«Қазақстанның танымды өсімдіктері және оларды пайдалану»

1. Кіріспе 3
2. Негізгі бөлім
2.1. Қазақстандағы өсімдіктер туралы жалпы мәлімет 5
2.2. Өсімдіктер экологиясы және өсімдіктерді қорғау жолдары 7
2.3. Өсімдіктердің емдеу қасиетін пайдалану 15
3. Қорытынды 26
4. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 28
Халқымыз табиғатты анаға теңеген. Өйткені табиғатта тіршілік өсіп-өнеді. Өзіндегі барды адамға, жан-жануарға, өсімдікке берген. Табиғатта басы артық ештеңе жоқ. Табиғат сырын терең білмей, оған немқұрайлы қарау үлкен апатқа соқтырады. Бір кездерде табиғатты бағындыруды мақсат тұтып, ормандар аяусыз балталанды, аң-құстар шамадан тыс ауланды, жер жөн-жосықсыз жыртылып, топырақта эрозия пайда болды. Бүгінде санасында сәулесі бар әрбір адамды туған жердің табиғатының тағдыры
Жүздеген жылдар бойы шаруашылық мақсаттар үшін ағаштарды кесуге шек қойылмады. Мұндай жағдай жер бетіндегі өсімдіктер түрлерін, кәсіптік жануарлар санын күрт азайтты. Кейбір түрлер мүлдем жойылып кетті.
Халқымыз ежелден-ақ өсімдіктер мен жануарлардың табиғаттағы, адам өміріндегі қадір-қасиетін, пайда-маңызын жақсы білген. Жас ұрпақтың көкейіне кұйып, оларды сақтап, қорғауға баулып, тәрбиелеген.
«Ер - елдің көркі, орман-тоғай жердің көркі», «Бір тал кессең, он тал ек». «Дәрі - шөптен шығады, дана - көптен шығады». «Қорада малың болсын, көшеңде талың болсын». «Тау бұлағымен көрікті, бұлақ кұрағымен көрікті». «Дала көркі — мал, өзен көркі - тал» деген сияқты мақал-мәтелдер бұған толық дәлел.
Қазакстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасында бидай масағы мен қанаттанған пырақ бейнеленген. Бұл - туған жерімізге деген терең сүйіспеншілік. Өсімдіктер мен жануарлар әлемін қадірлеп құрметтеуден туындаған.
Халқымыздың өз ұрпағын, табиғатты аялап, сақтауға тәрбиелейтін алуан түрлі кұралдары бар. Солардың бірі - тыйым салатын сөздер: «Көк шөпті жұлма, таптама», «Көктемде жан-жануарға тиіспе», т.б.
1. Қазақстан табиғаты: энциклопедия.
Т. 1 : А-Е / бас ред. Б. Аяған. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2008. - 392 б .

2. Әубәкіров, Қ.
Жаңа және аз тараған мал азықтық өсімдіктер Қ. Әубәкіров. - Алматы : Білім, 2007. - 229 б.

3. Арыстанғалиев С.А.
Қазақстан өсімдіктері = Растения Казахстана: Ғылыми және халық атаулары = Народные и научные названия / Арыстанғалиев С.А., Рамазанов Е.Р. - А-А : Наука, 1977. - 288 с.
        
        Білім және ғылым Министірлігі
Қазақ қыздар педагогикалық университеті
Курстық ... ... ... және ... ... Оспанова Б.Б., 3курс,билогия
Тексерген: Ералиева Жанар____________
Алматы, 2010 ж.
Жоспар
1. ... ... ... ... ... ... жалпы мәлімет
5
2.2. Өсімдіктер экологиясы және өсімдіктерді қорғау ... ... ... ... ... ... ... Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... Өйткені табиғатта тіршілік өсіп-
өнеді. Өзіндегі ... ... ... ... берген. Табиғатта
басы артық ештеңе жоқ. ... ... ... білмей, оған немқұрайлы қарау
үлкен апатқа соқтырады. Бір ... ... ... ... тұтып,
ормандар аяусыз балталанды, аң-құстар шамадан тыс ауланды, жер ... ... ... ... ... Бүгінде санасында сәулесі бар әрбір
адамды туған жердің табиғатының тағдыры
Жүздеген жылдар бойы шаруашылық ... үшін ... ... ... ... ... жер ... өсімдіктер түрлерін, кәсіптік
жануарлар санын күрт азайтты. Кейбір түрлер мүлдем жойылып кетті.
Халқымыз ежелден-ақ ... мен ... ... адам
өміріндегі қадір-қасиетін, пайда-маңызын жақсы ... Жас ... ... оларды сақтап, қорғауға баулып, тәрбиелеген.
«Ер - елдің көркі, орман-тоғай жердің көркі», «Бір тал кессең, он тал ек».
«Дәрі - ... ... дана - ... ... ... ... ... көшеңде
талың болсын». «Тау бұлағымен көрікті, бұлақ кұрағымен ... ... — мал, өзен ... - тал» ... ... ... бұған толық
дәлел.
Қазакстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасында ... ... ... ... бейнеленген. Бұл - туған жерімізге деген терең
сүйіспеншілік. ... мен ... ... қадірлеп құрметтеуден
туындаған.
Халқымыздың өз ұрпағын, табиғатты аялап, ... ... ... кұралдары бар. Солардың бірі - тыйым ... ... «Көк ... таптама», «Көктемде жан-жануарға тиіспе», т.б.
Өсімдік - тіршілік тірегі. Ғаламшардағы өсімдіктер жылына ауа қабатына
400 млн. тонна оттегін бөліп шығарады. Жылына бір адам ... алу үшін ... литр ... ... анықталған. Жасыл желектер ауаны улы газ бен
шаңнан тазартады. Өсімдіктер ауада ауру түдыратын бактерияларды ... зат ... ... Медицинада алатын орны үшан-теңіз.
2. Негізгі бөлім
2.1. Қазақстандағы өсімдіктер турлер туралы ... ... ... 15 ... түрi бар. Оның 2 мыңнан
астамы балдырлар, 5 мыңдайы — саңырауқұлақтар, 600-ге ...... ... ... ... ... құрамындағы
түрлердiң 4,8%-ы эндемик болып табылады. Жоғары сатыдағы ... ... ... ... ... мен ... әкелiнген 500-ден
аса түрлердi қоспағанда, 161 тұқымдасқа, 1120 туысқа жататын ... ... ... Оның ... 730 түр тек ... өсетiн — эндемиктер.
Бұлардың iшiндегi ең ... 12 ... туыс бар: ... ... ... ... ... боченцевия, канкриниелла, тобылғыгүл,
птеригостемон, пастернаковник, тоғайя, недзвецкия, шолақтауия. Қазақстан
флорасындағы ... ... ... 15 ... топтасқан. Алғашқы
құрлықтық өсiмдiктердiң қалдықтары Оңт. Балқаш өңiрi мен Бұрынтауда ... ... ... Олар ... тәрiздiлерге жататын
Akdalophyton caradocki пен қырықбуынға жататын — Sarituma ... ... 450 млн. жыл ... ... ... қазiргi флорасы эоцендiк субтропиктiк (36 — 58 ... ... ... ... (26 — 35 млн. жыл), ... жерортатеңiздiк таулы-ксерофиттiк, субтропиктiк-ксерофиттi бұталық
және миоцен-плиоцендiк алғашқы далалық (13 — 25 млн. жыл), ... ... жыл) ... ... ... Қазақстан жерiнде таралуы, түрлер мен ... ... ... мен ... белдеулерде әр түрлi. ... бай ... ... ... биол., экол., ... ... әр ... ... мен қауымдастықтарда
жүйеленген.
Қазақстанның жазық бөлiгi орманды ... ... ... және ... ... ... Орманды далалық аймақ — республика
жер аумағының 2,04%-ын алып жатыр, әсер ... ... ... ... ... маңында орналасқан. Орман түзушi түрлер: жылауық
қайың, талдың бiрнеше түрлерi, бұталардан: итмұрын, ... ... ... бар. Бұл ... ... және далалық телiмдерiнде ... ... ... мен ... ... шөптер басымдылық ететiн
қауымдастықтар ... Бұл ... 2 ... ... 1) ... ... ... жылы орманды дала белдемi — сұр ормандық топырақта қайыңды-
теректi, теректi ормандар, ал қара ... ... ... 2) қоңыржай құрғақ шоқталған орманды дала белдемi — ... шоқ ... мен қара ... ... және ... ... ... далалық экожүйелер таралған.
Далалық аймақ елiмiздiң жер аумағының 28%-ын алып жатыр, аум.
110,2 млн. га, ... ... ... аралығынан) шығысқа қарай
(Алтай-Тарбағатай тау бөктерi) 2500 км-ге созылып ... ... ... 2000-нан астам түр бар деп шамаланады. Оның 175-i — ... ... ... қау (боз), сонымен қатар бетеге, ... ... ... ... ... 3 ... бөлiнедi: 1) қоңыржай-құрғақ және
құрғақ дала; кәдiмгi және оңт. қара ... ... ... шөптесiн —
бозды белдем; 2) қоңыржай-құрғақ және жылы-құрғақ белдем—күңгiрт қара-қоңыр
және қара-қоңыр топырақтардағы бетегелi-бозды ... 3) ... ... ... белдем — ашық қара қоңыр топырақтағы жусанды-бозды ... ...... аум. 124,6 млн. га. ... тән ... ... ... 2500 — 2800 түр бар, олардың iшiнде 200 — 215 түрi — ... ... 5 ... ... 1) солтүстiк далалы жердегi құрғақ,
қоңыржай-ыстық шөлдер — аум. 40 млн. га., ... ... жер ... ... жамылғысы астық-тұқымдасты — жартылай ... ... ... мен ... (жүзгiн-раң-шағыржусан-
еркекшөптi) шөлдер тарайды; 2) орталық (солтүстiк ... өте ... ... — аум. 51,2 млн. га, немесе республика жерiнiң 18,9%-ын алып
жатыр. Бұл ... ... ... ... ... изендi),
сексеуiлдi, бұталы (қоянжын-жүзгiндi) өсiмдiк жамылғысы дамыған; 3)
оңтүстiктегi өте ... ... ...... 30,3 млн. га ... 11,1%-ын алып жатыр. Бұл жерлерге эфемероидты — ... ... ... ал дөң және тiзбектелген аллювийлi — эолды
құмдарда бұталы-сексеуiлдi-эфемероидты (сексеуiл-қоянжын-жүзгiндi) өсiмдiк
жамылғылары тән; 4) тау етегiндегi құрғақ, өте ... ...... ... га ... Қазақстанның 1,2%-ы. Негiзiнен эфемероидты iрi ... ... ... ... 5) тау ... өте ... шөлдер —
аум. 11,6 млн. га, немесе ... ... алып ... Эфермероидты-
псаммофиттiк бұталы өсiмдiк жамылғысы тән.
Қазақстанның ... ... ... 18,6 млн. га, ... ... 7%-ы. Бұл ... ... алынып отырғаны 4 — 5 биiктiк
белдеулi биiк ... ... ... ... флорасын 3400 — 3600 түр
құрайды деп шамаланады. Оның ... 540 — 570 түр ... ... табылады.
Тек Қаратаудың флорасында 165 — 170 эндемик түрлер бар. ... ... ... ... ... ... май қарағайлы, самырсынды
(сiбiрлiк самырсын, сiбiрлiк ... ... ... ... ... алмасы, қырғыз алмасы), өрiктi ... ... ... ... ... көк терек) — жапырақты ағаш ормандарды атап өтуге
болады. Таулы экожүйелерде ... мен ... ... ... бетегенiң, сарыкүйiк қауымдастықтары да кең тараған. ... ...... ... ... көзi. Мұнда жем-шөптiк
өсiмдiктердiң 700-ден астам түрi, дәрiлiк өсiмдiктердiң 400-ге ... 700 — 800, ... ... ... ... жуық), улы-зиянды (250-ден астам) өсiмдiктер түрлерi бар.
2.2. Өсімдіктер экологиясы және өсімдіктерді қорғау жолдары
Жер ... ... 500 млн. ... түрі бар. Жыл ... ... ... бірнеше жаңа түрлерін өсіріп шығарады. Өсімдік –
жер шарының «өкпесі» деп бекер ... ... ... өсімдіксіз
елестетуге болмайды. Жер шарында өсімдіктер жамылғысы біркелкі тарамаған.
Қазақстанда орман қоры 21,8 млн. га ... алып ... ... ... ... 3,35 %-ын құрайды. Біздің еліміздегі
ормандар жүйесі негізінен ... және ... ... шоғырланған.
Ормандардың бірнеше типтері бар. Олар – ... ... ... ... ... тоғайлар мен бұталар.
Орман қоры жер шары бойынша жылдан-жылға азая түсуде. ... 62 ... ... ... мен ... алып жатыр. Республикамызда ормандар аз және
олардың жағдайы мәз емес. Оның негізгі себептері – адам факторы, өрт, ... ... мен ... ... ... ластануы.
Орманды қорғау біздің міндетіміз. Орманның адам мен жалпы биосфера үшін
маңызы зор.
Орман ... ... ... ... су ... тұрақтандырады.
Ылғалды жер өсімдік жамылғысы мен жан-жануарлардың ... ... ... ... ... жер асты сулары өзен мен ... ... аң мен ... ... дәрі-дәрмектік өсімдіктер мен
жеміс-жидектердің панасы әрі қолайлы тіршілік ... ... ... ... ... ... да рөлі зор. ... жерде
топырақ, су және жел эрозиясы болмайды. Ал ормансыз жердің ... ... ... Ағаштарды қар тоқтату үшін де отырғызады.
Орманның ауаны тазартатын да қасиеті бар. Мысалы 1 га орман бір күнде 220-
280 кг ... ... ... 180-200 кг ... ... шығарады. Яғни
ауаның құрамын толықтырып отырады.
Орман сонымен бірге денсаулық сақтау ... ... ... ... ... т.б. демалыс орындарының тек қана орманды ... ... ... ... ... ... ... басым. Өсімдіктің
біздің жерімізде 57000 түрі өседі. Оның 506 түрі қорғауды қажет етіп отыр.
Жойылып бара жатқан өсімдіктерді ... қалу ... 1981 жылы ... ... Оның ... құрып бара жатқан өсімдіктерді есепке алып,
оларды ... ... Ол үшін ... ... ... жүргізіледі.
Солардың бірі – сиреп бара жатқан өсімдіктер мен ... адам ... ... ... ... ... ... республикамызда соңғы жылдары көп
көңіл бөліне бастады. Қазірдің өзінде 9 мемлекеттік қорық, 5 ... ... ... 40 ... 2 ... ... қорыққорлар
құрылған. Алматы, Шымкент, Қарағанды т.б. ірі қалаларда ботаникалық ... ... ... бәрі ... бара ... өсімдіктерді қалпына келтіру
жұмыстарымен айналысады. ... мен ... ... ... қатар
мектеп оқушыларының да міндеті. Көптеген аймақтарда жастардың белсенділігін
арттыру мақсатымен «Жас орманшылар», «Жасыл патрульшілер», «Жас ... ... атты ... ... Олар – ... орман
шаруашылығының белді көмекшілері.
Сирек және дәрілік өсімдіктерді де қорғау баршаның ісі. Біздің ... ... өте бай. Олар ... Іле ... ... ... таулары мен Қаратау тау жоталарында көп шоғырланған. ... ... ... оты, ... жусан, қылша, шайқурай, жалбыз, бәйшешек, тартар
жапырақ, түймедақ, ... тау ... ... тасжарған, алтай
рауғашы, қызылжидек, сасыр, т.б. өсімдіктерден ... ... ... жұмыс істейді.
Қазақстанда дәрілік өсімдіктер мен қатар ... ... ... ... ... ... де бар. Олардың саны азайып барады. Мысалы,
Қаратау аймағында өсімдіктердің 1500 түрі өседі. ... ... ... ... деп ... ... әсем көріністері табиғи
ортаның ластануынан, жайылымдардың тозу салдарынан сирек ... ... ... ... ... ... көптеген түрлері, қызыл адыраспан, сөгеті ... ... іле ... ... шырша, алтай қасқыр жидегі.
Өсімдіктер қоры тауысылатын, бірақ қайтадан қалпына келетін ... ... ... планетамыздағы жалпы құрылым территориясының
небарі 26 проценті ғана орман алқаптарының еншісіне ... Бұл ... ... ... қиын ... ал оны қалпына келтіру үшін ұзақ жылдар
керек. Ғылыми деректерге ... ... ... шыбықтан бәйтерек
ағаш өсуі үшін 100-150 жыл ... ... ... жыл ... 844 ... ағаш ... өсіріледі де 460 млн га кесіледі.
Ағаш қорын сақтау үшін кесілген ағаш жаңа жас ... ... ... ... ағаш ... ... ағаш кесу әрбір 80-100 жылда
қайталанып отыруы тиіс, өйткені қысқа ... ... жас ... отай беру
оның тез арада қалпына келуіне, мүмкіндік бермейді. Кесілген ... ... ... ... келеді, ал қалғанын адамдар өз күшімен отырғызуы
керек. Өкінішке ... ... ол ... аса ... ... ... біздің ормандарымыздан жылына 1500 млн м3 дейін
ағаш дайындауға болады. Қазіргі кезде оның 1,3 ғана ... жүр, ... ағаш қоры ... пайдаланбағандықтан орманға үлкен зиян келуде.
Кесілген ағашты сақтауда, тасымалдауда өте көп кемшіліктер бар. Олар
поезбен, сумен, ... ... ... ... ... ... ... оларды зиянды жәндіктерден корғаудың маңызы зор.
Оның механикалық, химиялық, биологиялық ... ... мен ... ... ... 1) жер ... лас ... тазарту
керек; 2) топырақ құнарлылығын сактау керек; 3) улы өсімдіктермен тұрақты
күресу керек.
Қазақстан орман шарулшылықтары жыл ... 90 мың ... ... Онда ... өсімдіктердің бес мыңнан астам түрлері ... ... ... ... кездеспейтін реликті өсімдіктер де бар.
Мысалы, Шарын өзенінің аңғарында ... ақ ... ... ... ... кездеспейді. Сол сияқты сирек ... ... ... ... Іле ... ... бар. ... өсімдіктерінің 400-ден ас-там түрі қала парктерін, көше бойларын
және жекелегсн алаңдарды көріктендіру үшін ... ... көп ... ... ... Олар
өсімдікті қолдан өсіру арқылы оның түрлерін көбейтуге де, дұрыс ... ... ... ... ... ... жіберуге де мүмкіндігі
бар. Мысалы, адамдардың дұрыс карамау нәтижесінде ... ... 30 мың түрі ... ... ... оның 25 мың түрі құрып кету
дәрежесінде түр.
Елімізде өсімдіктің 20 мың түрі болса, оның 5.6 ... ... ... ... 760 ... түрі ... жерінде ғана
болатын, басқа жерде кездеспейтін эндемик өсімдіктер, 1500 түрі пайдалы
(азықтық, техникалық) өсімдіктер ... ... ... ... «Қызыл
кітапқа» енгізілген.
Өсімдіктердің геофондысын сақтауда олардың жабайы түрлерін сақтаудың
да зор манызы бар. ... ... ... ... ... түрі жаңа
өсімдіктер түрін жасау үшін пайдаланылады. Олардың генетикалық негізінде
1500-ден аса өсімдіктің жаңа сорты ... ... ... адам ... ... құртып отырады. Бұлардың
қатарына, бағалы ... ... ... ... ... ... ... жатады. Бұлардан басқа жайлауларда улы шөптер кездеседі. Олар
ауыл шаруашылығы ... ... ... ... зиян ... ландшафтын сақтауда, жер эрозиясын ... ... ... ... ... роль ... Орманның көмегімен
заттардың биологиялық айналысы сақталып отырады. Ормандардың ... ... ... ... 82 процентін құрады. Орманның пайдасы тек
қана шаңды тұтуда, көміртегі газын жұтуда емес, ... ... ... ... ... бір гектар можжевельник тәулік ішінде 30 кг га
дейін фитоцид бөледі.
Орман — ағаш ... ... ... ... және ... негізгі көзі. Егер бұдан бұрын ағаштан 4-5 мың нәрсенің ... ... оның саны 15—20 ... ... ... ... адам ... пайдалылығы, оның, табиғат қорғау, топырақ сақтау
және климатты реттеудегі рөлі ... ... ... әрбір 10000 км 3 тайга өзендерге жыл
ішінде 0,7—0,8 км3 су ... ... ... өзі ... ... су қорғайтын және ағаш өсетін
ормандар болып бөлінеді. Соңғылардан ағаш дайындалады.
 Осыншама айтылған бағалы ... ...... ...... ... берудің, экологияны жақсарта берудің басты ... зор зиян ... ... өрт ... Олардан орман
жануарлары да үлкен зиян шегеді. ... ... ...... 90% ... ... ... Әдетте, өрт ормандарда от жағудан, аңшылық
кезінде шала жанған оқ-дәрілердің ... ... ... т. б.
кетеді. 
Әсіресе өртке қауіпті кезең сәуір ... ... ... ... мамыр айында, ағашта жапырақ аз кезінде болады, ал тамыз ... ... ... ... ... өрт кең етек ... болдырмау үшін халық арасында кеңінен түсіндіру ... ... бар ... ... айыр, шелек т. б.) өртті сөндіру тәсілдерін
үйрету керек. Әдетте өрттің кең тарауына жол бермес үшін, оның ... ... ... Өрт сөндіруде авиацияның көмегі зор. Соңғы жылдары
өрттін шықкан жерін космостан бақылау жүзеге асырылады. 
Әрине, өрт ... ... бар ... кеңінен пайдаланылуы тиіс. Бұл
жерде басты мәселе — өрт болдырмау жолдарын қарастыруда. ... ... ... ... ... ... ... жүргізу керек. Оған төмендегідей қарапайым ... ... ... от ... ... ол үшін ... жарты метрден астам
бұтақтардан, шөп-шаламнан ... ... жер ... ... ... кейін, мұқияттап көміп тастау ... ... тек ... ... ескі ағаш ... пайдалану жөн. Транспортпен орманның
калың ортасына баруға, өзендердің ... ... ... жерлерді
таптауға тыйым салынуы тиіс.
Орманды қорғау комплексті түрде жүргізілуі ... Оған ... және ... да ... зиян келтіреді. Сондықтан да орманды қорғау, онда корық
ұйымдастыру жұмысымен тығыз байланысты.
Орманды қорғау және ...... ... ... орман-тоғай, жай алған жайылым
мен шабындық, аң-құс, айдын шалқар көлдер, ағыны қатты өзендер мүмкіндігіне
қарай сол ... әсем ... ... ... заман болмасын,
қорықтарды ұйымдастыру күн тәртібінен ешқашан да ... ... ... байлықтарын қорғау, онда ғылыми-зерттеу жұмыстарын сондай-ақ,
биосфера компоненттерін қорғау жөніндегі ... ... ... тәрбие беру жұмыстарын жүргізуде қорықтар өте маңызды роль атқаратыны
белгілі. Осыған орай ... ... ... ... ... ... ... жүретін, бірақ кейіннен ... ... ... ... ... ... әсіресе Бадхыз қорығының ролі
орасан зор болды. Сондай-ақ, Барса-келмес қорығыда ... ... ... ... ... ... саны ... түсуде. Барса-келмес
аралы жойылып ... ... ... ... ... ұшақтармен
Алтынемел ұлттық биосфера паркіне, Іле өзенінің жағасына әкелінді. ... ... олар ... өсіп ... ... табиғи-географиялық аймақтары – солтүстүгінен
оңтүстүгіне ... ... ... ... өңірлерді қамтиді.
Қазақстан жерінде Д.И. ... ... ... элементтердің бәрі
дерлік кездесетін біздің республикамыз табиғи ... аса бай ... ... ... 5777 түрі, аңның 150, құстың 480, баурымен
жорғалаушылардың 150, ... 12 түрі ... ... ... ... Бұл бай өлкені шын мәннінде табиғи байлықтың қайнар көзі
деп ... ... ... ... ... ... бұл інжу-маржандар
қанша мол болғанымен, ол ... ... емес ... ... ... ... өне беретін зат емес. Сондықтан да оны ... ... ... ... ... ... ... барлық мүмкіндікті жасау керек. Осы
бағыттағы ... бірі – «Жер ... деп ... ... ... ... аймақтарды, өлкелерді, өңірлерді қорыққа ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында соңғы жылдарда қыруар ғылыми –
зерттеу жұмыстарын жүргізіп келдік. 1962 ж ... ССР ... ... ... заңы ... ... табиғи ортаны көркейтудің бірнеше нақты
шаралары анық көрсетілген. Олар – ... ... ... ... ... сақтау ережесі. Сонымен бірге 1972 ж Қазақ ССР
мемлекеттік қорықтарының ... ... ... Міне, бұл көрсетілген
құжаттарда қорықтар мен табиғат ескерткіштерін ... ... және ... ... ... ... ... жылғы 9 шілдеде «Наурызым мемлекеттік қорығының орманын қалпына
келтіру мен қорғау ... ... 1972 ж 2 ... ... ССР
мемлекеттік қорықтарының қызметін жақсарту шаралары туралы», 1976 ж 12
шілдеде «Қазақ ... ... ... ... ... қаулылар
жарыққа шықты. Бұл ... ... ... ... ғылыми-ұйымдастырушылық жұмыстарын жақсартуда зор маңызы
болғанын айтпай кетуге болмайды. ... ... ... қол
жеткен табыстары мен орны алып отырған емшіліктерде олардың жоюдың нақты
жолдарында айқын көрсетілген.
Осы ... ... ... ... (1980 жылғы мәлімет
бойынша) 531 мың гектар алқапты алып ... 6 ... ( ... ... ... ... және ... көлемі 4288 мың
гектарға жететін ... ... ... ... 3644 мың ... ... және ботаникалық объектілер, қорғалатын заказниктер және 3
табиғат ескерткіші бар. Олар ... ... ... , ... көне ... бері ... ... кетпей өсіп-өніп келе жатқан
ағаштар, Іле Алатауындағы шыршалар). Қорғауға алынған учаскелерде, әсіресе,
қорықтарда , ... осы ... ... ... ... жылдары саны азайып
кеткен жабайы хайуанаттар мен ... ... ... ... ... Мұндай түрлердің, мәселен, Шығыс Қазақстанның далалық аймақтарында
өсімдіктердің 1600 түрі тек осы аймаққа тән ... және ... ... ... Ал ... далалы ауданында 15-ке сирек
кездесетін эндемик өсімдіктер, Бетпақ даладағы өсімдіктің 1800 түрінің 15-
і, ... ... ... өсімдіктердің 1800 түрінің 7-і
Республикамыздың басқа жерлерінде ... ... ... ... 1740 түрі ... оның 18-і, ... Алатауында 2021 түрі
өссе, оның 58-і, Қаратауда 500 түрі өссе, оның 100-і сол аймақтарға ... ... ... ... ... ... ... мен аялы алақаны
болмаса, мұндай бағалы түрлердің биосферадан жойылып кетуі ... ... ... ... ... қорықтар өзінің табиғи сұлу көрінісі
мен онда өсетін ағаш түрлерінің ерекшеліктерімен де ... ... ... ... ... ... ... құрамына Ақсу-Жабағалы қорығы. Оларда тек саны ... ... ... кету қаупі төнген хайуанаттар дүниесі мен аса ... ... ғана ... алынып қоймай, сонымен бірге Қазақстан
Республикасының ежелден бері әйгілі болған таңғажайып көрікті ... атақ ... ... беру ... да зор ... ... ... Республикасының қорықтарында алдағы уақытта табиғи
ресурстарды пайдалану және ... ... ... ... ғылыми
негізін жасау жөніндегі үлкен мақсат пен міндеттер тұр. Бұл мақсат ... ... ... ... ... ... шаруашылығына
рационалды түрде пайдалану үшін зор маңызы бар. Бұл ... пен ... ... ... да ... ... аян. Көлемі 2,7
миллион шаршы километр жерді алып жатқан байтақ өлке өзінің саялы да ... ... оны ... сан ... хайуанаттары, өзендері мен
көрікті өлке. Қазақстан Республикасы территориясында 34-35 ... ... ... бау-бақша өсіруге жарайтын құнарлы жер бар. 186-187 миллион
гектар шабындықтар мен жайылымдықтар 22 ... ... ... ... ... миллион гектар аса бағалы сексеуіл орманы бар). Д.И. Менделеевтің
периодтық кестесінің ... ... ... ... ... ірі кен орындары, 11000 өзен, 7000-нан астам ... мен ... бар. ... туған өлкеміз менің Қазақстаным елім менің, алуан
түрлі жан ... өте бай. ... ... ... ... ... қорғауға Қазақстан Республикасындағы жоғарыда
айтылған, ... ... ... ... Қоғалжын, Марқакөл,
Баян-ауыл, Үстірт, Алтын Еміл және тағы басқа қорықтардың ... ... ... ... ... территорияларында келешекте де
осындай табиғи қорықтар-лабораториялық көбее ... екен ... ... ... 2754 мың ... ... ... жерде алып жатқан
Қазақстан Республикасында небары 10 ... бар ... ... өзі ... ... ресурстарын қорғайтын жаңа ... үшін ... ол ... арнайы түрде ғылыми зерттеу жұмыстарын
жүргізуді қажет етеді. Қорықтарды ұйымдастыру үшін ғылыми деректер керек.
Табиғи ... ... ... дала ... ... ... ... ғалымдар бір ауыздан шешімге келген.
Бетпақ дала қорығы территориясында Шу өзенінің солтүстігінде жатқан
ұсақ тасты шөлді ... ... ... ... ... ... ... баялыш, бұйрығын өссе, ал үстіртті ... ... ... Өте көне ... ... болып реликті бұта көзге
шалынады. Ауа-райы өте құбылмалы жазы ыстық, қысы аязды келеді. ... өте аз ... ... 90-100 мм. Бұл қорықта сүтқоректілердің ... ... ... ... ... ... ... түрі
тіршілік етеді.
Екінші – далалы аймақ. Оған Жезқазған облысына қарасты ... ... ... дала ... ... 40-50 мың ... болуы
мүмкін. Мұндағы негізгі обьектілер жұпар, камшат, орман сусары, құр, емен,
шегіршін сияқты ... ... аң құс ...... аймақ қорықтары. Бұл қорықтарда ең көлемділері -
Үстірттің батыс тік жарлы қыраттары. ... ... ... ... ... ... ... жиі-жиі шалына шалына береді. Шөлейтті
аймақтық қорықтардың бірі - ... ... Оның ... 330 мың гектар
жерді қамтиды. Қорғалатын обьектілері ... ... қара ... ... гүл ... ... қызғалдағы.
Алматы облысы. Балқаш ауданындағы ... ... ... ... тоғайлы алқапта да шамамен алғанда 20-30мың ... жер ... Ол ... ... ... ... отыр. Іле өзені Тоғайлы
қорығын ұйымдастыру ғалымдардың ойында. Мұнда мекендейтін жабайы шошқа,
тоғай ... ... ... сарғыш күзен, қырғауыл және ... ... ... қорғалуға тиіс.
Қазақстан Республикасында алдағы уақытта ұйымдастырылатын қорықтардың
бір тобы – тау қорықтары болуы тиіс. Бұл ... ...... ... ... ... ауданының территориясын қамтиды. Қорғалатын
негізгі обьектілер – марал, ақтырнақты аю, ... тас ... ... қасқыр,
арқар, таутеке, ұлар, сабыншы құр, май қарағай, шыршалы ормандар, алый
шабындықтары, оларда өсетін ... ... ... ... Ал ... ... Қазақстан облысы, қорық ұйымдастыратын көлемі 200 мың
гектар ... ... ... ... ... өте көп – ... ... таутеке, тұндра шілі, меңіреу құр, шұбар шіл, ... ... ... Шыңғыстау, Тарбағатай бұл өңірде қорық ұйымдастыруға келетін көлемі
50-60 мың гектар жер бар. Бұл ... ... ... – бадам, жабайы
алма бағы, субальпі шабындығындағы өсімдіктердің кейбір түрлері.
Зайсан ойпатында да ... ... ... ... бар ... ... ... бұл өңірде сирек кездесетін хайуанаттардың
өкілдері бар. Олардың ... ... ... ... ... ... отыр. Алакөл көліндегі «Реликті шағала» қорғау үшін
заказник ұйымдастыру күн ... тұр. ... ... ... ғана биосфера байлықтарын ... ... ... ... ... емдеу қасиетін пайдалану
Дәрілік өсімдіктермен емдеу әрі шипалы, әрі зиянсыз.
Қазақстанның оңтүстік шекарасын солтүстіктен бөліп, 1800 шақырымға созылып
жатқан аймағын орманды ... ... шөл және ... ... алып
жатқаны, Республикамыздың батысында Каспий ... ... ... ... ... биік шыңдарының орналасқаны мәлім.
Қасиетті қазақтың осынау ... ... мен ... ... 6 мыңнан астам
өсімдік, 500 түрлі құс, 178 түрлі аң, 49 түрлі бауырымен ... ... қос ... болса, өзендер мен көлдерде балықтың 107 түрі бар.
Адамзат тіршілігінде өсімдіктер дүниесінің ... өте ... ... ата-бабаларымыз өсімдіктерді зерттеп, танып-біліп, оларға ат
қойып, жеміс-жидектерін, дәндерін азыққа, жапырақ, сабақ, гүл, ... тері ... ... ... ... ... ... бөлуші, табиғат көркі, дәрілік шикізат, мал азығы, ... ... ... ішінде улылары да аз емес. Оны тұрғын халық білмесе,
малдарын, өздерін ... алуы да ... ... ... ... ... дәрілік өсімдіктерді
жетік білген, онымен малды да, ... да ... жаза ... ... тәуіптер
болған. Солардың бірі – Найманның Қыржы ... ... ... ... Ол ... ұлы Абайдың әкесі Құнанбай қажыны дәрілік өсімдіктер-
мен емдеп жазады. ... ... 1787 жылы ... өңірінде дүниеге келіп,
1850 жылы «Мыңжылқы» құдығына таяу маңдағы күзеуде қайтыс болады. Ырғызекең
бала жасынан ... ... үйір ... ... Емші ... ...... күз айларында, әбден толысып-жетілген шағында жинайтын көрінеді.
Әрине, әрбір шөптің теру тәсілі, сақтау ... бар ғой. Бір ... ... ... ... ... қажет болса, екіншісін тек қана кешкілік терген
дұрыс. Және де оларды шіліңгір аптапта ... ... оның ... ... ... емші ... шипалы тамырларын жаңбырдан кейін,
қараңғы түсе жұлып жинаған да, күн сәулесі түс-пейтін көлеңкеде, ... ... ... ... ... дайындаған.
Ырғызбай емшінің кезінде айтып ... ... ... ... ... ... кептірілсе, сақталса күш-қуатын жоғалтады екен. Ол сол
себепті шөп, тамырларды ... ... үш ... ... ... оған ... ор-наластырған, қапшықтар мен қалталар әзірлеп, оны
кере-геге іліп қойған. Емшінің шипалы өсімдіктерден ... ... ... ... ағаш ... мен шойын шөң-келер, күміс
тегештер мен мүйіз тостағандар, аршаға ысталған ... ... мен ... ... майларды сақтайтын сүйек ыдыстар, сұйық және ... ... да ... ... ... ... анықтайтын нәзік
таразысы да болған. Дәрі-дәр-мектер ... ... ... ... мен ... ... тарамысты да пайдаланыпты. Бір рет Шәуешек жақтан
бір қарт емші оның ... ... ... теріскейіндегі күн түспейтін
су-лы қойнауларында емдік қасиеті өте күшті адам ... ... ... оны ... ... осы кісішөпті іздеп табуын
өтінеді. Ырғызбай емші оны көп жыл бойы ... ең ... ... сулы ... табады. Сөйтсе, ол жасылтым жапырақтары жайылған,
қызғылтым сабағының ұшын-да шоқ жемістері мөлдіреп тұрған, ... ... ... ... ... емші ... өсімдіктердің гүлінен, жапырағынан,
тамырынан дәрі-дәрмек жасағанда олар-дың қандай ... ... ... ... ... ... біліп, да-мытқан. Емшінің үйінен қы-сы-жазы
кенекұнжұт, түймешетен, адыраспан, долана, ... ... ... ... ... ... томардәрі, қасқыртамыр мыңжапырақ,
жаушүмілдік тәрізді өсімдіктер үзілмеген. Ол улы шөп-тамырларды аса ... ... ... тері ... ... қолдана біліпті.
Құнанбай қажы ... ... ... ... ... емші ... өтін ... қоса алып, мейіздей етіп кептіріп, марал, бұғы, киік
мүйіздерінен жасаған дәріле-рін реттеп, әбден ... ... ... ... ... Ол ... ... өт жолының да
бұзылғанын біліп, өзіне арнап тігілген киіз үйде жеті, қырық бір, жүз ... ... ... бір ... ... гүл мен ... дәрі ... оны
жылқының іш майына араластырып қайнатып, жеті ... ... ... ... аю ... ... екі-үш сүйкеп, жиі-жиі ішкіздіртіп,
қырық күн емдеп, Құнанбай қажыны ауруынан жазып алады. ... ... ... ... ақын ... де емдеп, қатарға қосады.
Содан Сұртай ақын Ырғызбай емшіні былайша жырға қосады:
... Ырғызбай елге әйгілі ... ... ... ем ... ... ... ... басқа төнген қауіп еді...
Құнекең сыйға тартқан сол биені,
Сусынға неше жылдай ... ... ... тарихынан
Ертедегі египеттіктер алоэ, қараған, анис, медуница, зы-ғыр, лотос,
көкнәр, жалбыз, тал, арша ... ... ... ... ... ... ... күші бар шөптермен Үндістанның аты шыққаны мәлім. Мұнан
4 мың жыл ... ... 760 ... өсімдіктерді халық емінде
қолданғаны жө-нінде ... ... енді ... дәрілік өсімдіктер жөніндегі алғашқы кітап мұнан 5 мың
жыл бұрын жазылыпты.
Орта ғасыр ғалымы Пара-цельстің ерте ... келе ... ... ... ... ... өсімдіктің пішіні, түсі, дәмі мен
иісі аурудың сипатына сай ... ... ... ... ... сары
түсті өсім-дікпен, бүйрегі ауыратындарды жапырағы бүйрек тәрізді өсімдікпен
емдеу қажет.
Қазақтардың қылшадан дәрі жасауын басшылыққа алып П.С. Моссагетов ... ... ... қырықбуын қылшасының шипалық қасиетін ашты.
Дәрілік өсімдіктер
Алтын тамыр. Сабағы тік өсетін, көп жылдық шөп тектес өсімдік. ... ... оның ... ... ... ... Дұрыс жиналып,
сақталған бұл өсімдік тамыры 2,5-3 жылға дейін шипалық қасиетін жоймайды.
Алтын тамырдың құрамын-дағы ... ... дене ... ... ... ... жүйесін жақсартады, жоғарғы жүйке жүйесінің
ыр-ғағына жағымды әсер етеді, қан қысымын реттейді. Оны орнымен ... ... қан ... ... та ... Дәрілік шикізат ретінде шілде айында бұтақшаларын, ... ... ... ... Ол – улы өсімдік. Халық емшілері адыраспанды ... ... ... ... ... ... Мал-дә-рігерлік
тәжірибеде оның тұнбасымен малдың қышыма қотырын, түрлі тері ... Оны ... ... ем арша деп те ... Биіктігі 1-3,5 метр,
қысы-жазы көгеріп ... ... ... Қара ... ... піскен
жемісі (қаракөк түстілері) жинап алынып, ашық жерде ептеп кептіреді. Халық
емінде арша жемісі ... ... ... және ... ... басатын
дәрі ретінде қолданылып келеді. Аршамен тіс тазалау пайдалы.
Ащы мия. Оны ақ мия деп те ... Көп ... шөп ... ... Бүкіл
шөбі мен тұқымы дәрі. Басты ем болатын аурулары: жедел және созылмалы ди-
зентерияға; асқазан ауырып, аздап запыран ... ... ... және
басқа жарақаттың іріңдеуіне, жара-ларға; қышыма, бөріткен, ес-кілікті
теміреткіге; ақ кір көп ... Улы ... ... ... қажет.
Ащы қарбыз. Көп жылдық өрмелегіш сабақты ... ... ... ... ... ... сабағы көп бұтақты, мұртша ... ... ем ... ... кеңірдекшелердің созылмалы қабынуына;
кеуде толып, тынышсызданып ауырғанда; жүрек шаншып ауырғанда; емшек ... ... ... ... үн ... Ащы ... ... қанды
несеп ауруына ем болады.
Арпа. Бір жылдық шөп тектес дақыл. Халық медицинасында ... ... арпа ... ... ... мен ішек ... денедегі
бөртпелерді жазып, бүйрек-тегі тасты түсіріп, қуықтың қабынуына ем.
Дәрмене ... ... ... ғылыми медицинаға қосылған үлкен үлес.
Қазақтың ... ... ішек ... ... ... қолданған. Бабаларымыз бұл
өсімдікті атам заманнан бері шет ... ... ... ... ... ... ... Қара жусанның тамырын тәбет ашуға, ішек, асқазан,
бауыр, өт қалтасы ауруына пайдаланады.
Женьшень. Ол тіршілік тамыры саналады. ... ... ... ... көп ... шөптесін өсімдік. Биіктігі 50 сантиметрдей, тамыры жуан,
бұтақталған, сыртқы қабы-ғы ақ, қатты. Өте баяу өсіп, 10-11 ... ... ... Оның ... тритерпен глюкозидтері (сергіткіштік қасиеті
бар) кездеседі. Женьшеньнің тамырынан дайындалған дәрі-дәрмек, ... ... ... ... ... ... ауруға төзімділігін
арттырып, кейбір жүйке және жүрек – қан ... ... ... ... 3,5-8 ... ағаш ... ... өсімдік, жемісі – қара
сүйекше. Дәрілік шикізат – жемісі. Жеміс ... жас ... іш ... ... кене т.б. ... қыру үшін ағаш қабығының
тұнбасы пайдаланылады. Ол үшін ағаш ... 100 ... 5 литр ... ... мол ... ... шөп ... Бұғылар күз, көктемде бұл өсім-діктің тамырын
тұяғымен ... ... ... оны ... шөп ... деп атап ... ... ірілеу, шашақталған, гүлдері – көк, көкшіл түсті, шар тәрізді
тостағанша құрып, сабақтың ұш жағында ... ... Оны ... ... ... ... ертеден бері «алтын тамыр», женьшень тәрізді әл беретін
дәрі ретінде пайдаланған.
Қара пышақ, күшәла. Қара пышақ – биіктігі 20-40 ... ... ... шөп ... ... улы өсімдік, гүлінің ішкі беті қара түсті.
Өзбектер оны ... деп ... ... ... жапырақтың ішінен ұзындығы
5-8 сантиметр болатын, қарындаш тәрізді өзек-ше өсіп шығатын болғандықтан,
орыстар оны ... ... ... осы ... ... дәрі ... өкпе ... емдеп келеді.
Тобылғы. Раушан гүлділер тұқымдас, көп жылдық, шөп тектес ... ... ... майы көп ... ем. ... ... тұнбасымен
малдың бүйрек, қуық ауруларын, асқазан – ... ... ... ... ... ... майын малдың, адамның ісіп ... ... ... ... ... ... ... Сазды жерде өседі. Түбін дәрі ... ... ... ... ауызға салады.
Жербауырсақ. Жусанға, басқа шөпке жабысып өседі, бауырсаққа ... ... ... адам емге ішеді.
Шырғанақ. Бұтағы тікенді, аса жуан емес, іші сары қатты ағаш. ... ... ... ... дәрі ... қолданады.
Шетен. Биіктігі – 3-20 метрлік, жұқа сұрғылт қабықты, көп жылдық жабайы
ағаш. Оның жемісін ... өт ... ... ... өт ... ... ... байланған тасты түсіруге, іш жүргізуге пайдаланады.
Итмұрын. Жемісінің құра-мында илік ... С, К, Р, Е, В ... ... ... ... алма ... ... мөл-шерде белок,
май, гликозидтер бар. Итмұрын жемісі, тұнбасы малға да, ... да ... ... ... 5-25 ... көп жылдық шөп тектес.
Жемісі шілде, тамызда ... ... бай ... ...... ... ... тағам-ға деген тәбетін арттырады, ас қорыту
органдарының қабынуын басады, бауыр, бүй-рек ауруларына ем.
Өгей шөп. Биіктігі 15-20 см, ... ... ... көп ... ... өсімдік. Жапырағының астыңғы беті жұмсақ, жылы, үстіңгі беті
қатты және суық болғандықтан, ... оны өгей шөп деп ... ... өгей ... жасалған тұнбаны жөтелді басатын дәрі ретінде
қолданған. Өсімдіктің құрғақ ... ... ... ентігетін адамға
темекі тәрізді қағазға орап тартқызып, емдеген.
Долана. Раушан гүлділер ... ... бұта не ... ... ... ... ... Іле және Жетісу (Жоңғар) Алатауында өседі. Жемісі
тамыз – қыркүйекте піседі, ... бай. ... 50 түрі ... ол – ... ... ... ... құрамында аскорбин,
лимон қышқылдары, флавоноидтар, каротин, гиперозид, қант бар. ... ... ... ... күшей-теді, қажығанда қуат береді, қан
қысымын төмендетеді.
Сүйел шөп. Көкнәр тұқымдасына жатады. Халық емшілері сүйелшөп және сүт-
ттіген шырынымен бауыр, өт ... сары ... ... шөп. ... оны шөп шай, сары ... ... ... күн сәулелі
шай шөп, құрғақ гүл деп атайды. Оны ... өт ... дәрі ... бұл ... ... деп аталатын антибиотик алынады.
Аскөк. Одан жасалынған ... ... қан ... қан ... ... ... өт жүргізу, қақырық түсіру
үшін ... Ерін ... ... хош ... көп ... кейде бір
жылдық шөптесін өсімдік. Жалбыздың жапырағында ментол бар. Бұл өсімдіктен
жасалатын ... ... өт ... ... ... Ол ... иіс ... антисептикалық зат ретінде сұйық дәрілердің, тіс тазалығыш ... ... ... Оның ашық сары ... хош ... уақ гүлдерінің қайнатпасы
мен тұнбасы микробты құр-тады, ісік ... ... ... ... оны асқазан, ішек жолдары, бауыр, бүйрек, қуық ауруына да ... ... ... ... ... ... ... шашты бекітеді.
Жиі кездесетін улы өсімдіктер Біздің жеріміздегі өсімдік-тердің қай-
қайсы да шипалық қасиетке бай. ... ... ... улы ... ... ретінде пайдаланғанда аса сақтық, білімділік, тә-жірибелік қажет.
Негізінен, біздің даламызда жиі ... улы ... ... ... ... 4. У ... 5.Шытыр. 6.Көкек.
7.Қызғалдақ. 8.Есекмия. 9.Қара пышақ, күшәла. 10.Үшкір азинеума. 11.Шашақ
жемісті гелиотроп. 12.Батпақ қалтагүл ... 13. Түйе ... ... ... ... ... ... 16.Дала қылшасы. 17. Дала
қырық буыны. 18.Тегеурінгүл. 19.У балдыр-ған. 20.Сасық меңдуана, ... ... ... ... ... ... ... орасан зор екендігі белгілі.
Әсіресе, өсімдік әлеміне ... ... ... ол да ... ... ... ... баласы сан ғасырлар бойы өсімдікті ем ретінде
қолдануда. Өсімдік әлемінің адамға берері көп десе де ... ... ... біреу сыйға тартса, сіз ол адамға сол гүл үшін аз болса да ... ... ... ... құмырадағы гүл «мені бағалады» деп ... одан әрі ... өсе ... ... Ал өсімдіктерге дұрыс қарамаса,
уақытында суғарып тұрмаса «ренжіп», адам ағзасына ... улы ... ... ... ... ... ... көшетін бөлмеде өсіріп, су
құюды ұмытып кетсеңіз, түнімен ұйықтай алмайсыз. Ал кактустар да адамның
көңіл-күйіне ... ... ... ... «түу, түрі құрысын, қандай
сүйкімсіз» деп айтқан сәтте-ақ құрамында алкогольдік қоспалар бар улы ... ... ... Бұл зат ... ... итермелейтін көрінеді. Содан
адам ішімдікке әуестеніп кететін кездері болғанын ғалымдар анықтаған.
Фикус  – ... ... ... өз ... ... бір ... ... көрінеді.
Ағылшын ғалымдары көп жылдар бойы адам мен өсімдіктердің қарым-қатынасы
туралы зерттеулер жүргізген. Ағылшын ... ... ... көп
жылдар бойы фикус өсіп тұрған. Ғалым үйленгеннен кейін оның әйелі күннен-
күнге әлсіреп, сырқаттанып қалады. Ал жерік ... ... ... ... ... қандай ем қолданғанына қарамай, түсік ... ... ... өсіп ... ... түседі, әйелінің ауруға
шалдыққанына сол ... деп оны ... ... ... апарып қояды. Көп
ұзамай әйелі ... ... ... бала көтеріп, дені сау, әдемі
сәбиді дүниеге әкеледі. Сөйтсе, ... өз ... ... ... ... ... бөле ... ол зат Мейсонның өзіне ешқандай әсер
етпеген.
Қазтамақ – ең ... ... ... ... тек ... екен деуге болмайды. Мысалы,
фиалка (шегіркүл) өз қожайынын ... ... ... ол ... жаққа
сапарға кетсе, сағынады екен. Ал ... ... ... суғармаса,
кәдімгідей «ренжитін» көрінеді. Өзінің ренішін ол ... ... гүл ... ... ... ... зығыр (лен) еккен кезде, жалаңаштанып егеді екен.
Әйтпесе мол өнім ... деп ... ... бе, сен (зығыр) өнім
бермесең, мен ... ... деп ... екен. Адамдар киімді зығырдан
жасап, кигені белгілі ғой.
Ертеде «қыдырып» кеткен күйеуін үйге қайтару үшін әйелдер ... ... ... гүлді қойған. Сол бөлмеде үш күн қонған ер адам бұдан әрі
 басқаға қарамай, тек өз ... ... ... арта ... ... жағымды гүлдердің бірі қазтамақ деп есептелінеді. Қазтамақ тұрған
бөлмеде ұрыс-керіс те ... ал бола ... ... ... адамның
жүйке жүйесіне әсер ететін зат бөле бастайды. Содан ұрысып қалғандар тез
татуласып ... ... ... ... бұл ... ... әр үй ... де «өш» алады
Гүлді өз қолыңыздан егіп, күтіп-баптаған жөн. Оларды сәбиді баққандай
күтсеңіз, өскен соң ... ... ... оң әсер ... ... ... бір ... отырсаңыз көңіл-күйіңіз көтеріліп,
барлық жаман ойдан арыласыз.
Ал мына бір ... ... 7 жыл ... ... Бір ... ... жайқалып, әдемі үлкен ағаш өсіп тұрған. Үй иесі отыздағы әйел ... ... ... деп, алдымен оның қабығын аршып тастайды. Ағаш солып
қалған соң, кесіп тастамақшы ... ... деп ... қолы ... ... әйел өз ... ... болып көріпкелге барады. Көріпкел ... ... ... ... Әйелдің өзі де, туыстары да «дені сап-сау, аяқ
қолы балғадай адам қалай ... деп, ... ... аса мән бермейді.
Тамыз айында әйел отыз ... ... да, ... ... ... ... ... той қамына кірісіп кетеді. Құрбысы ... ... ... мерейтой туралы әңгімелесіп тұрған сәтте ауа райы
күрт өзгеріп, ... қара бұлт ... ... жел ... ... да ... ағаш желдің күшімен тура екі әйелдің үстіне келіп құлайды. Біреуі
қашып үлгереді, екіншісі ағаштың астында қалып, қайтыс ... Тура ... ... ... айтқандай, ағашты кескен әйел қайтыс ... ... тура ... Бұл ... ең таң ... – ағаштың
әйелден өшін алғаны. Мүмкін, кездейсоқ болған шығар. Кім ... ... да жаны бар, олар да ... ... өсімдіктанушылар.
Алғашқы дәріхана – орман мен дала
Адамзат дамуының алғашқы дәуірінде адамның негізгі қорегі ... ... үшін ... ... түрінің көбеюіне қарай, адам
осылардың кейбіреулерінің ерекше қасиеті бар екенін байқаған. ... ... ... емделуге пайдалана бастаған. Яғни айтқанда, адамның тұңғыш
ұстазы табиғат, алғашқы дәріханасы ... мен дала ... ... ... тағам ретінде пайдаланудың арқасында халық медицинасын ашты.
Ертедегі египеттіктерге алоэ, қараған, анис, медуница, зығыр, лотос,
көкпар, жалбыз, тал, ... т.б. ... ... қасиеті белгілі
болған. Ғажап сиқырлы күші бар шөптермен Үндістанның аты шыққан. Бұдан 4
мың жыл ... ... 760 ... ... пайдалана білген.
Қытайда дәрілік өсімдіктер жөнінде алғашқы кітап бұдан 5 мың жыл ... Орта ... ... Парацельс ерте заманнан келе жатқан ілім
бойынша «емдік өсімдіктің пішіні, түсі, дәмі мен исі ... ... ... ... ... Мысалы, сарғайып ауырған адамды сары түсті өсімдікпен,
бүйрек ауруын жапырағы бүйрек ... ... ... қажет.
Халықтық медицинаның ел арасына көп тараған және тәуір дамыған саласы –
шөппен емдеу. Қазақ халқының емшілік ... ... ... ... бар ... ... ... бұл жөнінде көптеген тәжірибелер де
жинаған. Мысалы, қазақтардың қылшадан дәрі ... ... 1924 ... Қазақстанда өсетін қырықбуын қылшасының шипалы қасиетін
ашқан. Оның ... ... ... заты ... ... алынатын майды
қазақтар жараны, күйікті жазуға, итмұрын жемісінің қайнатылған тұнбасын
аурудан әлсіреген адамға әл беру ... ... ... ... ... теміреткіні және қотырды емдеуге, қалақай, мыңжапырақ тұнбаларын қан
тоқтатуға пайдаланған.
Айта кететін бір жайт – ... ... ... ... ... ... ... медицинаға қосқан үлкен үлес деп бағалау ләзім. Өйткені
дермене жусанды қазақтың халық медицинасы ішек ... ... ... ... ... ... атам ... бері шетелдерге
сауда керуендері арқылы көп мөлшерде жіберіп тұрған. Ол өте бағалы шипалы
шөп ретінде ... ... ... бұл ... Қазақстанның оңтүстігінен
басқа жерде өспейді, яғни бұл ... ... ... сұраныс көп болған.
Халық медицинасы арқылы дәрілік шөптердің тізімінің ішінде ... ... ... ... бірден-бір өсімдік – қызғылт ... ... ... оны халық «алтын тамыр» деп те атап ... ... ... «алтын тамыр» адамның жұмыс қабілетін
арттыратын дәрі ретінде пайдаланылып келді.
Кейінгі жылдары ғалымдар ... ... ... ... ... ... шыдамдылығын арттыратынын, жүрек-буын жүйесін жақсартып,
жоғарғы жүйке жүйесінің ырғағына жағымды әсер ... қан ... ... ... анықтады.
Қазақстан бойынша семізот (алтын тамыр) туысының он бір түрі ... ... ... ... ... ... ғана шипалық қасиеті бар.
Қазақстанда өсетін тағы да бір шипалы шөп – ... ... ... ... Бұл да ... ... ... халықтық медицина арқылы
енген өсімдік. Алтайлықтар көктем кезінде бұл ... ... ... ... ... ... ... осыдан «марал тамыр», ... деп атап ... ... ... ... бері ... тамыр» және
женьшень сияқты әл беретін дәрі ретінде ... ... ... ... ... ... ... 1897 жылдан белгілі.
Терек мамығының зияны
Кейде адамдар терек ағаштарынан көрместі көріп жатады. Жаз басталар
шақта теректің ақ ... ... ... кіріп, әбден әбіржітіп
болады. Дәрігер мамандардың ... ... ақ ... ... ... ... көрінеді. Статистикаға сүйенсек, терек бүршігінің ақ
ұлпасына Қазақстанның ... ... ... кері ... ... ... ... тозаң адам бойында паленоз ауруын тудырады.
Терек мамығы денсаулыққа ғана емес, қоршаған ... да ... ... ... өрт ... да өрши түсетін көрінеді.
• Пайдалы кеңес
Түйежапырақтың пайдасы
Буын ауруына шалдыққан адамдарға халықтық медицинаның көмегіне жүгінуге
болады. Мұндай ауруға түйежапырақтың берері мол. Ол үшін не ... ... ... ... тазалап алып, ет тартқыштан
өткізесіз. Одан шыққан жасыл ... ... ... суын ... ... да ... ... таңып, сыртынан ауа өткізбейтін нәрсемен
орайсыз. Таң ... ... ... ... ... Қорытынды
Жер шарында өсімдіктердің 500 млн. астам түрі бар. Жыл сайын ғылыми-
лабораторияларда ... ... жаңа ... ... шығарады. Өсімдік –
жер шарының «өкпесі» деп бекер айтылмаған. ... ... ... ... Жер ... ... жамылғысы біркелкі тарамаған.
Қазақстанда өсiмдiктердiң 15 мыңдай түрi бар. Оның 2 мыңнан астамы
балдырлар, 5 мыңдайы — ... 600-ге ...... ... Қазақстанда орман қоры 21,8 млн. га жерді алып жатыр. Яғни,
республикамыздың барлық ... 3,35 %-ын ... ... ... ... ... ... және Шығыс аймақтарда шоғырланған.
Қазақстанда орманға қарағанда табиғи жайылымдар ... ... ... ... түрі ... олар ... ... етіп отыр. Жойылып бара
жатқан өсімдіктерді сақтап қалу мақсатымен 1981 жылы ... ... Оның ... ... бара ... өсімдіктерді есепке алып, оларды
сақтап қалу. Ол үшін көптеген мемлекеттік шаралар ... ...... бара ... ... мен ... адам ... алып
қорықтар ұйымдастыру.
«Қызыл кітап» сирек кездесетін және жойылып кету ... ... мен ... ... ... ... жазылған. Қазақстанда
«Қызыл кітап» тұңғыш рет 1978 жылы шықты. Онда омыртқалы ... ... ... түрлері тіркелді. Екінші басылымы 1991 жылы, үшінші басылымы
1996 жылы ... ... ... 16 ... ... 3 түрі,
жорғалаушылардың 40 түрі енгізілген. Өсімдіктерге ... ... ... 1981 жылы жарық көрді. Бұл кітапта гүлді өсімдіктердің 304
түрі сипатталған.
Қорықтар. Елімізде өсімдіктері мен ... әр ... ... ... ... ... - қорықтар ұйымдастырылған:
1. Алматы мемлекеттік қорығы (Іле Алатауы).
2. Ақсу - Жабағылы мемлекеттік қорығы (Талас Алатауы).
3.    Барсакелмес ... ... ... ... ... ... ... аралы). Кейбір жануарлары (ақбөкен, құлан,
қарақұйрық, ор ... ... ... ... және ... ... Қорғалжын   мемлекеттік қорығы (Ақмола облысының
су-батпақты аймағы).
5.   Наурызым    мемлекеттік қорығы (Қостанай далалы аймағы).
6.   ... ... ... ... ... ... корығы (Маңғыстау).
8.   Батыс Алтай корығы (Шы-ғыс Қазакстан).
9.    Алакөл қорығы (Алматы облысы, Талдықорған).
Бұлардан баска өсімдіктер мен жануарлардың жекелеген ... ... 62 ... 5 ... ... (Алтынемел, Баянауыл, Көкшетау, Іле
Алатауы, Қарқаралы) және табиғат ескерткіштері ұйымдастырылған. Табиғат
қазынасы сарқылмас кор ... Адам ... ... қайта қалпына
келтіру ісі адамның камқорлығының ... ... ... Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан табиғаты: энциклопедия.
Т. 1 : А-Е / бас ред. Б. Аяған. - ... : ... ... ... 392 б .
2. Әубәкіров, Қ.
Жаңа және аз тараған мал азықтық өсімдіктер Қ. Әубәкіров. - ... ... 2007. - 229 ... ... ... ... = ... Казахстана: Ғылыми және халық
атаулары = Народные и научные названия / Арыстанғалиев С.А., ... - А-А : ... 1977. - 288 с.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстан облысының таулы аймақтарының географиясы мен оның рекрациялық маңызы85 бет
Көмекші мектептің жоғарғы сынып оқуышыларын халық ауыз әдебиеті арқылы сөз қорын молайту5 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды табиғатпен таныстыру16 бет
Педагогикалық практикадан есеп33 бет
Қазақстан Республикасының егемендігі аясындағы сұрақтар, саяси партиялар жайында12 бет
"жануарлар ресурстарын қорғау шаралары"6 бет
Геоботаника негіздері, мақсаты мен міндеттері. Геоботаниканың анықтамасы. Геоботаниканың басқа ғылымдармен байланысы. Геоботаника әдіснамасы4 бет
Ерекше қорғауға алынған аймақтар4 бет
Жеміс өсімдіктерінің өсу және жеміс салу заңдылықтары туралы5 бет
Стенобионттық және эврибионттық организмдер жайлы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь