттау т.б.нәтижесі.
Ал, ассимляцияға ... ... еш ... өз ... ... Қазіргі
кезеңде қазақтың 40% өз ана тілінен айырылды деп есептелуде. 1939 жылы КСРО-
да тұрғын қазақтардың 0,4% орыс ... ана ... деп ... 1959 ... ... Қазақстанда 1959 жылы 29,8% үлесі бар қазақтардың 99% қазақ
тілін 0,2% орыс ... ана ... ... ... Қала ... ... қазақтардың 99,5% қазақ тілін) деп есептеген. Бұл ... 29,9% ... 16,4%, ... 40,4%) ... Орыс ... ана ... республика халқының 49,2% болды. Өз тілін ана тілім деп есептеген
ұлттарға тоқталсақ. Жоғары көрсеткіштерін: орыстар 99,9% ... ... 99,9% ... 99,9% ... 99,9% ... 98, 99,98, 99) ... өз ... ана тілім деп есептегндердің ең төменгі көкрсеткіштері:
поляктар 24% ( тиісінше, 23%, 25%, 23%, 25%,) мен еврейлер 23% ... ... Өз ... ана тілім деп есептемеушілер, еврей
халқының арасында көп болды. Республика халқының 0,3% (28048 адам) ... 23% ғана (6475 ... ... 22% (3038), 24% (3437),
23%(5929) және 20%(546)) өз тілін, ал 20589 адам 73,4% орыс тілін ана ... ... жылы ... 1915342 отбасының, арлас некедегілерін
қосқанда, үй басшысының ұлтына сәйкес 875389 (42,3%) орыс ұлтынан, ... ... ... тұрды. Халық құрамын отбасылардың қай ұлт өкілдерінен
тұратындығына байланысты талдасақ, онда қазақ отбасылары 28,6% тмендеген
екен. Бұл ... ... ... (29,8%) де ... ... 60% ... (523334 ... 40% ғана ауылдық жерлерді
мекендеді. Қазақ отбасыларының 77,3% (458030 ... ... ... ... (18764 ... 83614 ... ... отарлы мал шаруашылығымен
айналысатын аудандарда, 22,7% қалалы жерлерде өмір сүрді./116/
Көш-қон процесінің нәтижесінде полиэтникалық ... ... екі ірі ... ... ... ... 1) өлке ... көп ұлттан бастағанна, сондай-ақ, бұл процестің бұдан кейін
күшейе бастағанына қарамасытан, 1897 ... ... 81,7% ... абсолютті
көпшілік болған алайда ХХ ғасырдың ... ... ... ... топқа айналған қазақтар, 2) 1897 жылғы санақта 10,9% ... ... ... ... ... ... халқының 42,7% ие болып,
абсолюттік көпшілікке айналған және осы ... 1993 ... ... ... ... ... ... жж. Кезіндегі статистика мәліметтеріне
сәйкес, басым түрде республика ішіндегі сипат алды, бұл ... ... ... ... ... ... байланысты болды. Көші-конның
қалаларға қоныс аударуының ... ... ... ... ... мен ... ... артуы сондай-ақ тиісінше қала халқының көші-қон
өсуінің маңызы төмендеуі ... ... ... ... ... барлық аймақтарында қала
халқының саны өскені орын алды. 1970-1989 жж. аралығында Алматы ... мың ... ... (263 мың ... Шымкент (238 мың адам), Қарағанды
(195 мың адам). Қостанай (186 мың адам), ... (173 мың ... ... мың ... ... ... өсім бары ... Сондай-ақ,
әсіресе Маңғышлақ (111%) Палодар (77%) Торғай (77%) Орал ... ... ... ұлғайғаны, ал Алматы, Жамбыл, Қызылорда
(әрқайсысында 55%) обылыстарында ... ... ... ... қала ... ... ... атай отырып
қалалық мекендердің өсім саны артқандығын атап өтпеске тағы болмайды.19 жыл
ішінде мекенднрдің ... саны 40-қа, ... 16 ... ... оның ... 8% (6-ға, ... 84-ке дейін), қала типтес поселкелер 19% (34-ке
176-дан 210-ға дейін) өсті.
Халықтың демографиялық құрылымының аса ... ... ... жылын және жас құрамы бөлінісіне терең талдау жасалған. /117/ ... ... ... ... өсу ... ... ... 3
пайызға төмендегі (тиісінше 43-46% ... ... ... өсім көрсеткіштерін айтып отырып, 1979-1989 жылдар
аралығында жұмысқа ... ... саны өсуі мен ... жарамды жас
адамдардың саны төмендеуі байқалды. Қала тұрғындарының ... ... саны 1970 жылы 56%, 1979 жылы 60,6%, ал 1989 жылы 58
% ... ... жарамды ересектеулері 9,8%, 11,8% сәйкес, жұмысқа жарамды
жастаулары 34,2%, 29% және30,2% \9\. Айтылған ... ... ... кезеңде жұмысқа жарамды ересектеу адамдардың өскенін көрсетеді. 19
жылда осы ... ... өсу 73% ... яғни екі ... ... 29,9% ... құрады.
Ел-жұрттың алуан түрлі жастағы топтарын жынысы бойынша ... ... ер және әйел ... ... жастардағыдан үлес салмағының жасы тиісінше 1979 жылы 35
және 31,5пайыздан ... 1989 жылы 32 ... ... азайғанынатап айту
қажет.
Қазақстан үшін, басқа да ТМД елдері сияқты, 1990 жж. ... ... тән. ... ... ... 1990 ... ... смаяси жағдайлар, алдымен Кеңес Одағының құлауы мен
тәуелсіз мемлекетердің ... аса ... ... ... ... және
басқа бұрынғы кеңес республикалараның саяси, экономикалық, әлеуметтік
салаларындағы ... зор ... ... көшів-қоны проблемаларын
төтенше түрде шиеліністіріп ... ... ... мен ... ... ғана өзгеріп қойған жоқ, сондай-ақ амалсыз көші-
қон, жер ауып келген халықтардың ... ... ... және ... ... жаңа ... ... болды. ТМД елдерінде алуан
түрлі халықтардың жағдайы мен ... ... ... ... ... ... және этно-мәдени
салалардағы жай-күйінің бүлінуі пайда болды. Атап айтқанда этника аралық
қатынастар афсындағы кеңес өкңметі жылдары ... ... ... ... ... мен ... ... дербестік, сондай-ақ
ең бастысы этника аралық өмірлік қызмет ... ... де ... ... ... ... ... 1991 ж. мемлекеттік тәуелсіздік ... ... ... ... ... және Қазақстанда, басқа
көпдеген ТМД елдеріндегі сияқты, жекелеген ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз үлесі өсу үрдісі
орнықты. Мәселен, ... 10 жыл ... ... ... ... ... халықтың табиғи өсімін толықтай жұтып қана қойған жоқ (80 ... ... саны ... ... мен ... саны ... ... жж. табиғи өсімі 2 есе дерлік қысқарды), сондай-ақ екі ... ... ... ж, бастап 1994 ж. қоса алғанда, елден 1125 мың ... ... ТМД ... ... ... ... ... 343 мың
адам,солардың ішіне 91% ТМД елдерінен келді.
Қолда бар деректерді саралай отырып, 1991 ж. бастап жағымсыз көші-қон
үлесі ... ... 1999 ж. ... ол 3,5 есе ... өскенінаңғаруға
болады. Мұның өзінде ТМД елдеріне де, сондай-ақ алыс шет ... ... ... ... ... ... оның үстіне сырқа кетудің
«шырқауы» 1994-95 жж. ең жоғары деңгейде ... ... ... ... және Тәжікстанмен ел-жұрт көші-қонының жағымды
үлесі, сонымен ... ... ... ... және ... ... ... үлесі сақталуымен сәйкес келеді. /120/
Біздің заманымызда жаңа құбылыс кері эмиграциялану пайда ... ... мен ... ... ... ... шет жерге
сыйысып кете алмағандықтан қайтадан ... ... ... және ... да
ТМД елдері бүгінде барлық қоныс аударушыларды қабылдауға ... ... ... ал оларға барғандар қиындықтарға кезігеді, ондай
қиындықтарды олар мемлекеттің күшті қолдауынсыз және ... Тек қана ... кері ... саны 5 мың адам ... /121/
1999 жылдағы санақ қорытындысынан Қазақстанда кейбір этностардың саны
қысқарғанын байқауға болады. Орыс ... саны 4479618 ... ... 547052 ... немістер- 353441 дейін, татарлар- 248952 адамға
дейін кеміді. Қазақтардың саны 7985039 ... ... ... ... адамға дейін өсті. /122/
Көші-қондардың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... үлесті еңбекке қабілетті
жастағы (1999 ж. 63,2% және 1995 ж. 63%) ... ... ... 25 ... ... ... жетпегендер. Осыған ... ... ... гөрі ... саны ... және тиісінше
«халықтың қартаю» тенденциясы күшейді. ... ... ... шығындар
еңбек потенциялының сапалық құрамын жағымсыз өзгерістерге келтіруде./123/
Көші-қон тасқындарының көп мөлшерде ... ... ... ... ... Олардың көлемімен бағыттарын өндірістің ... ... ... ... ... ал бұл ... жұмысшы күшінің жетіспестігін және бір аудандарда артылып қалып
жатқандығын туғызды.
Дипломдық ... ... ... ... Қазақстанның
демографиялық, этникалық және әлеуметтік дамуына тигізер елеулі ... Бұл ... ... ... ... ... ... жақсарта отырып елдің экономикалық дамуында маңызды рөл атқарады.
Пайдаланылған әдебиеттер мен деректер тізімі:
1. Козин В.В. Население Центрального Казахстана (конец ХІХ ... годы ... ... 2000,с.18.
2. Материалы к характеристике народного хозяйства в Туркестане ... ... по ... ... ... ... по высочайшему
повелению сенатором, гофмейстером графом К.К. Паленом). Спб., 1911
3. Перудина Н.В. ... ... ... ... края 1908-1910
гг. (Источниковедческое исследование). Авторев... канд. ист. наук. М,1999
г.
4. ... В.А. ... по ... ... в ... ... 1.Степной край Пг.,1917
4. Галузо П.Г. Вооружение русских перецеленцев в Средней Азии, ... ... ... Е. ... ... за ... ... // вопросы
колонизации с. 197.
7. Россия. Полное ... ... ... отечества. Спб. 1903
Киргизский край.т.18,с.180.
8. Киргизское хозяйство в Акмолинской области. Повторное исследование ... Спб., ... ... С.А. Смертность и продолжительность жизни в России. Пг.
1916; ... Н.П. ... ... Росии аграрная
политика.Население Переселенчиский вопрос М., 1914.с. 146; ... ... ... и ... положение переселнцев по
исследованию переселенческого управления // Вопросы колонизации. Спб..,
1913,№11с.19
10. ... Е. ... ... ... ... ... 1913 №4, ... Айқап Құрастырушылар Ұ. Субханбердина, С.Дәуітов Алматы, 1995, 280-282
б.І
12. Тәтімов М. Қазақ әлемі (қазағың саны қанша? Қазақ ... ... ... ... ... ... 1993, 45,46 ... Сонанұлы Т. Жер тағдыры –ел тағдыры. 2-басылуы Алматы, Санат, 1995-224
б. М. Есполов Түркістанда келмсектерге арналған аудандарда жер ... ... мен ... 1923,62 ... ... ... ... ел тағдыры 146. б.
15. Зарубин И.И. Список народности Туркестанского края 1925 с.20
16. Волков Е. ... ... СССР за 80 лет М.Л. 1930 ... Дулатов М. Шығармалары Алматы «Жазушы», 1991 -380 б. (216 б.)
18. Мұхатова О. ... ХХ ... ... ... ... ... (1900-1929 жылдар) 15-16 б.
19. «Айқап». Құрастырушылар Ұ.Субханбердина, С. Дәуітов Алматы, «Қазақ
энциклопедясы», ... 80-83; 94; 218-219 ... ... Ә. ... 304 ... Тынышбаев М. История казахского народа Алма-ата 1993, с. ... ... Ә. ... ... 1995, 302 ... ... М. ... келімсектерге арналған аудандар жер мәселесі.
Ташкент, «Түркістан мемлекеттік баспасы», 1923, 62 б.
24. ... Т. Жер ... - ел ... 2 ... ... ... ... б.
25. Асфендяров С. История Казахстана 2-ое ... ... ... 1993-304 с. ... Т. 1916 ... ... және ... отарлау саясаты хақында //Ақиқат,№3, 37-41 б; Садуақас ұлы С.
Тавдамалы. 2-том. Алматы, 1993;
26. Вагонов ОА. Земельная политика ... ... в ... (1907-
1914)//Исторические записки. т. 31. М., 1950 с. ... ... О. ... ХХ ... алғашқы онжылдықтарындағы
аграрлық реформалар тарихнамасы (1900-1929 жылдар)... 26 б.
28. Асылбек М.Х., ... Х.М. ... ... ... ... ақтаңдақтар // Қазақстан мектебі. 1991, №5, 53-60 б.
29. ... М.Х. ... А.Б. ... ... ... (1917-1980). Алматы, 1991, с. 42-44.
30. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы «Санат», 1995-368 б.
31. Меңлібаев Ғ. Сырдария обылысында ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас (1867-1914 ж.) Тарих ғыл. канд...
авторефораты. Алматы, 1995, 24 ... ... Ж.К. ... ... ... первый миравой войны в
Казахстане (социально-демографический ... ... ... ... ... ... конференции). Алматы 1997, 224 с. (с. ... ... Г.М. ... судьбы казахской диаспоры. пройсхождение
и развитие. Алматы «Ғылым», 1997-264 с. ... ... Н.Э., ... Ж.Б., Ерофева И.В., Алексеенко А.Н., Баратова
Г.С., Истори Казахстана народы и культуры. ... ... 2000, ... ... ... Дж. ... Қазақстанды отарлауы 1896-1916 Алматы, «Ғылым»,
1997, 230 б. (42-106 б.)
36. Алма-ата, «Қазақ университеті» 2-ое изд. 304 с. (с. ... ... Т. Из ... ... национальной интеллигенции-избранные
труда. Алма-ата, Казахстан, 1984-259 с. ... ... С. ... ... с. 260
39. Тогжанов Г. Казахскии колониальный аул. М. ... 1934-117 ... ... Т.О ... колонниальном ауле // ... ... № 4, ... Протв изврашения истори казахского народа
//Болыиевик Казахстана. 1936. № ... ... Е.Г. ... царизма вконце ХІХ и в ... ... // ... ... ... ... 1941, с. ... О.Литвинова Т.К. К вопросу о формировании национального торгового
капитала в Казахстане // ... ... ... ... ... ... 1957, с. ... Вяткин М.П. Очерки по истории казахской ССР.,1941, с. ... ... С. ... ... ... ... ... ХІХв. Алма-Ата,
1958. с. 213-218; ... С.Е. ... ... вв. ... 1959, с. ... ... Е.Б. ... экономикческое отношения Казахстана в
период империализма. Алма-Ата, 1957.
46. ... Д.И. ... ... ... ... ... истории дореволюционного Казахстана (середина 30-50-х гг) //
Историческая ... ... ... с. ... Зиманов С. Общественный строй казахов первой ... ХІХ в...,, ... ... Е.Б. Присоединение Казахстана к России. М.. Изд. АН СССР,
1957, 342, с. (с ... ... ... хозяйство в Казахстане и его
особености во второй половине ХІХ нач. ХХ в. // ... ... ... ... и ... ... в России. М., 1961.
49. Бекмаханов Е.Б. Присоединение Казахстана к России..... с. 279- 281.
50. Алексенко Н.В. ... ... ... с. ... ... К.Е. ... по ... народного оброзования в Туркестане. М.,
«Просвещение», 1960, 365 с. (с. ... ... Х.М., ... ... ... ... теория,
современость, Алма-Ата, «Ғылым», 1992-48 с. (с.13).
53. ТастановШ.Ю. Советский опыт формирования и ... ... ... ... (на примере Казахстана). Алма-Ата, Наука, 1975-256 ... ... С.Д. ... ... с ... ... с. ... Т.Р.Избранные труды.... с. 159.
55 ТастановШ.Ю. Казахская советская интелегенция (проблемы стоновления и
развития). Алма-Ата, ... 1982, ... ... Ж. Казахская советская интелегенция рожденная ... 1960, ... ... Н.Т. ... ... ... 1916 года и
казахская интелигенция // ... в ... ХХ ... ... ... Сб. Статей. Алматы, 1993, с. 98.
58. Ахмедов Ғ. Алаш ... ... ... ... 1996, 224 ... ... Н.Э. Кочевая цивилизация казахов; основы жизнедеятельности
номадного общества. Алматы- Москва.
60. ... ... ... ... ... жылдар хаттары). Құраст.
С.Әбдірайымов, И.Н.Бухонова, Е.М.Грибанова, Н.Р. Жағыпаров, В.П.Осипов.
Алматы, «Қазақ ... 1991, ... ... М.К., ... ... М.Б. ... ... //
Вопросы истории. 1989, № 7, с. 67; ... М.К., ... Қ.С ... ... қырғын қалай келді // Халық кеңесі. 1992, 30 мамыр; Қозыбаев
М.К., Алдажұманов Қ.С. ... Ж.Б. ... ... ... пен ... ... 1992 -36 ... Назарбаев Н.Ә. Қазақтың бұкіл тарихы- бірігу тарихы, тұтастану тарихы
// Егемен Қазақстан. 1998, 18 ... ... М.Х. ... А.Б. ... ... в
Казахстане (1917-1980) А., 1991, с. 108.
64. Тәтімов М. Ауылдағы демографиялық ахуал. Алматы; Қайнар, 1990-240 ... б); ... ... ... апат // ... 1989, № 12, 87-96 ... Алматы, Санат, 1997-320 б. (310-312 б); Соыкі. Тарихи тағылым алу
үшін жазылады //Қазақ әдебиеті, 1988, 10 ... ... Б. ... С. ... ... мың ... ... атсын Голощекинді
//Адай, 1990 22 ақпан.
67. Айымбетов С. ... ... ... ... ... № 9-10, 63-66 б (65 б).
68 Айымбетов С. 1926-1939 жылдар ... ... ... ... ... Ты, ... мемл. қыздар пед,
институты, 1999, 32 б. (19 б).
69 Алексенко А.Н. Масанов Н.Э. ... и ... в ... ... // ... Н.Э. Абылхожин Ж.Б. и др. Истгрия
Казахстана: народа и культуры...с. 376.
70. Егемен Қазақстан, 1992, 22 желтоқсан.
71. ... Т. 20-30 ... ... қасреті.... 313 б.
72 Айымбетов С. 1926-1939 ... ... ... ... және ... құрамындағы өзгерістер. Тарих ғыл. канд.
дисс. ... ... 1998-25 ... ... А.И. ... халқының әлеуметтік және ұлттық
құрамындағы өзгерістер ... ... ... 2000, 27 б. ... Қазақтар динамикасы ( 1959-1970 жж әлеуметтік –демографиялық ... ғыл. ... ... ... ... 1999 28 ... Айымбетов С. 1926-1939 жылдар аралығындағы Қазақстан халқының
этнодемографиялық және ... ... ... 27 ... ... М.К., ... К.С. Тоталитарный социализм: реальность и
последствия. Алматы: фонд «ХХІ ... 1997-28 с. ... ... и ... ... ... ... в
Казахстане //Проблемы формирования нового общественного ... ... ... ... в ... ... 1996-40 с. (с. ... Козыбаев М.К., Казахстан на рубеже веков: размышления и ... ... с. ... ... ... Казахстан. Сводный том. Алматы, 1995, с. 284.
78. Тәтімов М. ... ... ... ... Қайнар, 1990-240 б.
(53 б);
79. Егемен Қазақстан, 2000ж, 4 ... ... ... ... ... ... М. Мысль, 1995, 495 с...
с.77.
81. Абланова Э.А. Қазақтар ... ... жж ... ... 19-22 ... ... А.А. ... Н.Э. Миграционные и этнодемографические процесы
в Советский период..с. 409.
83 Асылбеков М.Х. ... В.В. ... ... современого
Казахстана.... А, 1995, с. 28.
84 Аяган Б. Апогей и ... ... ... Казахстанский полигон
(1970-е 1990-е годы), Алматы; ... 1999, 148с. (с. ... ... Е.Н. О ... ... и ... состава
населения (на материалах Казахстана) // ... и ... ... 1973. с. 218-237.
86. Тәтімов М. Демография –халықтану...... 83-88 б.. ... ... 78-79 ... ... Ж. ... ... көшпеген? (ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы көші-
қонның қазақ ... ... ... ... ... 1998 №9. ... ... Ю.А. Жиромвская В.Б. Киселев И.Н. Пол века молңания ... ... 1990 №6. ... ... М.Қ. ... Қ.С. ... Ж.Б. ... күшпен
коллективтендіру: қорлық пен зорлық 32-33 б.
90. Тәтімов М. Ауылдағы демографиялық ахуал... 64 б.
91. Омарбеков Т. 20-30 ... ... ... 281 ... ... М. ...... 89 б.
93. Жұмабеков Ж. Ленинской дорогой с. 44 б.
94. Қазақ ССР тарихы 4 том ... ... 1981 – 6766. ... ... Б.А. Социализм и коренная преобразование социальной природы
казахского крестянства. С.364.
96. Аженов М.С. ... ... ... Казахстана в
процессе коммунистического страйтельства с. 30-32.
97. ... М.С. На пути к ... ... ... ... М.Х. ... А.Б. ... процессы в
Казахстане (1917-1980), А. Ғылым, 1991, с. 92.
99. История рабочего ... ... ... В 3-х томах. Т.2. (1938-
1960 гг.). Алма-ата: Наука, 1988 464 с.
100. Асылбек М.Х. Рабочий класс ... в 60-х ... 80-х ... ... и ... ... ... 1986 №1.
с. 22-32
101. Кожакева Л.Т. Изменения социяльно-демографической структуре населения
Казахстана накануне и в годы Великой Отечественной войны (1939-1945 гг.) ... ... Э.А. ... ... ... жж. әлеуметтік-
демографиялық дамуы). Автореф. А., 1999, 24-26 б.; ... ... ... ... және ... ... өзгерістер (1939-1959
жылдар) Алматы 2000 19-23 б.
102. Тәтімов М.Б. Жас ... ... ... және ... ... қалыптастыру мәселелері. Алматы: ҚазМҰУ, 1994,104 б.
Тәтімов М. ... М. ... ... ... қалыптасуы.
Алматы; Казмемагру, 1997,110 б. Тәтімов М. Әлиев Ж. ... ... 1999, 264 ... ... М. ... ... Алматы, 1999, 98-99 б.
104. Есілбаев А. Қазақ ... ... ... ... ... №5-2-3 ... ... М.Х. Козина В.В. Демографическое развития республики
Қазахстан в условиях. Алматы, Өркениет, 2001с. ... ... М.Х. ... В.В. ... развития республики
Қазахстан в условиях суверенитета с. 22-26; 40-45;
107. Жумасултанов Т.Ж. Ибраев А.Т. Население Казахстана с древнейших ... ... дней ... Б.И. 2000г. Д52 с (с. ... Асылбеков М.Х. Козина В.В. Демографическое развития ... в ... ... с. 56
109. Алексенко А.Н. Масанов Н.Е. Этнодемографическая ситуация в суверенном
Казахстане и основные ... ее ... с. ... ... Н.Ә. ... ... Алматы; Атамұра 1999-2696.(136-137б)
111. Ерофеева И.В. Роль новых учебников и современной системы образование ... ... ... в казахстане // Современные
этнопоитические процессы и миграционная ситуация в Центральной Азии с. ... ... М., ... Ж. ... демографияда.. 100 б.
113. Ғали Ә. Миграция құпиясы немесе ұлт мүдесінің екінші қаупі // ... 2000, 28 ... 10 ... ... М., ... Ж. Дербестігіміз демографияда Алматы, Жетіжарғы,
1999,122,137 б.
115. Есілбаев А. ... ... ... ... // ... әйелдері
2001ж. № 5,3 б.
116. Асылбеков М.Х. ... В.В. ... ... ... в ... ... с. 67-68
117. Асылбеков М.Х. Исабеков Д., Нұрланов А. Қазақтар ... бет ... ... 1998 № 10, 1-14 ... Ғали Ә. ... ... ... ұлт мүдесінің екінші қаупі // ... 2000,21 ... ... ... Н.Ә. Қазақстан – 2030 21-22 б.
120. Спанов М. Тәуелсіздік кедейшілік дене сөз емес // ... ... (№15). 2001 8 ... ... ... Д.Э. социальная стратификация в в ... с. ... ... М. ... кедейшілік деген сөз емес // Қазақ әдебиеті.13
сәу»р (№15), 2001 8 б.
123. Халқұлы Ш. Нарық ... ... // ... заман 19 маусым
1998 4 б.
124. Мұхтаров К.С. Анализ профиля и социяльного состава ... в ... ... ... 2001№5 с. ... ... ... болады Елімізге босқындар соңғы жылдары келуі
жиілете ... ... ... ... ... та ... Осындай
босқындардың санына және ... ... келу ... ... көңіл бөлінгені абзал.
Әдебиеттер
1. Амантаев Б.А. Соцализм и коренное преобразование социальной природы
казахского хрестянства.
2. ... М.С. ... ... ... ... в ... стройтельства. с.30-32
3. Аженов М.С. На пути к социальной однородности общества с. 19,58
4. Асылбеков М.Х. ... А.Б. ... ... ... ... Алматы, Ғылым. 1991 с.92
5. История рабочего класса ... ... ... В 3-х
томах. Том 2 Алма-ата, наука 1988. 464стр
6. Асылбеков М.Х. Рабочий класс ... в 60-х ... 80-х ... //
история СССР 1986 т.1. с. 22-23
7. Кожакеева Л.Т. Изменения социально-демографической ... ... ... и в годы Великой Отечественной войны (1939-1945 гг.) с.
19-21; Абланов Э.А. Қазақтар динамикасы А., 1999, 24-26 б, ... ... ... әлеуметтік және ұлттық құрамындағы өзгерістер (1939-
1959 жылдар) а 200 19-23б
8. Тәтімов М.Б. Жас ... ... ... жәнеөзіндік
демографиялық саясатын қалыптастыру мәселелері. А., КазҮУ 1994 104 ... М., ... М. ... демографиялық саясатының қалыптасуы
А., Қаз Мемагру, 1997 110 б. ... М., ... Ж. ... А., 1999 264 ... Тәтімов М., Әлиев Ж. Дербестігіміз демографияда А., 1999 98-99б.
10. Есілбаев А.Қазақ көбеймей көсегіміз көгермейді. // ... ... д.. № 5 2-3 б.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 148 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы демографиялық процестер42 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
1999 жылғы Қазақстандағы халық санағы бойынша елдің деморафиялық жағдайы4 бет
HTML тілінде Corel Draw программасының мүмкіндіктерін демонстрациялау39 бет
XVII – XVIII ғасырлардағы демократиялық педагогиканың дамуы6 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Жұмысбастылық пен жұмыссыздық: демографиялық және әлеуметтік көрсеткіштерге байланысты»34 бет
«Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия жаршысы48 бет
Азаматтардың денсаулығын жақсартуы – мемлекеттің тұрақты әлеуметтік-демографиялық дамудың кепілі.10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь