Кәсіби терминдерді қазақшалау

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.6

І Терминнің шығу тарихы жайында
1.1 Салалық терминдер лексиканың ерекше қабаты ... ... ... ... ... ... ... .. 7.13
1.2 Ахмет Байтұрсынов ¬ қазақ ғылыми терминдерінің негізін салушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14.17
1.3 Ахмет Байтұрсынов жасаған терминдердің мағыналық, құрылымдық және статистикалық сипатамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18.23

II Кәсіби терминдерді қазақшалау
2.1 Ғылыми.техникалық аударма сипаттамасы, аудармаға қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24.35
2.2 Ағылшын тілінен енген термин аталымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36.45
2.3 Орыс тілінен енген терминдер (аталымдар) ... ... ... ... ... ... ... . 46.53
2.4. Қазақ, орыс, ағылшын тіл білімі термииндерінің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54.56

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57.58
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59.63
Тақырыптың зәрулігі: Қазіргі қазақ тілінің жете шешілмеген мәселелерінің бірі – термин мәселесі. Мұның күнделікті тәжрибеде көптеген кедергіге душар етіп жүргені белгілі. Сонда да болса, бұл жөнінде осы күнге дейін жұртшылық пікірі ортаға салынған емес. Мемлекеттік терминологиялық комиссияның термин жөніндегі әр мезгілдегі шешімдері түгелдей ғылыми принцпке негізделген деп айтуға болмайды. Термин мәселесіндегі әртүрлі пікірдің, шалағай ұғымның кесірі газет-журнал тәжрибесінде де жиі көрініп жүр. Бұл халықтың сауатты жазуына әсте де пайда бермейтін құбылыс. Жасыратыны жоқ, қазіргі терминдердің көптігінен қай сөз ана тілімізде, қай термин интертерминдерге жататынын білмей дал болудамыз. Әсіресе, баспа ісіне қатысты аталымдардың күйі қуантарлық емес. Мұндай терминдерді баспагерлер, баспахана қызметкерлері мен осы пәнді қолға алып жүрген ұстаздармен, студенттер білмесе, ол аталымдар қарапайым жұртқа таңсық, тіпті беймәлім десе де болғандай. Сондықтан да бітіру жұмысымның тақырыбын «Баспа ісіне қатысты қазақша жаңа аталымдардың жасалу және қолдану проблемалары» тақырыбында өрбіткенді жөн көрдім. Өйткені бұл бүгінгі күннің өзекті тақырыптарының бірі.
Қандай да болсын ғылым саласымен тығыз байланысты ұғымдар жүйесі – термин проблемасына тоқталсақ: «Тілдің ілгері басып өсуі үшін оның емлесі мен термин мәселесі дұрыс шешеліме болмайды. Болмайтын себебі сол: өркендеп алға барған тілдің түрлі тарауының бәрі де сол емле, терминологиямен сабақтасады да отырады»/1/- дейді қазақ тіл білімінің ғылыми-теориялық негізін қалаушылардың бірі, профессор Қ. Жұбанов. Оның терминге берген анықтамасы: «Белгілі бір ұғымдарды білдіретін қарақшылы сөздер болады, ол сөздерді әлгіндей ұғымдарға – ғылым жолы қандай сатыда тұрса, міне осыны теліп отырады; сонымен қатар термин сөзінің терминдік ұғымы мен күнделік тіршілікте қолданылатын жай сөздік мағынасы басқа болуы мүмкін»
Жалпы «термин» сөзін латыннан аударғанда «шек», «шекара» деген мағынаны білдіреді. «Термин» атауының өзі жайлы С. Әсілжанов былай дейді: «Соңғы кезде қазақ тілінде термин сөзін «атау», «аталым», «атауыш» деген қазақша балама сөзбен ауыстырып қолдану кездеседі».
«Терминді тұрақтандыру, жаңа терминдерді қабылдау ісіндегі кемшіліктің басы – термин деген ұғымды ғылыми негізде түсінбей, оған жалаң, схоластикалық тұрғыдан келуде жатыр. Сол үшін ең алдымен термин деген сөздің мәнін ұғыныумыз қажет. Онсыз жерде, қазіргі баспасөзде, аудармада кездесіп жүрген былықтан құтылу мүмкін емес»/4/.
Бұл 1956 жылы Қазақ әдебиеті газетінің қарашадағы санында жарық көрген филология ғылымдарының кандидаты Ғ. Мұсабев жазған пікір еді.
1. Аристотель. Категории. Москва: Соцэкгиз, 1939. 83 б.
2. АльФараби. Философские трактаты. Москва: Наука, 1970. 429 б
3. Гегель Г.Ф. Лекции по философии истории. Спб: Наука, 2000. 479 б
4. Маркс К., Энгельс Ф. Сочинении, XXII. Москва: Госполитиздат, 1961. 827 б
5. Қазақ совет энциклопедиясы. XI том. Алматы, 1977. 631 б.
6. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы. Ана тілі,
7. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөнінідегі зерттеулер. Алматы,
8. Сауранбаев Н. Қазақ тіл білімінің проблемалары. Таңдамалы еңбектерінің жинағы. Қазақ тілі лексикасының кейбір мәселелері. Алматы,
9. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. Алматы:Ғылым,
10. Кенебаев С.К. Исследование по казахскому языкознанию// Сб. статей. Алматы: Наука,
11. Қайдаров Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы: Ана тілі,
12. Сарыбаев Ш. Қазақ тіл білімі мәселелері. Алматы: Арыс,
13. Айтбайұлы Ө. Қазақ сөзі. Алматы: Рауан,
14. Әбдірахманов Ә. Тіл мәдениеті және терминология// Тіл мәдениеті және баспасөз. Алматы,
15. Исаев С. Қазақтың мерзімді баспасөз тілінің дамуы. Алматы,
16. Қалиев Б. Жат сөздер жағадан ала бермесін// Қазақ тілінің көкейкесті мәселелері. Алматы,
17. Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминдену үрдісі. Алматы,
18. Біләлов Ш. Ұлттық ғылым тілі негіздерін қалыптастыру. Алматы,
19. Реформатский А.А. Что такое термин и терминология. Москва,
20. Даниленко В.П. Терминологическая норма (к проблеме типологии терминов). Москва: Наука,
21. Арнольд И.В. Лексикология современного английского языка. Москва: Высшая школа,
22. Винокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической терминологии. Москва,
23. Лотте Д. С. Основы пострения научно­технической терминологии. Москва,
24. Канделаки Т.Л. Работа по упорядочению научно­технической терминологии и некоторые лингвистические проблемы, возникающие при этом. Москва,
25. Суперанская А.В. Заимствование слов и практическая транскрипция. Москва: Наука,
26. Виноградов В.В. Руский язык. Грамматические учение о слове. Москва.
27. Ахманова О. С. Очерки по общей и русской лексике. Москва,
28. Левковская К.А. Именное словооброзование о современной немецкой общественно­политической терминологии и примыкающей к ней лексике. Москва.
29. Будагов Р.А. История слов в истории общества. Москва
30. Кубрякова Е.С. О соотношении парадигматических и словообразовательных рядов в германских языках. Москва: Наука,
31. Баскаков Н.А. Изоморфизм структуры слова и словосочетания в тюркских языках. Москва:
32. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: Мектеп,
33. Айтбайулы О. Становление и развитие терминологической лексики в области общественных наук. Алматы,
34. Даулетов Е.Г. Қазақ тіліндегі мемлекеттік құрылыс терминологиясының қалыптасуы. Алматы,
35. Джолчибекова К.Ж. Структурно­семантический анализ терминов пищевой промышленности и их лексикографическое отражение. Алматы,
36. Нұржанова А.М. Қазақ тіліндегі мұнай терминдерінің лексика грамматикалық ерекшеліктері. Алматы,
37. Медетова М.Е. Термины легкой атлетики и лыжного спорта . Алматы,
38. Кеңесбаев С., Жанұзақов Т. Тіл білімі терминдерінің орысша­қазақша сөздігі. Алматы:Ғылым,
39. Арнольд И.В. Основы научных исследований в лингвистике. Москва: Высшая школа,
40. Жұбанов Қ. О спицифике слов терминов. Принципы терминологии. Алматы: Ғылым,
41. Даниленко В.П. Русская терминология. Опыт лингвистического описания. Москва: Наука,
42. Будагов Р.А. Введение в науку о языке. Москва: Просвещение,
43. Левковская К.А. Теория слова. Принципы ее построения и аспекты изучения лексического материала. Москва: Высшая школа,
44. Пронина Р.Ф. Введение в научно­технический перевод. Москва,
45. Сабельникова В.С. Роль конверсии как словообразовательного процесса в пополнении словарного состава современного английского языка. Москва,
46. Назарбаев Н. Қазақстан­2030: Барлық қазақстандықтардың өсіп­өркендеуі, қауіпсіздігі және әл­ауқатының артуы. Алматы,
47. Ахмет Байтұрсынов шығармалары, өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. Алматы: Жалын,
48. Сәтбаев Ш. Ахмет Байтұрсынов. Шығармалары, өлеңдері, аудармалары. Алматы: Жазушы,
49. Нұрғалиев Н. Алып бәйтерек// Жалын
50. Ұлттық рухтың ұлы тіні. Алматы: Ғылым,
51. Ерназарова Г.Ш. Қазақ публицистика тілінің дамуындағы Байтұрсынұлы кезеңі. Алматы,
52. Джусупов М. Фонемография А. Байтурсынова и фонология сингорманизма. Ташкент: Узбекистан,
53. Жүсіпұлы Н. Ахмет Байтұрсынұлы және қазіргі қазақ тілі фонологиясы . Алматы: Ғылым,
54. Жалмаханов Ш. Ахмет Байтұрсынұлы – қазақ лингвистикасы терминдерінің негізін салушы. Қарағанды: Болашақ,
55. Поливанов Е.Д. Новая казак­киргизская (Байтурсыновская) орфография. Ташкент,
56. Яковлев Н.Ф. Математическая формула построения алфавита// Реформатский А.А. Из истории отечественной фонологии. Москва: Наука,
57. Самойлович А.Н. Байтурсынов Ахмет Байтурсынович. Москва,
58. Вильгельм фон Гумбольд. Избранные труды по языкознанию. М: Прогресс,
59. Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. М.,
60. Тілдерді қолдану мен дамытудың жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасы // Егемен Қазақстан.
61. Айтбаев Ө.А. Байтұрсынұлы – қазақ терминологиясының атасы// Қазақстан әйелдері.
62. Айтбаев О. Основы казахской терминологии. Алматы: Арыс,
63. Сыздықова Р. Термин жасау – Ахмет Байтұрсынов көтерген тарихи жүктің бірі// Ұлттық рухтың ұлы тіні. Алматы: Ғылым,
64. Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминденуі. Алматы,
65. Кұрманбаев Ш. Қазақ лексикасының терминдену үрдісі: Филол. ғыл.докторы дис. автореф. Алматы,
66. Білялов Ш. Ахметтануға кіріспе. Алматы: Ғылым,
67. Ақаев С. Терминнің танымдық табиғаты. Алматы,
68. Ақаев С. Терминнің тілдік және танымдық сипаты: Филол. ғыл.докторы дис. автореф. Алматы,
69. Ақаев С., Мыңбаев Д. Терминдерді алдын ала жіктеу, жүйелеу жолдары// Ахметтану тағылымдары. Алматы,
70. Ақаев С, Мыңбаев Д. Ахмет Байтұрсынұлы жасаған терминдердің тәсілдік сипаттары// Ұлттық рухтың ұлы тілі. Алматы: Ғылым,
71. Рақышев Ә.Р. Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінің медицина атауларын жасудағы ықпалы// Ұлттық рухтың ұлы тілі. Алматы: Ғылым,
72. Жалмаханов Ш., Смағұлов Ж.А. А. Байтұрсынұлы –қазақ әдебиеттану терминдерінің негізін салушы. Қарағанды,
73. Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Алматы: Рауан, 1991. 256
74. Ахметов. З Қазақ тілінің аударма мәселелері. Алматы: Жалын, 1991. 231 б
75. Комиссаров В.Н. Переводы терминологических слов. Москва, 1992.
76. Комиссаров В.Н. «Слова о переводе» Москва, 1992.
77. Алдашева «Аударма күрделі мәселе» Алматы: Жазушы. 1995.
78. Құрмамбаева Ж.Д. «Аударма процесі» Алматы: Ана тілі, 1994.
79. Алдашева А. Аудармаға тән негізгі белгілер. Алматы: Жазушы, 2001.
80. Талжанов С. Аударма нені қажет етеді? Алматы: Рауан, 2002.
81. Р.З. Жабагиева. Орыс аударматануы. Алматы, 1998.
82. Байтұрсынов. А. Әдебиет танытқыш. Алматы: Жазушы, 1989.
83. Ш. Құрманбайұлы «Алаш және терминтану» Алматы, 2005.
84. Талжанов.С Көркем аударма туралы. Алматы, 2001.
85. Талжанов.С «Аударма және қазақ әдебиеті тілінің мәселері» Алматы: Жазушы, 2006.
86. Байтұрсынов. А. Қазақша сөз жазушыларға. Алматы: Ана тілі, 1992.
87. Талжанов.С «Аударма және қазақ әдебиеті тілінің мәселері» Алматы: Жазушы, 2006.
88. Ө. Айтбайұлы «Қазақ аударма ғылымын қалыптастырудағы С.О. Талжановтың рөлі». Алматы: Жазушы,1998.
89. Ашнин Ф.Д, Алпатов В.М, Репрессированная туркология
90. Ө. Айтбайұлы «Қазақ сөзі» Алматы: Рауан, 1997.
91. Білялов Ш. Ұлттық ғылым негіздері тілдерін қалыптастырудың өзекті мәселелері. Алматы, 1996.
92. Алдашева А. «Аударматану лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер».Алматы, 1999.
93. Ж.Жақыпов «Аударматануды аңдату». Алматы, 2000.
94. Н. Нигматтулиин. Аударма мәселесі. Алматы, 2000
95. Ахмедов Ғ. Аударма көп ізденісті қажет етеді // Қазақ әдебиеті. 1999. №12
96. Комиссаров В.Н. «Язык и перевод», Москва. 1995.
97. Комиссаров В.Н «Термин», Москва. 1996.
98. Омарова А, Әбдиева Р, Толыбаева Ж. Ж. Баспа ісі және кітап басу. – Астана: Фолиант, 2004, 33б
99. Лотте Д. Вопросы заимствования и упорядочения иноязычных терминов и терминоэлементов. – М.: Наука, 1982. 149б
100. Ахмедов Ғ. Тіл қорымыз азайып, шұбарланып барады // Қазақ әдебиеті. 1999. №10
101. Жүнісов С. Басбұзарға сот бар, ал тілбұзарға ше?// Қазақ әдебиеті. 1994, № 20
102. Әміров Ә. Қазақ баспасөзінің 1990-2000 жылдар аралығында терминологияны қалыптастырудағы рөлі // Ана тілі. 2002 жыл. № 19
103. Айтбайұлы Ө. Қазақ терминологиясының қазіргі жайы және міндеттері //Ана тілі. 1991. № 45
104. Сыздықова Р. Тілдегі жаңалықтардың сыры неде? // Ана тілі. 1991.№ 50
105. Баялиева Д. Баспасөздегі термин мәселесі// Хабаршы. Журналистика сериясы. № 10.
106. Қайдров Ә. Қазақ терминологисына жаңаша көзқарас. Алматы. : Рауан 1993. – 44 бет
107. Қалиев Б. Қазақ тілінің көкейкесті мәселелері. – Алматы: Дайк-Пресс, 1997. – 150 б
108. Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминденуі. – Алматы: Ғылым, 1998. – 110 б
109. Қалиұлы Б. Қазақтың төл терминологиясы қашан жасалады?// Ана тілі, 17.09.92
110. Сауранбаев Н. Т. М. В. Ломоносов және орыс тілі, Алматы, 1948, 6-бет
111. XX ғасырдағы қазақ әдеби тілі. Ғылыми мақалалар жинағы. – Астана: Елорда, 2000, 117 б
112. Құрманбайұлы Ш. Бізде тіл, терминология -мәселе болуы керек, әзірге олай болмай тұр. // Айқын. 2008. № 25
        
        Диплом жұмысының (жобасының) орындалуы туралы
күнтізбелік кесте
|№ |Тапсырмалар ... |
|1 ... ... ... ... |қыркүйек |
| ... ... ... | |
|2 ... ... ғылыми әдебиеттермен |қыркүйек-қазан |
| |танысу, жұмыстың дереккөздерін анықтау, | |
| ... ... ... | |
|3 ... ... ... |
| |I. ... тарихы жайында | |
| |1.1. ... ... - ... ... |
| ... | |
| |1.2 ... ... ... ... | |
| ... негізін салушы | |
| |1.3 ... ... ... ... |
| ... ... және ... | |
| ... | |
|4 |II. ... ... ... |желтоқсан-ақпан |
| |2.1 Шет ... ... ... ... | |
| |ұлт ... ... ... | |
| |2.2 Орыс ... ... терминдер | |
| ... | |
| |2.3. ... ... ағылшын тіл білімі | |
| ... ... ... | |
|5 ... ... ... тұжырымдау.|наурыз |
|6 |Диплом жұмысының жобасын ... - ала ... |
| ... | |
|7 ... ... ... ... ... ... ... ___ ... ... меңгерушісі ф.ғ.д., профессор Т.Н. ... ... шығу ... ... ... ... ... ерекше
қабаты.............................. 7-13
1.2 Ахмет ... ... ... ... ... салушы
............................................................................
............................................14-17
1.3 Ахмет Байтұрсынов жасаған терминдердің мағыналық, құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасы, аудармаға ... ... ... ... ... Орыс ... ... терминдер (аталымдар) ………………........... 46-53
2.4. Қазақ, орыс, ағылшын тіл ... ... ... ... ... ... ... ... тілінің жете шешілмеген
мәселелерінің бірі – ... ... ... ... ... ... ... етіп жүргені белгілі. Сонда да болса, бұл жөнінде осы ... ... ... ортаға салынған емес. Мемлекеттік терминологиялық
комиссияның термин жөніндегі әр ... ... ... ... ... деп ... ... Термин мәселесіндегі әртүрлі
пікірдің, шалағай ұғымның кесірі газет-журнал тәжрибесінде де жиі көрініп
жүр. Бұл ... ... ... әсте де ... ... құбылыс.
Жасыратыны жоқ, қазіргі терминдердің көптігінен қай сөз ана тілімізде, қай
термин ... ... ... дал ... Әсіресе, баспа
ісіне қатысты аталымдардың күйі қуантарлық емес. ... ... ... қызметкерлері мен осы пәнді қолға алып жүрген
ұстаздармен, студенттер ... ол ... ... ... ... ... десе де болғандай. Сондықтан да бітіру ... ... ... қатысты қазақша жаңа аталымдардың ... және ... ... ... жөн көрдім. Өйткені бұл бүгінгі күннің
өзекті тақырыптарының бірі.
Қандай да болсын ғылым саласымен тығыз байланысты ұғымдар ... ... ... ... «Тілдің ілгері басып өсуі үшін оның ... ... ... ... ... болмайды. Болмайтын себебі сол: өркендеп
алға барған тілдің түрлі тарауының бәрі де сол ... ... да ... ... ... тіл ... ғылыми-теориялық
негізін қалаушылардың бірі, профессор Қ. Жұбанов. Оның терминге берген
анықтамасы: «Белгілі бір ... ... ... ... ... ... әлгіндей ұғымдарға – ғылым жолы қандай сатыда тұрса, міне осыны
теліп отырады; сонымен ... ... ... ... ... мен күнделік
тіршілікте қолданылатын жай сөздік мағынасы басқа болуы мүмкін»
Жалпы «термин» сөзін латыннан ... ... ... ... ... ... атауының өзі жайлы С. Әсілжанов былай дейді:
«Соңғы кезде қазақ тілінде термин сөзін «атау», «аталым», ... ... ... ... ауыстырып қолдану кездеседі».
«Терминді тұрақтандыру, жаңа терминдерді қабылдау ісіндегі кемшіліктің
басы – термин деген ... ... ... ... оған ... тұрғыдан келуде жатыр. Сол үшін ең алдымен термин деген
сөздің мәнін ұғыныумыз қажет. Онсыз ... ... ... ... ... ... құтылу мүмкін емес»/4/.
Бұл 1956 жылы Қазақ әдебиеті газетінің қарашадағы санында жарық ... ... ... Ғ. ... жазған пікір еді. Содан бері
жарты ғасыр өтсе, қазақ тілінің терминологиясы әлі де ... ... ... ... ... ... дамып келе жатыр. Бұл процес
журналистика, баспа ісі ... да ... ... ... Ол қалыпты
құбылыс, тіпті міндеттілік деп те ... ... ... ... ... біз өз ... идеологиямызды ұмытпауымыз керек. Жұтылып
кету қауіпі тұрған мына ... ... ... ... ... ... ... ЮНЕСКО профессоры Намазалы Омашев ... ... ... «Қазақстан – болашағы бекем, елдік үміттері ақталмай қалмас жас
мемлекет. Қазіргі жаңару-жаңғыру дәуірінің ... ... бірі – ... ... ... ... халқының әлемдік дидарын қалыптастыру, жаһандану
заманынан алар өз орнын, енші-үлесін ... ... ... ... -
дейді.
Қазақ халқының ... мен ... ... ... күн ... ... ... дамып отыр. Осындай игі жағдай ұлт
мәдениетінің негізгі бір саласы – қазақ тілінің де ерекше ... ... ... ... ... ... жетілген, қазақ әдеби тілінің арнасы
ғылыми терминдермен ұштасып жатыр.
Тілімізде орыс ... және орыс тілі ... ... ... ... мен ... қалыптастыру, оларды тілдік ... ... ... ... ... алынып келе жатқан
жұмыс. Негізінде қазақ тілі терминдерін ... бір ... ... ... бар ... ... ... жүрміз. Бірақ, бір әттеген-айы
бүгінгі таңда баспа ісіне қатысты қазақша аталымдарға қатысты не бір ... ... ... ... ... ... туралы ұғым осыдан бес жүз жылдан аса уақыт бұрын, неміс
өнертапқышы Иоганн Гутенберг кітап басу ісін ойлап ... ... ... бастады. Сан мың жылдық тарихы бар ... ... ... ... бірнеше ғасырлық тарихты басынан өткергенін білеміз. Осы ... ... мен ... ... ... жиналып, топталып
қалғанын және оларды зерттеп, талдауды қажет ететін күннің де жеткені
қашан?! ... ... ... ... дені ... ... қалып
қойған жағдайлар да жетерлік.
Бүгінде қазақ тілі терминологиясында көптеген кемшіліктер бар. ... жеке ... ... қазақша баламаларда бір ізділіктің
жоқтығы байқалады.
Әрине, бұл жағдай ... ... ... ... тілінің өзіндік заңына,
оның лекикасына жете көңіл бөліп, ізденбегендіктің салдарынан туған. ... ... ... ... тіпті екі тілді сөздіктеріміздің
өзінде де кездесіп жүр. Келешек баспа ісі ... ... ... деп
ізденіп келген студенттер осындай олқылықтарға кезікпеу үшін, бүгінгі
баспагерлер, (бітіруші түлектер) осы істі ... ... жөн ... ... ... ... егемендігін алып, тәуелсіз
мемелекет ретінде әлемге таныла бастаған ... ... ... ... ... ... және қалыптастыру ісіне ерекше көңіл бөлініп келеді. Өйткені,
1990 жылдардан ... ... ... мәдени өзгерістер
терминология мәселесіне ұлттық мүдде тұрғысынан жаңаша қарауды талап етті.
Бүгінде ... ... келе ... ... және полиграфия салаларына қатысты
аталымдар да өзіндік зерттеуді қажет ететін тақырып.
Терминдік жүйе, оны түзу ісі ... ... ... ... және
мемлекеттің бүкілхалықтық тілі дәрежесіне көтеріліп, кең қолданысты
толыққан тіл ... әлем ... ... ... бір ... болып
келді. Түптеп келгенде ол ұлттың ұлт болып, ... бір ... ... ... ... ... ... тілдерінің де бәрі
кезінде лексикалық(терминологиялық), грамматикалық тұрғыларда түбегейлі
түрде жетілдірілгені, екі, үш ғасырға ... ... ... және ... ... ұлттық дамуында елеулі орын алғаны белгілі. Еліміздің ресми
тілі болып қабылдануына байланысты бүгінде қазақ ... де ... ... өту, ... ... туып ... Сондай-ақ,
терминдік жүйенің ұлт, ұлттық тіл, қоғам алдындағы маңызы мен ... ... ... күрт ... орай ... тайталастығы
да артуда. Бұл жайттар термин ... ісін ... ... ... жататын, өздігінен қалыптасатын таза практикалық ... ... ... оған аса ... ... керектігін
көрсетеді. Сондықтан бұл мәселені «термин – ғылым тілі», «ғылыми түсініктер
атауы» дегендей тар ... ... ... ... қалмай, тіліміздің өз
табиғатынан айнымай, бұған дейінгі тарихынан бөлінбей, ... ... ... ... тіл ... жетілуі және ұлттық діл
мүдделері тұрғысынан қарастыруымыз, осы ... ... ... ... жөн болады. Ал мұндай шешімдер арнайы мақсатты
ғылыми зерттеулер нәтижесінде негізделеді.
Бұған дейін қазақ тілінің терминдік жүйесі, баспасөздегі ... ... ... ... және ... ... ... Дегенмен, баспа ісіне қатысты аталымдар ... ... әлі ... дейін бірде-бір терминологиялық сөздік жарық көрмепті.
Сондықтан, бітіру жұмысымның ... әрі тың, әрі ... көп ... ... нысаны: Зерттеу барысында қазақ тіліндегі ... ... ... шығу ... даму ... қарастырылды. Сонымен
қатар, жалпы журналистика, филология саласына қатысты еңбектерді назардан
тыс қалдырмауға ... ... ... мен ... ... тілі терминдік жүйесін
жасау тарихында термин алудың басты принцптерін анықтап-белгілеп отыру аса
маңызды мәселелердің бірі болып ... ... ... ...
термин жасауда қазақ тілінің төл ... ... ... ... мен ... ... және практикалық тұрғыда
негіздеу, шетел сөздерін аудару-аудармаудың оң-теріс ... ... ... тұрғыда қандай болуы, қалай жасалуы, оны неге ... ... ... ... ... қызметіне сай кешенді сипатта
пайымдау болып табылады.
Зерттеу жұмысымның ... ... ... ... мен
дәлелдерді тексеру әдісіне негізделді.
Зерттеу жұмысымның теориялық және практикалық мәні: Зерттеу нәтижелері
мен ... ... ... ... жаңа ... ... ... табиғаты, оның тілдегі, ғылымдағы, ... орны мен ... оған тіл, ... ... ... талаптар
туралы түсініктерді нақтылауға, тілді ... ... ... ... санаға сіңіп қалған бірқатар тұжырымдарды қайта қарауға
түрткі және ... ... мәні – ... ... ... ... ... Қазақ терминологиясының қалыптасуы үздіксіз үрдіс, терминдердің
жасалуы жан-жақты талқылауды қажет ... ... ... ... ... ... ... терминдердің қалыптастыру барысына, жолына, тарихына
үңілуге тырыстым.
Практикалық мәні – зерттеу жұмысы болашақ баспагерлер мен ізденушілер
үшін керекті әдебиеттердің бірі ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімнен, ол
үш тараудан, қортындыдан, сілтемелер және қолданылған әдебиеттер тізімінен
тұрады.
Бірінші ... шет ... ... ... ... ұлт ... ... мен орыс тілінен енген терминдер қарастырылды. Ал, екінші
тарауды ... ... ... тіл ... ... ... Терминнің шығу тарихы жайында
1.1. Салалық терминдер - лексиканың ерекше қабаты
Кез-келген ... ... ... ... терминдер
қалыптастырады. Ғылымның бегілі бір саласын меңгеру үшін алдымен сол ... ... ... ... белгілі бір ғылым саласының ұғымдар
жүйесінен ... Ал ... деп кез ... сөз ... ... ... ... грек философы Аристотель жалпы ... ... рет ... мән ... ... ... ... ретінде қарастырып,
заттың табиғатын түсіндірудің төрт түрлі себебін көрсетеді: материалдық
себеп, ... ... ... ... ... себеп. Ғалымның пікірінше,
заттың мәнін түсіндіруде осы аталған себептердің бәрі бірдей қамтылады,
философия пәні ... бола ... ... ... (құрамды, мәнді),
мәселен, мүсін, мемлекет т.б. жете түсіндіре білу қажет[1, 6 б.].
Дүние ... ... мен ... ... ұстазы ” атанған
данышпан, ойшыл, энцоклопедист ғалым Әбу Наср ... ... әрі ... ... ... ... Ол ... шығармаларына
көптеген түсіндірмелер мен трактаттар арнаған. Ғұлама ... ... ... ... семантика, предикат, табиғи құбылыс
сияқты мәселелерді ғылыми тұрғыдан қарастыра отырып. ,ылыми танымның жалпы
үш негізін ... Ол ... ... ... барлық түпкі
негіздерін-ұстанымдарын білу; екіншіден, осы ... сол ... ... ... мен нәтиже шығара білу; үшіншіден, осы ғылым
жайлы бұрын-соңды айтылған ой-пікірлерді ... ... ... мен ... ... қателерін түзете білу [2, 78-79бб., 104-105 бб.].
Философия тарихында ... ... ... екі ... ... және ... ... бағыт ұғымды мазмұны жағынан
объективті деп санаса, ... ... ... ... ... ... ... мәнді ой деп көрсетті.
Гегельдің пікірінше, философия дегеніміз - ой қозғалысы, бір ұғымнан
екінші ұғым туатын, бір ұғым екінші бір ... ... ... ... Г.
Гегель ұғымды бастапқы, ал заттар мен ... ... ... ... К. ... пен Ф. ... оны ... арқылы қабылданатын алуан түрлі
заттардың жалпы қасиеттерінің ойымызда қамтылған, ықшамдалған түрі ... ... ... ... бір ... ... осыған орай олар
біртұтас болып біріккенде, өзара тығыз байланыста ... ғана ... ... Ұғым ... ... ... сол ... болып табылады.
Ақиқат шындықтағы қозғалысты ұғым арқылы ғана бейнелеуге болады.
Ұғым­логикалық категория, оның мағынасы мен ... бір ... бір ... ... ара ... ... жағынан, басқа ұғымдар
жүйесіндегі осы ... ... ... ... совет энциклопедиясында” “ұғымға ” ... ... ... мен ... ... ... және ... олардың қарама-қайшылығы мен дамуы
процесінде бейнелетін ой ... ... бір ... ... заттардың жалпы
және тек соларға ғана тән ерекшеліктерін жинақтап көрсететін ой жүйесі” ... ... ... мазмұны мен көлеміне қарай анықталады. Ұғымның пайда
болуы-күрделі процесс, ол салыстыру, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... іске асады.
Ұғым жалпылықты бөліп алып жеке ... ... ... ... ... мен қатынастарын ерекшеліктеріне байланысты
қарастырады. Ұғым кең ... ұғым және ... ұғым ... ... ұғым біржолата аяқталған нәрсе емес, қайта ол ғылымның онан
әрі даму мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... бір даму кезеңінде өзгереді. Ұғымның бұлай өзгеруі ... ... бір ... ... ... көшу ... қамтылатын заттар мен
құбылыстардың мәнін тереңірек түсіну болып табылады.
Ұғым мағынамен тікелей ... ... сөз ... ... ... бір ... ие ... Мағына-ұғымның
қалыптасқан бейнесі. Ұғым категориясы-жер бетінде тіршілік ететін барлық
ұлт тіліне ортақ, ал сөз ... ... тіл ... ... байланысты әртүрлі болып келеді.
Сонымен, ғылым мен ... ... ... ... ... білдіретін сөздер пайда болады. Осының нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... оқшаулана бастады,
нәтижесінде әдеби тілдің бір тарамы-ғылыми тіл дүниеге келді. Ғылыми тіл-
терминдер жүйесін қалыптастыратын ... ... бен ... әдетте, бір-бірімен тығыз байланысты. Өйткені сөз бар
жерде ұғым да бар; ұғым сөз ... ... ... ... ... мәні ... әлдеқайда кең. Әрбір ғылымның өзіне қатысты ұғымдары ... ұғым ... мен ... мәнді және қажетті ... ал оны ... сөз бен ... ғылыми термин болып
табылады. Ғылыми ұғғымдарды ... ... ... жүйе құрайды.
Терминдер нақты бір ғылыми ұғым атауы, ғылыми тілге қызмет етеді,
тілдік ортада дами ... ... ... ... одан ... ... термин терминдік қасиетін жоғалтады, ғылым мен ... ... ... ... мен өндірістің, экономика мен мәдениеттің қарқынды дамуына
байланысты жаңа ... ... ... ... ... Тілдің
лексикалық құрамы басқа салаларына қарағанда өзгеріске бейім тұрады.
Лексика қоғамдық ... ... ... ... ... тіршілік
атауымен тікелей байланысып отырады, болып жатқан ... ... ... ... ... ұғым атауының, яғни лексеманың жаңа
ұғымға еш өзгеріссіз ... ... ... асырылса, жаңа лексеманың пайда болуы, тіркес құрамына енуі өзге
тәсілдер арқылы жүзеген асады.
Терминдер ... мен ... ... байланысты әлеуметтік
қажеттіліктен туатындықтан, оның ... мен ... ... ... тән ... ... келе ... жүйенің бір бөлігі, ... ... ... лексикалық бірліктер ... ... ... ... ... ... ерекшелігі.
Терминдік жүйеде бұл лексикалық ерекшелік жалпы тілдік жүйеден басқаша
жүзеге асады. Оның жүзуге ... ... бір ... ... тыс ... етеді.
Терминология лексиканың маңызды бір тармағы ретінде, ал термин сөздік
лексеманың ерекше түрі ретінде көп ... бері ... ... мен ... ... ... ... лексикасын зерттеуде және оның қоғам үшін
мәнін, маңызын анықтауда А. Байтұрсынов [6], Қ. ... [7], Н. ... М. ... [9], С.К. ... [10], Ә. ... , ... , Ө. Айтбайұлы[13] , Ә. Әбдірахманов [14], С. Исаев [15] , ... [16], Ш. ... [17], Ш. ... [18] т.б. ... ... атауға болады.
Терминжасамның қайнар көзі мен жасалу жолдарына А.А. Реформатскийдің
, В. П. ... [20], И.В. ... [21], ... ... жолдарына Г.О. Винокур [22], Д.С. Лотте [23], Т.Л.
Канделаки [24], ... ... ... А.В. ... [25] ... ... ... лексиканы зерттеуде жоғарыда ... ... В.В. ... [26], О.С. Ахманова [27], ... ... [29] , Е.С. ... [30] , Н.А. ... [31] ... еңбектерінің маңызы ерекше.
Ғылым мен техника салаларында терминдердің, ғылыми терминологияның
маңыздылығы туралы К. ... даму ... ... ... мен техникада
терминдердің мәні күшті. Ғылым мен техниканың
белгілі бір саласын меңгеру үшін сол ... тән ... ... мәні мен ... ұғымын жете түсіну қажет. Белгілі бір ғылым
саласына тән терминологияны білмей ... ол ... ... де ... [32, 161].
Кез келген ұлттық тіл ... ... ... жасалу, жаму жолы сол ұлттың тіл білімі тарихымен, тілдік
заңдылықтарымен қатар, ... ... ... ... байланысты қарастырылуы тиіс. Ә. Қайдаров қазақ тіл
білімінің салалық терминдері мен атауларын жағадан ... ... ең ... қазақ тілінің төл және бұрыннан қалыптасқан байырғы
лексикалық байлығын сарқа пайдалана білу ... ... ... ... ... , Ө. ... пікірінше, терминлолгия, ең алдымен, тілдің арнайы
лексикасының даму заңдылықтарын тексеретін ғылым ... ... ... мен ... жеке ... ... ... [13, 16]. Бұл
пікірлер ұлт тілінің дамуында терминология саласының ( оның ішінде, әрине,
дипломатия ... ... ... ... табиғатын ашып көрсетудің
маңыздылығын айқындаумен ... ... ... ... ... ... ... күні салалық терминология аясының кеңіп, ғылыми терминдердің
тұрақтануы терминологиялық лексика ... ... ... Ғылым мен
техниканың әр саласындағы терминдерді ... ... ... ... ... келеді. Мәселен, Ө. Айтбайұлы [33] , Е.Г. Даулетов
[34], К.Ж. Джолчибекова[35] , А.Н. ... [36], М.Е. ... [37] ... ... салалық терминдерді зерттеуге арналған.
Қазақ тіл білімінің көшбасшыларының бірі – академик І. Кеңесбаев пен
проф. Т. ... ... ... о ... ... тілінің “шек”, “шекара”
деген сөздерінен пайда болғанын айта келіп: ... мен ... мен ... ... ... ... саласына байланысты қолданылатын,
тиянақты, тұжырымды ұғымды білдіретін сөздер мен сөз ... атау ... ... ... [38, 83] ... ... пікірінше “термин сөздердің белгілі бір бөлігі ғана
белгілі бір маман өкілдерінің тілінде ... [39, ... ... ... ... " ... термин сөзінің терминдік ұғымы мен
күнделік тіршілікте қолданылатын жай ... ... ... ... ... -деген тұжырым жасайды [40, 274] .
А.А. Рефоарматский термин мен ұғымның өзара байланысы ... әр ... ... келе, оларды екі бағытқа бөледі:
1) терминді белгілі бір затпен қарау;
2) терминді ұғыммен байланысты ... ... ... мен ... кейбір анықтамалардың кемшілігін атап көрсетті. Оның пікірінше,
терминнің ұғыммен ... ... ... ... басымырақ. Ол
терминді терминологиялық жүйенің, жалпы тіл ... ... ... ... [19, 46-54] . Тіл білімінің біраз саласында көрнекті
еңбектер жазған ғалымның бұл пікірі терминология ... қай ... ... ... ... бөліп қарастыруға болмайтындығын тағы бір
нақтылай түседі.
Дегенмен, тіл білімінде терминдік жүйе белгілі бір ... ... ... ... нысаны ретінде қарастырылатындығы шындық.
Мұның себебін В. П. ... ... ... ... ... ... шектеулі ұғым екендігімен, оған жалпыхалықтық тілге ... бәрі ... ене ... ... Ол орыс тіл ... жүйесін жалпы әдеби тілдің функционалдық тармағы болып табылатын
ғылым тіліне, яғни ... ... ... ... 10] . Алайда,
біздің ойымызша, терминологияның көбінесе ... ... ... қарамастан, терминология саласына ... ... ... бәрі бірдей енбеуі оны (терминологияны)
әдеби тілден бөлек «дүние» ретінде қарастыруға негіз бола ... ... ... ... терминге дара мағыналық, стильдік
бейтараптық, экстролингвистикалық факторлармен тығыз байланысты болу, нақты
дефиницияның болуы, полисемантикалық құбылыстардың болмауы , ... ... ... ... факторлары мен
мәнерліліктің болмауы тән.
Терминология мәселесімен ... тіл ... ... ... ... ... ... дербестігін атап көрсетеді. Кейбір
ғалымдар терминнің жүйелілігін таптастыру тұрғысынан[19] , ... ... жүйе ... [25], енді ... ... ұғыммен ара қатынасы
тұрғысынан қарастырады [16]. Терминнің ... ... ... екі «қыры»
болады: түрі мен мағынасы. Терминологиялық жүйелік мағына жүйелілігі,
ғылыми ұғым және түр ... ... ... ... ... Термин осы қасиеті арқылы жалпы тілдік лексика ... ... ... ... ... ... ... үзбейді. Бұл
байланыстың екі жағы бар: бірі – жалпы тілдік лексика ... ... ... бұлағы болса, енді ... ... ... жаңа лексикалық бірліктермен байыту. Жалпы тілдік лексика
жүйесімен осындай ... ... ... тән ... ең алдымен, нақтылық тән. Бұл нақтылық ұғымның
таңбаның жеке мағынасымен, яғни лингвистикалық ... ... ... ... сай ... ғана байланысты емес, сонымен бірге оның
терминдік мағынасымен сәйкес келуінің ... ... ... ... Р.А.Будагов [42, 36] , К.А. Левковская [42, 99], А.А. Реформатский
т.б. [19, 51] қолдайды.
Терминнің мағынасы жалпыхалықтылық сөздердің ... ... ... ... ... ... ... байланысқа өз
бойындағы тұрақты мағынасымен түседі. Бұл ... ... ... келтіре кетсек: А.А. ... ... емес ... ... ... ... те, ал ... сөздер контекске тәуелді
болмайды”,­дейді [19, 49] . Термин контекске мүлдем тәуелсіз емес ... ... Р.Ф. ... да қолдайды [44, 24] . “Терминдер қандай бір контекске
қолданылсын, олардың әрқайсысы әрдайым өзіне тән ... бір ... ... және сол бір ғана ... ... ” [32, ... құрамына қарай: дара және күрделі болып бөлінеді. Дара және
күрделі дипломатиялық терминдер ғылымның басқа ... ... ... тәуелсіз болады.
Термин мағынасының өзгеруі экстролингвистикалық себептермен, яғни
ғылым мен техника дамуымен ... ... ... ... ... ... ... болуына көбіне
лингвистикалық себептер, сөздердің тіркесу қабілеттілігінің, жұмсалымдық
мүмкіндігінің артуы әсер етеді.
Тілде ... да жаңа ... ... ... ... термин
ретінде қабылданады. Ал термин ... ... оған сай ... жағдайда жасанды жолмен жасалады. Бұлар ... ... ... жасандылығы ұмытылып, үйреншікті терминге айналады.
Термин арнайы түрде жасалатын жасанды сөз ... оның ... ... ... ... бар сөздің мағынасын тарылтуға да, сондай-ақ
сол сөздің негізінде жаңа сөз ... да ... ... ... ... ... оның ... дәл беруіне байланысты. Сөз терминдік мағынаға
ие болғаннан кейін, өзінің бастапқы мағынасынан қол үзіп ... ... ... ... ... дипломатия саласында қолданылатын терминдерге
әлеует, босқын, пәм, лаңкетік, нарық, т.б. жатады. Бұл терминдер ... ... ... ... ... ... тәсілмен жасалған терминдік тіркестерге әскери әлеуетті келтіру,
саяси босқын, әскери шеріктер, лаңкестікпен күрес, т.б. жатады.
Ғылым мен ... жаңа ... ... үшін ... ... ... ең алдымен, төл лексикамыздың мүмкіншілігінен ... ... сол ... ... ... ... ... жаңа ұғымдарды телиміз.
Терминдік ұғымды білдіре алатын ... бар ... мен ... ... ... аз ... Олардың белгілі бір ғылым саласының терминдері ретінде
қалыптасуы сөздік құрамды толықтыра, байыта түседі. Осы орйда дипломатиялық
терминдерді де төл ... ... ... зерттеу мүмкін емес.
Ғылымның белгілі бір саласында термин бір ғана ұғымды білдіреді, сол
салада қалыптасқан немесе қалыптасуға тиісті ұғымның ... ... ... сай ... ... ... ... бірі-оның арнайы
салалық ұғымды беруі болса, жалпыхалықтық сөздің де осы ... ... ... ... ... ... ... үшін оның функционалдық,
құрылымдық және стильдік ерекшеліктерін жалпыхалықтық сөз ... ... ... ... ... ... сөздердің терминденуі мен
терминологиялық ... ... бір ... екі түрі дей ... ... түрінің терминологияда соңғысына қарағанда өнімді
екенін атап ... [19, ... ... ... және ... ... ... алады, яғни бірінің орнына бірі ... ... ... оған ... ... жеке ... ретінде
қалыптасуына негіз болатын ғылыми ... ара – ... ... ... тіл ... ... екі аталымның де терминделу деп
алынғанын жөн деп ... ... ... ... ... ... “Терминдену
дегеніміз – тілдің жалпы лексикасынан немесе арнаулы лексикасынан
терминделуші ... ... ... ... тауып, оны сол ұғым қатысты
болатын терминологиялық өріске өткізу арқылы аталмыш ... ... ... ... ... ... ... терминделуі мен сөздің терминденуі
нәтижесінде термин туындайды. ... ... ... ... ... ... да, ... бірлігінен термин жасалады. Терминделуші ұғым алғашқы
болғандықтан, терминденуші сөз оған бағынышты болады. Ең ... ... ... сөз ... ... ұғымның негізгі белгілеріне
сәйкес анықталынады. Терминдену мен ... ... ... мән беру ... ... және ... ұғым деп ... екі
қырымен тікелей байланысты” [17, 41].
Терминдердің семантикалық мағыналарының талдау ... ... және ... ... терминденуіне негізделеді. Егер
арнайы ұғымның логикалық тұрғыдан терминденуінде өзіне тән ... ... ... лингвистикалық терминдену тұрғысынан қарағанда, бұл –
терминденетін ұғымның ара қатысының таңбалануы.
Тілдік таңба тұрақты ... ... ... ... ... ... ... ретінде бейнеленеді. Таңбаның арнайы ұғыммен ара ... ... ... ... байланысты. Ол мағына таңба компоненттерінен
немесе басқа семантикалық арнаданосы таңба мағыналарынан алынады.
Ана тілімізде бұрыннан бар ... ... орны ... ... өз сөздерінен терминдер төмендегі тәсілдер арқылы жасалады:
1.2. Ахмет Байтұрсынов – қазақ ғылыми терминологиясының негізін салушы
Тіл – ... ... ... ... ... әлеуметтік салаларына
тікелей қатынасы бар объективті ... ... Сол ... тіл тек
адамдардың бір-бірімен қарым-қатынаста болатын құралы ғана ... ... ... ... ... адамзаттың өмірін ұйымдастыратын
құралдардың ең маңыздысы.
Әлемдегі, мемлекеттегі әлеуметтік және ... ... мен ... мен ... ... ... Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан-2030»
бағдарламасында [46, 184] тәуелсіз мемлекет – Қазақстанның даму стратегиясы
мен тактикасының ... ... ... (қазақ) тілінің әлеуметтік
қарым-қатынас құрал екендігіне, оның коммуникативтік қызметінің ... ... өте ... ... айрықша көңіл бөлген.
Тілдің әлеуметтік қарым-қатынас құрал қызметінің бүгінгі деңгейі, оның
ғылыми және басқа салаларда қолданылуының ерекшеліктері, қоғамдық ... мәні тек ... ... ... ... анықталмайды. Бұл
мәселелердің ғылыми және тәжірибелік ... әділ де, кең және терң ... ... та ... ... ... Осы екі түрлі
лингвистикалық ... ... ... ... ... мен ... даму процесінің кезеңдерін, ғылыми және жалпы ... ... және ... қасиеттерін тарихи шындық
фактілер жиынтығы (қоры) ретінде анықтайды.
Сондықтан қазақ тілінің бүгінгі ... ... ... қызметінің ішкі және сыртқы табиғаты XXғасырдың бірінші
ширегінде ... ... ... ... ... ... ізденістерден өрбиді, сол зерттеулердің нәтижелерін негіз тұтады.
Сол кездегі және қазіргі ... ... ... әлем тіл ... ... биік орын ... ғалым – А.Байтұрсынов.
А.Байтұрсыновтың ғылыми мұрасының қазақ ғылымы тарихындағы орны мен
мәні соңғы 15-16 жылда ... ... ... Ол ... бет
алысы алты түрлі.
А.Байтұрсыновтың ғылыми мұрасын қазіргі қазақ жазуында
(кириллицада) жариялау [47, 320].
Соңғы 15-16 жылда ... ... ... ... ... құрамында орын алған биографиялық очерктер, кіріспе мақалалар,
библиографиялық анықтамалар, аннотациялар [48, 3-20].
А.Байтұрсыновтың ғылыми мұрасын зерттеуге арналған ... ... ... ... [50, ... әдістемелік-ғылыми мұрасын зерттеуге арналған диссертациялар,
олардың авторефераттары.
А.Байтұрсыновтың тілтанымдық ғылыми мұрасын зерттеуге ... [52, 53, ... ... ... ... ... ... мақсатында жазылған оқу-әдістемелік құралдар [54, 67], т.б.Осы ... ... ... ... көп ... жарық көргендері бірінші,
екінші және үшінші топқа жататын еңбектер.
А.Байтұрсыновтың мұрасын көпшілікке ... ... ... ...... топқа жататын еңбектер.
Ахмет Байтұрсынов туралы ғылыми түрде жазылған еңбектер – мақалалар
мен монографиялар. Бүгін бұл проблемаға арналған ... ... саны ... Ал ... саны – екеу. Екеуінің де авторы – ... Бұл ... ... ... және ... және ... фонологиялық
көзқарастарын зерттеуге арналған.
А.Байтурсынова и филология сингорманизма» Ташкент ... ... 1995 жылы орыс ... ... шыққан. Екіншісі
«А.Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі ... ... ... 1998 жылы қазақ тілінде жарияланған. Бұл екі ... ... өте ... ... ... ... ... XX ғасырдың басында да, бүгін де, басқа
фонологиялық теориялармен салыстырғанда, мәселені ... ... де, ... ... де өзіндік орны бар екендігін дәлелдейді. А.Байтұрсыновтың
фонолог, графолог, ... ... ... тек ... ... ... ... емес, әлем тілтанымы тарихында да биік ... ... кең және ... ... ... ... ғылыми мұрасын зерттеуде монографиялық,
диссертациялық ғылыми ізденістер өз зерттеушілерін күтуде.
А.Байтұрсыновтың тілтанымдық және ... ... ... ... диссертациялар да көп емес. Қорғалған диссертациялардың
негізі ғылыми ... ... ... араб ... ... ... ... тілінің дамуындағы А.Байтұрсынов
кезеңін қарастыруға арналған.
Біздің еңбегіміз А.Байтұрсыновтың ғылыми мұрасының тілтанымдық
табиғатын ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсыновтың ғылыми мұрасы осындай ғылыми бағытта,
осындай тілтанымдық көзқарас негізінде диссертация, монография ... ... ... ... ... ... тіл білімінің, А.Байтұрсыновтың
тілтанымдық мұрасының тарихын, концептуалдық қасиеттерін, ерекшеліктерін,
даму өзгерістерін, теориялық және тәжірибелік маңызын ... ... ... үш ... ... ... ... әлеуметтік,
тілтанымдық):
1. Қазақ тіл білімінің кешегісі мен ... ... ... ... ... ... тіл ... қазіргі заман тілтанымының ғылыми
деңгейіне ... ... ... ... ... ширегінде
қарастырыла бастады және сол кезде қазақ тілтанымының негізгі теориялық,
тәжірибелік бағыты, ұғымдары, зерттеу ... ... XX ... ... ... қазақ тіл білімінде өшпес
ғылыми із қалдырған ғалымдардың, зиялылардың көпшілігі, олардың
еңбектері саяси және ғылыми репрессияға ұшырады. ... ... ... қыры мен сыры ... ... ... зерттелмеді.
Үшіншіден, уақыт кеңістігінде ғылымның тек ғылыми ғана емсе, тарихи
да ... ... Ол ... ... ... тарихи
кезеңдерінің бірінде мәңгілік ... ... ... сол
рухани байлықтың келер ұрпақтарғақаз-қалпында жету-жетпеуімен байланысты.
Яғни, ... ... ... ... ... оның ... ... деңгейінен өніп шығады.
2. Қазақ тіл білімінің кешегісі мен ... ... ... ... ... тіл әлем тарихында адам қызмет ететін барлық әлеуметтік
салаларда қатысым қызметін атқарады. Ол ... әр ... ... нақ ... ғылыми-тәжірибелік ерекшеліктері болады.
Тілдің қатысым қызметін әр заманға сай ерекшеліктерін зерттеу – ... ... тек ... емес, әлеуметтік те маңызды. Себебі тіл ... ... ... – әлеуметтік қызмет. Ал сол әлеуметтік
қызметті тіл атқарады.
Екіншіден, тілдің ... ... әр ... сай ерекшеліктері
сол кездегі қоғамның әлеуметтік салаларға ... ... де ... XX ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ тілінің зерттелу
деңгейі сол кездегі ... ... ... ... ... даму
барысын да сипаттайды.
Үшіншіден, екі замандағы қазақ ... ... ... ... ... зерттелуі тек тілтанымдық сабақтастықты емес,
әлеуметтік сабақтастықты да ... кең, ... ... жағдай жасайды.
3. Қазақ тіл білімінің кешегісі мен бүгінінің ғылыми сабақтастығын
зерттеудің нақ ғылыми маңызы.
Біріншіден, ғылым – ... ... ... ... ... ... ... үшін уақыт кеңістігі оларды өзгертетін құрал
емес. ... ... ... ... ... ... ғылыми
айналымға ендірген қазақ тілінің ұғымдары, ережелері, терминдері бүгінгі
қазақ тілтанымының ішкі және сыртқы дүниесінен үлкен орын ... Бұл ... ... ... ширегіндегі қазақ тіл білімі мен қазіргі қазақ
тілтанымының сабақтас екендігінің үлкен дәлелі.
Екіншіден, А.Байтұрсыновтың ... ... ... ... қалыптары) – қазақ тіл білімі ... ... кең және терң ... ... ... ... ... тіліндегі сөзжасам теориясын А.Байтұрсынов бірінші ... ... ... ... ... сөз ... модельдерінде қолданған.
Яғни, А.Байтұрсыновтың терминологиялық концепциясының, жалпы тілтанымдық
табиғатының негізі – әрі дәлелді, әрә ... әрі ... ... ... берген ғылыми дүние.
Үшіншіден, А. Байтұрсыновтың стилистикалық мұрасы ( жалпы
стилистика, функционалдық стилистика, нақты ғылыми стиль және ... ... ... тіліндегі ғылыми мәтіннің заман талаптарына сай
деңгейде дүниеге келуіне теориялық та, ... та ... ... қазақ тілі ғылыми мәтінінің стилі А. Байтұрсыновтың ғылыми
мәтінінің стилінен өрбіп шықты. А. Байтұрсыновтың ғылыми стилінің
эволюциялық даму ерекшеліктеріне ұқсас даму процесінің ... даму ... ... ... тереңдеді, кеңейді. Бұл жағдай
А. Байтұрсыновтың жалпы стилистикасының, ғылыми стилінің және қазіргі қазақ
тіл біліміндегі ... мен ... ... ... ... мол екендігін айқындап тұр.
Төртіншіден, А. Байтұрсыновтың ғылыми тілтанымдық, әдістемелік, т.б.
еңбектері тек бүгін емес, ХХ ... ... да [55-56, 249-281] т.б., ... екінші жартысында да [58, 400] т.б. Европа ғалымдарының
еңбектерінде биік бағаға ие ... ... А. ... ... ... ... тек қақақ тілтанымы үшін
емес, жалпы әлем тілтанымы тарихы үшін де мәні бар ... ... ... ... ... маңызы кең, терең және жан-
жақты.
А. Байтұрсыновтың ғылыми мұрасының тілтанымдық ... ... ... тіл білімінің концептуалдық, ғылыми- тәжірибелік негізі.
Ахмет Байтұрсыновтың еңбектерінде тілтанымдық, әдебиеттанымдық,
әдістемелік мәселелер тығыз байланыста зерттеледі. ... көп ... ... және ... ... ұлттық деңгейде жүргізу үшін
Ахмет Байтұрсыновтың көзқарасы бойынша ... ... және ... ... көп көңіл бөлу керек. Осы ... ... ... ... ( ... әлемі, жалпы тіл білімі) көлемде көтеріп мәресіне
жеткізуде Ахмет Байтұрсыновтың еңбегі ерекше. Жиырмасыншы ... ... ... ... ... қалыптасу процесі жүйеге салына
басталды.
Ахмет Байтұрсыновтың осы кезеңдегі терминологиялық ... ... ... ... ... ... жүр: ( Ө. Айтбаев [61-
62; 6-9]; Р. ... [63, ... Ш. ... [64, 65]; Ш. Білялов
[66, 417-430]; С. Ақаев [67-68, 176-187]; С. Ақаев пен Д. Мыңбаев ... ... [71, ... М. ... [53, 216]. Г. Ш. ... ... Бұл ... барлығының ойлары бір пікірдің төңірегінде ұялайды:
Ахмет Байтұрсынов – қазақ терминология ғылымының негізін ... ... ... және ізденушісі. Зерттеушілер Ахмет Байтұрсыновты “ қазақ
терминология ғылымының негізін қалаушы, ... ( ... ...... Бұл екі сөз тіркестерінің мағыналарында үлкен айырмашылық
бар.
Осы ... ... бір ... ... алу ... ... қазақ ғылыми терминологиясының қалыптастырушысы ма, яғни
негізін қалаушы ма? Жоқ ... ... ... ... ма? ... мысалы, Н.
Ф. Яковлев бірінші болып фонологиялық ... ... ... ( МФМ) рухында алып барған [56, 123-148 б]. Ол кезде ... ... әлі ... ... Ахмет Байтұрсынов жасаған терминдердің мағыналық, құрылымдық ... ... ... ... тән ғалымы, ғылымы, ғылыми ұғымдары, олардың
атаулары ( ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Және ғалым, я ғалымдар әр ғылыми саланың бастаушысы,
жолын салып берушісі, негізін ... ... ... Сол ... ... ... ғалымдар зерттейді, себебі әр адам, әр ұлт тек
генетикалық тегін емес, ана тілінің ... ... ... де ... керек.
Ондай зерттеулер әр түрлі болады.
А. Байтұрсыновтың ... ... ... ... ішінде 1997 жылы Қарағанды қаласында басылып шыққан екі еңбек
өзгеше орын алады. Олар:
1. Ш. Ш. Жалмахановтың “ ... ...... лингвистикасы
терминдерінің негізін салушы” атты еңбегі [54, 67];
2. Ш. Ш. Жалмаханов пен Ж. Қ. Смағұловтың “ А. Байтұрсынов – ... ... ... ... атты ... [72, 23].
Осы екі оқу - әдістемелік құралына практикалық маңызы биік десек ... ... ... аталған екі ... ... А. ...... ... ... ... ” деп аталатыны талқыланды.
Ш. Ш. Жалмаханов еңбегінің құрылымы алты мағыналық бөлшектен ... А. ... ... ... ... ... ... Еңбектің
осы бөлімін біз “ Кіріспе” деп атауды жөн ... А. ... ... ... ... тілі ... салыстыру
кестесі.
3. А. Байтұрсынұлы еңбектерінде қолданылған терминдер ( Алфавиттік
терминдер сөздігі).
4. ... тіл ... ... қатысты тізбесі:
а) фонетика
ә) лексикология
б) морфология
в) синтаксис
5. Жалпы лингвистикалық терминдер.
6. Тапсырмалар ( теориялық және практикалық).
“ А. Байтұрсынұлы ... ... ... ... туралы” атты
шағын кіріспеде еңбек авторы ... ... ... ... ... Сол ... А. ... творчестволық мұрасынан
алған орынын, ғылыми шешілімін бағалау үшін қазіргі тілтаным ... және ... ... ... әрекеттенеді.
Ш. Жалмахановтың ойларының бағытын біз қолдаймыз. ... ... ... ... ... ... негіз терең және кең болумен қатар жан- жақты да болу керек.
Яғни, А. Байтұрсыновтың ғылыми ... тек ... ... ... мен ... жағдайына қарай талқылау, бағалау біржақтылық
көзқарасты білдіреді. А. Байтұрсыновтың ... ... ... тек
қазақ тіл білімі жетістіктерінің негізінде емес, жалпы ... тіл ... тіл ... ... негізінде, солардың теориялық ұғымдары мен
атауларының ішкі табиғатының тілтанымдық қасиеттеріне сүйеніп зерттеген ... нақ ... нақ жан- ... ... Себебі А. Байтұрсыновтың
лингвистикалық және әдістемелік ізденістері тек қазақ тіл ... емес ... және әлем тіл ... ... оқыту әдістемесіне (
лингводидактикасына) маңызды үлес қосты [52-53].
Еңбектің ... А. ... ... ... ... ... беріледі ( статистикалық зерттеу А.
Байтұрсыновтың “ Тіл - ... атты ... ( 1914, 1915, ... ... ... Ш. ... ... деректеріне
сүйенсек, А. Байтұрсынов 310 ( 100%) ... ... ... 118- і ( 38,5%) қазіргі қазақ тілтанымында қолданылады, ал 192- сі (
61, 5%) қазіргі қазақ тіл білімі ... ... [58, 3 б.]. ... ... тілтанымның құрылымдық салаларына байланысты бөлшектеп,
олардың статистикалық ... ... ... ... ... (35, 4%), ... 11 ... (3,6 %), морфология- 109 термин
(34,9%), синтаксис – 64термин ( 21,3%) , жалпы тіл білімі- 18 ... ( ... ... ... ... көрсеткіштер дұрыс,
тиянақты.
Бірақ ойланатын жағдайлар көп.
1. Үш жүз он (310) ... ... 118-і ... қазақ
тілтанымында қолданылса, 192-і ... онда осы ... ... ... терминдік деңгейге көтерілген бе? ... ... ... ... ... ба? Егер ... ретінде олар термин деңгейіне көтерілген болса, онда ... ... ... ... ... ( ... ... болып кетуінде ме? Қазақ тілінің негізінде жаңа ( мағына ... ... ... да), өте қолайлы терминдердің ... ... ма? ... ... ... ... терминдердің терминдік қасиеттерінің
қуатты болмауында ма? Жоқ, әлде осы үш себептің бірігіп үлкен бір ғылыми-
әлеуметтік ... ... ... Тіл ... ... Ш. ... жасаған терминдер топтастыруды
әр термин өз орнында тұр ма? ... ... ... ... ... әрі ... тіл біліміне жататын шығар.
Енді біз жоғарыда аталған мәселелерге ... ... ... А. ... ... тіл ... топтастыруды өз орындаушысын күтіп тұрған жұмыс еді. Топтастыру
сауатты және жан- жақты жасалған.
Терминде топтастыру ... ... ... ... тіл ... сараланып жасалған. Біз осы тізбекке талдау
жасадық, сөйтіп жалпы тіл біліміне қатысты ... саны ... ... ... 18 ... одан көп ... көзіміз
жетті.
1.Фонетика, лексикология, морфология, синтаксис салаларына ... ... ... ... ... де ... Мысалы: дыбыс,
дауысты дыбыс, дауыссыз дыбыс, буын, әріп; атау сөз, сөз мағынасы; зат
есім,
жұрнақ, ... ... сөз ... ... мүше, тұрлаусыз мүше, сөйлем,
құрмалас сөйлем, лепті сөйлем, т.б.
2. Термин тек бір ... ... ... ... та болады. Мысалы:
сөз, ең алдымен, лексикология термині. ... ... ... сөз ... да, ... да, морфологияда да, синтаксисте де ... ... ... сөз- лексикологияның негізгі тіл бірлігі;
ә) сөз- жалпы тіл білімінің негізгі тіл ... ... сөз- ... да ... негізгі тіл бірліктерінің бірі (
фонетикалық сөз- барасың ба?, келе ғой) ... сөз- ... да ... ... тіл ... бірі ( сөз
бір морфемадан да, бірнеше морфемадан да ... ... сөз, екі ... ... сөз- ... де қолданылатын негізгі тіл бірліктерінің бірі ( сөз-
сөйлемдік ... ... ... ... бір я ... сөз ... Сіз кім едіңіз?).
3. Терминдердің көпшілігін тілдің бір саласына ...... Оның ... ... ... сол ... ұғымын атайды, тілдің сол
саласында жиі қолданылады. Мысалы: дыбыс, түбір, сөйлем.
4. Терминдердің ... ғана ... тек бір ... ... ... езулі, ерінді, езу- ерін- фонетикада; лексикалық мағына-
лексикологияда, т.б.
Сонымен, егер А. Байтұрсынов жасаған ... ... ... емес, ғылыми мағыналық көзқарас негізінде де талқыласақ, онда
жалпы тіл білімі саласына қажетті терминдердің саны әжептеуір көбейеді.
А. ... ... ... ... ... және ... тіл
білімдік статистикасының өзгерген түрін 5- кестеден көресіз.
а) тіл саласына қатысты терминдердің біразының ... тіл ... ... ... ... ... қолданылатындығы;
ә) кейбір лексикалық терминдердің жалпы тіл білімімен қатар сөз жасамда,
морфологияда қолданылатындығы;
б) кейбір морфологиялық терминдердің жалпы тіл ... ... ... ... т.б. кестеде көрсетілмейді.
Мұндай мағлұматты осы тармақтың бас жағында жасалған талдаудан ... ... ... ... ... ... қазіргі
тіл білімінің талаптарына жауап береді. Қазіргі қазақ тілінде терминдердің
құрылымдық тұлғасы дара және ... ... Дара ... ... ... жасалады. Күрделі тұлғалы терминдер қос сөзден, сөз тіркестерінен
жасалады. Ахмет Байтұрсынов дүниеге ... ... ... нақ ... жасалған.
Яғни, А. Байтұрсынов ХХ ғасырдың бірінші ... ... ... мүмкіншіліктерін толық ашып, қазақ тільанымның және жалпы
түркологияның сөзжасам ( деривотология) теориясының ... ... ... ... ... ... ... үлгілерін төмендегі тізбеден көріңіз.
Дара тұлғалы терминдер:
түбір сөзден: дыбыс, шақ, жақ;
туынды сөзден: сызық+ша, айту+шы, тасы+мал.
Күрделі тұлғалы терминдер:
сөз тіркестерінен: жуан ... ... ... екі ... ... ... ... дыбыс;
ә) үш сөзден: мақсат пысықтауыш сабақтас, мезгіл ... ... ... ... төрт ... ... ... сан есім, жай есептік сан есім, бұйрықты
түрдегі тілекті сөйлем.
А. ... ... ... ... статистикасын Ш.
Жалмаханов төмендегідей анықтаған: 310 терминнің 245-і ... ... 65-і дара ... ... дара ... ... 20-ы
түбір сөзден, 45-і туынды сөзден [54, 4 б]. ( 6- кестені қараңыз).
Бұл ... ... А. ... ... 310 ... жасалған. Ал қазіргі қазақ тіл білімінде қолданылып жүрген ... ... саны – 118. ... ... ... көрсеткіштерін осы ( қазіргі тілтанымда ... ... ... ... Біз ... ... ... төмендегідей:
а) дара тұлғалы терминдер саны – 36;
б) күрделі ... ... ... 82 ( 7- ... ... 7- А. Байтұрсынов жасаған терминдердің ... ... ... дара ... мен ... тұлғалыларының статистикасы
|А. Байтұрсынов жасаған | | ... ... ... терминдердің|Дара тұлғалы терминдердің саны |терминдердің саны|
|қазіргі ... тіл |36 | ... | | ... саны | | |
| | | ... | | |
| | ... ... ... ... | 82 |
| | 17 | 19 | ... ... бірнеше сұрақ туғызды: Неге А. ... ... ... ... ... ... саны дара ... санынан ( 3, 75 емес, 2,3 есе) басым? Мұндай жағдайдың ... ... тіл ... ... ... ... ... осындай ма, жоқ әлде, өзгерген бе?
Осы сұрақтарға жауап беру үшін, біз бір терминологиялық ... ... ... талдау жасадық та, оның
көрсеткіштерін А. ... ... ... ... Ол ... “ Тіл ... сөздігі ”, “ Словарь
по языкознанию” ( Сорос- Қазақстан қоры.- ... ... 1998). Бұл ... ... ... орыс және ... тілдерінде. Біз сөздіктің қазақ
тіліндегі терминдер қорын статистикалық талқылаудан өткіздік.
Сөздіктің аннотациясында сөздікте 1300-ге жуық тіл ... ... ... Біз осы ... жуық ... ... ... терминдерге
құрылымы жағынан статистикалық талдау жасадық. ... ... дара ... мен ... ... көлемін ( санын)
анықтау үшін, А. ... ... ... салыстыру үшін жасалады.
Статистикалық ізденістердің қорытындысы төмендегідей:
• Дара тұлғалы терминдер саны- 593;
• Күрделі тұлғалы терминдер саны- 562.
Құрылымы ... “ Тіл ... ... құрамындағы терминдердің
статистикалық айырмашылықтары өте аз екен ( дара ... ... ... тұлғалы терминдердің санына 31 терминге көп).
А. Байтұрсынов жасап қазіргі қазақ ... ... ... ... үлкен еді; ол терминдер қорында, керісінше,
күрделі тұлғалы терминдер дара тұлғалы терминдерден басым еді ( 2,3 ... ... ... терминдер мен “ Тіл білімі сөздігі”
құрамындағы ... ... ... ... ... ерекшеліктерді төмендегі кестеден көреміз.
Біздің санағымыз бойынша “ Тіл ... ... 1155 ... және ... тұлғалы термин бар. Сөздіктің құрастырушылары сөздікте
1300-ге жуық термин бар ... ... 145 ... ... ... ... біз анықтап шыққан 1155 термин сол 100%- дың ... ... ... пайызына көңіл бөлсек, онда мынадай
ерекшеліктердің бар ... ... ... тіл білімінде А. Байтұрсынов ... ... ... ... саны 118 (100%). Олардың ішінде ... 36 ( 30,5%), ... ... – 82 (69,5%). Яғни дара
тұлғалы терминдер күрделі тұлғалы ... 39%- ға кем. Бұл өте ... ... ... ... ... ... бірі – қысқалық.
Әрине, А. Байтұрсынов ... ... ... ... ... бұл
талапқа толық жауап беретін терминдер көп ( шақ. рай, жақ, т.б.), ... ... да ... ... терминдердің басымдығы тіл тарихы жағынан
да, қазіргі қазақ тіл білімінің термин ... ... мен ... да ... ( ... талап етеді.
II Кәсіби терминдерді қазақшалау
2.1 Ғылыми-техникалық аударма сипаттамасы, аудармаға қойылатын талаптар
Жер бетіндегі халықтар арасындағы кез келген байланыс түрі ... ... ... Байланыстың түріне орай аударма да ерекшеленеді. Яғни,
әдеби байланыстағы көркем шығармалар ... мен ... ... ... ісі әр ... дүние. Осыған орай, халықтар
арасындағы қарым-қатынас түрінің орнығуынан осы бағыттағы аударма қалыптаса
бастайды. Адамзат қоғамында ғылым мен ... ... ... пен мәдениет
саласы қалыптасқаны барщаға аян. Бұл тұрғыдан алғанда көркем аударма
дамуынан гөрі ... ... ... едәуір кеш басталған. Ол
әлемнің барлық тілдерімен бірге қазақ тіліне де ... ... ... ... ... бір ... шығарманы екінші тілде жеткізудің бір
жолы ретінде есептеген ... ... ... ... ... ... тіліндегі бастау көзін сол дәуірлерден іздеуге болады.
Ал тіліміздегі ғылыми мәтінді ... ... ... XIX ... басталады. Сондықтан да болар, қазақ ... ... ... ... ... ... ... біршама толығырақ сөз болған.
Ол туралы шығарылған еңбектер, қорғалған ... ... ... ... ... ... ... теориясы, практикасына
арналған еңбектерде де көркем аудармаға басымдық беріледі. Бұның өзі
тіліміздегі ... ... ... ... ... Ал ... аудармаға бағытталып, оны жеке сөз еткен еңбек жоқтың қасы.
Қазақ тілінде ... бұл ... ... ... ... не ... аудармаға қатысты еңбектерде үстірт баяндалады.
Негізінен, бүгінгідей ... мен ... ... дамуы кезінде
аударманың бұл түрінің ... ... баса ... аударып, арнайы
бір ғылым саласындағы мәтіннің, онда кездесетін терминдердің мән-жайын
бағдарлап, оны шешу ... ... ... ... ... ... ... бір қыры осында жатса керек.
Қалай болған күнде де, көркем аударма да, ғылыми-техникалық аударма
да «бір ... ... ... бұрын басқа тілде жазылған шығарманы анық
және толық жеткізуге» [1, 5 б.] қызмет етеді. Осы ... алып ... ... ... туралы, оның қазақ тіліндегі қалыптасу,
даму жағдайы жөнінде сөз қозғамас ... ... ... мәселесіне, оның
тіліміздегі дамуына, аударма түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... болып отырған ғылыми-техникалық
аударманың дамуы жалпы ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде аудармаға қатысты бірнеше еңбектер
жазылғанын айтып ... Сол ... ... ... ... әр
түрлі анықтама берілсе де, түптеп келгенде, авторлардың бұл мәселеге деген
көзқарастары бірін-бірі толықтырып, жетілдіріп отырғандығын атап өту ... ... бір ... ... аудармаға оның сипаты мен мазмұнын
толық ашатын ... ... ... Мәселен, «Аудару – бір тілдің тілдік
құралдары арқылы жасалған дүниені екінші тіл амалдары ... ... ... ... ... ... сөз. Яғни, ешқандай өзіндік түсіндірме, қосымша-
қоспасыз, қысқарту-толықтырусыз түпнұсқа мазмұнын дәл де дұрыс ... ... ... ... ... ... ... атты
оқулығында аудармаға мынадай анықтама береді: «Аударма – бұл ... ... де көп ... түрі. Кейде аударманы «бір тілден екінші
тілге аудару» деп түсіндіргенмен, шындығында, аудару үдерісінде ... ... ... ... ... ғана ... асырылмайды. Аударуда түрлі
мәдениет, түрлі тұлға, түрлі ойлау қабаттары, ... ... ... дәстүр,
дамудың түрлі деңгейлері, түрлі дәстүрлер мен құрылымдар тоғысады» [3, 23
б.].
Және осы ... ... о ... атты ... «Аударма сәтті
және сәтсіз орындалуы мүмкін, бірақ ең сәтсіз аударманың өзі аударма болып
қалады, себебі ол түпнұсқа мәтінін ... ... ... делінген [4,
20 б.].
А.Алдашеваның айтуынша, «аударма ісінің қазақ халқы үшін ... ... бар: оның бірі – ... ... ісін ... ... екіншісі – қазақ әдеби тілінің қалыптасуына ... ... ... аталымдар жүйесінің қосқан үлесі, жазба әдебиет нұсқасы ... ... ... [5, 14 б.]. Одан ... ... ... ... тілді
елдермен қарым-қатынас жасауға, қазақ әдебиеті туындыларын өзге елдерге
таныстыруға қосқан үлесін де атауымыз қажет. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми байланыстарды орнықтырады.
«Аударма процесі – ұлт пен ... ... ... ... қатынастарына әсер ететін күрделі де жан-жақты ... [6, ... ... жеке-жеке талдағаннан шығар қорытынды:
біріншіден, аударма бір тілде ... ... ... ... ... жеткізу, жеткізгенде де барынша толық және дәл жеткізу, ... ... мен ... ... ... ... белгілі бір
үндестік болып, түпнұсқа мәтін өз ... ... ... ... әсер ... ... мәтін де аударылған тілді оқырмандарға
соншалықты түсінікті болумен қатар, соншалықты әсер етуі ... ... ... ... түрлі мәдениет, әдебиет, түрлі салт-сана ... ... да ... адам ... қиын да ... түрі,
себебі кез келген мәтінді аудару үшін аудармашы тұлға түпнұсқа тілі ... ... ... білу ... ... ... аудармашы тұлға мәтіннің
жазылған уақытындағы ... ... мен ... халық тілінің ерекшеліктерінен
де хабардар болуы тиіс. ... ... – сол ... ... қорын,
ғылыми аталымдар жүйесін толықтыратын, жазба әдебиетін, тілді байытатын
құрал. Яғни «жазылған туынды ... ... ... төл ... бір бөлігі» [5, 18 б.]. Сондықтан да терминдерді, түрлі ұғым-
түсініктерді аудару арқылы пайда болған жаңа ... мен ... ... ... ... орын алып, оны толықтырып отырады. Одан қалды аударма
– түпнұсқадағы шеттілдік мәтіннің мазмұны басқа, яғни ... ... ... ... ... тілдік қатынастың түрі. ... ... ... ... ... ... мәселесін ғылымда адамзат
қауымының алғашқы даму ...... ... ... ... ... халықтың екінші тілде сөйлейтіндерімен ... ... ... ісі ... болған.
Адам мен қоғам өмірінде осынша маңызға ие аударма тіл білімінде де
айтарлықтай орын алады.
Олай дейтініміз, ... ... ... ... сөздер
қалыптасып, кейбір атаулардың мағынасы кеңейе түсіп, қолданыс аясы ұлғаяды.
Оған жекелеген көнерген сөздердің жаңа мағына ... ... ... ... ... және басқа тілден енген сөздер мен сөз
тіркестерінің қабылдануын қоссаңыз, аударма ... тіл ... ... ... болады.
Жалпы аударманы ауызша, жазбаша аударма деп ... ... ... ... ... мен ... зерделеу үшін біз,
әрине, негізінен жазбаша аудармаға жүгінеміз. Аударманың бұлай жіктелісінің
себебін С.Талжанов былай түсіндіреді: «Біздің ойымызша, ... екі ... ... ... ... бір ... ... халыққа ауысқанда,
мезгіліне, сол елдің ұғымына сәйкес аударылады. Бір халықта айтылған ... өз ... ... ... ... ұзын-ұрғасы беріледі.
Ауыс-түйістің алғашқы сатысы осылай басталады.
Бұл – аударманың ауызекі тарау түрі. Екіншісі, бір елде айтылған пікір
сол ... дәл ... ... ... ... әдіс ... ал ... әдіс кешеуілдеп туған әдіс. Бұл жазба әдебиетте орын
тепкен» [7, 12 б.].
Сөзіміздің басында айтып өткендей, жазбаша аударманың қазақ ... ... түрі ... қарастырылған. Бұның себебі ретінде ғылыми
аударма ісінің кейінірек қолға алынғанын атағанбыз. Бұл мәселе жалғыз ... тән ... ... Ол ... ... орыс ... ғылымының
өкілдері Н.М.Карамзин, В.А.Жуковский, М.В.Ломоносов т.б. шығармаларын
талдай отырып, ... ... ... да ... ... аударма
мәселесіне баса назар аударылғанын байқауға болады» дейді [8, 119 ... ... ... ... ... ... ... біз жоғарыда сөз еткенбіз. Оларда негізінен көркем аударма жайында
айтылғанын да атап ... ... ... ... мәселесінің жай-күйін
аңғару үшін, аталған еңбектерге біршама шолу жасаған жөн.
Аударма мәселесін ғылыми тұрғыда көтерудің алғышарты XX ... ... ... Ол ... біз алаш ... сол ... ... түрінде жарияланған аудармаға қатысты ойларынан ... ... ... ... осы ... жатыр деп даралап айтуға
болады. ... ... ... ... ... ... ... осы кезеңнен
бастау алғаны белгілі. Ал аудармаға қойылатын талап туралы сөз қозғасақ,
бұл тұрғыда ... ... ... ... Ол ... мәселесіне
байланысты ойын былай өрбітеді: «Орыс тілінде жазылған кітаптарды қазақшаға
аударушылардың есіне салатын бір сөз бар.
Осы күнде үлкен-үлкен пән ... уақ ... ... ... ... ... ... жүр. Аудармалардың (перевод)
кейбірі жақсы, кейбірі жаман ... сын, ... ... жүр. ... шарт, қандай тілек қоюымыз керек? Қайткенде аударма дұрыс болады?
Бір пікір бар: ... сөз ... ... ... дәл қылып
аудару керек, - дейді. Тағы бір пікір: сөзге сөз ... дәл ... ... ... ... ... ... өз тіліне, тілінің заңына,
өзгешелігіне қарай аудару керек, - дейді.
Біздің ойымызша, екеуі де өз ... ... ... ... Белгілі
ереже, заң, өрнек ұғымдарын баяндайтын, ... ... ... ... сөз жоқ, дәл ... ... ... Мұндай сөздер,
көбінесе, пән кітаптарында, математика заңдас ғылымдарда жолығады» [9].
Өткен ғасыр басындағы қазақ оқымыстыларының бұл бағыттағы ... ... ... ... ... алаш зиялыларының ғылым тілі, термин, терминдерді,
ғылыми мәтінді аударуға қатысты теориялық және тәжірибелік ... ... және ... атты монографиясында толығырақ сөз
болады [10].
Қазақ тілінде аударма мәселесін жеке ... ... ... болатын. Оның 1962 жылғы «Көркем аударма туралы» еңбегі ... 1975 жылы ... ... ... және ... әдебиетінің
мәселелері» атты еңбегі [7] сол кезде докторлық дәрежеге лайық деп ... ... ... ... ... бұған дейін айтылып өткендей, ... ... де, ... қазақшаға бұрынды-соңды аудармаларға шолу
жасап, қазақ елінің әр қилы ... ... сай ... орын ... үшке ... ... ... бұл тәсіл түпнұсқаның тілін,
әдеби ырғағын жетік білмеуден, оригиналдың өзіне тән ... ... ... өзіне тиімділігін көрмеуден туады. Қысқасын айтқанда,
еркін аударма әрбір елдің балаң ... ... ... ... ... ... ... әдіс – сөзбе-сөз аудару. Бұл тәсіл көбінесе,
оригиналдың тілін мол түсінбегендерде ... ... ... ... құлдық
ұрудан шығады. Содан аударма сіресіп шығады, істеп отырған ... да, ... ... та ... ... ... ... – балама (адекватный) аударма. Бұл – ең
қиын түрі. Мұның екі тілді бірдей білумен ... сол ... ... ... ... түсінетіндер орындайды. Оның үстіне автордың дыбыс
ырғағын, тілі ... сөз ... ... ... жете ... [7, 152-153 ... бұл ... ғылыми құндылығы – «50-60 жылдар тұсында
қазақ тілінде аударылған ... ... ... енді ... ... тұрғыдан
қарап саралағанда дұрысы қайсы, бұрысы қайсы және ол аудармалардың ... қай ... ... ... тартымды ештеңе
жазыла қоймаған» тұста жарық көргендігі [2, 211 б.].
С.Талжановтың аудармашылық ... ... ... ... туралы Ө.Айтбайұлының «Қазақ аударма ғылымын қалыптастырудағы
С.О.Талжановтың рөлі» атты мақаласында толығырақ айтылады [2, 205-213 ... ... ... ... сөз ... ... бірі ... академик Ө.Айтбайұлы. Ол өзінің «Тіл және аударма»
атты ғылыми мақаласында аударманы рухани баюдың, тіл мен ... ... бір жолы деп ... оған ... ... тіліміздің
халықаралық сипатын, әлемдік ауқымын кеңейтіп ... ... ... ... ... «база», «генетика», «гимн», «талант», «герб»,
«пакет», «устав», «программа» сияқты толып жатқан ... ... ... ... ... ... өз ... тапқан, сөйтіп тіліміздің
қолданыс өрісін кеңейткен осы іспетті сөздерді ... ... ... ... ... ... ... ағайын да бар – деп ... ... ... ... ... ... сөздердің бәрін қалайда
қазақшалау ағымы жетегіне ергендер бұрын да болған ... ... ... ... нәтижесін білдіретін мұндай сөздерден үркудің
қажеті жоқ», - деген тұжырым ... [2, 130-131 ... бұл ... 1990 жылы ... ... орыс тілі ... ... кірме сөздердің үлес салмағы қазіргіден
әжептәуір көбірек ... ... ... «осы ... ... деп
сендірілген кезеңде бұлай ой қозғау жөн болған да болар. Алайда қазіргі
таңда аталған ... ... ... үйлесімді, орынды ... ... ... әрі ... ... ... қиындық туғызар
мәселелерді дәл көрсетіп, оны болдырмау жайын сөз ... ... ... ... ... та ... Дегенмен мақала негізінен көркем
аудармаға ... айта ... ... ... ... «Қазақ терминологиясының дамуы мен
қалыптасуы» және «Қазақ сөзі» деп аталатын еңбектерінде ... ... ... ...... ... мен ... ықпалы жөніндегі сөз болып, терминдер жүйесін әрі қарай
зерттеуге ғылыми ... ... ... ... ... ... ... жазба нұсқалардың қазақ тілі терминологиясының
қалыптасуына, жүйеленуіне ... зор ... ... да, ... ... амалы мен көзі – аударма» екендігін нақтылай ... [12, 190 ... ... бұл ... калька тәсілінің орнын ерекшелеп көрсетіп,
«терминжасам процесіндегі кальканың рөлін ... ... ... [12, 194 б.].
Қазақ тілінде аударматану теориясына арналған ... ... де ... ... ... ... ... өзінің докторлық диссертациясында және одан кейін жарық көрген
«Аударматану лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер» атты оқу ... ... ... ... ... ... аударманың қазақ әдеби тілінің
дамуындағы рөліне, аудармадағы ұлттық түр ... ... ... бұл ... ... ... ... береді. Дегенмен де еңбекте
ақпараттық аударма туралы келелі ой қозғалады. Автор оқу құралында аударма
шығармаларды ... ... ... әдебиет, көркем аударма әдебиет деп
шартты түрде ... ... ... ... ... көсемсөз стилінің,
ғылыми, оқу-ағарту әдебиетінің, ресми іс қағаздарының тәржіме нұсқаларын
жатқызады [5, 26-27 б.].
Одан өзге Ж.Жақыповтың ... ... ... [13] ... көркем аударма туралы ... Онда ... ... ... ... тіл мен түпнұсқа тіл ара-жігін ажыратады, аударманың
қоғамдық қызметі, аударманың бара-барлығы, ... ... ... ... баламалар сияқты мәселелердің барлығын көркем аударма
тұрғысынан сөз етеді. Айта ... бір ... ... ... ... ... орнына «толыққандылық» ұғымын қолданады [13, 25
б.]. Автор бұл терминді орыс тіліндегі «полноценный перевод» ұғымының тура
аудармасы ... ... ... Аударматану саласындағы бұл ұғымның
орыс тілінде де дау тудырып, ғалымдар арасында пікір ... орын ... ... ... тілші ғалымдарының пікірлерін саралап көргенде,
біз алшақтық «нақты терминді қалай атаған жөн» ... ... ... Бұл ... ... біз ... сөз ... Дегенмен автордың
«Аудармашы анықтамалығы» атты еңбегінің соңында берілген сөздікте барабар
аударма түсінігіне мынадай анықтама береді: «түпнұсқадағы ... мен ... ... ... тілдің құралдары арқылы жеткізу. Барабар аударма
көркем аударманың мақсаты болып табылады, ... ... ... кейде «толыққанды аударма» термині қолданылады», сонымен бірге ғалым
осы сөздікте «толыққанды аударма» ... де ... [14, 96 ... ... ... ... мәселелері айқындалып,
аудармашының ... ... мен ... ... кездесетін нақты
жайттарға орай әдістемелік кеңестер ұсынылады. Мұнда аударманың ауызша,
жазбаша түрлерінің ... ... ... ... тіл мен ... тіл ара қатынасы туралы В.Н.Комиссаров
былай дейді:
Аударма түпнұсқаның сөзін жеткізуі керек;
Аударма түпнұсқа ойын жеткізуі ... ... ... оқылуы керек;
Аударма аударма сияқты оқылуы керек;
Аударма түпнұсқа стилінен көрініс беруі керек;
Аударма аудармашының стилін аңғартуы ... ... ... ... ... ... керек;
Аударма аудармашымен кезеңдес шығарма ретінде оқылуы керек [4, 31 б.].
Сонымен, аударма мәтін – түпнұсқада берілген ойдың толыққандылығы
мен аударма тіл ... ... ... екі ... ... ... авторының бірлескен жұмыстарының жемісі.
2.Аудармашының жоғарыда айтылған ... тілі мен ... ... ... ... аударылатын мәтін туралы хабары да ... ... ... ... – өзіндік қиындығы мол
жұмыс. Шығарма тіліндегі терминдерге нақты балама табу оңай ... ... де ... ең ... сол кәсіптің, аударма ... ... ... ... ... шарт. Себебі ғылыми-техникалық мәтін арнайы бір
салаға қатысты болғандықтан, ... сол ... ... ... ... ... ... түсіне алмаса, ондай адам жасаған аударманың дұрыстығына,
ондағы терминдердің дәлдігіне күмән келтіруге болады. ... ... ... ... өзі аударатын ғылыми еңбек жайында мол мағлұматы
болғаны және аударатын материалдың жай-жапсарын да ... ... ... ... ... ... түпнұсқа тілде тура мағынасында ... ... ... ... жағдайда кемшіліктерге ұрынбас үшін, сол терминдердің түпнұсқа
тіліндегі барлық ... білу аса ... ... ... ... ... ... машинаның құрал-саймандары туралы толық мәліметі
болмай, олардың атқаратын қызметін білмей аударма дұрыс, сауатты шығады деу
қиын. Аударма ... сай, ... ... үшін ... тіл ... ... мамандары айналысқаны дұрыс. Себебі сала маманы өз ісіне жетік болумен
қатар тілді өз ... ... ... Бұл ... сала ... тіл
маманынан басымдығын білдіреді.
Аударушы адам өз саласының нағыз маманы болса және ... ... ... ... тіл заңдылықтарын сақтай білсе,
сонда ғана түпнұсқа ... ... ... толық баяндап бере алады. «Өйткені,
ғылыми-техника аудармысы ойжотамен ... ... ... Ғылыми
атауларды ала-құла аударуға, қарадүрсін сөздерді бет алды қолдануға жол
бермейді» [23, 246 ... ... ... ... ... терминдер алатыны
айтылды. Ал сол терминдердің аударма тіліне дәл, нақты берілуі – ... ... ... ... Аударма үдерісінде аудармашы алдында кез
келген терминнің аударма тілдегі баламасын таңдау ... ... ... дәл ... ... тудырады, өйткені түпнұсқа тілде
термин ретінде бұл атаудың ... ... ... ... ... қандай да бір байланысы бар мағынасы алынуы мүмкін. Бұндай
арнайы мағынаны түсіну үшін термин ... ... ... оның ... барлық нұсқасындағы мағынасын білу керек. С.М.Стрелковский ... ... ... ... өзек ... сөз ... ... «Аудармашыға термин ретінде қолданылған сөздің бастапқы мағынасын
білу маңызды. Себебі сөздің бастапқы мағынасы терминнің нақты ... ... ... ... ... ... ... нақты
мағынасы кейде «сөздің ішкі формасы» деп ... ... ішкі ... ... терминнің мазмұнын терең түсінуге мүмкіндік береді және
аударма ... оған ... ... ... табу жолдарын көрсетеді» дейді
[24, 60 б.].
Сондықтан да ... ... ... ... ең қиын да күрделі жұмыс – ғылыми терминдерді дәл, нақты бере
білу. Аударма жұмысындағы, оның ... ... ... ... ... ... болар, тіл білімінде терминологиялық
аударма мәселесін жеке сөз қылып жүрген ғалымдар да жоқ емес. Атап ... ... ... ... бір түрі ретінде
терминологиялық аудармаға мынадай ... ... ... ... шет ... ... ұлт ... тиісті баламасы жоқ терминдер
болса, соларға сәйкесетін жаңа терминдер жасалады.
Жаңа терминдер мен ... ... ... ... ... ... ... мен машық ... ... ... ... ... ... жаңа терминдерді жиі жасауға тура келеді»
[25, 56 ... бұл ... ... ... ... ... пен С.Флорин
тұжырымдарымен сәйкес келеді. Аталған ғалымдар өздерінің «Непереводимое в
переводе» атты ... ... ... ... үш қағидат
ұсынады: «1. Терминологиялық аудармадағы негізгі қағида – термин терминмен
беріледі. 2. Аударманың ... ... ... тек ... ... терминологиялық мәнде болмаса, өзіне ... ... ... және ... ... жүйесінен ажыратылса ғана рұқсат ... ... ... балама термин болмаса ғылыми мәтінде оны түпнұсқа ... ... жаңа ... ... не ... ... бірлікке
терминологиялық мағына үстейді» [26, 285 б.].
Жоғарыда келтірілген екі пікірді ойша ... ... ... ... ... ... және тіл ... термин аудару мәселесін
терң зерделей келе, терминологиялық ... жеке ... ... ... ... да, жалпы аударманы көркем және ақпараттық деп
бөлсек, оның ішінде ақпараттық аударманың өзін ресми құжаттар ... ... ... деп ... ... ... ... күн талабымен үндес, ең өзекті, кең қолданыстағы, ... ... ... екендігін ескерер болсақ,оның әр түрін ... ... жөн ... деп ... Бұл ... ... ... әрі
дамып, жетілуіне де жақсы серпін береді деген ойдамыз. ... ... ... ... ... мәтін құрамындағы терминдерді
аудару мәселесін осы тұрғыдан қарастырған дұрыс.
Жоғарыдағы ғалымдар пікіріне сүйенсек, ... ... ... ... – негізгі шарт. Яғни, қазіргі терминология
ғылымында сөз болатын өзге ... ... ... мәселесі де
терминологиялық аудармаға негізделеді. Себебі өз тілінде термин жасауда кез
келген ғалым термин болып ... ... сол ... ... ... өз ... ... тырысады, басқаша айтқанда аударады. Ал өзге
тілден ... ... ... тіл ... ... әдіс-тәсілдер
барлығы белгілі. Олар:
Қолданыстағы дағдылы сөздердің мағынасы жағынан ... ... ... ... түрлі қосымшалар жалғау арқылы жаңа сөздер
қалыптастыру, (мәселен, магнит – магниттеу);
Қолданыстағы жеке сөздердің бірігуі арқылы жаңа сөз жасау;
Сөз ... ... ... яғни ... ... ... екі немесе одан да көп сөздердің
тіркесуі арқылы жаңа сөз жасау;
Терминология мен жаңа терминдер жасау мәселесін қарастыру кезінде бір
жағынан, ғылыми ... ... ... сөздің қысқалығы талап ... ... шет ... ... ... тура келеді. Оның екі жолы
бар: а) терминді дайын ... ... ә) ... ... ... ... ... әдісі) [27, 4 б.].
Бұл талаптардың барлығы түптеп келгенде, терминді, ғылыми-техникалық
мәтінді өз ... ... ... ... бұл ... бәрі осы ... ... Ал осы әдістер арқылы жасалған терминнің сәтті-сәтсіз
шыққандығы өз ... ... ... Бұл ... ... аударма
саласындағы барабарлық мәселесі туындайды.
Ғылыми-техникалық әдебиет аудармасында түпнұсқа тіл материалының
аударма ... ... ... ... ... ... ... қатар
толық пара-парлық болмауы мүмкін. Бұл екі тіл ... ... ... ... ... ... екі тілдің де
ерекшеліктері ескерілуі керек.
Термин аударудағы барабарлық – ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерде барабарлық мәселесінің осы тұрғыдан ... ... ... тіліндегі мәтіннің мағыналық-
стилистикалық жағынан толық ... ... ... барабарлық мәселесі
аударматану ғылымымен бірге дамып, ... ... ... зерттеу
еңбектеріндегі мына тұжырым дәлелдейді: «1950 жылдың басында 1960 жылдың
аяғында аударманың лингвистикалық теориясының негізін ... ... ... ... ... түпнұсқаның толық семантикалық-
стилистикалық баламасы ретінде қабылданды» [28, 47 б.].
Аударма жұмысының нәтижесін бағалауда ... ... ... ... ... ... ... арасында да пікір алшақтығы байқалады. Бұл туралы А.Алдашеваның
жоғарыда аталған ... ... сөз ... Онда ... бұлайша жіктеу
кезінде ғалымдар түпнұсқаның тілдік және стильдік ... ... ... ... тілдік-стильдік бірліктерімен
берілуіндегі ... ... ... ... [5]. ... «соответствие» (Я.Рецкер), «эквивалентность» (Ю.Найда,
В.Комиссаров, А.Швейцер), ... ... ... ... терминдер ұсынылған. Аталмыш терминдерді бір ұғымда
қолданатын және ... ... ... ... ... ... да кездеседі.
Алайда, біздіңше, ол терминдердің жалпы мағынасы мен олар қамтитын
ұғым-түсініктер біір-біріне үндес, бұндай ... ... де ... түседі.
Неміс ғалымы В.Коллер Aeguivalenz (нем) / ... ... ... өте кең ... ... Оның ... ... түпнұсқа мен оның аудармасының мағыналық, мәтіндік,
стилистикалық, ... ... ... функционалдық,
коммуникативтік, прагматикалық ұқсастығы. Сондай-ақ түпнұсқа мен аударманың
қабылдаушыға әсер етуінің бірдейлігі [5, 120 б.].
Ал, ... ... ... ... ... ... ... у иноязычного получателя (переводимого сообщения)
реакцию, соответствующую ... ... ... деген
анықтама берсе [29, с. 270] Р.К.Миньяр-Белоручаев аталған терминді ... ... ... ... ... мен форма бірлігін басқа
тіл құралдары арқылы қайта жаңғырту. Барабар аударма көркем аударманың
мақсаты ... ... ... ... ... аударма» терминінің
«түпнұсқаның мағыналық мазмұнын нақты жеткізу және оның ... ... ... екендігін ескеріп, оның орнында «толыққанды
аударма» терминін қолдануды ұсынады» [30, 221 б.]. ... бұл ... ... ... ... ... ұсынған «полноценный
перевод» терминін де қолданады.
Я.И.Рецкер «О закономерных соответствиях при ... на ... атты ... ... тіл мен аударма тіл бірліктерінің
арасындағы контекстке тәуелсіз «тең ... ... ... деп ... [5, 120 ... ... ... «эквивалентность» термині
астарында семантикалық сәйкестіктің болуын ескереді де, ... ... мен ... ... ... ... деңгейі барынша
бірдей болуынан көрінеді. Яғни, жақсы не дұрыс болып ... ... ... ... ... терминін қолдану артықтық етеді» ... 118 ... ... художественного перевода» еңбегінде
«адекватность» пен ... ... ... айырмашылығы
жоқтығын айтады: «Эквивалентность стилистическая и содержательная в
переводе». Бұл – ... мен ... ... ... ... ... ... мазмұндарының сәйкестігі мен ... ... ... ... ... ... [32, 197 ... «адекватты» дегеннен гөрі «полноценность» терминін ... ... деп ... да, ... ... мазмұнының ойын нақты жеткізу
және оның толық функционалдық-стилистикалық ... ... ... [1, 127 ... ... ... переводоведческий словарь» сөздігінде
«адекватный перевод» терминіне 14 түрлі анықтама ... [33, 254-255 ... ... де ... айтылған пікір алшақтығын шешіп бере
алмайды. Автор ұсынған ... біз ... сөз ... ғалымдар
пікірінің негізінде жасалған. Яғни бұл ұғым төңірегінде қазақ тілінде орын
алып жүрген пікір ... ... осы ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде бұл ... ... ... деп атап ... де, ... ... мен
терминтанушылар арасында ғылыми тұрғыда «барабарлық» ... ... ... Бұл ... А.Алдашева, Ө.Айтбайұлы, Ш.Құрманбайұлы,
М.Қожаева т.б. еңбектерінде барабарлық мәселесінің ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі аударма терминдерін зерттеген М.Қожаева «барабар
аударма» ұғымына мынадай ... ... ... – 1) ... аударма; 2) толыққанды алмастыру;
3) түпнұсқа мәтініне толық сәйкес келетін ... ... 4) ... ... ... 5) ... ... мен пішін бірлігінің
аудармада берілуі; 6) поэтикалық мәтін; 7) әдеби аударма» [34, 19 ... да бір ... ... терминін бір тілден екінші тілге
аударудағы барабарлық көптеген мәселені шешуді талап етеді:
Термин дұрыс ... ... ... ... ... болу ... Бұл ... тек қарастырылып отырған сала
терминологиясымен барынша таныс болғанда ғана қол жеткізуге болады.
Аудармадағы ... ... ... ... Ол үшін термин
бейнелейтін ұғымды айқындау қажет. Егер аудармадағы термин көп мағыналы
болса, онда бұл ... ол ... ... мағынасын таңдау әрекеті
қиындатады.
Аударма тілде түпнұсқа тілге сәйкес келетін, аударылатын терминге
мағыналық жағынан тура балама болатын термин ... ... ... ... берілген терминнің бірнеше синонимі болатын ... ... ең ... ... ... ... ... өз деңгейінде орындалмауы қазіргі таңдағы термин
шығармашылығындағы мәселелердің туындауына жол беріп отыр.
Яғни, термин аударудағы барабарлық – ... ... ... ... ... ... ... аударудағы мақсатына
барынша қол жеткізушілік. «В нестрогом употреблении адекватный перевод –
это «правильный» перевод» [3, с. ... ... ... ... термин аталымдары
«Баспа» деген сөз – кең мағыналы сөз. ... ... ... ... ... шығарумен айналысу кез келгеннің қолынан келе бермейтін
күрделі де қиын іс. Ол үшін ... ... ... ... өз ісіне
шығармашылық тұрғыдан қараушылық сияқты қажеттілігін былай ... ... ... ... өнер ісіне бейімділік,
техникалық іске құмарлық сияқты қасиеттердің болуы шарт.
Демек, кітап шығару ісі еріккеннің ... де ... ... ... ... ... ... та емес. Ол саясат ісімен ... ... ... ... ... ... үшін ... ізденіске негізделген талмас
еңбек керек. Ал еңбектің жемісті болуы тиімді пайдаланылған амалдарға,
әдістерге, тәсілдерге ... ... ісі ... өте кең ғылым саласы болып саналады. ... ... асыл ...... ... ... елге кең ... қызметін
айрықша бағалауға тиістіміз. Бұл функциясы қоғамдық қажетті ақпаратты ... ... ... ... сай мейлінше мезгілінде жеткізуге
жегілген журналистика міндетімен қауышып ... ... мән ... ... ... ... ... келетін болсақ, олардың дені
шет тілдерден келген кірме ... ... ... ... бұл ... да ... жетістіктеріміз біршама. Мәселен, түпнұсқа,
қолжазба, теру, түптеу сынды баспаға қатысты сөз тіркестері қазақ ... ... ... ... ... сөздердің қатарында.
Баспахана – баспа ісінің құрамдас бір бөлігі. Басқаша ... ... ... ... көру ... еместігі секілді, баспа
өнімінсіз баспахана ... да ... ... ... ... ... қараң егіз сала. Баспалар ... ... ... ... ... ... басып шығаруға дайындайды. Қандайда
болмасын полиграфиялық дайын өнімдер ... ... ... ... ... атлас, карта, буклет, проспекті, жарнамалар, открытка тағы
басқалардың барлығы баспа ісіне қатысты аталымдар болып табылады. ... ... ... жаздырып, салдырып, түсіртіп, жасатып алған
мәтіндер мен түрлі суреттердің негізінде жарық көреді.
Оқушы ... ... ... ... ... қандай
сипатты, қандай көлемді, қай түрлі, қандай мәнді болмасын ... ... ... Ол ... ... ... ... өткеннен кейін өндіріске түсетін және
полиграфиялық ... мен ... ... ... түпнұсқалардың бәрі
баспалық деп аталады. Одан кейінгі кітапшалау, ... ... да ... ... бері ... тілінде қолданылып келеді. Мәселен:
баспахана, қолжазба, қаріп, түптеу, ... ... ... аталымдары
ана тілімізде.
Бір әтеген-айы тіліміздің өзге салаларындағыдай баспа ... ... ... ... таза қазақша баламасын тапқан сөздер
саусақпен санарлық. Бар болғанның өзінде пайдаланылу аясы өте тар. ... айта кету ... адам ... ... рөл атқаратын бұқаралық
ақпарат құралдарында терминология мәселесі көтеріліп жүргенмен, баспа ісіне
қатысты аталымдардың талданып, талқылануы, ... ... ... ... сирек кездеседі. Тіпті жоқтың қасы десе де болғандай.
Атап өтерлік жай, елімізге нарықтық жүйе ... ... ... ... де күннен-күнге қарқын алып отыр. Осындай жағдайда, яғни ... ... ... байланыс артып отырған уақытта сырттан
келіп, ... ... ... ... ... ... күрт ... заңды
нәрсе.
Сонымен баспа ісіне қатысты аталымдарды ... ... ... ... ... ... ... пікірлерін
негізге алайық. Өйткені қазіргі кезде терминологияға қатысты ... екі ұдай ... ... Олардың біразы сырттан келген кірме
сөздерге қазақша ... ... ... ... енді бірі ... ... ... сұрайды.
Д. С. Лотте: «Кірме терминдерді дайын күйінде қабылдау, әрине ... ... ... екені белгілі. Осы жеңілдік орыс тіліндегі
ғылыми техникалық ... ... ... ... ... әкеліп тіреді»[99] - деп атап көрсеткен болатын.
Ал, Ғ. ... «Тіл ... ... ... барады» деп аталатын
мақаласында халықаралық терминдерді қазақшалауға өз қарсылығын білдіреді.
Ол: «Әр тілдің өзінің заңы бар, құр ... ... ... ... ... орыстың әр сөзіне балама іздеп, тілді шұбарлаудың қажеті жоқ. орыс
тілінің өзінде шет тілі ... ... ... жоқ па? ... ... ... ... мағынасын дәл түсіну үшін де ол өте
қажет» деген болатын. [100]
С. Жүнісовтың: «Шет ... ... ... ... орыс тілі арқылы
келген сөздер. Оларды орыс ... ... ... ... қолданып
келдік... енді орысша терминдерді келсін-келмесін тікелей, не жобалап
аударғанымыздай, ... ... ... ... ... шетінен қазақшалай бастадық» [101] , - деп айтуынан да халықаралық
терминдерді аудармай ... ... ... ... ... таңда шет тілі терминдерін қабылдау – қазақ
терминологиясының күрделі де қиын ... бірі ... ... ... ... сол ... ... тіл шұбарлығына ұрынамыз,
ұлттық ғылымымыздың тілін қазақ тілінде өркендете алмаймыз. Ал ... сол ... ... ... ... дыбыстық
ерекшеліктерімізге бейімдесек, тіліміздің тарапымыздан балама тапсақ, ... ... ... ... яғни ғылымнан, ондағы жаңалықтардан қол
үзіп, сырттап қалмаймыз ба ... ... ... Осы ... ... екі ... ... отыр.
Бұл әлі өзіндік шешемін таппаған күрделі мәселе, қалай болғандада ... ... ... ... бір ... салу керектігі күн ... ... ... ... ... тіл есебінен еніп отырған жаңа сөздердің,
терминдердің легі бұрын-соңды мұндай көп мөлшерде болып көрген емес. Қазір
қалай ... ... ... та сол ... ... ... тиімді ереже
қабылдауы терминология ғылымындағы аталмыш мәселелерді шешуге орасан ... ... ... ережеден келешек ұрпақтың опық жемейтініне кім
кепіл. ... ... ... ... ... ... ... міндет тұр. Термин қабылдауда ұлтын, тілін
сүю деген осы екен деп келсін-келмесін бәр бағытта термин атаулының ... ... не ... әлемдік мәдениеттен, ғылымнан шеттеп
қаламыз деп шет ... ... сол ... қабылдау сыңаржақтылықты
білдірсе керек» [102].
Терминология жөнінде ... ... ... келе, ҚР ҰҒА
корреспондент-мүшесі Ө. Айтбайұлы ... ... ... ... міндеттері» деген мақаласында ... ... ... ... ... келе, ұлттық терминді қалыптастыруға қажетті
принцптерді атап көрсетеді. Ғалымның пайымдауынша ... ... ... ... керек.
Бірінші принцп: Термин жасау үшін қазақ тілі сөз байлығын барынша
сарқа пайдалану қажеттілігі.
Екінші принцп: ... ... ... тілінің сөз байлығы жетпеген кезде
туыстас түркі тілдері сөз байлығын сарқа пайдалану принцпі.
Үшінші принцп: Интернационалды терминдерді ... ... ... ... осы ... үш пунктке бөліп қарайды:
а) Интертерминдердің мағынасын дәл ... ... ... ... ... ... ... калькалау; б) Мұның ... ... ... ... қазақ тілінің заңдылығына бағындыра
икемдей қабылдау.
Төртінші ... ... ... ... принцпі. Мұнда да негізінен
сөз байлығымызды сарқа пайдалана отырып, өзге терминдерді өзіндік етіп
алудың жолдары қатты ... ... ... ... ... ... ... негізінде белгілі бір
қалыпқа түсіп, соны қатып ... ... ... қабатты құрайтын
болғандықтан да шарттылық болмай тұрмайды. Бұған саналы түрде барып отыруға
тура келеді.
Осы негізгі бес ... атап ... ... Ө. ... ... ... принцп ұсынады.
Алтыншы принцп: Терминдерді жазу принцпі.
Жетінші принцп: Термин мәселесі үнемі мемлекет тарапынан қамқорлықта
болу принцпі болып табылады [103].
Ал ... ... Р. ... «Ана ... газетінде жарияланған
«Тілдегі жаңалықтардың сыры неде?» атты ... ... ... ... ... біз ... ... баламалардан әлдеқайда өзгеше, кең екендігін де ... ... ... ... хас мағыналық реңктер болатындығын ескеріп,
көптеген тілдер оларды аудармай, дәстүрлі ортақ элемент ретінде ... ... олар ... ... ұзын-ырғасын білдіретін сөздер
тілдердің қай-қайсысынан да табылатын еді ғой» [104], - дейді. Ғалымның бұл
сөзін ... ... де ... ... Өйткені бәрімізге
белгілі баспа ісінде қолданылатын аталымдардың дені – ... ... ... ... сіз ... ... қызу ... қоймай, интертерминдерден көз сүріндіруіңіз мүмкін. Мысалы, кез-
келген ... ... ... үшін автор өз туындысын редакцияға әкеледі.
Осындағы автор сөзі ...... ... ... ... ... сондай-ақ мәдени-әлеуметтік санат ретінде қарастырылатын ұғым.
Қазіргі өнертануда, әдебиеттануда қалыптасқан түсінік бойынша автор - ... ... ... өз ... ... ... ... көркемдік
танымын әйгілейтін шығармашылық тұлға.
Автор санаты шығармашылық қабілет, шығармашылық даралық, дара
дүниетаным, ... ... ... өмір ... ... ... талданады. Әлемдік өнертануда автор ... ... ... жоқ ... де ... қажет.
Ал баспада автордың орны ерекше, өйткені онсыз ... ... жоқ. ... ... ... мен ... ... келісім шарт, автордың өтініші,
автордың түзетуі, авторлық ... ... ... ... авторлық
қаламақы, авторлық белгі, авторлық түсініктеме және авторлық ... ... ... өз ... жүре ... қолжазбасы баспаға келіп түскен соң баспагерлер қызу жұмысты
бастап кетеді. Кітаптың шығу мерзімі мен сапасы түпнұсқа ... ... ... ұйымдастыруға байланысты. Авторлық түпнұсқа ... ... ... немесе аудармашы немесе құрастырушы баспаға өткізген
басылымның ... ... ... – редактура. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кемшілігін түзету керек.
Автор түпнұсқасы терілген болса редактор оны сканерден өткізіп, түзетуді
екінші нұсқаға жасайды.
Терім – егер ... ... ... ... ... ... беттеуге
ыңғайланып теріледі.
Корректура – негізгі мақсаты ... ... ... ... ... ... немесе қайталанған тұстарын түзетеді.
Негізінде бір корректор оқып ... ... ... ... Бұл ... деп ... ... қарындашпен түзету енгізеді. ... ... ... қарап шығып, корректура сауалдарына жауап береді.
Келесі процесс разметка рукописи (қолжазба разметкасы) – бұл процесске
автор, редактор, көркемдік және техникалық ... ... ... ... ... ... ... таблицалар,
сілтемелер, иллюстрациялар т.б) тексереді.
Дайын ... ... ... ... еді. Бұл ... ... (пішінге келтіріледі), яғни иллюстрациялар орналастырылады,
таблица, сілтеме формаларының ... ... ... ... ... ... Мысалы, абзатц, абреже, ... ... ... ... ... ... және қалай орналастырылатыны қаралады.
Мұнда көрсетілген баспа аталымдарын да ... ... ... пайдаланып жүргенмен, олардың кірме сөздер екенін біреу білсе,
екіншісі оған мән бермейді.
Мысалы: Абреже ... ... ... ... - ... ...
тараудағы негізгі немесе қосымша тақырыптардың тізімі. Ол тақырыптан кейін
мәтіннің алдына орналасады.
Абзатц – азат жол немесе шегініс ... ... ... ... ... ... ... сара жолын көрсететін шегініс.
Шегіністі сара жол ... жаңа жол деп те ... ... ... екі
шегініс аралығындағы мағыналық тұтастығы бар бөлігін де шегініс дейді. Бұл
сөз неміс тілінен (abzetsen) аударғанда жылжыту ... ...... аcutus ... аударғанда – әріпке екпін түсуі. Бұл
белгі сөздің логикалық немесе дұрыс айтылуына мән ... ... ... ... ... сөздің қалай дұрыс оқылуын екпіннің түсірілуне
байланысты ... ... ... Ал, ... ... аударғанда «accentus»
– екпін) – бұл да әріптің үстінде немес ... ... ... Ол екі
бірдей қатар тұрған әріптің бір-бірінен еркешеленіп қалай оқылатынын
білдіреді.
Пагинация ... pagina – бет ... ... шыққан. Кітап беттерін
немесе бағаналарға, колонкаларға цифр қою. Оның бірнеше түрі болады:
әріптік ... ... ... ... ... деп ... процессінде тағы бір жиі қолданылатын аталым – апрош. ... ... ... ...... ... білдіреді. Сөздерді
бір бірінен ажыратып тұратын ашық жер(пробел).
Кітап ... ... ... ... ... сол жақ не оң жақ жиегінде
орналасқан ... ... ... ... деп ... Бұл француз
тіліндегі «bordure» сөзінен шығып, шеті деп ... ... ... ... ... ... ... қандай қаріппен теріліп, яғни
оған қандай кегль ... ... де ... ... ... сөзінің
өзін де немістерден алыппыз. Ол – литерлердің мөлшерін білдіреді. Яғни
әріптің биіктігі мен ... ... ... көрсетеді. Оның да бірнеше
түрі болады. Мысалы: Брилиант атты 3 п ... тең ... 4п (~1,5 ... тең болатын диамант қаріпі және 7п (~ 2,63 мм)-кетең миньон атты ... ... ... ... ... ... 9п (~ 3,38 мм)-ке тең ... мен 14 (~5,26 ... тең ... ... атаулары неміс тілінен
кірген сөздер.
Сонымен, кітап құрлысының, ... ... ... ... ... ... ... үйлесуін ұйымдастыратын – ... ... ...... ... де ... ... көрсетілген процесстерден өткен түпнұсқа енді полиграфияға
жөнелтіледі. Баспаның бүкіл ... ... ... ... ... ... өңделіп, түзетілген соң басынан өткеретін техникалық
жұмыстардың барлығын өткізетін полиграфия сөзінің өзі кірме ...... ... ... ... ... (polus – көп,
grapho – жазамын) дегенінде жатыр. Бұл сөз орыс тіліне он сегізінші ғасырда
Франциядан ... ... етем ... әр бір ... ... ол ... ... мұқабашы болады ма, бәрібір, өзі еңбек етуге бел байлаған өндіріс
саласын – полиграфияның не екенін ... ... ...... ... Ол ... мен ... ең
үздік жаңа жетістіктерін пайдаланып, үнемі жетілдіру мен дамыту үстінде.
Осындай үздіксіз жетілдіру полиграфистерден ... ... және ... ... ... ... ... қызметтеріне шығармашылық
тұрғыдан келуді талап етеді.
Полиграфия өнімі – ... ұзақ ... ... ... ... ... хабарлар мен насихаттың таптырмайтын негізгі көздерінің бірі. Ол
әлеуметтік және саяси күрестің, ағарту ісінің, ... ... ... ... ... ... қуатты құралы. Ұлы
ғұламалар кітап басып ... ... ... ... ... табумен бір
санатқа қойып, басу станогының пайда болуын орта ғасырлық ... ... ... ғылымның дамуының шарықтатқан негізгі факторлардың бірі ... ... ... ... ... ... Гутенберг шығыңқы баспа
тәсілін қағаз материалдың өзгешеліктеріне қарай ыңғайлап, жетілдіріп, баспа
станогын ойлап ... Осы ... ... ... ... ... жұмысы
әлдеқайда жеңілдеді.
Полиграфия – техниканың бір саласы, баслым өнімдерін – кітаптарды,
газеттерді және басқа да ... ... ... ... ... өндіру, әлбетте бейненің (баслым формасының) бетіндегі
бояуды, қысым арқылы таңба түсірілетін материалға (қағаз не ... ... ... ... ... осылай қайта-қайта көшірудің
нәтижесінде тираждық ... ... Әр бір ... ...... ... Табақтардың тираждық деп аталатын себебі мынадан:
басылатын табақтардың жалпы саны тиражбен, яғни ... ... ... ... ... үшін ... алынған даналардың санымен анықталады.
Полиграфияға түскен түпнұсқа тағы бірнеше кезеңнен өтеді. «Кітапшалау-
түптеу процесі» – ... және ... ...... ... тұрады.
«Кітапшалау» - деген термин – кітапша ... ... яғни ... ... ... мұқабамен қапталған басылым деген сөз. Ал,
«түптеу» ... ... ... ... қап, яғни ... ... түптеуге
арналған қап деген сөзден шыққан.
Полиграфиялық техника мен технологиялардың даму ... ... ... ... ... ерекшеліктерінің өзгеруіне қарай
(нарықтың және тапсырыс берушінің сұранысына, экономикалық шығынды азайту
және т.б. ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер енуде.
Басылым блогын қалыптастыруға ... ... ... ... мен мақсаттары бірдей болғандықтан ... ... ... ... кесу ... белгілі бір
бөліктерге бөлу, бүктемелеу, престеу және көптеген аралық операциялар)
- осы ... ... ... да ... деп аталады. Өйткені осы ... ... де, ... ... ... дайындауда орындалады.
Полиграфия өндірістеріндегі кәсіпорынның өндірістік қуатына қарай
технологиялық операцияларды әр цехтарға ... ... ... кітапшалау цехы мен түптеу цехтары бір-бірінен бөлек, бірақ
қатарласа орналасады. Бұл әр ... ... ... ... мен қуаттарына да байланысты болады.
Енді «кітапшалау» және «түптеу» процестеріне ... ... ...... ... дәптерлерден блокты
жинақтау, нақты бір әдіспен блокты ... ... ... ... ... ... ... сапасын тексеру және орап-буу
процестері жатады.
Түптеу процестеріне - қатты түптеу ... ... ... ... ... ... Осы түптеу қаптарына кітап блогын қондыру,
түптеу қабына із салу (биговка), бронзалау, лак ... ... ... ... ... ... қолданып, басып шығару және т.б.
операциялар жатады.
Барлық кітап-журнал, кітапшалар және тағы да ... ... ... ... процестерінде орындалатын барлық
қалған операциялар жатады.
Кітапшалау-түптеу өндірісі өз ... ғана ... ... ... ... ... басылымдар мен өнімдер бірнеше түрге бөлінеді:
- ақпараттық (мәтіндік, ноталық, картографиялық және ИЗО ... ... ... ... ... емес басылым, журнал басылымдары,
беттік басылым, газет ... ... ... плакат, жиынтық
басылымдар және балаларға арналған кітапша ойыншықтар)
- көлеміне қарай (кітап, брошюра, листовкалар)
- ... ... ... бір томды басылым, көп томдықтар, шығармалар
жинағы және таңдамалы шығармалар)
Баспа ... ... ең ...... Ол ... әртүрлі
тәсілдермен біріктірілген, көптеген ... ... ... ... ... ... олардың бөліктері,
бейнесуреттер, форзацтар, мұқабалар, түптеу ... ... ... т.б.) бірлесуі, қолдану варианттарының ... ... ... ... ... ... баспаға түскен соң, оның жоғарыда көрсетілген ... ... түрі ... Қағаз дегеніміз жабысу күшетрінен жұқа табақ
етіліп лента жасап қосылған ... ... ... ... ... ... ... кеуекті материал. Қағаздың құрылымына және
қағазды даярлау жүйесіне, ... ... ... мен оған әсер ... ... ... бірінші – басылым цехының атмосфералық
жағдайының әсеріне ... ...... ... ... ... – ішкі ... босаңсу дәрежесі. Қағаз қысымы бірқалыпты дәрежеде
болу керек. Қағаз өндірудің негізгі шикі заттары: өсімдік талшығы, ... ... ... ... ... тағы басқа. Химиялық жолмен алынған
қағаздарды – ... ... деп ... Олар ... ... ... ... салмағы 1м квадрат – 250 гр. Дейін болу керек.
Одан жоғары болса – ... ... деп ... Қағаздар бір, екі
қабатты болып келеді. Қағаздың ылғалдығы аз болса, ... тез ... ... ... ... ... ... температурасы бір
қалыпты болуы қажет. Бұл кезең – акимилизация прцессі деп аталады.
Баспада қолданылатын жоғарғы технологиялы сапалы ... бірі ... ... ... verge» деген сөзін аударғанда – «ала ... ... Бұл ... ... тігінен орналасқан жолақтары бар
сапалы қағаз.
Баспагерлердің қолынан тексеріліп шыққан туынды, полиграфияға ... ... ... соң, яғни ... ... шыққаннан кейін оған
патент беріледі. Патент – латынның ... ... ... ... анық ... ... Бұл ... өнертапқышқа өз туындысын айғақтау
және заң жүзінде пайдалану үшін берілетін техникалық құжат. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... жарық көрген кітапты турату ісі ғана ... Бұл ... ... ... ... ... автордан кейін
маркетологтардың әсері мол. Ал, бестселлер термині біздің тілдік қорымызға
ағылшынның «best» - «үлкен, ең ... «sell» - ... ... ... ... ең танымал болған, үлкен сұранысқа ие, және өте ... ... ... ... ... ... қолданылып жүрген
бірнеше аталымдарды талдай ... ... қай ... ... көрсетуге
тырыстым.
Кез келген баспа өнімі, мейлі, ол газет, журнал, альманахтар болсын,
өз заманының талап-тілегінің «гравитациялық өрісінен» «қол үзіп»шығып ... хақ. ... ... ... ... ... билік құрса керек.
Бірсыпыра жұртшылыққа «кітап» деген бәрінен бұрын ... ісі, ... ... ... ... көз алдына келер. Алайда, бұл -
әнтек көзқарас. Қаншама мыңдаған жылдар бойы ... ... ... ... ... соғыстар мен бөтен де ... ... ... ... ... ... ... шарулар тындырғаны белгілі.
Солардың бірі – кітап жазып, бастырып шығару ісі.
Қазақтың терминология мәселесі ... ... 1924 жылы ... ... ... ... және ... қайраткерлері I құрылтайының ... ... рет ... ... ... мән беріп, оған
қазақ зиялылары қызу да ... ... ... енді ... ... ... ... өрге басып, ғылым өрісі
құлашын кеңге ... ... ... ... ... арта ... заңды
құбылыс. Баспа ісіне қатысты аталымдар да дәл ... ... ... ... ... Бұл ... ... саласын тіл дамытудың күре тамыры
десек, артық айтқандық емес.
Қоғамдық өмірде ... ... ... ... ... ... көшу, ғылыми-техникалық прогресс ұлттық тілдің
даму қарқынын жеңілдетіп, сөздік қорының ұдайы толығып ... ... ... осы іске ... түрде ықпал жасап, күш жұмылдыра алмасақ, тіліміздің
қоғамдық-әлеуметтік қуатын арттыруымыз екіталай.
Бүгінгі баспасөз материалдарынан ... ... ... үрдісін
көреміз. Бірде байырғы сөздеріміз жаңа термин ретінде әдеби тілімізге қайта
оралса, екінші тұста шетелдік ... сол ... не ... өзгеріспен
пайдаланылады, ал үшінші бір ретте көптеген ... ... ... ... ... ... ... тіпті орашолақ аударылған терминдердің
төркінін ажырата алмай, әуреге түсіп жатамыз. ... ... ... ... жаңа ... ... ... орын алуға тиісті құбылыстар.
Оған түсіністікпен қарап, қажет тұстарда түзетіп, ... да ... ... әр ... әр ... әр ... ... жеке
адамдардың «төлтума» терминдерге автор бола бастағаны жиі ұшырасады. Сол
себепті де терминология ... ... ... ... қажет болды.
Үкіметтің арнайы комиссия құрып, қадағалап ... да осы тіл ... ... жауапкершіліктен туындайды. Тілдің күштеуге келмейтіні де
ақиқат нәрсе. Солай екен деп ... ... тағы ... ... ... қалай болса солай қараушылықтың да соңғы кезде етек
жайып бара жатқаны көңілге алаңдаушылық туғызады [105]
Терминдерді түгел ... шарт ... ... баспа ісіне қатысты
аталымдардың түгелін дерлік ана тілімізге ... шығу ... ... ғана ... іс ... Ол – ... еңбекті, уақыт сыны мен тезін
қажет ететін үздіксіз ... ... да ... ... ... саласы
бойынша негізгі терминдер мен атауларды бекітуді, сөйтіп қолданыста жиі
кездесетін ең ... ... ... ... ... қолға алу
керек.
Терминкомдар міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... барып бекітсе, сын да, мін де аз ... ... ... ... ... иесі ... ... бұқаралық
ақпарат құралдары, оның ішінде газет-журналдардың адамзат өмірінде айтулы
орын алары сөзсіз.
Дипломдық жұмысыма арқау болған ... ... ... ... мен ... атты ... зерттей келе, баспа саласына қатысты ... ... ... ... ... ... ... отыр:
а) ана тілімізге аударуға келетін атауларды тікелей ... ... ... ... тілдерінде бар, бірақ бізде әлі қалыптаса ... ... ... ... гөрі ... ... ... бүкіл әлем қолданып отырған терминдерді сол күйінде қалдыру (мәселен:
полиграфия)
2.3 Орыс тілінен енген терминдер (аталымдар)
Терминология ... ... ... яғни ... ... алған
жылдардан бастап ең бір өзекті, көкейкесті мәселеге айналып ... ... ... Бұл ... төңірегінде бір-біріне қарам-қайшы
екі түрлі пікір туындап отырғандығы және ол ... ... ... ... ... де ... бірі – орыс тілі не орыс тілі ... келген шет тілі терминдерін сол
күйінде қабылдау болса, екіншісі – ... ... ... ... тарапынан балама табу не болмаса мүмкіндігінше дыбыстыққ
ерекшеліктерімізге бейімдеп алу. Әрине бұл ... ... ... айтылуы
заңды деп қарауға да болады. Себебі, тіліміздің дамуы жетпіс жыл бойы
кеңестік тіл ... ... ... ... қалыптастыруда орыс
тілінің ықпалы үстемдік құрып келеді. Бұл ... ... ... ... әлі ... ... бұл ... тіл байытудың ең оңай тәсілі
деп қарастырып жүрміз. Ал еліміз егемендік алып, тәуелсіз ... ... ... бастаған уақытта терминологияға деген көзқарас жаңаша
қалыптасып, ... ... ұлт тілі ... ... ... болатындығына көзіміз жете бастады, әрі бүгінде осы ... ... ... ... ... ... әрекеті ерекше қарқын ... ... орыс ... ... терминдер де газет беттерінде
еркін қолданылып жүргенін айту орынды.
Академик Ә. ... ... ... ... ... ... аз болса ғылым дамымайды, ғылыми қарым-
қатынас үзіледі» ... Жер ... ... ұғымдардың бәрін шет тілі
сөздері арқылы емес, өз тілінің ... ... ... мен ... ... қытай, жапон тағы басқа халықтарды біз жақсы ... ... ... қажеттігі ең алдымен елдің саяси-әлеуметтік
жағдайына, әр тілдің өз мүмкіншілігіне байланысты екен [106]
Бұл жөнінде ғалым Б. ... да ... ... ... ана ... ... оның ... ерекшелігін келер ... ... ... ... ... ... тілінің терминдерін де қазақша
жасағанымыз абзал. Осы жолда мүмкін болған жолдардың ... ... ... ... Ш. ... ... да ... ұлттың тілін
термин жасауға мүмкіндігі жетпейтін тіл деуге болмайды. Мәселе ұлт ... ... ... ... Терминжасам процессінде өз
тілімізді пайдаланбай өзге тілдерден дайын терминдерді өзгеріссіз ... онда ... ... ғылыми ұғымдарды атау бейімделіп терминологиямыз
ұлт тілінде жасалынбайды» [108]
Термин түзу ... ... аз ... ... ... ... әрекет жасламас үшін тілдегі термин түзу тарихын, оның өз ... ... ... ... ... ... отыру шарт. Бұл реттегі әрекет
қандай да болмасын бөгеде. Тілден тыс ... ... ... ... сөз
тудыру дәстүрі арқылы жасалып, олар уақытқа сай ... ... ... ... тым ... ... ... терминнің саясат құралына айналуы өмірге кеңестер одағы
әкелген жаңалық емес. ... орыс ... өзі ... ... оның ... ... және бұл саясат сонау XV-XVI ғасырлардан,
ғылым білімнің Батыс Еуропа елдеріне ... ... сол ел ... ... ... ... отаны болған, барлық ғылымдарды
«атасы» - философияның ... ... ... ... ... жаңа ... ... ғылыми түсініктер бірінші болып ат алып,
қағазға түсті, термин ... ... ... Ол ... сөз бен терминді
ешкім «мынау ғылым сөзі» деп ешкім бөлектей ... жоқ, және ол ... ... туып ... ... жалпыхалықтық сөздер негізінде
пайда болды.
Кейінірек осы мектептерде дәріс алған немесе олардың ғылыми еңбектері
негізінде білім ... ... ... ... ... ... өз ... дәстүр бойынша латын тілінде жазды. әрине, бастапқы кезде
олардың латын тіліндегі ғылым атауларын өз ... ... ... ... Өйткені латын тілі тарихи тұрғыда ғылым тілі болып қалыптасып,
оның бұл мәртебесі ресми түрде мойындалады да, ... ... сол ... ... ... ... ... ғалымдар латын тілін жетік болмаса
да, ... ... ... ол ... жазу ... әрі ... тұрғысында ұтымды болды. Ал басқа тілдегі еңбекті кімде-кімнің
оқуы неғайбыл еді. ... ол ... ұлт ... сөз ... ... заңдылықтары реттелмеген «бұралқы» тілдер
болып саналатын.
Ғылымның латын тілінде қалып қоюы ел билеушілері, ақсүйектер және ... үшін де ... ... Олар бұл ... ... ... ... жай халықтан оқшаулығын қамтамасыз ету мақсатында пайдаланды.
Алайда латын тілінің алтын ғасыры ... ... ... Он ... ... тілдері аз жақсылар сөйлейтін ғылым және ұлттық тілге
негізделген ... тілі ... ... ... ... ... екі ұдайлық
пайда болды. Бұл кезеңде Еуропа халықтарының ұлттық санасы өсіп, ... ұлт ... ... ... күрт ... еді. Осы ... үш ... астам уақытқа созылған және көп елдерде белгілі ... әлі де ... ... ... ... ... мазмұндық дамыту,
латын тілін ығыстыру науқанының туып, басталып кетуіне себеп ... бұл ... ... 1539-жылы О. Котренің француз тілін елдегі
бірден-бір мемлекеттік тіл деп ... ... ... ... ... ... және ... да ұлттар мен ұлыстар ғалымдары мен ... ... ... мен ... ... жар ... оны жүзеге асырудың алуан
түрлі жобаларын ұсынды. Олардың дүмпуімен он ... ... ... тілі ... жасап, грамматикасын қалыптастыру мақсатында құрылған
тарихтағы алғашқы академия – ... ... ... мен ... майданындағы күрестің етек жаюына сәйкес уақыт ... ... ... Ұлттық тілдің шын мәніндегі мемлекеттілігін қамтамасыз ... ... ... ... таралуына тыйым тыйым салуд жалау етіп ұстаған ғылым
және қоғам қайраткерлері ана ... ... ... ... саласын
қамтитын бай тіл болуы үшін аянбай тер төкті. Әрі олар бұл істі екі-үш
ғасыр бойы ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыттық күрестен соң Батыс Еуропа елдерінде латын тілі
ығыстырылды. ... ... ... ... ... ... сөздерінің ғылым тіліне ... ... қоя ... оны
сіңіруге, бөтен де болса қабылдауға мәжбүр болды.
Тек олар бұл жайттан сабақ алып, өздерінің өзге ... ... ... таңу ... ... ... әдісін қолдан білді. Б.
Қалиұлы сөзімен айтсақ: «өндірісі, техникасы, мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... төл ... басқаларға тықпыштауға
тырысты» [109]. Соның нәтижесінде Батыс Еуропадағы іргелі ... тілі ... ... кетіп, бүгінде ағылшын, француз, испан, португал тағы
басқа тілдерде сөйлейтін адамдар саны ... ... ... ... кемінде екі-үш есе артып отыр.
Ал терминдік сөздер ... ... ... ... ... емес елдердің өзіне де өте бастады. Ондай ғылым сөздерін талдаусыз-
талғаусыз қабылдап, ... ... ... тіл – орыс тілі. Әрине, орыс
тілінің еуропалануы кеңестік дәуірдегі ұлт ... ... ... ... күшімен жүргізілген жоқ. ол
табиғи жолмен, обьективтік сипатты шарттар негізінде ... ... ... мен ... ... салалары тетігін
ұстаушылардың бәрі дерлік еуропалықтар болды. Олар қандай да ... ... іс ... өз ... өз ... ... жалғастыра берді. Ол кезде ғылым-білім ісі орыс тілінде жүрмейтін
және Домоносовқа дейін орыс тілінде дәріс оқып, еңбек ... ... ... еді. ... ... орыс билеуші табы мен зиялы қауымы ғылым
терминдерінің орыс тіліне аударылуына тек ... ... ... ... ... ғана қарсы болып қойған жоқ. Ең бастысы,
олар үшін орыс ... ... ... ... түкке керегі жоқ
болатын. Олар орыс халқына, тіліне жат ... ... және ... ... ... еді. Егер ... орнында Ломоносов, Даль сияқты орыс ... ... ерте ме кеш пе іс ... ... ... ... еді. Мәселен жоғарыда
келтірілгендей, он алтыншы ғасырда дәл осы ғылым ... ... ... ... ... да Еуропа елдері ғалымдары көп кідірмей-ақ ана тілін
қорғаушы жазушылар жағына ... ұлт ... ... және өз ... ... ... ұлты орыс ақсүйектер мен оқығандардың өзі ... ... ... ... ... әуес ... Тіпті орыс тілінде
сөйлеп тұрып та оны еуропалықтарша айтуға ұмтылысты. ... ... ... өз ... орыс ... ... ... қарап, мүдесіздік
танытты десек ағаттық болар. Өзінің дінін, ділін, ... ... ... ... ... ... мемлекетте қоғам ... ... ... - өркениеттік даму деңгейі бойынша Ресейдің әлдеқайда
артта қалуы және ғылым-білім жүйесі дамымаған, ... ел ... ... ... он ... ғасырда Батыс Еуропа елдері басынан өткерген
бөгде тіл үстемдігінің белгілері XVII-XVIII ғасырларда орыс тілінен де орын
тепті. Бұл жөнінде Н. ... ... ... ... да ылғи шет
сөздермен айтылатын болды. Әрбір ... ... ... ... ... поляк және латын сөздерін шексіз көп ... ... ... ... мүлдем түсініксіз еді» [110] деп жазды.
1847 жылы Ломоносов бірінші рет орыс тілінде дәріс оқыды. Бұл ... ... ... ... орыстың ғылым тілі, одан барып жалпы жазба
тілі бір ізге түсіп реттелмеуінен зардап шегіп жүрген орыс ... ... ... ... ... ... аздаған топтың күнделікті ақпарат ағынымен
үздіксіз еніп жатқан кірме терминдерге тосқауыл жасап, олардың ... ... ... ... ... келмейтін еді. Себебі, латынға
қарсы күреске Францияда ұлты ... ... ұлты ... ... бәрі ... ... қатысты. Ғылым-білім, мәдениет
саласында оларға қарсы тұрып, кедергі ... өзге ұлт ... ... ... бұл ... ... ... дейін мемлекеттің тікелей қолдауымен
жүргізілді. Соның өзінде латын тілін ұлттық ... ... ... ... ... ... уақыт кетті.
Бұл жайттар біздің елімізді де айналып өтпеді. Ғ. ... ... ... орыс ... ... он жетінші ғасырға дейін де енген.
Қазақ пен орыс ...... мен ... ... ... көрші елдер.
Сол себептен, бұл елдердің арасындағы сауда-саттық, шаруашылық және ... өте ерте ... ... ... дами ... ... ... ұзақ уақыт үздіксіз қарым-қатынаста болуы нәтижесінде бір-бірінен
көптеген сөздер ... ... [111] деп ... ... сөздер әуелгі кезде
ұлт тілдеріне, соның ішінде қазақ тіліне икемделе қабылданса, қырқыншы
жылдардан бастап, ... ... жазу ... ... ... ұлт
тілдерін «терминдендіру» ісі барған сайын тереңдей түсті.
Сонымен, «халықаралық» әрі «интер» сипатты шетел сөздері ... ... ... қана қоймай, Еуропа тілдерін жер үстіне жая
түсіруді діттеген «ұлы» ... да ... етіп ... ... ... ... ... айырылса да, ол елдерге өз тілдерін таңып
кетті. Ол халықтар ... ... ғана ... өз ... ... ... ділін ұстанып, тілін дамытып, солардың қатарын көбейтіп ... ... отыр ... ... орыс және біздер де ... ... ... болып, күнделікті өмірімізде, тұрмысымызда қолданып отырмыз.
Айта кету керек, латын тілі ... ... ... ... ... ... ... болған болса, орыс тілінің ұлт тілдеріне әсері онан да
асып түсіп, пайда болуы тиіс ... орыс ... ... ... зиялы қауым ғана емес, бүкіл қоғам орыс тіліне ауа ... ... ... жеке ... болмай, бір орталықтан басқарылып, орыс тілі
тек ғылым ... ... ... ... ... салаларына тарады.
Екіншіден ұлт зиялылары орыс тіліне, діліне шын ... ... өз ... ... ... қоймай, оларды да солай болуға үйретіп бақты.
Алайда латын тілінің көптеген лексикалық элементтері өзге ... ... ... орыс ... сөздері басқа тілге толық аударылып
алынды. Мұның себебі мұндағы тілдердің әртүрлі тілдік ... ... ... ... ... орыс тілі мен ... ... мәдени
даму деңгейі, мазмұндық деңгейі шамаластығынан болса керек. Мысалы, орыс
тіліндегі ... ... ... еш ... ... ... ... тілі сөздерімен беріле береді. Ал ... тілі ... беру үшін ... ... ... ойша ... көрінеді. Біздің мамандарымыз орыс тілін жақсы білгендіктен, терең
түсіне алатындықтан, ол тіл ... олар үшін ... ... ... ... ... ... тілдерінің ұшында дайын тұрады деуге
болады. Ал шетел сөздері орыс ... ... ... ол ... ... түсінігі орыс тілінде сөйлеушілерге ерекше ... ... қала ... керек. сондай-ақ ол сөздер ылғи жаңа
заттармен, ғылыми ойдың ... ... алда ... ... ... ... ұғымдармен бірге енеді. Үшінші себеп – орыс ғылым білім,
басқару ... ... ... түгелдей еуропалықтар қызмет етсе,
біздің жағдайымызда бұл іспен қазақ ... ... және орыс ... ғана ... бүкіл халық болып игеруімізге байланысты, ондағы
көптеген ... ... ... көрініп тұрғандықтан, бар нәрсені
пайдаланбау мүмкін емес ... ... орыс сөзі аз ... орыс тілі, орыстық ойлау жүйесі,
сөйлем құру тәсілі қазіргі тілдік қолданысымызға елеулі әсер етіп отыр.
Техника, байланыс және өзге де ... ... және ... ... ... және полиграфия, әскери іс пен
арнаулы қызмет сияқты көптеген аса ... ... ... ... тек орысша оқыды. Қазақ бөлімдері болған жоқ. Бұл ... ... ... ... ... салыстырғанда қазақ
тілін жетік білетін, өз мамандығы ... ... ... жаза алатын, дәріс
оқи алатын, мамандығының арнаулы ұғымдарының атауларын ... ... ... жасап бере алатын жоғары білікті мамандардың аз болуы да сондықтан.
Орысша оқыған қазақ ... ... ... немесе мүлде нашар білетін
маманның өзі білмейтін тілде еңбек жазып, термин ... ... ... бас ... ... Кеңестік дәуірде қазақ мектебін бітірген
түлектердің көбі тілдік ... ... бұл ... ... ... ... орысша оқып, алдымен тілді үйреніп, содан соң ... ... ... ... ... да кейінгі қызметі,
шығармашылық жұмысы орыс тілінде жалғасты. Сөйтіп, қазақ ... ... өзі орыс ... ... ... ... бейімделуіне тура келді.
Ұзақ жылдар бойы орыс тілін мамандық тілі, қызмет тілі ... ... ... сол тілмен байланысты болғандықтан, олардың да ... ... ... тілі ... ... ... ... жетті. Соның
салдарынан Жоғары оқу орындарында қазақ бөлімдері ашыла ... ... ... ... сабақ жүргізетін, оқу процесіне қажетті ... ... ... ... оқулықтар мен оқу құралдарының
жетімсіздігі анық ... ... ... студенттері өз мамандығына
қатысты әдебиеттерді ұлт тілінде оқудың орнына, орыс ғалымдары мен ... өз ... ... ... ... де ... тура ... Қазір жағдай біршама дұрыстала бастағанымен, әлі де
бұл бағытта атқарылуға тиісті ... ... ... ... ... ... оқулық және ғылыми әдебиеттер әлі тек орыс
тілінде. Аударылғандарының ішінде де тілі ауыр, ... ... ... жиі ... аз ... Жатық тілмен жазылған, сапалы
аударылған әдебиеттер де бар, бірақ олардың көп емес ... әр ... ... та, ... та жүр.
Жалпы, аудармасының өзі осындай болғанда, ... ... ... өзі қиын. Термин жасау – көп ізденісті, шығармашылық шеберлікті
қажет ететін күрделі ... Сала ... сол ... ... ... мен
ұлттың тілін жетік білетін, тілді біліп қана қоймай оны шебер пайдалана ... ... ... жасаса, олар сәтті, ұтымды болып шығады. ... ұлт ... ... ... ... сол ... ... еңбек жазатын,
дәріс бере алатын ұлттық мамандар дайындаудың маңызы өте зор. ... ұлт ... ... тілі ... қалыптастыратындар, салалық
терминдерді өз тілінде жасайтын да солар. Қырқыншы ... ... ... ... академик Н. Сауранбаев барлық арнаулы сала терминдерін
жасау қажеттілігін айта келіп, ... ... ... ... ... – қазақ
зиялыларының міндеті» деген болатын. Елуінші жылдардың басында жазған
«Қазақ ... тілі ... ... ... ... те ... шыққан
инженерлер, дәрігерлер мен математиктердің ... да ... ... ... жазбайтынын сынға ала отырып, ғылым-
техника атауларын сол саланың мамандарынан артық ... ... ... біз бір жақтан қарызға сұрап ала алмаймыз деген еді. Одан ... ... ... астам уақыт өткеніне қарамастан, қазақ ғалымдарының,
оқытушылар қауымының алдында осы ... әлі тұр. ... ... ... Ш. Құрманбайұлы өткен жылдың желтоқсанында «Айқын»
газетіне берген ... ... біз ... ... ... ғылым-білімнің тілі ретінде қалыптастырамыз десек, қазақ ... ... ... алу тілі ... берік орнығуға тиіс. Өзге тілдерді біз
шет тілі ретінде оқып-үйреніп, оларға сол ... ... ... бұқаралық тағы басқа) алудың, ғылыми-мәдени, саяси-дипломатиялық
тағы басқа халықаралық, еларалық ... ... ... ... қарайтын жағдайға жетпейінше, қазақ тілінің ... ... ... ... қамтамасыз ете алмаймыз» [112] - дейді.
Бізде сонау отызыншы жылдардан бастап күні ... ... ... ... ... ... прогресшілдіктің,
интернационалистіктің белгісі ретінде ... ... ... орын ... ... ... халқының болашақта бәрі сөйлейтін ортақ тілі,
халықаралық қатынастар, мемлекетік, ... ... ... ... ... ... ... ие тіл – орыс тілі болуы қажет деген қағидат
қалыптастырылды. Осы ... жету үшін орыс ... ... жазу ... бен ... орыс тіліне бейімдедік.
Терминологиялық лексикамыздың орыс тілімен ортақтығы мол болуы үшін
халықаралықтандыру ... ... ала ... орыс тілі үлгісімен
жасалған ортақ ... қор құру ... ... Оны «жалпыкеңестік
терминқор» (общесоветский терминологический фонд) деп ... Тілі ... діні де ... ... ... термині де ортақ болуы керек ... ... Тек ... ... ... болған түбегейлі
өзгерістер ғана терминқор қалыптастырудың ... сара ... ... ... ұлт ... ... жасауға ұмтылыс жасауға әкелді.
Дегенмен, өзге салалардағыдай баспа ісі және ... ... ... дені ... ... оның ішінде орыс тілінен
енген кірме сөздер күйінде қалып ... ... ... ... мамандар
осы салаға қатысты кейбір аталымдарды қазақшалағанмен, олардың қолданылу
деңгейі өте төмен. ... ... ел ... ... жиырма жылға жуық уақыт болса да, күні ... ... ... интертерминдер «өріп жүр».
Мәселен, блок, бинт, шапка, дефис сынды сөздерді алайық. ... ... – ескі ... ... ... ... олар ... өрнектеліп
түптеледі. Полиграфияда жиі қолданылатын атаулардың бірі – блок. Бұл үш
жағынан кесілген ... ... ... ... ... Бұл ... мұқабамен қаптаудан бұрын орындалатын ... ... деп – ... пен журнал бетінің жоғарғы жағында тұратын ... ... ... қос ... мен ... сөз ... ... қысқа сызықша. Міне, осы сынды орыс тілінен ... ... ... өте көп. Орыс тілі мен ... ... сіңдірген Кеңес заманында
өмір сүрген өткен тарихымызды өзгерте алмайтынымыз секілді, терминдерді де
қазақшалау екі-үш жылдың ішінде бітетін іс емес ... ... ... терминдердің бір ізге түсіп ... ... ... ісі және ... ... ... ... да нөмірі бірінші проблемасы. Сол себепті бір кафедрада
сабақ беретін екі ... бірі ... ... ... ... ... екі түрлі қазақшалап, әрқайсысы әрқалай қолдануға
мәжбүр. Қазір өз саласын терең ... ... ... де жақсы білетін
маман көп. Бірақ, ақы-пұлсыз болғандықтан, термин ісімен олардың бәрі ... ... ... ғана, оның өзінде іліп-шалып, ... ... ... ғана айналысады.
2.4 Қазақ, орыс, ағылшын тіл білімі ... ... ... ... жүйесі)
1. Тіл білімінің дыбыс жүйесін зерттейтін бөлімі.
2. Тілдің дыбыстық құрылымы, дыбыстық құрамы. ... ... ... ... ... языка.
2. Раздел языкознания, изучающий звуковой строй языка ... of writing speech sounds using a symbol for each distinct sound or ... of or ... the sounds of human ... тіл біліміндегі фонетика терминінің шығу ... ... ... ... мынадай тұжырымға тоқтадым:
Дыбыс «ыс» ысылдау, ысқыру, ызылдау, ызыңдау сөздерінің ... ... бен ... ... арқылы туындайды.
Орыс тіл білімі
Звук «звучение+букв» яғни әріптердің дыбысталу мүшесі арқылы шығуы себеп
болады.
Ағылшын тіл ... ... ... ... ... осыдан шығатын қорытынды sound сөзі
дыбыстың ... ... мен шу ... ... ... Белгілі бір тілдегі сөздердің жалпы жиынтығы, тілдің сөздік құрамы.
Лексика
1. Совокупность слов ... ... или ... ... ... Совокупность слов, какой­либо ... ... ... ... словесный)
Lexy
1. The total number of words in a ... All the words knows to a person or used in a ... ... тіл ... ... (АҚШ, ... құрама командасы) демек сөздер де ... рөл ... ... ... ойды білдіретін жаңа сөз құралады.
Орыс тіл білімінде
Совокупность (слово+упорность) сөз бен мықтылық ол деп ... ... ... ... ... қасиет тән.
Ағылшын тіл білімінде
The total number of words (сөз+қорытынды) яғни сөздер ... ... түсе ... ... бір ... ... ие ... Грамматиканың сөз формаларын зерттейтін, үйрететін саласы.
Морфология
1. Наука о строений организмов, органов, почв.
2. Система форм изменения слов в каком­
либо ... а ... ... ... ... ... слов.
От греческого «морфн­форма, логос­учение»
Морфология
Қазақ тіл білімінде
Сөз формасы, осы жерде форма деп отырғанымыз (сыртқы пішін, түр, ... ... ... ... ... ... зерттейтін ғылым
саласы.
Орыс тіл білімінде
Система форм слов (сөз формасының ... ... ... ... ... бір ... адамға күш беретін дәрі­дәрмек. Сол
сиқяты морфология да сөз формаларының бір ізді ... ... ... тіл ... forms of words. ... ... сөзін алатын болсам, кез келген адамға
қолына бір нәрсені ұстатып, формасын анықта десеңіз міндетті түрде ол ... ... ... ... ... Сол ... ... сөзі киім­кешек
атауында да қолданылады (мектеп формасы, спорттық форма, классикалық
форма), бұл ... ... ... ғана анықтайды. Бұдан шығатын
қорытынды морфология саласы үш тілде де ... ... ... ... ... екендігін көруімізге болады.
Синтаксис
1. Сөз тіркесі мен сөйлем құрылысын зерттейтін грамматиканың бір саласы.
729
Синтаксис
1. ... ... и ... ... слов в ... ... либо ... Раздел грамматики, изучающий ... ... слов и ... тіл ... тіркесі, сөйлем кұрылысы
Орыс тіл білімінде
Сөз тіркесі, сөйлемдердің орналасуы
Ағылшын тіл білімінде
Сөйлемдердің белгілі бір тәртіппен орналасуы
Қорытынды
Қазіргі заман ... ... ... ... бет ... ... ... мемлекетіміз бен халқымыздың қамы үшін белең ... ... ... дей ... Бүгінде енді-енді есін жиып жатқан шала-жансар
өнеркәсібіміз шетелдердің алпауыт фабрика-зауыттарымен теңесе қоймаса да,
болашақта олармен терезесі тең ... ... ... үшін ... ... «... жаһанданудан қауіптенбеуге де болмайтын сияқты. Себебі,
қайсыбір білімдарлардың айтуынша жаһандану тіл ... ... ... ... ... одан бері орыс ... шоқтығын қазіргі
дәрежеден анағұрлым биіктетпек. Екіншіден, бұрын ... ... ... орыс ... ... ... қазір егде жасқа келген атқамінерлер,
ағылшын тілін орыс тіліне аудару арқылы түсінеді. ... осы ... төлі тіл – ... тілі ... ... ... ... қазақ
мектептерінде оқитын жасөспірімдердің өзі (әсіресе қалада) заман талабына
сай үш тілді ... деп ... ету, ... ... келгенде, олар
өзара әңгімелесу тілі – орыс тілін бірінші кезекте біледі, ... ... тілі ... ...... ... біледі, ал сөйлеу барысында қазақ
тілінде ойын жеткізе алмай, қазақ әдебиеттерін оқу ... ... ... ... отырған баланың қазақ тілінің білу деңгейі
айтпаса да ... ... ана ... ... ... ... ... бала
бақшада бастау алып, мектепте жалғасын тапса ғана ... ... да қай ... ... қазақша аталымдарды қолдану қажет-ақ.
Дегенмен, бүгінгі таңда толықтай жүз пайыз қазақ тілінде сөйлей ... ... Бұл ... басқа бірнеше жыл бойы өзге мемлекеттің қыспағында,
бодан болған елдердің бәріне тән құбылыс. Дей тұр, ... ... ... ... ғана ... ... сөздер ғана емес, өзге ұлттардың да сөздер,
интертерминдер көп емес пе? Ол да бізге ... ... ... жұлып алуға
келмейтін, өшпейтін бір бөлшегі ғана. Ендігі ... ... ... қазақша баламасын тауып, сөздік қорымызды байыту.
Өткен ғасырларда Ресей патшалығындағы орыс ақсүйектері француз тілін
сәнге айналдырып, ол ... ... ... ... еді. ... тілінің белең алып, орыс тіліне деген ... ... ... қара ... ... ... ... сезген мемлекет зиялылары француз
тілін ығыстыруға күш салып, орыс ... өз ... ... ... ... таңдағы өзекті мәселелердің бірі, ... ... мен ... ... ... ... жазыла-жазыла «жауыр»
болса да, бұл тақырып ... ... ... ... ... автоматтандыру салалары сияқты полиграфия мен
баспа ісіне қатысты аталымдар да осы ... ... ... ... ... ... ... енді ғана тәй-тәй басып келе жатқан жас сәбидің
күйін кешуде. өзімнің бітіру ... осы ... ... ... ... ала отырып, өзімнің көкейімде
жүрген біраз мәселелерді талқыға салдым. Ең әттеген-айы, ... ісі ... ... ... ... ... ... Олар
саусақпен санарлық. Жаңа сөздердің көбін орыс тілінде қалай жазылса, қазақ
тілінде терминологиялық анықтамалық ... жоқ ... соң, ... ... ... осы мәселені тез арада қолға алмаса, бұл «көшіру» үрдісі ... да ... ... жұмысымның тақырыбы: «» болғанымен, жалпы қазақ тілінің
терминологиясы мәселесіне көп ... ... тура ... Осы ... ой-пікірлерді салыстыра келе, өзім де баспа ісіне қатысты
терминологияны ... ... ... ... жөнінде ұсыныс білдірсем
деймін.
а) ана тілімізге аударуға келетін атауларды, әсіресе орыс тілінен
енген сөздерді тікелей ... ... ... жаңа ... ... көзі, құлағы һәм тілі» атанған
бұқаралық ... ... ... жиі талқыға салып, көпшілік ... ... ... ... жүйеге сүйенсек 80 пайызы кітап
оқымайтыны белгілі. Еліміздің ... ... ... ... өз ... ... терминдерді үнемі қолданып отырса, онда халықтың да ... ... ... кетеді.
в) бір адам термин жасады екен деп оны тілімізге енгізбей тұрып,
сол сөзді әбдеп зерттеп, саралап, ... ... ... ... тиімді
болар еді.
Жалпы қай салаға қатысты болмасын, терминологиялық оқулықты ... ... ... маман жазғаны дұрыс. Сондықтан, болашақ маманды
даярлау барысында ең ... ана ... ... ... шарт қою ... ... ... терминдер мағынасы, қолданысы, ұғымы
тұрғысынан еш қисынға ... ... ... ... ... ... ... еніп кетуі ғажап емес. Ал оның шығу тегін зерттеген
келер ұрпақ кейін күліп ... не ... ... ... жасауға барша
халық қатыстырылуы керек. Бірақ, олар ... ... ... өтсе ғана ... ... тумас еді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Аристотель. Категории. Москва: Соцэкгиз, 1939. 83 б.
2. ... ... ... ... ... 1970. 429 ... ... Г.Ф. Лекции по философии истории. Спб: Наука, 2000. 479 б
4. Маркс К., ... Ф. ... XXII. ... Госполитиздат, 1961. 827
б
5. Қазақ совет энциклопедиясы. XI том. Алматы, 1977. 631 б.
6. ... А. Тіл ... ... Ана ... Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөнінідегі зерттеулер. Алматы,
8. Сауранбаев Н. Қазақ тіл білімінің проблемалары. Таңдамалы еңбектерінің
жинағы. ... тілі ... ... ... ... Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. Алматы:Ғылым,
10. Кенебаев С.К. Исследование по казахскому языкознанию// Сб. ... ... ... Ә. ... тілінің өзекті мәселелері. Алматы: Ана тілі,
12. Сарыбаев Ш. Қазақ тіл білімі мәселелері. Алматы: Арыс,
13. Айтбайұлы Ө. ... ... ... Рауан,
14. Әбдірахманов Ә. Тіл мәдениеті және терминология// Тіл мәдениеті және
баспасөз. ... ... С. ... ... ... ... ... Алматы,
16. Қалиев Б. Жат сөздер жағадан ала бермесін// Қазақ тілінің көкейкесті
мәселелері. ... ... Ш. ... лексикасының терминдену үрдісі. Алматы,
18. Біләлов Ш. Ұлттық ғылым тілі негіздерін қалыптастыру. Алматы,
19. Реформатский А.А. Что ... ... и ... ... ... В.П. ... ... (к проблеме типологии
терминов). Москва: Наука,
21. Арнольд И.В. Лексикология современного английского ... ... ... ... Г.О. О ... ... словообразования в русской
технической терминологии. Москва,
23. Лотте Д. С. Основы пострения научно­технической терминологии. Москва,
24. Канделаки Т.Л. ... по ... ... ... ... ... проблемы, возникающие при этом. Москва,
25. Суперанская А.В. ... слов и ... ... ... ... В.В. ... ... Грамматические учение о слове. Москва.
27. Ахманова О. С. Очерки по ... и ... ... ... ... К.А. ... ... о современной немецкой
общественно­политической терминологии и примыкающей к ней лексике.
Москва.
29. Будагов Р.А. ... слов в ... ... ... ... Е.С. О ... ... и словообразовательных
рядов в германских языках. Москва: Наука,
31. Баскаков Н.А. Изоморфизм структуры слова и словосочетания в ... ... ... К. Тіл ... негіздері. Алматы: Мектеп,
33. Айтбайулы О. Становление и ... ... ... ... ... ... ... Даулетов Е.Г. Қазақ тіліндегі мемлекеттік құрылыс терминологиясының
қалыптасуы. ... ... К.Ж. ... ... ... ... и их лексикографическое отражение. Алматы,
36. Нұржанова А.М. ... ... ... ... ... ... Алматы,
37. Медетова М.Е. Термины легкой атлетики и лыжного спорта . Алматы,
38. Кеңесбаев С., Жанұзақов Т. Тіл ... ... ... ... ... И.В. ... научных исследований в лингвистике. Москва: Высшая
школа,
40. Жұбанов Қ. О спицифике слов терминов. Принципы терминологии. Алматы:
Ғылым,
41. Даниленко В.П. Русская ... Опыт ... ... ... ... Р.А. ... в науку о языке. Москва: Просвещение,
43. Левковская К.А. Теория слова. ... ее ... и ... ... материала. Москва: Высшая школа,
44. Пронина Р.Ф. Введение в научно­технический перевод. Москва,
45. Сабельникова В.С. Роль ... как ... в ... ... ... ... ... языка.
Москва,
46. Назарбаев Н. Қазақстан­2030: ... ... ... және ... ... Алматы,
47. Ахмет Байтұрсынов шығармалары, өлеңдер, ... ... ... ... Ш. ... ... ... өлеңдері, аудармалары.
Алматы: Жазушы,
49. Нұрғалиев Н. Алып бәйтерек// Жалын
50. Ұлттық рухтың ұлы тіні. Алматы: Ғылым,
51. Ерназарова Г.Ш. Қазақ публицистика ... ... ... ... ... М. ... А. ... и фонология сингорманизма.
Ташкент: Узбекистан,
53. Жүсіпұлы Н. Ахмет Байтұрсынұлы және қазіргі қазақ тілі ... ... ... Жалмаханов Ш. Ахмет Байтұрсынұлы – ... ... ... ... ... ... ... Е.Д. Новая казак­киргизская ... ... ... Н.Ф. ... ... ... ... А.А. Из истории отечественной фонологии. Москва: Наука,
57. Самойлович А.Н. Байтурсынов Ахмет ... ... ... фон ... ... труды по языкознанию. М: Прогресс,
59. Виноградов В.В. ... ... ... ... ... М.,
60. Тілдерді қолдану мен дамытудың жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасы // ... ... ... Ө.А. ...... терминологиясының атасы//
Қазақстан әйелдері.
62. ... О. ... ... ... ... ... ... Р. Термин жасау – Ахмет Байтұрсынов көтерген ... ... ... рухтың ұлы тіні. Алматы: Ғылым,
64. Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминденуі. Алматы,
65. Кұрманбаев Ш. ... ... ... ... Филол.
ғыл.докторы дис. автореф. Алматы,
66. Білялов Ш. ... ... ... Ғылым,
67. Ақаев С. Терминнің танымдық табиғаты. Алматы,
68. ... С. ... ... және ... сипаты: Филол. ғыл.докторы
дис. автореф. Алматы,
69. Ақаев С., Мыңбаев Д. Терминдерді алдын ала жіктеу, жүйелеу ... ... ... Ақаев С, Мыңбаев Д. Ахмет Байтұрсынұлы жасаған терминдердің ... ... ... ұлы ... ... ... Рақышев Ә.Р. Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінің медицина ... ... ... ... ұлы ... Алматы: Ғылым,
72. Жалмаханов Ш., Смағұлов Ж.А. А. ... ... ... ... ... ... Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері. ... ... 1991. ... Ахметов. З Қазақ тілінің аударма мәселелері. Алматы: Жалын, 1991. 231 ... ... В.Н. ... ... ... ... ... Комиссаров В.Н. «Слова о переводе» Москва, 1992.
77. Алдашева «Аударма күрделі мәселе» Алматы: Жазушы. 1995.
78. ... Ж.Д. ... ... ... Ана ... ... ... А. Аудармаға тән негізгі белгілер. Алматы: Жазушы, 2001.
80. Талжанов С. Аударма нені қажет етеді? Алматы: Рауан, 2002.
81. Р.З. ... Орыс ... ... ... Байтұрсынов. А. Әдебиет танытқыш. Алматы: Жазушы, 1989.
83. Ш. ... ... және ... ... ... ... Көркем аударма туралы. Алматы, 2001.
85. Талжанов.С «Аударма және қазақ әдебиеті тілінің ... ... ... ... А. ... сөз ... ... Ана тілі, 1992.
87. Талжанов.С «Аударма және қазақ әдебиеті тілінің мәселері» ... ... Ө. ... ... ... ... ... С.О. Талжановтың
рөлі». Алматы: Жазушы,1998.
89. Ашнин Ф.Д, Алпатов В.М, Репрессированная туркология
90. Ө. Айтбайұлы «Қазақ сөзі» ... ... ... ... Ш. ... ... негіздері тілдерін қалыптастырудың өзекті
мәселелері. Алматы, 1996.
92. Алдашева А. ... ... және ... ... ... ... аңдату». Алматы, 2000.
94. Н. Нигматтулиин. Аударма мәселесі. Алматы, 2000
95. Ахмедов Ғ. Аударма көп ізденісті қажет етеді // ... ... ... ... В.Н. ... и перевод», Москва. 1995.
97. Комиссаров В.Н «Термин», Москва. 1996.
98. Омарова А, Әбдиева Р, Толыбаева Ж. Ж. ... ісі және ... ...
Астана: Фолиант, 2004, 33б
99. Лотте Д. Вопросы заимствования и упорядочения иноязычных терминов ... – М.: ... 1982. ... ... Ғ. Тіл қорымыз азайып, шұбарланып барады // Қазақ әдебиеті.
1999. №10
101. Жүнісов С. ... сот бар, ал ... ше?// ... ... № 20
102. Әміров Ә. ... ... ... ... ... ... рөлі // Ана тілі. 2002 жыл. № 19
103. Айтбайұлы Ө. Қазақ ... ... жайы және ... ... 1991. № ... ... Р. ... жаңалықтардың сыры неде? // Ана тілі. 1991.№ 50
105. Баялиева Д. Баспасөздегі термин ... ... ...... ... Ә. ... терминологисына жаңаша көзқарас. Алматы. : ... – 44 ... ... Б. ... тілінің көкейкесті мәселелері. – Алматы: Дайк-Пресс,
1997. – 150 ... ... Ш. ... ... ...... Ғылым, 1998.
– 110 б
109. Қалиұлы Б. ... төл ... ... ... Ана тілі,
17.09.92
110. Сауранбаев Н. Т. М. В. Ломоносов және орыс ... ... 1948, ... XX ... ... ... ... Ғылыми мақалалар жинағы. – Астана:
Елорда, 2000, 117 ... ... Ш. ... тіл, ... ... ... ... әзірге
олай болмай тұр. // Айқын. 2008. № ... ... ... ... лық тәсіл
Аналитикалық тәсіл
Арнайы салалық
жалпы қолданысссысыс
мағына кеңеюі
мағына тарылуы
күрделі
дара

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
N-винилкапролактам негізіндегі (СО)полимерлердің физика-химиялық және термосезімтал қасиеттері67 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет
«геосаясат» терминінің шығу тарихы5 бет
«киниктер» терминінің шығу тегі24 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
«Қазақ» термині туралы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь