Қазақ халқының уақыт есебі

Кіріспе
 .Қазақ халқының уақыт есебі
1.Халық күнтізбесінің зерттеле бастауы
2.Жыл қайыру жүйелері
.Байырғы қазақ календарындағы айлардың жүйелері
1.Қазақи ай аттары
2.Ақындардың күнтізбеге қатысты өлеңдері
.Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеудің мақсаты. “Қазақ халқының уақыт есебі” қазақ халқының жыл санау жүйесін жүргізуде ерекше орын алады . Әр дәуірдің күнтізбесіне, олардың түрлеріне жеке-жеке тоқтала отырып , уақыт есебінің дамуы , қалыптасу жолына баса назар аударып, байырғы қазақ календарындағы айлардың жүйеленуіне және қазақи ай аттары жөнінде мағлұмат алу.
Зертеудің өзектілігі. Қазақ халқының уақыт есебін зерттеу бүгінгі таңдағы күрделі мәселелердің бірі.Қазақ халқының уақыт санау жүйесін зерттей отырып , ай-кун, жұлдыз аттарын тарихи оқиғалардың болған уақытын дәл біле аламыз.Қазіргі таңда дамыған еліміздің уақыт санау жүйесінің ерте замандарда қалай жетілгендігін білудің маңызы зор.Қазақ халқының уақыт есебінде күнтізбенің алатын орны ерекше.Адам баласы өмірдегі күнделікті әрекеті мен демалысын белгілі бір жүйеге келтіру үшін күнтізбе жасауға ежелден талпынған . Ұзақ мерзімді уақыт аралықтары мәселен тәуліктер , апталар , айлар және жылдар жүйелі түрде күнтізбеге салынған. Міне сондықтан күнтізбеге зерттеу жұмыстарын жүргізу өзекті мәселе болып саналады.
Қазақ халқының ертеден қалыптасқан уақыт санау жүйесін білу бүгінгі күні жыл қайыру жүйелерінің дәлдігі мен астрономиялық уақытты дәл есептеуге көмектеседі , тарихи оқиғалардың уақыт шеңберін анықтауда маңызы зор. Қазақ халқының уақыт есебін зерттеген ғалымдар көп емес , осы мәселеге зерттеу жұмысын жүргізу қазақ халқының мәдени тарихы , оның ішінде астрономиялық білімдері ертедегі халқымыздың уақыт санау есебі мен жыл қайыру жүйелері туралы мағлұматты келер ұрпаққа жеткізуде маңызды орын алады.Сол себептен де бұл мәселе әлі де зерттеуді қажет етеді.
1.М.О. Исқақов «Қазақтың байырғы календары»,Алматы-1960жыл
2.Су Бихай «Қазақ мәдениетінің тарихы»,Алматы-2001жыл
3.Түркістан // 2007.01.01 №1-2
4. Отан қосшысы // 2006.14.01 №1
5.Жыл он екі ай Алматы-Жазушы 1974 жыл
6.Г.С.Нургалиева «Қазақ халқының күнтізбесі» Қазақ университеті-2003ж
7.Астана ақшамы//2003.01.01 №1
8.Дала мен қала//2003.12.26
9.Түркістан:Календарь, Алматы-Өнер 1999 жыл
10.Қазақ елі//2005.03.23№11-12
11.Қазақ батырлар// 2007-ақпан №2
12.Қазақстан Заман//2006.03.24 №13
13.Егемен Қазақстан// 2004.04.20 №65-68
14.Ақиқат//2007 №3
15.Ақ желкен//2005 №12
16.«Үш ғасыр жырлайды», Жазушы-Алматы-1965
17.«Халық календары»,"Қазақстан" баспасы,Алматы-1980 жыл
18.Қазақстан мұғалімі//2002.01.01№1
19.Мәдениет хабаршысы//2004 №3
20.Жұма Таймс//2005.02.04 №4
21. И.Ф.Полак Время и календарь. Москва-1949
22.С.И. Селешников История календария и хронология. Москва-1970
23. В.Н. Городилов Время и календарь. Барнаул-1955
24. Захир-ад-дин Мухаммед Бабыр. Бабырнама. Алматы-1990
25. Н. И.Идельсон История календаря. Науучное книгоиздательство., Ленинград-1925
26.1929 жылы шаруа календары. Қасср МБ Қызылорда-1928
27. 1925 жылдың қазақ календары. Орынбор Қазмембас-1922
28.Анықтама календарь, Москва-1931 жыл
29.Заман-Қазақстан//2003.02.28
        
        Жоспар
Кіріспе
( .Қазақ халқының уақыт есебі
1.Халық күнтізбесінің зерттеле бастауы
2.Жыл қайыру жүйелері
((.Байырғы қазақ календарындағы айлардың жүйелері
1.Қазақи ай аттары
2.Ақындардың күнтізбеге қатысты өлеңдері
(((.Қорытынды
Пайдаланылған ... ... ... “Қазақ халқының уақыт есебі” қазақ халқының жыл санау
жүйесін жүргізуде ерекше орын ... . Әр ... ... ... жеке-жеке тоқтала отырып , уақыт есебінің дамуы , қалыптасу
жолына баса ... ... ... ... ... ... және қазақи ай аттары жөнінде мағлұмат алу.
Зертеудің өзектілігі. Қазақ ... ... ... зерттеу бүгінгі таңдағы
күрделі мәселелердің бірі.Қазақ халқының уақыт санау жүйесін зерттей отырып
, ай-кун, жұлдыз аттарын тарихи оқиғалардың болған уақытын дәл ... ... ... ... ... санау жүйесінің ерте
замандарда қалай жетілгендігін білудің маңызы зор.Қазақ халқының уақыт
есебінде күнтізбенің алатын орны ерекше.Адам баласы ... ... мен ... ... бір ... ... үшін ... жасауға
ежелден талпынған . Ұзақ мерзімді уақыт аралықтары мәселен тәуліктер ,
апталар , айлар және жылдар ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізу өзекті мәселе болып
саналады.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... күні жыл қайыру жүйелерінің дәлдігі мен астрономиялық уақытты дәл
есептеуге көмектеседі , тарихи оқиғалардың уақыт шеңберін ... ... ... ... уақыт есебін зерттеген ғалымдар көп емес , осы мәселеге
зерттеу жұмысын жүргізу қазақ халқының мәдени тарихы , оның ... ... ... ... ... ... ... мен жыл
қайыру жүйелері туралы мағлұматты келер ұрпаққа жеткізуде маңызды орын
алады.Сол себептен де бұл мәселе әлі де ... ... ... ... уақыт есебі.
Календарь сөзі-латын сөзі. Анық мағынасы «қарыз кітабы» ... ... адам ... ... күні ... бір бөлігін
төлейтін ... бұны ... деп ... ... ... аралықтарының тәуліктер,апталар,айлар және жылдар
бойынша тәртіпке салынған системасы календарь ... деп ... түзу ... ... күн, жер және ... айналу
дәуірлеріне негізделеді. Жердің күн айналасында айналу ... ... ... ... жер айналасында айналуы-29.53 тәулік.Бұл жағдайлар
күнтізбе түзудің құрамалдығын келтіріп шығарған.
Алғашқы күнтізбе б.з.д. мыңдаған жыл ... ... ... жыл он екі айға ... жыл басы март айы ... Б.З ... ... римдіктер күнтізбеге өзгеріс енгізген. Март айының алдына
«январь», «февраль» айларын кіргізіп, жылда он екі ай ... ... ... жыл ... Рим ... Юлий ... ... қабылдаған күн күнтізбесіне негіздеп, яғни ... 365 күн бар деп ... ... 1 ... 365, 5 ... ... 46 секунд бар. 365 тәуліктен артығы 4 жылда 1 тәулікке ... ... жоқ қылу үшін әр 4 ... ... ... соңына бір күн қосып
отыру қабылданған. Бұндай жыл ... ... жыл деп ... Кібісе
жылдардың соңғы екі цифры, немесе соңы 2 нөлге біткен ... ... ... төртке бөлінуі керек. Мысалы,8,24,1136,1212,800,1200
т.б. кібісе жылдары.
XYI ғасырдың екінші жартысында бұл айырма он ... ... жылы Рим ... - ... XIII өзінің декреті менен ... ... ... жаңа ... күнтізбесін еңгізеді. Күнтізбе бірнеше
рет өзгеріске ұшыраған, және бірнеше күнтізбелер жасаған. Шығыс ... ай ... (осы ... ... ... әлі де ... елдері қолданған күнтізбе болған. Атақты шығыс халқының оқымысты
астрономы, ақын Омар ... ... ... 1079 жылы ... ... ... ... айырмасы 19 секунд. Қандай дәлдік! Парсы
тілді елдер әлі де ... . ... ... ... ... ... ... жыл 4 қазаннан соң 5 қазан емес, 15 қазан деп есептеледі. Юлиан
күнтізбесі бойынша 1200 жыл ішінде жиналған 10 ... ... ... ... ... айырмасы 384 жылда 3 тәулік болады.
Демек Юлиан күнтізбесі астрономиялық ... орта ... 400 ... 3
тәулікке алға кетеді. Келешекте бұл қателік қайталанбас ... 400 ... ... 3 ... ... ... ... үшін әр 4 жылдың екі ноль алдындағы цифрлар 4-ке бөлінсе, ... деп ... ... ... емес ... деп саналған. Мысалы,400,
1200, 1600, 2000, 2400 т.б. кібісе жылдар. Ал 200, 300, 900, 1300, ... 1700, 1800, 1900 т.б. ... ... ... Григориан күнтізбесін
көпшілік католик дініндегі елдер қабылдайды. Россия қазан төңкерісінен соң
1918 жылы қабылдаған. Ол уақытта Юлиан күнтізбесінің ... 13 ... еді. ... 1 ... соң 14 ақпан деп жүргізілген. Біздің
қолданып жүрген күнтізбеміз-кейінгі Шығыс мемлекеттердің ішінде ... ... ... ... ай ... ... Бұл күнтізбенің эрасы
(жыл санағының басы) Мұхаммед Пайғамбардың Меккеден ... ... ... Ол Григорин күнтізбесінің 622 жылының 16 шілде, жұма күні еді.
Бұл күнтізбе Хиджра ... дап ... ... 354 ... бар ... Жыл 12 ... тұрады. Бұл күнтізбенің барлығында халықаралық
қатынастарда (саяси, экономикалық, ... т.б.) ... ... бар. Сондықтан XX ғасыр ішінде барлық дүниежүзі мемлекеттерінің
күнтізбесін халықаралық бір ... ... ... көтеріліп келеді.
1923 жылы Женева қаласында үлттар лигасында халықаралық күнтізбе жасау
бойынша комитет ... Бұл ... сол ... ... ... ... шықты. 1953 жылы Индия республикасы Біріккен Ұлттар
Ұйымында жаңа халықаралық күнтізбенің ... ... 1954 жылы 28 ... ... ... ... ... жобасы негізінен екі түрлі болған. Бірінші ... ... 13 ... екінші жоба бойынша жылды12 айға бөлу.
I-жоба: әр бір ай 28 күннен, 4 ... ... Әр бір ... ... күні) тұрақты түрде дүйсенбі күнінен басталып, сол ... ... (28 ... ... күнімен аяқталады. Жыл 52 аптадан тұрып, 4 демалыс
күні, 24 жұмыс күні болады. 28 ... 13 айда 364 күн ... әр ... ... ... күн ... Бұл екі күннің аты жоқ (сандық реті жоқ).
Олар халықаралық ... күні ... ... Бір ... ... соңына
қойып, Халықаралық достық және тыныштық күні деп санап, ... ... оны ... күні деп атау ... Барлық айлардың апта
күндері айдың белгілі бір күндерінде тура келеді.
Аптаның бір бөлігі бірінші айда қалып, екінші ... айға ... ... ... ... ... ... Апта күндері барлық айларда
тұрақты болады.
Қолайсыздығы: жылды 2-ге (ай ... тең ... бөлу ... жыл 12 айға ... ... 4 тоқсан болып, әр бір тоқсан
91 күннен тұрады. Әр ... 3 ай ... ... бір ай 31 күн, ... екі
ай 30 күннен бітеді.
Жылдың бірінші күні яғни бірінші қаңтар, тоқсан басы жексенбі күнінен
басталып, ... ... ... Бұл ... жобасын көптеген
мемлекеттер қолданған еді. Бірақ XX ғасырдың екінші жартысында ... ... АҚШ, ... ... ... ... да Латын Америка
елдері белгісіз себептермен кейінге қалдырған.(Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... өте қызықты сәйкестіктер көп. Әр 12 жылда мүшелік ... ... ... ... ... ... 63-6 ... т.б.
Әр 28 жылдан соң апта күндері ... ... бұны ... деп ... әр 84 жылда Е.К.О.Е.(28,12)=84 (екі ... ең кіші ... күн ... мен жыл ... да ... ... ... 2005 жыл 1
қаңтар сенбі, тауық жылы болды, ал 84 ... соң яғни 2089 жылы 1 ... ... ... жылы ... Ал 84 жыл ... 1921 жылы 1 ... сенбі
күні, тауық жылы еді. Бұл әдіс өткен ғасырлардағы ірі ... ... ... ... күн екенін анықтауға мүмкіндік береді. Әр жылдық
күнтізбе (күн ... ... ... ... ... 2017 жыл 1 қаңтар-жексенбі күні, тауық жылы екен. Ал ... 2016 ... алып ... ... 0001 ... 1 қаңтар күні-
жексенбі күні, тауық жылы болған екен. Демек б.з. басы ... ... ... ... екен ... күнтізбесі бойынша).
Өмірдегі күнделікті әрекеті мен демалысын белгілі бір ... үшін ... адам ... күнтізбе жасауға ежелден талпынғаны
белгілі. Күн мен түннің алмасуы, ... ... ... мен ... өз ... ... ... аспандағы Айдың ширектерінің
жеті күн сайын өзгеруі, кейбір жарық жұлдыздардың күншығыс көкжиектен
тәуліктің бір ... ... ... ... ... ... барып
батуы адам ... ... ... ... ... өмір ... халықтар мен тұрғылықты аймағы
негізінен құрғақ , аспаны көбіне ашық келетін ... ... әсер ... ... ... ... ... өмір
сүріп, күндерін мал бағумен қатар ән мен күйге бөлеп көбейген ... ... ... ... ... қана ... оның ... күнделікті тіршілігіне қолдана білгені айқын. Халқымыздың айдың
әрбір ширегінің мерзімін тәулікпен санай ... ... төрт ... ... ... ... жеті ... аптаның шығып отырғаны
мәлім. Аспанның ең жарық, ең әдемі жұлдызы-Сүмбіленің туар мезгілін
мұқият ... ... ... соған сай қайталанып отыратынын
аңғарады. Ел арасынан шыққан жұлдызшылар мен есепшілер ... ... ... қалай өзгеретінін алдын ала білуге әрекет жасады. Есеп
арқылы олар сүмбіле ... ... ... аяқ шені ... қысқа
ертерек қам жасау керек екенін ескертіп отырған. Сол кезден бастап адам
санасында жыл ұғымы да туа ... Оның ұзақ ... ... ... Май шам да, электр шамы да жоқ дала ... ... ... ... ... ... ... жұлдызы көтерілгенде жаңа бір
өмір басталғандай күй орнаған. Белгілі қазақ ғалымы, ... ... ... ... ... ... ерте кезде Сүмбілені ... ... ... ... ... де ... ол ... көкжиектен үлкен аппақ Күнге ұқсап шыға келгенде, тып-
тыныш жатқан қой дүр етіп, жылқы ... ... ... ... Сүмбіленің тууы қарсаңында түннің салқындағанын, таңертең
астаулардағы, шалшық-шалшықтағы, ... ... су ... ... ... ... сай қыс ... таяу екенін аңдайды.
Сондықтан да халық арасында:
Таразы туса таң ... туса су ... ... мақал шығарған.
Сүмбіле туған шақта айналадағы өлі және тірі табиғатта, ... ... ... ауа ... қандай өзгерістер болатынын
барша жамағат көкірегіне тиіп, өз қабілеттерінше мезгіл жөнінде ... ... жыл ... ... дәлірек білу үшін қазақ жұлдызшылары
мен есепшілері тоғыз есебін қолданған. Аспан денелері ішінде ... ... ... оны күн ... күн ... ... ... жуық тәулік ішінде
бір айналып шығатын Айдың қадір-қасиетін жақсы білген есепшілер ай сайын
оның Үркер жұлдыз шоғырымен тұспа-тұс ... ... ... ... ... Оны Ай мен Үркердің тоғысуы деген. ... ... ... ... өтер ... ... ... мұндай көрініс ай
сайын қайталанады. Ай үнемі Күннің бергі тұсынан да өтіп отырады. ... ... ... ... ... дейтін ерекше құбылыс өтеді.
Әрине, Ай үнемі күннің бетін дәл жаба ... ол ... ... ... тұсынан өтеді. Күннің тұсына бару мезетін қазақта өлара дейді.
Содан соң ай қол ... ғана ... ... ... ... туады.Ай
мен Үркердің тоғысуы да соған ұқсас. Ай мұнда да кейде Үркерді дәл
көлегейлемей, ... өтіп ... Ай ... ... барғанда қазақ “ауыл
үй қонды”, құшақтасып ішіне кіргенін “тоғысты”, одан шығып ... ... ... ... деген.
Хасен Әбішевтің “Аспан сыры” кітабында[1] “Тоғыс есебі” деген
тарау бар. Кітаптың 178 – бетінде автор: “Үркер мен Айдың тоғысын ... ... ... ... ... ... ... дейтін ерекше
календарь ойлап шығарған,- дей келе ойын ... ... ... ... ... ол Үркермен тоғысты дейік . Ел мұны “жетітоғыстың ... Бұл ... ... ... ... Егер ... ... дейінгі
уақыт та дәл 29 жарым күн болса, онда келесі тоғыс та екінші туар Айдың
жетісіне келер еді. ... ... ... ... ... екі тәуліктей
кем .
1Х.Абишев.Аспан сыры . 178б
Сондықтан екінші ... ... ол ... бесінде келеді де, оны енді “бес
тоғыстың айы” (бұл наурызға жуық, онан әрі осы ... “үш ... ... ... ... деп ... ... мен мамырға сәйкес).
Осы есеп арқылы халқымыздың жұлдызшы, ... жыл ... айға ... дәл белгілеп, соған сай ауа райының жыл мезгілінің
қалай ... ... ... түсіндіріп отырған. Бұлар адам
баласының саналы ... ... ... түп ... ... Сүмбіленің күншығыс көкжиектен көтерілуі аралығын есептеуден
Күн күнтізбесінің, Айдың ... ... ... мен ширектерінің ауысуын
есептеуден Ай күнтізбесінің өмірге келгені белгілі.
Сүмбіле жұлдызын бұдан жүз мың жыл ... ... ... ... ... ... шыққан жұлдызшы, есепшілер-абыздар да бақылап
зерттеген. Оған египеттіктерді итермелеген Ніл өзенінің Сүмбіле ... ... көп ... таси бастауы еді. Ежелгі Египет жері
құрғақ, шөл дала болып ... Ол ... ... шөл ... ... Тек Ніл ... ғана ел өмірін сақтап қалып отырды.
Сондықтан да египеттіктер өзенді жағалай орналасты. Нілдің ... ... ... ... үйлері мен өздеріне ... ... Су ... ... ... ... ... алған жеке-жеке
бөліктердің шекаралары бұзылды. ... ... су ... басылғанда
египеттіктер бөліп алған жерлерін қайта өлшеп, қайта қоршауға мәжбүр
болды. Бұл ... ... ... ... еңбекқорлық пен
білімдарлыққа жетеледі.
Абыздар Сүмбіле жұлдызына ... ... ... бастады. Ондағы
ойлары-Сүмбіле жұлдызының қай мезгілде күншығыс көкжиектен шығатынын,
оның неше күннен кейін қайталанатынын ... еді. ... ... деп
атаған Сүмбіленің күншығыс көкжиектен көрінуі мен оның ... ... ... ... ... шыққанда, ол 365 күнді құрады. Содан
бастап Египет абыздары Сүмбіленің күншығыс ... ... ... ... ... Ал бұл ... әлемнен хабары жоқ адамдар үшін ақыл
жетпес бір құпия еді. Сондықтан да абыздар халық ... ... ... ... ... ... білгендерін ешкімге айтпай құпия
ұстаған. Тек дүниеден өтер алдында ғана ... ... ең ... ... ... ... ... аманат еткен.
Ең бастысы, абыздар халыққа сол ... ... ... тасу
мерзімін алдын ала хабарлап отырды. Ел үдере биік қырға қарай ... ... ... ... ... жұлдызы туып, кешікпей тасқын
болып, қырға көшкен халық біршама уақыт демалып та ... ... ... ... шоқ ... құрамында екенін білетін. Сондықтан
да тасқын кезіндегі демалысты Арланды латынша атымен Каникс деп атайды.
Бұл кейін келе каникул деген терминге ... ... ... ... шығу мен ... ... ... батуы
мерзімін білудің нәтижесінде, оның шығыс көкжиектен қайта шығуы мезгілін
дәл есептеудің арқасында Сотис күнтізбесі деген күнтізбе өмірге ... ... 30 ... тұратын 12 айға бөлінеді. Артылып қалған бес ... ... ай д.а, ... айға ... құдайға құлшылық ететін
күндер деп есептеген. Сотис күнтізбесіндегі ... ... да ... ... мен ... аттарымен аталған.
Ежелгі халықтардың ішінде тек египеттіктерде жыл бойындағы
күндер саны 365- тен өзгерген жоқ. ... да ... ... төрт ... бір күн, 120 ... бір ай , ал 1460 жылда бір жыл
қосылып кетіп ... Жыл ... ... ... ... ... отыруы
біршама ыңғайсыздықтар туғызды. Оны тұрақтандырудың жолы ... 238 ... ... ... жеті ... Египет патшасы Птолемей
111 Эвергеттің күнтізбесіне сай жарлығы шығады. Ол ... ... 3 ... ... , ал 4 жыл 366 ... ... Сонда жыл орта есеппен 365,25
күнге ... де, ... бір күні ... ... ... ... жүрген абыздар құдайға табынатын
5 күнге нұқсан келетін болғандықтан патшаға қарсылық білдіріп, оны жүзеге
асырмай тастайды. Сонда да ... ... ... ... ... ... жақтаушылар ұстанып, оны тас плитаға қашап жазады. Ол
1867 жылы Ніл сағасындағы Каноп қаласының ... ... ... – аршу ... ... ... Күнтізбе копт және грек тілдерінде
жазылыпты .
Дәл күнтізбе жасауда ... ... ... дейін мыңдаған
жылдар бұрын бүгіндегі Орталық Америкадағы Юкатан жарты аралын жайлаған
Майя тайпасының ежелгі ... ... жан ... Олар ... ... көптеген патшалықтан тұрған. Жасыл орманның ашық
алаңдарына ... ... ... үйлер тұрғызған. Тек ол аймақ
тропиктік аймақ болғандықтан жыл алты ай ... алты ай ... ... құрғақ кезінде тас балталарымен орман ... ... ... тастап отырады. Ағаш әбден кепкен кезде от ... ашық алаң ... ... ... ... ол ... ... және т.б дәнді дақылдар себеді. Олар 6 айға жуық ... ... ... жайқалып тұрады. Бірнеше күнге кешігудің өзі
олардың тіршілігіне үлкен қауіп келтіреді.
Осыдан келіп Майя патшалықтарындағы абыз-астрономдар неше ай, ... ... неше күн ... ... дәл ... ... Олар 4 ... 2
сатылы платформаның үстіне тұрғызылған киіз үй пішінді мұнараларындағы
күннің қысқы, ... ... және күн мен ... ... күзгі
теңелуіне сай жасаған терезелері арқылы жұлдызды аспанды үнемі бақылап-
қадағалап ... ... ... ... ... ауа ... дер ... сақтанған. Абыз-астрономдардың күн тізбесіндегі
365 немесе 366 күннен тұрды, ол 13 ... ... мен 20 ... ... Бұл ... ... ең дәл күнтізбе еді. Күнтізбедегі жылға
тек он мың жыл өткенде ғана 1 тәулік жинақталатын болды. Онан ... ... ... ... ұлы ... Омар ... күнтізбесі. Оған 8000
жыл өткенде ғана 1 тәулік жинақталады. Юлий Цезарьдың күнтізбесінде әрбір
128 жылда, Григорий ... ... 3600 ... 1 тәулік түзіледі.
Күнтізбе аталуының ең көнесі – Ай күнтізбесі. Ол біздің эрамыздан
бірнеше жыл ... ... ... Вавилондықтардың, қытайлықтардың,
еврейлермен үнділердің күнтізбелерінде бұл ерекше орын алады. Ауғанстан,
Иран, Туркия және басқа ... ... ... ... ... 12 ... мерзімді 631 жылы Мұхаммед пайғамбар енгізген.
Ал күнтізбенің басы ... ... ... Мединеге көшкен
кезінен, 622 жылдың қыркүйек ... ... ... жақсы түсініп алған адам баласы уақыт өте келе күнге
назар аударады. Одан кейін пайда болған Ай- Күн күнтізбесі б.зб. ... ... ... ... ... , т.б. елдерде қолданылады.
1912 жылғы қаңтар айынан бастап Григорий күнтізбесі ресми ... ... Қ.Х.Р ... ... ... ... Ай ... келеді. Ол жыл сайын қаңтардың бірінен кейін Айдың бірінші
жаңасынан басталады. Ай ... ... ... де ... ... және т.б ірі ... ... 46-шы жылы Римде жоғары билікті өз қолына алғаннан кейін 10
жыл өткеннен кейін Юлий Цезарь патша сол ... ... ... ... ... өзгерістер енгізуді қолына алады. Ондай шешімге келуіне
Египетке жасаған сапары, онда ... ... ... ... ... ... ұзақтығы 365.25 күн деп алынады, 3 жыл 365 күннен келіп, ... ... ... дейін 1 күн қосылып отыратын болады. Оны біз ... деп ... ... жыл” деген ұғымды алғаш енгізген Омар Хайям
болатын. Юлий Цезарьдың тапсырмасымен өзгерістер енгізген жұлдызшы ғалым
Созиген барлық тақ ... ... 31, ал жұп ... ... 30 ... ... Цезарь қайтыс болғаннан кейін ол күнтізбе патшаның ... ... өте келе бұл ... де кемшілік табылды. Ол ... жыл орта ... 365 ... 5 ... 48 ... 11 ... Юлий ... жыл одан 11 минут, 13.9 секундқа ұзақ
болып шықты. Ол былайша қарағанда, азғантай ғана ... ... мен, ... 128 жыл 68 ... ... келе 1 тәулікті құрады. 16
ғасырдың өзінде-ақ көктемгі күн мен түн түннің теңелу күні наурыздың ... 22-не ... ... ... мейрамдай жазға қалды. Ал арада 400
жыл ... бұл ... 3 ... асып ... ... ... пен ... құтылу үшін 1592 жылы Рим
папасы Григорий ХІІІ ғасыр ... ... мен ... ... ... ... ... көптеген күнтізбе жобаларын қарай келіп
Италияның ... ... әрі ... ... Лилио Гараллилдің
күнтізбесін қабылдайды. Ол кейіннен жаңа санат саналып, ... ... ... Жаңа ... ... әрбір 400 жылдағы
айырмашылық 2 ... 55 ... ... ... ... 26 ... тек 3600
жыл өткенде 1 тәулікті құрайды.
Жыл қайыру жүйелері.
Күнтізбелер тарихын зер сала оқысақ, қай ... да оны ... ... жасағанын білеміз. Халқымыз мал шаруашылығына
байланысты зерттесе, египеттіктер мен маялықтар егін шаруашылығына ... ... Қай ... да ... ... ... Күн мен Ай, Күн
жүйесіндегі село кезде белгілі болған 5 ғаламшар: ... ... ... ... және ... ... одан ... Сүмбіле жұлдызы, Үркер
жұлдыз шоғырымен байланысты болды. Қазақ халқының күнтізбесінің тарихы ... ... ... зерттеушісі Мыңбай Исқақовтың “Халық календарі”
кітабының 2 ... ... және ... ... ... ... қазақ
календарьындағы айлардың жүйелері” дейтін тақырыбында ... ... ... ... бастаған жүйелегенін жазады. Осы тарауда М. Исқақов
қазақ күнтізбесінің тек қана наурыз айынан ... ... ... ... халқы қолданатын айларының жүесі төмендегідей:
Наурыз ... ... ... ... Қаңтар
Тамыз ... ... айы. Жыл 12 айға ... бұл ... ... газеттерінің ішінде республикалық “Ана
тілі” газеті ғана сақтап келеді. Халқымыздың жыл ... ... ... ... ... ... Оның ... негізі бар. Күн өзінің
эклиптика делінетін жылдық ... ... ... екі рет қиып ... М.Искаков . Халык календары.Алматы 1960ж
Оның алғашқысы ... ... ... күн мен ... ... ... дәл ... Ал наурыздың 22-нен бастап күн минуттап ұзара береді.
Жоғарыда айтылған “Халық календары” кітабының авторы М.Исқақов осы ... ... ... ... ... 142 ... ... қазақ зертханасының орнында күн мен түннің көктемгі ... ... ... ... Күн сәулелерінің жолын айқындайтын
астрономиялық сызықтардың табылғанын жазады. Ол сызықтар тек күн мен ... ... жаңа ... жаңа күннің, жаңа жылдың басталуын ... ... еді. Күн ... ... соны ... ... мен өмірде қажеттігі сөз болды. ... ... ... ... осы ... ... «Қазақтың
байырғы ... » атты ... ... ... ... ... дәл және ... болғанымен, оларды түсіндіретін,
хабарлайтын, халық ... ... ... ... ... қонып, санасына сіңісе алмайды. Сондықтан календарьды ... ... ... ... ... ... тілінде ғасырлар бойы
календарь кітаптары болмай келді. Ерте ... ... ... ... мен ... ... ... оюланған бірен - саран
мүшелдік календарьлар мен жылдың 12 айға , 4 ... ... ... ... бірақ олар бертін келе ... ... ... ССР қысқаша энциклопедиясы. 3 том, А, 1988. 263-265б.
Сауатты ... ... XII – XV ... ... ... ... ... тілінде жазылған кітабын, XV-
XVIII ғасырларда Ұлықбектің ... ... ... ( араб ... тілдеріне аударылған ) кітабын, XVIII - XXI ғасырларда ... ... ... « ... и Дәрендәуи » атты кітапты
пайдаланған . « ... » - « ... ... » яғни « каленьдарь» деген
сөз. Оны Мақамбет Дәрендәуи ... ... ... ... бірталай
батыс елдердің тілдеріне аударылған. 1883 жылы ... ... орыс ... ... ( ... - М.Ғамзатов ),
Петербургте бастырып ... 1870 ... ... « ... » деген
атпен Қазан қаласында, татар тілінде, анда - ... ...... ... олар ... ... да таратылды. Календарь ... ... ... ... ... ...... Ғабдыл
–Қайым Ғабдыл - Насыр ұғлы, қысқаша айтқанда Қаюм ... ( 1825 ... ) ... еңбек етті . Оның 1877 жылы ... ... ... ... ... « Календарь » атты кітабы бірнеше рет
қайталанып ... . ... ... ... да ... ... бастап Петербургта Шаһабудин Талифидің араб ... ... , ... ... ... « Мұсылман календары »
шығып тұрды . Оның 8 ... 1899 жылы ... ... ... ... тілінде жазған ... ... 1897 жылы ... ... ... ... басылып шыққан « Календарь для ...... ... » атты ... ... ... Жинақты шығарушы – Торғай
облыстық ... ... ... ... ... көрсетілмеген . Негізгі материл ... ... ... ... екі бөлімнен құралған, бірінші бөлімінде сол кездегі Торғай
облысының ... мен ... ... мағлұматтар , екінші
бөлімінде 1897 жылға арналған ... - ... күн мен ... ... ... туралы , кейбір ... ... , ... пайдалы кеңестер келтірілген . Бұл кітап екі
түрлі болып ... , ... ... ... 158 бет , қысқаша
вариантының көлемі 91 ... ... ... ... календары ... ... ... ... , 1922 жылы ... ... ... ). Мұны 1923 жылы қолдану ... ... ... бөлімі басып шығарған. Календарь
журнал ... ... , ... ... ... жазылған:
Жер жүзінің еңбекшілері , бірігіңдер!
1923жылдың қазақ календары
Киргизский календарь на 1923 год
Оренбург
Государственное издательство КССР
1922
« Календарьдың » ... 146 бет , ... мен ... ... алты ... бөлінген ,онда 31 мақала бар . Сөз
басынанан ... ... ... тарихынан қысқаша мағлұматтар
келтірілген . ... ... жылы ... ешнәрсе айтылмаған.
Календарьдың ... ... ... рол ... , ... ... болатындығы, ескі календарьды ... ... ... ... ... ... атап ... 1923 жылдың қазақ календары » табель – календарьдан
басталған . Табель – ... ... ... « ит жылы ... ... ... 22 март » деп жазылған . Әрбір ... ... ... ... ... ... ... римше , ... ... ... ... ) ... .4С.Г.Нургалиева .Казак
халкынын кунт!збес!
Бұлар жөнінде мынадай ескертпе берілген : « Бұл ... ... ай ... ... көп ... ( ... жүзде )
қолданылады . ... ... ... ай ... ... ... ,
бірде қазақша ескі аттармен ... ». ... ... ... ... ... болғаны айтылмаған .
Күн аттары сенбі , ... , ... , ... ,
сәрсенбі , бейсенбі , жұма түрінде ... . XX ... ... күн аттары осылай жазылып ... . 50 ... ... ... ... түбір сақтау заңына сүйеніп , ... ... ... тағы сол ... ... ... ... . Біз ескілікті
тарихи документтердегідей етіп « М » ... ... жаза беру ... келеді . Халық қазынасына сүйенген жөн ғой деп ойлаймыз.
« 1923 ... ... ... » 1 ... ... ... . Ол кезде Қазақстанда демалыс күні ... ...... ... атап ... ... , олар :
22 ... жексенбі күні,
12март-патшаның тақтан түскен күні,
18март-Париж коммунасының күні ,
22март-наурыз (қазақша жыл басы),
1май-Интернационал күні,
9сентябрь-жастар күні,
4октябрь –Қазақстан ... ... съзі ... ... –Октябрь мейрамы.
Бұлардан кейін ораза айты мен ... ... ... .
« ... » ... халқының тарихынан қысқаша
очерк берілген . Бұқара - көпшілік және ... - ... ... мынадай мақалалар бар :
Жер жүзінің еңбекшілері ,бірігіңдер!
Жұмыскерлер табының тақты көсемдері.
Таптар күресі деген не?
Тап және партия ... ... ... ... ... жұмыс.
Мұнда Маркс , Энгельс , Ленин , Калинин туралы ... ... ... республикасының географиялық
сипаттамасы , ... ... , ... баяндалған .
Жұт ... екі ... ... . ... ... , ... және заң ... консультациялар берілген
. Журналдың соңғы беттерінде өлшемдердің ... ... ... ... жүзі пролетариатының гимні –
« Оян қарғыс таңба басылған » , деп ... » ... ... ... осы 1923 ... жарияланған.
1923 жылдың ... зор ... рол ... Ол ... тарихындағы баспадан шыққан тұңғыш календарь болды
да , ... ... мен ... ... ... ... ... арасында социализм ... ... ... ... . Бұл ... ... тілі
көркем , идеясы терең , ... ... лебі ... ... .
Бұдан кейін де қазақша календарьлар ... болу ... . ... ... ... 1924 - 1928 ... жайында ешқандай мағлұмат жоқ . ... ...... ... ... ... республикалық
кітапханасының сирек кітаптар қорында сақталған 1929 , 1930 ... , ... ... ... .
« 1929 ... шаруа календары » 1928 ... ... . ... 15  000 , ... 140 бет , ... ... « ... всех ... ... ! » ... ... « ... ... еңбекшілері , бірігіңдер
! » - деп ... . Бұл ... да , 1923 ... ... , араб ... ... ... бетінде :
« Түзушілер : Абдолла мен ... . ... ... : ... Бейімбет .
Қазақтың мемлекеттік баспасы » ... ... бар ... ... ... ... көрсетілген
Абдулла – Қазақстанның белгілі партия және ... ... ... ... ардагері , Сәкен Сейффулинмен ... ... ажал ... ... ... Омбыда Калчактың түрмесіне
қамалған , Қиыр ... пен ... ... ... белсене қатысқан , 1917 ... КПСС ... ... ... ( 1896 – 1938 ). ...... ... Жармағамбетұлы Майлин ( 1894 – 1939 ).
1929 жылдың ... ай ... ... , март , ... , май , июнь , июль , август , сентябрь , ... ... ... ... ... , айлардың арапша аттары да ,
қазақша аттары да ... . Әр ... ... мен батуы
Москва уақыты бойынша ... ... ... ... көптеген мәселелерді қамтыған
.
Мұнда қысқа ... ... ... әлем ... , ... ... , Айдың ... , Ай ... ... ... ... мен ... , шет ... географиялық мағлұматтар , жер ... , мал ... ... , ... , еңбек мәселелері жөнінде бірталай ... . ... ... ... ... , комсомол , ... ... ... ... ... ... бар . ... ,
Лениннің , Калининнің өмірбаяндары берілген . Жұт ... ... ... өлшемдер мұнда да бар .
« 1930 ... ... ... » ... ... ... Жансүгіров және Әбдірахман Мұстафин ... . ... ... 1929 жылы ... ... шығарылған.
Тиражы 30  000 , бағасы 45 тиын .
1930 ... ... ... ... ... ... ... да келтірілген : ... ... , ... –отамалы , март - наурыз , апрель - сәуір , май - көкек ,
июнь ... , июль ... , ... – қыркүйек , сентябрь – мизам , октябрь
– қараша , ноябрь -қазан , декабрь - ... ... , күн ... жексембі , сейсембі , сәрсембі ,бейсембі , жұма болып жазылған .
Бұл календарьдың ... да , ... ... ... календардікіндей , жаңа тақырыптар : ... ... ... , ... , кітаптың аяғында почта жөнінде
анықтамалар бар , ... ... ... жазу , ... ... , тағы ... айтылған .
1930 жылдың ... ... ... де бар : 1929 жылдың 1 июліндегі ... ... ... 324 жүк ... , 99 ... ... , 31
автобус болған екен . 1929 жылдың 1 ... ... ... ... 69 ... ... ... қазіргі
мәліметтермен салыстырғанда ... өзі ... ... .
Қазақстан баспасы 1931 жылы ... ... ... . Оның көлемі 80 бет , бағасы 40 тиын ... ... . ... : ... мен І.Жансүгіров ... ... ... басылған . Мазмұны ... ... ... ... . ... ... ... :
аттаныс (өмірді социолистік жолмен құру үшін ... ) ... мен ... , ...... ... жолы ... заемдар.
Бұл ... өз ... ... ... ... , ... арасында Коммунистік
партияның сара ... ... . ... ... ... ... шақырды . Шаруа
календарының ... ... ... ... ... қазақтың
түрі ұлттық , мазмұны ... ... ... ... үлес ... ... , ... – жазушылар
Майлин мен Жансүгіров қатысты .
Дүние ... ... ... үш ... 265 ... есептеледі де , ... ... жыл 366 күн ... . « ... - ... « биссекстиллис » сөзінен шыққан , оның мағынасы – ... рет ... » ... сөз . ... ... 366 күн ... ... бір ... ... және ... – екеуі де алтыншы күн ... ... . ... ... ... . Оның үстіне 366 деп жазғанда екі ... . ... ... қазақ ... ... « ... жыл » , « ұлы жыл » , « жұп жыл » деп әр ... . Сол ... ... газет – журналдарда ... « ... жыл » ... ... да ... . ... - ... жыл атауы қолданылып жүр . Саны ... ... ... кібісе ... ... ... , 1960
, 1964 , 1968 ,... жылдар – кібісе ... . ... , ... ... , 1700 , 1800 , 1900 ... жай ... , 2000 ... жыл болып есептеледі . Ғасыр аяқталатын ... ... ... үшін , оның ғасырының саны ( ... , 20 ) 4- ... ... керек .
Б. Майлин мен І. ... ... ... ... уақыт ескерусіз қалды . Қазақ ... отыз ... ... да , ... ... мен тарихына арналған
кітаптар да , ... ... . ... да ... . Мұның
негізгі себебі ... ... ... еді . Ол ... баспалар да , ... да ... , ... да ... . ... жылдардың аяғында ,тың
игерудің ... ... ... ... , ... ... ауқаты артқан кезде , өмір ... ... ... ... ... етті . ... ... жыртпа
календарь жығару ... ... , ... ... ... Ә.Қ.Бектемісов баспасөз ... ... ... 1957 жылы 17 ... « ... ... »
газетінде қазақ тілінде , « ... ... » ... ... осы ... авторының «Календарь - ... тілі » ... ... ... . Онда ... ... көрді .
Көлемі 5,8 ... ... , ... 3 мың дана ... ... ... . 1963 жылы сол ... «
Халық календары» шықты , көлемі 10,8 баспа табақ , ... ... . ... 4 ... мен екі ... ... . Ол
жөніңде ...... ... ... ... ... ... шыраймен қабылдады . Алдыңыздағы кітап – ... ... ... ... ... . ... теориясы мен
тарихынан қазақ тілінде ... ... ... арнайы
кітап болған жоқ.5Казакстан ... . ... ... ... ... ... айлардың жүйелері.
Календарды халық арасына көп ... ... ... ... ... . Мұндай календарь бұқараны ... ... , ... ... , ... және аптадағы
күндердің жүйелерін көрсетіп ... . ... келе ... ... жыртпа ... ... ... ... мен ... , оның ... , айдың
ширектері жөніндегі мәліметтер ... ... ... ... ... ... түрлері
шығарылады . Олардың ... орыс ... : ... ... , саяси журнал - календарь , ... , ... мен ... календары, « Земля
и ... деп ... ... ... , бояулы
суреттер мен ... ... » атты ... – календарь ,
табель - календарь , қалта календары , стол ... ... ... , ... ... календарь , әйелдер
календарь , ... ... тағы да ... календарьлар
шығады . Украин , Беларус , ... , ... , ... , ... Татар , ... , ... ... ... ... ... ... . ... ... 1881 ... бері ... ... жылы ... ... ... ... ... шығару туралы ... ... , ... ... ... қазақ ... ... ... қажет деп ... . ... ... ... ... жан ынан ... ... редакциясы
құрылды . ... 1960 ... ... календарын 1959
жылы ... ... де 180 000 дана ... ... ... хабаршысы Бұл - қазақша шыққан ... ... еді ... КП ... ... ... ... бұрын шықпағандығын еске алып ... , ... , ... ... ... ... ... кіріспе ... ... сөзі , ... ... ... ... ( ... мағлұматтарды осы ... ... ... ) ... дүние жүзілік календарьдың жобасы , ... ... және 1960 ... ... - ... бар ... ... әр күнгі Күннің ... мен ... ( ... уақыты бойынша ) берілген , күннің ... ... ... ... ... ... орыс тілдегі
календарьлардың аудармасы емес . Бұл – ... ... ... ... пайдалана отырып , ... ... ... ... ... календарь. Мұнда ... ... ... ... , ... , ... және оның болашағын ... ... ... ... . ... шыққан
Шоқан , Ыбырай , Абай , ... , ... ... ... , Әміре , Сәкен , Әліби , Амангелді , тағы ... ... , ... ... ... мен ... ... мағлұматтар келтірілген . ... ... , ... мен мәдениетке тек ... ... , ... ұлт ... ... қолы ... ... . Көптеген ... ... , ... ... ... бар ... . ... ... ... ... ісі , ... ... елдер , отаршылық бұғауын үзіп ... ... ... ... ... , ... елдердің
сиқы жайында бірталай ... ... ... ... ... ... «Зоотехник
кеңесі», «Аңшыларға кеңес» , «Ата-анаға кеңес», «Пайдалы ... ... ... «Демалыс сағатында», «Сіз мынаны білесіз бе?»,
«Әлемде талай ... бар» ... ... ... ... ... ... ,
жаңылтпашқа да толы .
Календарьда басылған ... ... ... ... , партия –совет қызметкерлері ... ... ... ... ... бірі ... ... Қайырбекұлы Бектемісов (1914-1979) болды .Бұл кісі ... ... , ... ... ... : ... аппаратын құрып
,шығарылатын календарьдың ... ... ... ... мәліметтерді , суреттерді ... т.с.с ... ,көп ... ... ... алпысыншы
жылдардың өзінде –ақ сапалы болып ... ... ... ... ... ... қызмет істеді .Оған «Қазақ ССР-нің еңбек
сіңірген мәдениет қызметкері» атағы ... ... ... жылдардың басында ,Абай атындағы Қазақ педагогика институтында
жоғары математикадан сабақ бере жүріп , календарь ... ... ... ... ... ... ... бас редакторлары :М.Сапарғалиев ,Р.Ыдырысов , С.Қадыров болды
.Қазіргі бас редакторы Ә.Қалиев.7Егемен Казакстан 2004ж.04.20 №65-68
1960 ... бері ... ... 20 рет ... Жыл ... тиісті
мерзімде шығып тұрады.Бағасы да( әр данасы 40тиын ) ,көлемі де ,форматы
да ... ... ... ... «Қазақша
календарь» деп аталады, 1970-1979 ... ... ... ... ... 310 мың дана ... шықты.Жыртпа календарь алдағы уақытта
да шыға бермек . Ол халыққа қажет. Енді өмір ... ... ... ... ... ... каленьдарын шығаруды ойластыру керек.
Неміс саяхатшысы А. ... ... ... ... хабаршысының»
1854 жылы шыққан VI томында Сибирьдегі қаракастардың жылында 13 ... ... ... де, түркі тілдес халықтардың бәрінің де ( демек
қазақ халқының да) жылы 13 айға ... ... ... ... ... 1857 жылы ... басылған III томында ... 13 айлы ... ... ... бар. А.А.Шифнер он үш айлы
халықтардың қатарына қазақтарды да қосады (ол ... ... ... дегенін біз «қазақтар деп түсінеміз). Б.А. Куфтиннің баяндауынша
қазақ жылында 13 ай, 370 күн болған. 1903 жылы В.П. ... ... « ... ... географиялық суреттемесінің» XVIII томында ( бұл
томды 8 адам жазған. Олардың ішінде ... ... ... ... ... ... Осы томның А.Н.Седельников жазған
V тарауында байырғы қазақ календары сөз болды. ... ... ... 12 айға ... әр айда 4 апта, яғни 28 күн болған. Мұндай
жылдың ... 336 күн ... пен В.В. ... ... ... жылы 12 айға бөлініп
баяндалады.
Б.А. Куфтин « ... ... 13 ай ... дей келе : « он екі айлық жыл
қазақтарда болуы мүмкін емес» деген ... ... ... ... өз ... ол « ... ... тоғыз санын қадір тұтады, он екіні
елемейді» дейтін қағида ... ... бұл ... ... қате.
Тоғыздың жиі айтылатыны рас, мысалы: « ... ... ... « ... « тоғыз жолдың торабы» т.с.с. бірақ он екі одан ... ... «Он екі ... сау болса» , « Он екіде бір нұсқасы жоқ» сиақты
тіркестер аз ... ... ... «он екі ... ... ... арыс
түркімен» делінеді. Ескілікті жылдардан мысал келтірелік.
« орай да орай оқ атқан,
он екі тұтам жай тартқан»8
8 ( «Батырлар жырынан»)
« ел ... он екі ... ... жасап, сары атанға бітеді өркеш.
. . . . ... екі ... ... жаз болады
Жаз белгісі үйрек пен қаз болады»9
9 ( Қозы ... Баян ... ... ... келтіруге болады. Мүшелде 12 жыл бар. Бұл
фактілер ... ... ... теріске шығарады.Ғылым
тұрғысынан қарағанда жылдың 12 айға да, 13 айға да ... ... ... ... ... ... 13 ай болған. Майялар
жылды 13 айға бөлген. Мәселен тарихи шындық пен оның ... ... ... пен А.А ... ... айтқан 13 айды тізіп көрсете алмаған,
«ұзын құлақтан» естіп қана жазған. ... ... ... ... ... қате пікір тудырған. Кейбір батыс европалық авторлар, сол
мақалалар бойынша, ... ... ... ...... ... т.б мәдениеттен тыс қалған, жылда неше күн барын
білмейтін, өздерінің жасын айта алмайтын, жартылай тағы ... ... ... XV ... ... жартысында, европалықтар
«обсерватория» деген сөзді естімеген заманда, Самарқандта ... ... ... осындайларды жазалатын дүмшелердің көпшілігі
білмейді. Сүйектеріне сіңген әдет бойынша Батыс ... ... 13 ... , 13 ... ... Қырсықтың саны деп есептейді.Олар 12
«дюжина» дейді де,13-ті « ... ... ... ... 13 айға
бөлетін халықтар, сөзді жұмсартып айтқанда, батыс европалықтарға ұнамайды.
Бір ... ... ... Совет елшілігінің үйі Кннсингтон Палас Гарденс көшесінде
орналасқан. Оған орны бойынша он үшінші нөмер ... ... екен ... ... ... ... ... қала бастықтарынан арнайы рұқсат
алып, нөмір орнына «Харрингторрың үйі» деп жаздырған. Үйдің өзі де, ... де ... Осы үйді 1990 ... ... ... Совет елшілігі
жалдап алған.1932 жылы біздің елшіміз И.М. Майский «Харрингтонның ... « ... ... ... ... ... Ирландия біріккен королдығындағы елшілігі» деп жаздырып ... ... 13 ... ... ... ... ... көпке дейін ол маңға бармайтын ... ... ... одан зиян ... ... Европа халықтарының көпшілігінде 13
нөмірлі үй болмайды, 13 этаж ... ... 13 ... ... 13 күні ... шарттар мен келсімдер жасалынбайды,
айдың 13- де ... ... 14 күні ... деп ... ... есебінде жылқы, сиыр т..с.с жылдар бар. Бұлпар – тек ... ... « ... ... деп айтылмайды. Батыс европалық
авторлар бұдан жаңалықтар тауып жазады. Олардың айтуынша: ... ... ... ... байтал жылы, өгіз жылы,сиыр жылы, бұқа жылы т.с.с. болады
мыс. Қарпайым ... ... ... ... импералистердің үгіт-
насихаты бұл сияқты сандырақтарды пайдаланып отырды. Кеңас ғалымдары,
солардың ... ... ... мен ... да тармхты
бұрмалаушыларды әшкерлеп, шындықты дәлелдеп, шетелдік сатымсақ жазғыштарға
тойтарыс беріп келеді.
13 айды Б.А ... ... айта ... Ол ... санын 13-ке жеткізу
үшін, әдеттегі 12 айға « екі ағайынды дегенді қоса салған. Ал екі ағайынды-
дербес он үшінші ай ... екі суық ... ... ... ... ... ... Седельниковтың келтірілген мағұлматтары да дұрыс
емес.Ежелгі түркілерде де, қазақ календарында да 336 күндік жыл ... ... ... 13 ... жыл да, 12 ... жыл да ... ... қайшылық жоқ. Мәселен қазіргі Иранмен Туркияда 4 ... 3 ... ... ... Тек ... күн саны ... ... Жылы 13 айға бөлінетін календарьды қазақ халқы ... деп ... Оған ... ... ... Жылы 12 айға ... ерте замандардан брі ... келе ... ... ... мен ... еңбектерінде ежелгі түркілердің жылды 12 айға
бөлгендігі , ол айларда 30-31 ... ... ... ... ... ... ... айлар реттік сан есімдер арқылы , екіншісінде –
мүшелде хайуандар арқылы аталған. VII- VIII ... ... көне ... ... ... ... ... айлар былай аталады: 1) ілкі ай, 2)
екінті ай, 3) үчінші ай, 4) ... ай, 5) ... ай, 6) ... ай, 7)
житенчі ай, 8) сегізінчі ай,9) тоқұзынчі ай, 10) ... ай, 11) ... ай, 12) екі ... ай . ... түркілер « он бірінші», «он
екінші» деу ... «бір ... «екі ... ... ... ... ... Күлтегін ескерткішінде: «жетінші айдың 27 күні зиратында
тас орнаттық» делінеді.
Мойын шор ескерткішінде: бір йегірмінчіні ... 18- де ... Уш ... ... ... ... айлары Бирунимен Ұлықбектің кітаптарында былай
аталған: 1) ұлұғ ай, 2) ... ай, 3) ... ай, 4) ... ай, 5) ... 6) ... ай, 7) бесінші ай, 8) алтыншы ай, 9) жетінші ай , ... ай, 11) ... ай, 12) ... ... ... ... кейбір түркі тілдес халықтарында Ұлы Октябрь
социалистік революциясына дейін қолданылып келген.
Байырғы қазақ календарында реттік сан ... ... ... ... Ұйғырлардың ескі календарындағы ай аттарын ... ... : 1) арам ай, 2) ... ай, 3) ... ай,4) ... ай 5) ... 6) ... ай 7) жетінші ай ,8) сегізінчі ай, 9) ... ай, ... ай, 11) бір ... ай, 12) ... ай ... мен ... ... мағұлматтарына қарағанда мүшелдік
айлар былай аталған: 1) кешку немесе күскү ( мағынасы тышқа) , 2) ут немесн
ұд (сиыр) 3) ... , 4) ... ... ... ... 5) ұлу ... нек,
6) ыйлан, 7) юнед немесе юнд (жылқы), 8) қон (қой) 9) ... ... ... (тауық), 11) іт (ит), 12) лағзын (доңыз) айтылады. ... ... ... ... ... ... сәйкес болған. Әзірше белгілі көне
түркі жазуларында мүшелдік айлар кездеспейді. Ал түркі тілдес халықтардың
ешқайсыда ... ... « ... ай», ... айы» ... Бірақ Бируни мен
Ұлықбек қалдырғандықтан, ондай айлардың қолданғандығына күмәндануға
болмайлды. ... ... ... ... ... календарында болған,
олар былай аталған: 1) хон сар (қой айы), 2) ... айы ( ... айы), ... ( ... айы ), 4) ноха сар ( ит аты) 5) гаха сар ( ... жылы) 6)
хұлғұн сар ( тышқан жылы), 7) үкір сар ( сиыр ... , 8) бар сар ( ... ... сар ( қоян айы), 10) лу сар ( ұлу ... , 12) ... ... айы). Хон сар мамырға, үкір сар қарашаға, моға сар ... ... ... ... ... ... 1980ж.
Ұлықбектің келтірілген мағұлматына қарғанда кейбір түркі халықтары,
мәселен ұйғырлар, тәулікті 12 бөлікке ... әр ... « чағ» деп ... ... 2 сағат болды. Ұйғырлар «кешку чағ», «ут шағ», « барыс шағ»
т.с.с. ... ... 12-ге ... ... «цағ» деп атаған. Оларда
«хулугун цағ», «хукар цағ», « барыс цағ» ... ... ... бұл ... ғана ... бұқара халық оны қолданбаған.
«Чах» деген көне түркі сөзі қазақ тілінде «шах» делінеді. Байырғы
қазақ календарында « ... ... , ... ... , ... ... т,.с.с.
болғандығы ( немесе болмағандығы ) жөнінде әзір нақөты мағұлмат жоқ. Оларды
жұлдызшалар мен есепшілер ғана біліп, бертін келе ұмыт ... ... ... ... сөзі» «бічін шағының» қалдығы болуы ықтимал, өйткені араб
тілінде де, ислам ... ... де « ... ... ... ... ... 5-3 сағаттың арлығы ( деректік уақыт бойынша).
Түркі тілдес халықтардың XI ғасырда жылды, ... ... 12 ... ол ... «жұлдыздар» деп аталғандығыжоғарыда айтылды. (
«Құтадғу біліг» дерегінен)
Енді календарьға қатысты жұмбақтарға тоқталып ... ... алып ... ... он екі ... аяқ ... ... саусағы бар,
Құтылмас ешбір адам одан қашып»
Мұнда: алып- жыл, аяқ –ай , ... ... ... Жұмбақтап тілесеңіз сөз бастайын,
Жаралған бір мақұлық- үлкен жайын.
Өзі обыр, басы жетеу, қолы он ... ... бар қол бас ... төрт ... бар бір ... болып жүрер кім қасында
Біреуі ақ, біреуі көк екі көзі,
Қимылдар қарыны мен ... ... жыл, бас- ... кун, қол- жылдағы ай, саусақ- айдағы кун,
құлақ тәуліктегі сағат, көздер- Кун мен Ай.
«Атасы мен анасы,
Үш жүз ... бес ... екі ауыл ... ор ... ... ... екі қарашы»
Мұнда: атасы мен анасы- Күн мен Ай, 365 баласы- жай жылдағы 365 күн, ... ... 12 ай, 30 ор ... ... 30 күн, 5 ... сан- ...... айлардан тыс алынып, жылға қосылатын 5 күн, 5 қонақ,
парсылардың « фәнджи» дейтіні, 52 қарашы- жыл ... 52 ... ... ... ... ... ... да сәтті баяндалып тұр, тек кібісе
жылдар туралы ... мен ... ... ғана ... Күн мен ай ... ... ... рас, уақыт есебі олардың қозғалысына негізделеді. Жылда
бүтін сандарды алғанда ғана, 365 күн бар, олар жуық түрде (« ... ... ... 12 айға ... ... 30 күннен болады, «бес қонақ»
жыл ... ... ... ... ... жақсы білетіні
аңғарылып тұр13.
Қазақ тілінде ... ... ең ... ... бірі ... ... ... айтысы. Сол айтыстан бір үзінді келтірейік.
Рысжан:
Арықтап бір түйе өлді, ... ... ... майы бар, ... ... ... көктен табылмайды,
Білдің бе өзі қайда өлген мал?
Артылған мәртебеңіз талай жұрттан
Көрген жоқ, сізді ... ... ... ... түйеден түскен майдың
Санасы әр батпаны жеті пұттан
Жілігі жиырма алты, топайы бес,
Шамалап өлщеп байқа ерте мен ... ... ... М.Ө. ... ... 221 ... бас- ... анықтап шеш».
Әсет:
« Домбыра саған ерген бұлбұл екен,
Рысжан қара ... ... ... ... ... өлген түйең
Ақылмен ойласам бір жыл екен
Ол түйе арық емес ... ... ... ... ... ... ... жалған сіздің неңіз еді?
Болады осылайша сөздің жайы,
Ақының құр жарамайды құр айғағы
Әлгі ... ... ... бір ... жаздың айы.
Тамша тапқан сөздің бар ма міні
Болады осылайша сөздің шынығ
Әр батпаны жеті пұт деген сөзң
Оралған бір ... жеті ... ... сөз жүдә ... ... жалған айтсаң күнә болар14»
14Айтыс. Жинақтар I том Алматы, 1964, 169-170б.
Бұл ... ... ... ... келтірілген жұмбақтың
жалпы көлемі 440 жол. Айтсақ екі ақынның бірі- атақты ақын, композитор
және дауыл ... әнші Әсет ... ... ... « ... «Әсет», «Ардақ» т.б. ... ... ... ... ... өлеңдерімен әндерін Ілияс Жансүгіров
жоғары бағалаған.Рысжанның фамилясы, өмірі белгісіз.Қарқаралы маңының қызы
болса керек. ... бас ... ... ... ... ... жылы
16 жаста , Рысжан 17 жаста екен.Айтыс Қоянды жәрменкесінде, Талды өзеннің
бойында өткен . Жәрменке өткізген Қоянды ... ... ... « ... ... бар ( ... облысы Егіндібұлақ ауданы). Қоянды жәрменкесі
1882-1916 ... ... ... өтіп ... ... ... ... 1883 жылы маусым айында болған .
Сонымен, ежелгі қазақ және түркі мәдениетінің тарихи ескерткіштері ... ауыз ... ... ... де А. ... ... Б.А. ... , А.Н. Седельниковтың және ... ... ... ... ... ... ... теріске шығарылды.
Б.А. Куфтин қазақ календарын былай тізген болатын:
1) шілде 8) ... ... 9) ... ... 10) ала ... ( ... ... 11) ... ... 12) ... желтоқсан 13) маусым немесе ... екі ... ... ... ... Наурыз ала сапыран емес. Шілде жыл басы емес.
Шоқан Уәлихановша қазақ айлары мен олардың тетелестік реті ... ... ( ... 7) ... ( ... көкек (май) 8) қараша ( ... ... ( ... 9) ... ... ... ( июнь) 10) ... ... ... ... 11) ... ... қыркүйек (август)
12) наурыз (февраль)
Алайда наурыз февраль емес, ол жылдың бірінші айы, мартқа ... ... ... ... Саратан -жұлдыз ай, зодиак бойынша ... бұл ... ... ... ... ... жаңсақ
айтқан.
В.В. Радлов еңбектерінде қазақ айларының жүйесі мынадай түрде
келтірілген:
1) ... ( май), 7) ... ( ... ... ( ... 8) қаңтар ( декабрь)
3) сарша – тамыз 9) ақпан ( январь)
4) ...... 10) ... ( ... ... ( ... 11) ... январь)
6) мизан немесе қыркүйек (октябрь) 12) мамыр ( апрель) ... он ек! ай ... ... ... ... ... бола алмайды, март айында көкек шақырылмайды. ... ... Ғ.Ғ. ... ... «Қазіргі қазақ тілі» атты кітабында 1907
жылы ... ( ... және ... ... ... ... алы, қазақ айларының екі тізімі келтірілген.
1965-1968 жылдары « Қазақстан» баспасындағы календарь редакциясында «
айларды біздің ауыл ... деп ... ... ... ... ... ... түрлі кітаптар мен мақалаларда келтірілген қазақ айларының тізімдерін
жасасақ, олардың саны елуге жетеді. Тізімдегі ... саны да , ... де әр ... ... отырады. Мәселен, Куфтинше жылдың бастапқы ... ... ... пен ...... Бірақ бүлардың біріншісі
отамалыны мартқа, екіншісі ... ... ... ... ... ... ... ертеде қазақ халқының бір орталыққа ... ... ... ... ... бірі шалғай әр түрлі хандықтардың ,
жүздіктердің бертін келе генерал-губернаторлықтардың ... ... ... ... және мәдени карым-қатынастар, ішкі
байланыстар ... ... ... ... ... әр жерде әр түрлі
жүргізілген. Екіншіден ... ... ... тұрғыдан
зерттелмеген, салыстырмалы талдау елегінен өткізілмеген. Мәселен, қараша
–азаматтық ай, ... ... оған ... уақыт – қуыс (мерген) жұлдызы. Ал
жоғарыдағы тізімдерде бұл (қараша, ... және ... ... үш
түрлі ай болып шыға келеді. Астраномияны білмейтін адамдар солай ... ... ... ... ... әр жерде және әр кезде
жазылған. Календарьға бұл ... де ... ... ... ... тізіп жазған авторлардың қатарында бірде бір астраном
жоқ, жазғандардың басым көпшілігі – ... мен тіл ... ... көпшілігі қолданған айлардың жүйесі төмендегідей:
1. Наурыз(март)
2. .көкек(апрель)
3. мамыр(май)
4. маусым(июнь)
5. шілде(июль)
6. тамыз(август)
7.қыркүйек(сентябрь)
8.қазан(октябрь)
9.қараша( ноябрь)
10.желтоқсан(декабрь)
11.қаңтар(январь)
12.ақпан(февраль)
Қазақ халқы құрала ... бері ... төрт ... ... ... ... зодиак айлары, азаматтық айлар және араб ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын болды.
16М.Исқақов Халық календары 249-бет
Қазақи ай аттары.
Тоғыс есебі – уақыт есебінің Үркер шоқжұлдызы бойынша ... яғни ... ... ... Ай ... немесе ай табағының
Үркерді «басып өтуі» тоғыс, тоғысу немесе тоғаю деп аталады.Тоғыс кезінде
аспан әлемінің аядай ... ... ... ... ... ... ... арғы жағында, тасада қалады да, жердегі ... ... ... өтіп ... ... аяқталып, Үркер көрінеді.
Ай мен ... ... ... ... ... екі ... ... уақытты қазақ халқы тоғыс айы деп атаған. Оның ұзақтығы жуық түрде
27,32 тәулік, яғни 27 күн 7 ... 43 ... ... 28 күн ... ... ... Сондықтан Ай мен Үркер жыл ішінде 13 рет ... ... ... ... ... ... екінші жағына (көкжиектен
төмен) кетеді де, Жер шарының солтүстік жартысындағы елдерге 40 ... ... бұл ... 40 күн ... ... ... ... кезінде Үркер аймен 2 рет тоғысуға ... ... ... ... Біз 11 ... ғана көре ... Үркерді бір жаңасындағы Ай
орағы жуып өткеннен кейінгі 4 апта уақыт бір тоғыс айы деп ... ... ... 25 тоғыс айлары болады,бәрі де 28 күннен. Тоғысу үнемі
тақ санға келе ... 4 ... ... да ... ... ... ... бойнша, тақ санға келтіріп, 5 тоғыс,7 тоғыс т.с.с. деп
айта береді. Сондықтан ... ... жұп ... кездеспейді. Календарьлық
жылда 365 немесе 366 күн ... ... 13 ... ... 1-2 күні кем. Бұл
кем күндер жыл аяғында, ... тыс ... ... ... ... ... ... білім керек.
17СейдімбекҚазақ әлемі. 1997ж. 204б.
Бұл мәселемен шұғылданған сауатты адамдар есепшілер деп аталған.18
18Қазақ СССР қысқаша энциклопедиясы 3 том .1988. 263-265 ... ... ... ... ... бақылап, төл алу,қой
қырқу,күйек ағыту т.с.с шаруашылық маусымдарының мерзімдері бұқара халыққа
жариялап ... ... ... ... бойынша:5 тоғыста күйек
түседі» , «3 тоғыста қой қоздайды»ттт.с.с Есепшілердің атқарған рөлін:
«Ел күйекті шешіпті,
Есепші айтты»,-десіпті.
(Ілияс
Жансүгіров)
сияқты өлең жоларынан да ... ... ... ... жыл басы-бір тоғыс айы, ол григориан календары
бойынша әрдайым май ... ... ... соң ... ... ... ... келеді, ең ақырғысы (13=ай)-3 тоғыс айы. Бір
тоғыс айында Қазақстан жеріне жыл ... бәрі де ... ... жыл ... ... жаңа жылдың (тоғыс есебі бойынша)
басталғандығының қарапайым ... ... ... тоғыс айы ... ... ... ... ... ... ... ... .11 ... .9 ... ... ... XIII.3 2074-
1775.1978
Бұған 18 май күнін қосқанда жыл 365 күн болып шығады. Тоғыстардың таблицасы
19 ... 1 рет ... ... :Календерь.А.Онер 1999жыл
Тоғыс есебі ежелгі түркілер мен үнділерде ... ... ... ... ... ... тілдес халықтары
(алтайлықтар,хакастар,тувалықтар т.б) ... ... ... ... қолданып келген.
Бақылаушыға көрінетін орындарына қарай жұлдыздар 88 ... Бұл ... ... ... деп ... ... ... бергі жағында қозғалып жүретін сияқты
болып көрінеді және жыл ... оның ... ... ауысып
отырады.Күннің осы көрінерлік ... 12 ... бар. ... Күн ... ... бір ай болды Тұсына Күн келген шоұжұлдыз
көрінбейді, өйткені ол Күннің ... ... ... ... ... ... ... тұсына келеді, сондықтан бұл айда Босаға
көрінбейді.
Күн жолындағы 12 ... ... грек ... ... қойған: Тоқты,Торпақ, Егіздер, Шаян, Арыстан, Бикеш,
Таразы, Бүйі, Мерген, Ешкімүіз, Суқұйғыш, ... ... ... деген сөз
«зоон», одан «зодиак» деген анықтауыш шығады. Содықтан айтылып отырған 12
шоқұлдыз зодиак шоқжұлдыздары немесе ... ... ... деп ... халықтардың көпшілігі зодиактың әрбір бөлігін бір ай деп ... ... ... ... ... арасында былай аталған.
Тоқты-латынша Арисс, грекше Криос, еврейше Тола, сирияша ... ... ... ... ... ... Овен.
Торпақ-латынша Таурус, грекше Таурос, еврейше Шур, ... ... ... парсыша Гәу, орысша Телец.
Егіздер-латынша Гермини, грекше Дидиму, еврейше Тумим, сирияша ... ... ... ... парсыша Дүпейкер, орысша-Близнецы.
Шаян-латынща Канцер, грекше Карканос, еврейше Саратан, арабша әс-
Саратан,парсыша Қарзаң, орысша ... Лео, ... ... ... Ари, сирияша ария, арабша
әл-Әсет, парсыша Шір, орысша Лев.
Бикеш-латынша вирго, грекше Парсанас, еврейше Батулу, ... ... ... ... әл-Әзра немесе әс-Сүнбілә, парсыша Хұша, орысша
Дева.
Таразы-латынша Либра, ... ... ... ... сирияша Масаса,
арабша әл-Мизан, парсыша Таразу немесе Таразық, орысша Весы.
Бүйі-латынша ... ... ... ... ... ... арабша әл-Ақырап, парсыша Қаждұм, орысша Скорпион.
Мерген-латынша Загиттариус,грекше ... ... ... ... ... ... әл-қауыс немесе әр-Рәми, парсыша Нимәспі, орысша
Стрелец.
Ешкімүйіз-латынша Карикорнус, грекше Агукарус, еврейше Кази, ... ... ... парсыша Бахи, орысша Козерог.
Суқұйғыш-латынша Аквариус, гркше Идрихус, еврейше Дилу, сирияша Дола,
арабша әд-Дәльв, парсыша Дәл, ... ... ... ... Иксиюс, еврейше Дуг, сирияша Нуна,
арабша әт-Хұт немесе әл-Сәмака, парсыша Махи, ... ... ... ... ... айлар мен мүшелдік айлардың
аттары сол айлардың жыл ... ... ... ... календарындағы тоғыс айларының аттары Үркерді неше жаңасындағы Айдың
«басып өткендігіне» қарай ... ... ... аттары зодиа
шоқжұлдыздарының атауларынан шығады.
Наурыз. Наурыз атауы қазақ ... ... мен ... ... ... тілінен келген. Бұл айды соғдылықтар наусарыз,хорезмдіктер
наусарджи деген20.
Наурыз мейрамы өте ерте заманнан келе жатыр,ол ... ... ... ... бар. ... бұл пікірді «нау» сөзі де
сыйпаттайды. Әр түрлі өзгерістерге ұшырай отырып,ол ... ... ... орысша – нов(ый), немісше – нойе, латынша – нео ... ... ... халықтар дараланудан бұрынғы сөз ... ... 5000 жыл ... ... сөзі болғанымен, өте ерте заманда кірігіп,қазақ
тұрмысына сіңіп кеикен.Оның үстіне ... ... ескі ... ... аты ... ... айтқандай,аласапыран осы ай болуы
мүмкін,бірақ оның әлі ... жоқ). ... оны ескі ... ... қиын. Ертеден келе жатқан ... бірі ... ... жайлауын саз деймін,
Наурыздан соң жаз деймін.
* * * * * * * ... ... ... соңғы жаздаймын,-
деген жолдар бар.Парсы календарында наурыз ай емес, жыл басындағы жеке ... ... Ч.Ч. ... Соч. В пяти ... Том I., 106 б.
21Исқақов М.Ө. Халық календары, 245б
Ал ... ... ол ... ... ай атына айналған.Бұл ай чуваш календарында да бар.
Чуваштар наурыз айын норас – ... ... ай ... алғаш шақыра бастайтын айы болғандықтан,
осылай аталған. Көкек айын чулымдықтар қарғи ай, ... ... ... ... пашқы айы, алтайлықтар кәндік айы, шорлар мен тувалықтар
көрік айы дейді22.
22Исқақов М.Ө. Халық каленьдары. 245 ... ... ... ... деп ... ... хайуанның
ақсайтынын айтпаған. Дұрысы – «ақсап қалу» емес, ... ... ... бен ... ұша ... ... қалады (бірақ аяғы сау). Соны «мамырлап
қалды» дейді. ... ай атын ... ... ... ... құс ... айда дала ... балалайды. Бұл мысық ежелгі түркі тілінде
– маны, моңғолша – манұл. Оны алтайлықтар маны, ...... тува ... ... ... тобыл татарлары – мәлім, катон – манала дейді.23
Мамыр осы мысықтың ... айы ... ... ... ... бар: «борсық манының жеті ұлының бірі екен. Ол ... ... ... оның маңдайына «құрт – ... ... ... ... ... деп ... ... маны саусағымен бір сызыпты.
Содан борсық қасқа болып қалыпты.»24
Қисыны келетін вариант: «мамыр – жыл ... ... ... ... ... ... Шынында осы айда аққу,
қаз, үйрек, т.б. ... ... ... Бұл жер ... ... аузы ... тола ... шыққан. Славяндардың травень,француздардың прериаль
айларындай. Отамалының қосалқы аты – маусым.
Шілде. Бұл ... аты ... ... деген сөзінен шыққан,
чіл–қырық деген сөз.Ол әуелде қырық күндік мезгіл ретінде ... ... ай ... ... ... кеткен.
Сарша. Бұл – ескі түркі сөзі, арғы тегі – ... ... ... ... сарғаятын уақыты. Сарша атауы т.ркі тілдес басқа ... бар. ... ... - ... ... ... ... . Л.,1925ж,216б
23Исқақов М.Ө. Халық календары, 247-248 б.
24Ивановский М. ... ... ... 13 б.
Чулым татарлары, шорлықтар, тувалықтар оны ... ай ... ... осы
кезде сарғайып піскен егін орылады. Алтайлықтар тілінде ... айы ... ... ... ... ... ... Әдетте сарша тамыз
сөздері қосарланып, сарша – ... ... ... Бір ... жай: ... ... ... аты – жовтень, қазақтың саршасының дәл аудармасы.
Жовтень – қазіргі орыс тіліндегі «желтый» ... ... көне ... Бұл атау мал ... ... шыққан. Қой
мен ешкінің төлдеу мерзімін ... атап ... оны ... жылы ... және малдың қоңын толықтыру мақсатымен қазақ ... ... ( ... ... ... немесе шілденің басында, жердің
географиялық жағдайына байланысты ) қошқарлар мен текелерге ... ... ... 90 ... ... алынып, аталық малдар еркін, бос
жіберілетін болған. Қыр қазақтарының күйек ағытатын айы « ... » ... « ... » айы өлең ... жиі ... ... жырларда:
Үш ай тоқсан болғанда
Құтылар қошқар күйектен,-
делінеді 25Нысанбай жырауда:
Ай үш тоқсан күні еді,
Шаруа шешкен ... ... бар. Сол ... ... ... айтты десіпті.26
(І.
Жансүгіров. «Күз»)
25М.Исқақов Халық календары, 249
26Жансүгіров І.Шығармалар, Ітом, Алматы,1960,71 б.
Қазан.Кейбір авторлардың айтуынша бұл айда ... ... ... ... ... жұрт етке қарайды (ертедегі қазақтардың
тамағы, негізінен алғанда, сүт пен ет ... ... ... қазан
деп аталған. Бірақ бұл қисынсыз сияқты, өйткені қазан басқа айларда ... ... ... ... бірнеше мағынасы бар: қазан –
ауыртпалық. «Қамбар ... ... ... ... ... ... бар.
«Қазан ат»- жауға мінетін ат. Қазан – ас пісіретін ыдыс. Қазан – ... түрі ... ... үзеңгі болу керек). Қазан – шолақ зеңбірек. Қазан
мен қаза - өлім. Бұларға қарағанда ерте ... осы айға ... бір ... есінде қаларлық үлкен, қырғын соғыс болуы да мүмкін.
Шындыққа жақын болжамдардың бірі мынадай. Қазан ... жыл ... ... де, ... мен ... ... ... құзғын ғана қалады.
Ертеде «құзғын» сөзі «құзан» түрінде айтылған ... ... сөзі ... ... түрі). «Қазан» атауы осы «құзаннан» шыққан болуы керек,
өйкені бұл айда чулым татарлары «құзғы айы» ... ... ... ... ... да, барабалықтар да – қазақстанға ... ... ... ... айында егін жиналып, бау – бақша жұмыстары ... ... ... ... көк егін ... оны бозқырау соғып,
үсітеді.Ондайда қазақтар «қазан ұрды»27 дейді.
Қараша. Б. А. Куфтиннің түсіндіруінше бұл айда жер қара ... ... ... ... ... ... өріс тозады. 28Абай тілімен
айтқанда, бұл кез:
Күзеу тозған, оты жоқ ... ... ... жел ... шаң – ... ... в собрании Г.Н.Потанина сост.Смирнова Н. И др.115б.
Қараша айында ... ... да ... ат ... Ақан серінің
өлеңдерінде.
Қарауылмын, Есенбай – Қарашамын,
Алтын бесік халқыма жарасамын,-
дейтін ... бар. ... ... ... ... де ... ... хан тұқымдары мен ірі феодалдардың «ақ сүйек» беп,
еңбекшілердің «қара сүйек» деп, «қара бұдын» деп ... ... – XVII ... осы айда салық жинаған. Салық «хараж»
аталған. Диқандар астықтай, көшпелілер ... ... ... мал» деген
атау – осы харажға берілетін мал деген сөз. Саудагнрлер салықты ақшадай ... ... ... Осы ... ... ... (харажи зат) сөздері содан
қалған. Салықты төлей алмаған кедейлер ... ...... ... Хараж салығының халықты зор күйзелушілікке ұшыратынын бируни толық
сипаттаған. Бұл деректерге қарағанда ...... айы, яғни ... төлеп бітіретін ай беуге болады. Ұсақ әкімдер ханның ... Олар – ... ... жинаушы агенттер, қабылдаушылар,яғни
харажшылар.
Тоқсан. Бұл айда жылдың ... ...... ... ... ... айлары), наурызға шейін 90 күн ызғарлы қыс бар.
Сондықтан осылай аталады. Тоқсанды бірталай авторлар ... беп ... ... ... ... ... сол бір екі-ай ,-
деген жол бар.Бірақ Абайда:
Қарашада өмір тұр,
Тоқтатсаң тоқсан тұрар ма?-
деп басталатын өлең де ... Б.А ... и ... астрономия киргиз-казакского народа
4.23б
Тоқсан «жәді» жұлдызына (жедди) келеді, сондықтан кейде «жәді- ... ... ... ... ... ... ... қатар, ескі
түркі тілінде тоқсае жел ай аталған болу керек (ескі түркі тілінде жел ... ай, жаз ай ... бар). ... ... ... де жел ... ... желтоқсан «жел-тоқсан» деген қос сөз болады,негізгі сыңары
тоқсан.
Қаңтар. Қаңтар – ... ... ... одан ... ... алмайтын айы.
Түс кезінде Күн көзі аспанның оңтүстік жағында және сол күнгі
ең биік деңгейде болады. Бұл ... күн ... ... Оның жыл ішіндегі
ең биік қалыпта болатын уақыты- жазғы күн тоқырау (22 ... ең ... ... ...... күн ... (22 ... Қаңтарулы
аттың басының жерге жетпейтіні сияқты, қаңтардағы күн көзі де одан ... ... ... ... алмайды. Ғасырлар бойы аспанды
бақылап, жазық ... өмір ... ... ... Күн ... ... ерте ... аңғарған. Осы бақылаулардың нәтижесінде қаңтар
атауы шыққан.
Қаңтарда күн ... түн ... ... Осыған сәйкес
болғандықтан, ежелгі түркі тілінде безбен таразының таяғы да қаңтар беп
аталған:безбеннің бір басы ... ... басы ... ... ... ... ... жақты және түс уақытын қаңтар дейді.
Бұл да қаңтардың қазақша мағынасына жақын.
Ақпан. Қазақтың «жұт ... жұт ... ... осы ай. Малдың
жұтауы осы кезден басталған. Ақпан ... тегі – ... ... ... «ақ ... «ақ басқын» деп те айтылады. С. Аманжолов «ақпан» деген
сөзді «ақпаң»сөзінің диалектикалық варианты деп көрсеткен, ол ... « ... ... ... ... ... Жұт ... жер тақыр болады да, дүлей
боран тоқтаусыз төпей береді.Мал таулардың ... ағаш ... ашық ... ығып кетеді. XIX ғасырда аты белгісіз бір ақын
1867 жылғы «жалпақ қоян» жұтын былай сипаттаған:
Жаз құрыды, күз ызғырды,
Жапалақтап жауды ... ... ... жүрген мал.
Жазғы малдан аз-ақ қалған,
Тоқсан туа қазақта.
Қойекең де қыс бекіне,
Шындап салды азапқа.
Бұрынғыдан енді ... ... мен жел ... ... малдар төбе-
Төбе болып бұл жатты.
Ал ықпа- осы «ақ басқын» мен қатты желдің нәтижесі.
Абайдың :
Ерте барсам жерімді жеп қоям ... мен ... ... ... ... да осы ... сай келеді.
Қаңтар мен ақпан ежелгі түркілерде «ұлығ ай», «кічік ай» деп аталған.
Бұларды ... ... ... ... ... ай» ... суәк», «кізіг суәк» дейді,29 барабалықтар «ұлы ыза ай», дейді (суәк-
суық, ызы-ызғырық деген ... ... грек ... ... ... араб ... ... араб тіліне аударып, әл-Хамал, ... ... ... ... өзбек, қазақ молдалары бұл терминдерді өз тілдеріне
сәйкестендіріп пайдаланған. Осыдан ... ... ... ... ... ... ақырып, қауыс, джедди, дәлу, үт атаулары шыққан. Амал-март,
бұл-жыл басы, сәуір-апрель т.с.с. ... ... ... ... деп ... ... ... төмендегідей: Амал-бағлан тоқты. Сәуір-
өгізше, бұл өзі гректің ... ... ... ... ... ... Саратан-су шаяны, бұл ескі еврей тіліндегі ... ... ... төл сөзі ... Әсет арыстан, Әзра-бой жеткен қыз, қазақ,
өзбек, тәжік тілдеріндегі бұл ай көбінесе Сүмбіле делінеді, ... ескі ... ... ... ... Джәди-ешкімүйіз,
Дәлу-суқұйғыш, құман, бұл еврейдің «дилу» немесе ... ... ... болуы керек (бұлардың мағыналары да су тұратын ыдыс), Үт-
балық, ол кейде «хұт» деп те айтылады. Бұл ... 30-31 ... ... реті мен күн сандарын жұлдызшылар мен есепшілер тағайындап ... ... 365, ... жылда 366 күн болған. «Сәуір болмай тәуір болмас»,
«Қараша- ... ... ... ... алса-хұт, жаманшылығына
алса-жұт», «Жетті айы жебедей жерге тығады», «Үт келді-жұт келді», т.б. осы
айларға ... ... көне ... ... айта ... жай ... ... ай аттары арабша болғанымен,
айларды арабтар олай ... ... ... ... рәби т.с.с. дейді.
Амал, сәуір т.б. арабша тек ... ... ... ... ал Қазақстан мен Орта Азия олар ай ... мен ... ... тікелей қатынасы жоқ, негізінен алғанда ауа
райы мен ... ... ... ... ... азаматтық
айлар деп аталады. Күн мен түннің теңелуін, ... мен ... ... Ай мен ... тоғысуын, зодиактың қай шоқжұлдызы көрінбей
қалғанын жұрттың бәрі біле бермейді. Ал қардың еруі мен ... ... ... мен солуы, күн салқындап, аяз бен боран ... ... ... халыққа мәлім болады. Сондықтан азаматтық ... өмір ... ... ... ... ... календарында
азаматтық айлар былай аталған:
наурыз, көкек, мамыр,
отамалы, шілде, сарша,
қыркүйек, қазан, ... ... ... 12 ... айға ... ... 30 күннен болған. Жыл
аяғында, айлардан тыс, 5-6 күн қосылып отырған. Ол күндер «бес ... ... ... 12 ай болғандығы, айда 30 күн болғандығы даусыз сияқты, оның
дәлелдемесіне ... та ... 3 айда 90 күн ... үш ... ... деп аталған, бұл термин «жылдың ширегі», орыс ... ... ... ... ... ... бірінші айы – наурыз, наурыздың бірі үнемі күн мен ... ... ... ... отырады. Ол ескі санат бойынша 9 март,
жаңа санат бойынша 22 ... ... VII ... наурыздың бірі марттың
біріне дәл келген де, наурыз мартқа сәйкес ... ... ... осы күні де ... ... сәйкес деп айтылы береді. Парсы
календарында наурыз ай емес деп айтыла береді. Парсы календарында наурыз ... бір ғана күн, жаңа ... ... күні – ... ... ... Қазақ
календарында 30 күндік ай.
Ақындардың күнтізбеге қатысты өлеңдері.
Байырғы қазақ ... ... ... бірі – ... Ол –
жылдың төртінші айы, ... ... айы. ... ... ... өте – мөте ... ... тікелей туған ай. Бұл айда шөп өсіп,
жер отаяды, малдың аузы көкке толады. ... ай ... ... ... ... ... ... айы («мурава» - қазіргі орыс тіліндегі
«трава» ... ... ... ...... ... ... «травень» айы (мағынасы – «шөп») – осындай айлар. Екеуі де ескіше
майға сәйкес. Француз календарында «прериаль» деген ай ... ... ... ... ай».
Отамалы алтайлықтарша – көк ай («жер көктейтін ай» ... – от ай, ... – от ай ... қыра ... ... – жылдың бесінші айы, жаз ортасы. «Шілде» атауының екі мағынасы
бар. Бірі – «қырық күндік уақыт кесіндісі», екінші – ... ... ... ... ... ... ең ... 40 күнін (жуық түрде 26 июн мен 5
августь аралығы) немесе қыстың ең суық қырық күнін ... ... 27 ... 5 февраль аралығы) айтады. Бұлардың алдыңғысы «жазғы шілде» немесе
«кіші шілде деп аталады. Жазғы шілде ... ... ... ... ... (1894 – 1933) ... ... өлеңінде мынадай жолдар бар:
Жаз бен жалғас шілде келді,
Деп ұқпаңдар мүлде келді,
«Қонысыңды қуартам» деп,
Шақырайған түрде ... ... ... ... ... . . . ... – ау» деп, ... изеп,
Боз щолақтар тілге келді...
Бұл өлең 1915 жылы жазылған. Абайдың ... ... ... ... әйгілі өлеңін оқымаған қазақ кемде – кем шығар. ... ... ... ... жүзі ... ... ... бұлбұл құстар сайрап тұрған,
Болғанда қырық күн шілде, сарша – тамыз
Ыстығы күннің ... ... ... ... ... осы ... болатын қырық қүні ешбір айға жатқызылмай,
жай да айтыла береді. Мысалы:
«Қызыл турам дәм болса,
Аямайды қарындас
Қырық күншілік жаз күні
(«Тоқсан үйлі ... ... ... ... ... ... ... келейік. Кейбіреулер «шілде ай емес, тек
жаздың ыстыұ болатын қырық күні» днп топшылайды, ... ... ... Бұл – ... ... ... айтылған тізімдердің бәрінде де шілде
айы бар, олардың бәрі қате деу ағаттық ... ... айы ... ... да ... бір ... түскен самал-ды.
. . . . . ... мен ... ... он бесінде сауын айтып,
Жаныстың Сәтбайының асы болды,-
Дейтін жолдар бар. Бұл айтыс өткен ... ... ... ... Жансүгіровтың балаларға арналған (1922 жылы жазылған) бір
өлеңінде:
Шілдем, шілдем – шілде айым,
Шырлап ... күн ... ала ... көк шөптер.
Жапырақтар жалпайды,
Жас қозылар марқайды,-
Делінеді. Мұндай мысалдарды келтіре беруге болады, олар шілденің екінші
мағынасы да болғандығын ... ... бір ... ақпан орнына «екі ағайынды» деген айды
айтқан. Олар:
Ақпан – тоқпан,
Ай мүйізді алты күн,
Сұрап ... жеті ... . . . . ... алса, қырық күн
Деген. Қазақтардың көпшілігі «екі ағайынды» айын ... ... ... ... ол – ... ең ... айы. Жалпы қазақ календарында ақпан айы
сақтауға ... ... ... ... ... «ақпан (екі ағайынды)» деп
көрсетуге болады.
Азаматтық айлардың аттары ықшам, ... да, ... да ... өмірден алынып, ғасырлар бойы қолданылып келген. Олардың ... ... мен ... ... ... қазақ календарындағы азаматтық айларды ескі санат (юлиан
календары( бойнша былай көрсетуге болады:
Наурыз, 9 марттан 7 ... ... ... 7 иайға дейін,
Мамыр, 8 иайдан 6 июньгн дейін,
Отамалы, 7 июньнен 6 июльге дейін,
Шілде, 7 июльден 5 ... ... ... 4 ... ... 5 ... 4 ... дейін,
Қазан, 5 октябрьден 3 нобрьге дейін,
Қараша, 4 ноябрьден 3 декабрьге дейін,
Желтоқсан, 4 декабрьден 2 январға ... 3 ... 1 ... ... жай жылдары
Ақпан, 2 февральдан 3 мартқа дейін,
Бес қонақ 4 марттан 8 мартқа ... ... ... ... 1-ТОМ 1977 ... ... қазақ календарында қашаннан бері қолданылып келе
жатқандығы ... ... жоқ. Көне ... жазуларында олар кездеспейді.
«Қобыланды батыр» жырында наурыз, көкек, ... ... ... ... ... ... азаматтық айлар XV ғасырда қолданыла бастаған
болуы керек.
Григориан көптеген кемшіліктері бар. Олардан төмендегілерді ... ... ... ... әр түрлі: 28, 29, 30, 31 күн.
2. Ұзақтықтары әр түрлі ... ... ... ... ... Жыл ... – тоқсандардың ұзақтықтықтары әр т.рлі (90, 91, 92). ... ... ... өндірісті ұйымдастыруды қиындатады.
4. Жылдың бірінші жартысы екінші жартысынан қысқа, дем,ек, қазіргі жыл ... ... дәл ... Апта ... ай ... ... келмейді. Аптаның басы бір айға, аяғы
екінші айға ... ай мен апта ... ... ... Гоигориан календары ұзақ уақыт есебін жүргізуге қолайсыз. Сондықтан
ежелгі заманның хронологиясы көбінесе юлиан ... ... ... Жыл ... басы ... қияли оқиғадан «Христос туғаннан» басталған.
8.Ай аттары ... ... жоқ, ... римдіктердің ойдан шығарған
құдайларының атымен ( янус – ... март – ... ... – майя, юниус
– юнона) немесе қырғын соғыстар жүргізген императорлардың атымен ... ... ... ... ... ... вавилон құдацларының аттарымен аталған. Ғылыми немесе табиғи
негізі жоқ.
10. Күн мен түннің жазғытұрғы теңелуі 21 ... ... ... ешбір
қажеті жоқ, қашан теңелсе де бәрібір. Солай алған күнде де ... ... ... ... жаты ... ғана күн мен түннің жазғытұрғы теңелуі
21 мартқа келеді, ... ... бұл күні ... ... ... ... Жаңа Зеландия, Оңтүстік Америка санатқа қосылмай қалған.
11. Григориан календарында жыл өзгеріп тұратындықтан, жыл сайын көптеген
календарь кітаптарын ... ... ... тура ... ... ... жылы қолдануға жарамайды.31
31Аныктама календары .Москва .1931жыл
1923 жылы Женевада Ұлттар лигасынң жанынан календарьды өзгерту ... ... ... ... ... түскен 200-ден астам календарь
жобасын қарап, талқылаған.
Комитетке түскен жобалардың ішінен екі жоба таңдалып алынып отыр.
Совет ... ... ... ... ... ынтымақ күні- 1 және 2 май, Ұлы Октябрь ... ... – 7 және 8 ... СССР ... күні – ... бұрынғыша демалыстан тыс мейрам күндері бола ... ... ... ... ... бойынша еш уақытта жексенбіге
келмейді: 1 және 2 май ... ... мен ... , 7 және ... ... және ... келіп отырды.
Талқылаған кезде делегациялардың басым көпшілігі осы екінші
жобаны мақұлдап, ... ... ... бекітуге ұсынған.
Жоба бойынша айлар мен апта күндердің аттары бүрынғы қалпында
қалмақ, жыл санау жүйесінің басы да ескіше, « Христос ... ... ... ... ... ... қарсы
шыққан. Осы жартылай жүргізілетін ... өзі де ... ... ... халықтардың барлығы бірдей жылдарды біздің
заманымыз бойынша есептей бермеген. ... ... ... ... ... ... саны ... асады. Олардың ішінде
көбірек қолданатыны біздің заманымыз (христиан), хиджра, селжұқтар
заманы.
Ал қазақ халқының уақыт ... ... орны ... Өйткені ерте
замандарда көшпелі мал шаруашылығымен айналасқан ... үшін ... ... ... білу өте ... ... Біз осы ерте замандардағы
қазақ халқының уақыт санау ... біле ... ... ... тарихи оқиғалардың датасын дәл біле аламыз. Қазіргі ... ... ... ... ... ерте ... ... білудің маңызы зор. Себебі дәлдік пен нақтылық ... ... ... ... екі ... ... жобасы « Дүние жүзілік мәңгі календарь»
деген атпен 1937 жылы 28 қаңтарда Ұлттар ... ... ... ... лигасы тарап кеткенде, жоба Біріккен Ұлтар Ұйымының
Эконимикалық және ... ... ... Бұл ... ... ... 1954 жылы 28 ... Бірікен Ұлтар Ұйымының ... Бас ... 1955 жылы ... ... ... календарды ұсынған болатын. Совет одағында жаңа календарды
1956 жылы 1 қаңтардан бастап бүкіл дүние ... ... ... ... ... ... мен оны халыққа таныстыру жолында дүние
жүзілік календардың халықаралық ассоциациясы елеулі жұмыс істеп отыр.
Ассоция арнаулы ... ... ... ... ... отырады.
Көптен бері оның президенті Елизавета Ахелис сайланып келеді.
Уақыт есебі бірыңғай жүргізілмей, бірнеше календар ... жаңа ... өте- мөте ... ... көп ... Үндістанда
1957 жылға дейін 30- дан астам әртүрлі календар қолданып келеді, бұл
жайт халық шаруашылығын өркендетуге, мемлекет басқару жүйесіне ... ... . ... ... 1957 ... 22 ... бүкіл елге ортақ еалендарлы енгізді. Оны атақты физик
профессор Мех Над Саха ... ... ... ... ... ... «Қазақтың байырғы календары»,Алматы-1960жыл
2.Су Бихай «Қазақ мәдениетінің тарихы»,Алматы-2001жыл
3.Түркістан // 2007.01.01 ... Отан ... // ... ... он екі ай ... 1974 жыл
6.Г.С.Нургалиева «Қазақ халқының күнтізбесі»
Қазақ университеті-2003ж
7.Астана ақшамы//2003.01.01 №1
8.Дала мен қала//2003.12.26
9.Түркістан:Календарь, Алматы-Өнер 1999 ... ... ... ... ... Заман//2006.03.24 №13
13.Егемен Қазақстан// 2004.04.20 №65-68
14.Ақиқат//2007 №3
15.Ақ желкен//2005 ... ... ... ... ... баспасы,Алматы-1980 жыл
18.Қазақстан мұғалімі//2002.01.01№1
19.Мәдениет хабаршысы//2004 №3
20.Жұма Таймс//2005.02.04 №4
21. И.Ф.Полак Время и календарь. Москва-1949
22.С.И. Селешников ... ... и ... ... В.Н. ... ... и календарь. Барнаул-1955
24. Захир-ад-дин Мухаммед Бабыр. Бабырнама. Алматы-1990
25. Н. И.Идельсон История ... ... ... жылы ... ... ... МБ ... 1925 жылдың қазақ календары. Орынбор Қазмембас-1922
28.Анықтама календарь, Москва-1931 жыл
29.Заман-Қазақстан//2003.02.28
-----------------------
4
5
6
7
9

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1986 жыл. 16 желтоқсан5 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Конституциялық құрлыс5 бет
Куликово шайқасы және Мамай.47 бет
Маңғыстау облысының туристік – экскурсиялық мүмкіндіктері6 бет
Мемлекеттік тіл28 бет
Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы мен ағартушылық қызметі7 бет
Қазақ этнопедагогикасының негізінде студенттерге патриоттық тәрбие беру20 бет
Қазақстан азаматтық қарама-қарсылық жылдырында4 бет
Қазақстандағы көші-қон процестері және оның зерттелуі (1926-1959 жылдар)23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь