Қазақтың дәстүрлi ойын мәдениетiнiң феноменологиясы

Кiрiспе

1. Ойын . адамның болмыстық стратегиясы
1.1 Ойын феномены мәдени . философиялық талдау объектісі ретінде 10
1.2 Ойынның қалыптасуы ,функциялары мен типологиясы 30
1.3 Ойындық мәдениеттегі әмбебаптылық пен ұлттық ерекшелік 49

1 Қазақтың дәстүрлi ойын мәдениетiнiң феноменологиясы

2.1 Дәстүрлi мәдениеттегi ойындық үрдiстердiң динамикасы 66
2.2 Қазақ ойындық мәдениетiнiң субъектiлерi: бақсы, ақын, сал мен серi 82
2.3 Қазақтың ұлттық ойындарын типологиялық талдау және олардың мәдени функциялары 100

Қорытынды 122

Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi 124
Зерттеу тақырыбының өзектілігі және оның мемлекет бағдарламаларымен байланысы. Бiршама ойшылдардың тұжырымдамалары мен концепцияларында ойын адамның бастапқы субстанциясымен байланысқан iс-әрекет, құбылыс, жағдай, қалып ретiнде көрiнедi. Адам ойын масштабын нөлден шексiздiкке дейiн жүзеге асырып анықтай алатын жалғыз тiршiлiк иесi. Сол себептi ол ойнамай тұра алмайды. Ойын арқылы оның жетiстiгi мен кемшiлiгiн, басқалармен қарым-қатынасын бiлуге мүмкiндiк туады. Бiрақ бұл философтардың назарынан тыс қалды. Басқаша айтқанда, ойын феноменi философиялық талдаудың объектiсiне айналуы үшiн адамның болмыстағы жаңа стратегиясы қажет болды және осы ХХ ғасыр философиясы мен мәдениет теорияларында жүзеге асты. Й. Хейзинга бойынша, “ойын мәдениеттен бұрын пайда болған, себебi мәдениеттiң өзi ертеде ойын сипатында болды, кейiннен ойын дами келе, күрделенiп бiздiң түсiнiгiмiздегi мәдениет құбылысына айналды [1, 21 б.].
Ойынға, бәсекелестiкке, белгiсiздiкке, тұрақсыздыққа талдау жасау – ХХ ғасырдың ортасындағы философиялық iзденiстерге тән нәрсе. З. Н. Исмағамбетованың ойы бойынша, қалыптасу ретiндегi болмыс жорамалының өзiн-өзi ақтауы болмыстың «жаңа» стратегиясы мен ол жүзеге аса бастаған ойынның жаңа формаларын зерттеу жолындағы алғашқы қадамы болды. Бiрақ болмыстың мұндай стратегиясын негiздеу үшiн жаңа терминология, ұғымдық формалар дайындап алу қажет болды. Егер болмысты қалыптасу ретiнде түсiнсек, онда бұрынғы логика мен оның категориялық аппаратының жарамайтыны анық, өйткенi ол логика болмыстың тұрақты және өзгермейтiн деп түсiндiрiлетiн бағдарламасына орай жасалынған едi. Жаңа категориалық тiл мен интеллектуалдық әрекеттiң жаңа ережесiн дайындау болмыстың жаңа стратегиясын қалыптастырудағы негiзгi мiндеттер саналады және бұл мiндеттi постмодернизм философиясы, мәдени антропология, мәдениет философиясы (ең алдымен – Й. Хейзинганың ойыншы адам iлiмi) шешуге ұмтылады.
“Әлемге деген постмодернистiк көзқарас белгiлi бiр “орталықтандырулардың (антропо-, еуропо-, логоорталықтандыруларды) орнату мен бекiту емес, өйткенi еуропалық әлемнiң болмыстың стратегиясының мұндай құрылымдарының жарамсыздығына көзi жеттi. Постмодерн әзiлдiлiк, өзгермелiлiк, ойын, еркiндiлiк мойындалатын әлем үлгiлерiн көбiрек насихаттайды. Тұрақсыз процестердi сипаттауға көшу – постмодерн ғылымына тән қасиет, ал әлемдi хаос ретiнде, мәтiн ретiнде философиялық пайымдау – постмодерн жағдайындағы философиялық дүниетанымның жаңа бағдары [2, 170-171 бб.].
Қазіргі мәдениеттануда ұлтсыздандырылған және тұлғасыздандырылған рәсiмдерден гөрі, этномәдениеттердің төлтума белгілерін сақтайтын формалар модельдерімізді жасау қажет. Бүгін Қазақстан Республикасында көпұлттық әлеумет жағдайында бақылаусыз, талғамсыз жүріп жатқан ойын формалары жеңіл үрдісті, ұлт пен ұлыстың сана-сезімін уландыратын бөтен үлгілерге әкелуі мүмкін. Сол себепті әлемді ұлттық ойындарды теория тұрғысынан талдау актуальды мәселеге жатады. Ұлттық ойындардың құндылықтарын жаңа заман тұғырнамасы бойынша қайтадан зерделеу рухани мәдениеттi шыңдай түседi және осында ұлттық философия ерекше рөл атқарады. Ұлттық философия дамымаған жағдайда жетiлген және толыққанды мәдениет туралы пайымдау негiзсiз.
1 Хейзинга Й. Homo ludens. Человек играющий. Статьи по истории культуры. - М.: Прогресс, 1997. - 416 с.
2 Исмағамбетова З.Н. Онтология //Философия. - Алматы: Раритет, 2005. - С.225.
3 Тәжiбаев Т. Ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні. - Алматы, 1997. - 225 б.
4 Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы, 1978. - 250 б.
5 Иманкулов А. Физическая культура и спорт как социокультурный феномен: Дис.канд.филос. наук. – Алматы: КазНУ, 2002. – 140 с.
6 Берн Э. Игры, в которые играют люди и люди, которые играют в игры. - М., 2002. - 473 с.
7 Выготский Л. Игра и ее роль в психологическом развитии ребенка // Вопросы психолгии. - 1966. - № 6. - С. 3.
8 Оуэн Г. Теории игр.- М., 1971. - 115 с.
9 Ожегов С.И. Толковый словарь русского языка. - М., 1978. - 205 с.
10 Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздiк. - Алматы: Раритет, 2004. - 320 б.
11 Сигов Б.К. Игра // Современная западная философия. Словарь. - М., 1991. – С. 356.
12 Ортега-и-Гассет Х. Дегуманизация исскуства и другие работы: Сборник. - М.: Радуга, 1991. - 639 с.
13 Шилз Э. Массовое общество и его культура // Буржуазное массовая культура. - М.: Политиздат, 1985. - С. 399.
14 Нуржанов Б.Г. Культурология: Курс лекций. - Алматы: Кайнар, 1994. - 128 с.
15 Соловьева Г. Современная западная философия. - Алматы: Ақыл кiтабы, 2002. - 465 с.
16 Делез Ж., Гваттари Ф. Номадология туралы трактат // Тамыр. - 2001.
- № 4. - 2 б.
17 Платон. Законы. // Платон. Сочинения: В 3-х т. - М.: Мысль, 1972. - Т.3, ч.2. - С. 600.
18 Аристотель. Никомахова этика //Аристотель. Сочинения: В 4-х т. - М.: Мысль, 1976. - Т.4. - С.830.
19 Кант И. Критика способности суждения / Кант И. Соч: В 6-ти т. - М.: Мысль, 1966. - Т.5. - С. 564.
20 Холл Г. С. Очерки по изучению ребенка. - М., 1925. - 144 с.
21 Холл Г. Инстинкты и чувства в юношеском возрасте. – М., 1920. - 88 с.
22 Эльконин Д. Психология игры. - М., 1978. - 410 с.
23 Гросс К. Душевная жизнь ребенка. - Киев, 1916. - 215 с.
24 Хейзинга Й. В тени завтрашнего дня. - М.: Прогресс, 1992. - 283 с.
25 Ортега-и-Гассет. Дегуманизация искусства // Самосознание еврапейской культуры ХХ века. - М.: Политиздат, 1991. - С. 366.
26 Гессе Г. Игра в бисер. - М., 2001. - 445 с.
27 Кажгали óлы А. Ою и ой. -Алматы, 2004. - 444 с.
28 Акатай С. Тенгризм //Культурные контексты Казахстана. – Алматы: Золотой век, 1998. – С. 280.
29 Ортега-и-Гессат Х. Что такое философия? -М.: Наука, 1991. - 408 с.
30 Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Адамға қарай бет бұрсақ. - Алматы: ҚазҰУ, 1992. - 160 б.
31 Шиллер Ф. Письма об эстетическом воспитании человека // Идеи эстетитческого воспитания // Антология: В 2-х т. - М.: Исскуство, 1973. – Т.2 – С.368.
32 Кривцун О.А. Эстетика. - М., 1988. - 480 с.
33 Современный словарь иностранных слов. - М.: Русский язык, 2000. -742 с.
34 Руднев В. Энциклопедический словарь культура ХХ века. - М.: Аграф, 2001. - 604 с.
35 Кукаркин А.В. Буржуазная массовая культура. - М.: Политиздат, 1985. – 399 с.
36 Куликова И.С. Философия и искусство модернизма.- М.: Политиздат, 1980. - 272 с.
37 Плеханов Г. Материалистическое понимание истории // Изобр. филос. произв. – М., 1965. – Т.2. - С. 665.
38 Төтенай Б.Ө. Қазақтың ұлттық ойындары (тарихи-этнографиялық зерттеме: Автореф. д-ра ист. наук. - Алматы: Тарих және этнология институты, 1998. - 44 б.
39 Финк О. Основные феномены человеческого бытия // Проблема человека в западной философии. - М., 1988. - С. 493.
40 Бахтин М.М. Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и Ренессанса. - М.: Худ. лит., 1990. - 513 с.
41 Мәдениеттану сөздiгi /Құлсариева А. - Алматы: Сорос қоры, 2001. - 331 б.
42 Хейзинга Й. Осень средневековья. - М., 1992. - 415 с.
43 Кун Л. Всеобщая история физической культуры и спорта. - М.: Радуга, 1982.- 400 с.
44 Хамидов А. Феномен обесцененного // Тамыр. – 2000. - Вып. 1(2). – С. 50-58.
45 Гадамер Х.-Г. Истина и метод. - М., 1988. - 704 с.
46 Щедровицкий Г.П. Игра и детское общество. – М.: Дошкольное воспитание, 1964. - 227 с.
47 Турсунов Е. Возникновение баксы, акынов, сэри и жырау. - Астана: Фолиант, 1999. - 266 с.
48 Фромм Э. Анатомия человеческой деструктивности. - М.: АСТ-ЛТД, 1998. - 672 с.
49 Комский Д.М. Электронные автоматы и игры. - М.: Энергоиздат, 1981. – 169 с.
50 Паскаль Ж. Электронные игры. - М.: Радио и связь, 1983. – 130 с.
51 Лосев А.Ф. Философия. Мифология. Культура. - М.: Политиздат, 1991. – 525 с.
52 Витгенштейн Л. О достоверности // Вопросы философии.- 1991.-
№ 2. –С. 5.
53 Витгенштейн Л. Философские работы. - М., 1944. 330 с.
54 Ревуненкова Е.В. Народы Малайзии и Западной Индонезии. – М.: Наука, 1980. - 225 с.
55 Шаманские песнонения сибирских тюрков / Н. Катанов. - М., 1966. – С. 21-70.
56 Турсунов Е. Древнетюрский фольклор: истоки и становление. -Алматы: Дайк-Пресс, 2001. – 172 с.
57 Симаков Г.Н. Общественные функции киргизских народных развлечений в конце ХIХ-начале ХХ в. - Л.: Наука, 1984. – 229 с.
58 Шарипов Э., Кронин С. Режиссура социальных игр. - М., 2002. – 350 с.
59 Чжан Цянь (II в. до н. э.) // Портреты. Степь глазами извне… - Алматы: КазНУ им. аль-Фараби, 2000. – С. 148.
60 Гумилев Л.Н. Қиял патшалығын iздеу. – Алматы: Балауса, 1992. – 448 б. 61 Толстов С.П. Пережитки тотемизма в дуальной организации у туркмен // Проблемы истории докапиталистических обществ. – М., 1935. - № 9-10. - С. 3.
63 Шомбал – Кукашев Р.К. К символике старинного казахского поминального ритуала «түйе шешу» // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дқстүрлерi: өткендегiсi жқне бүгiнi. – Алматы: Ғылым, 2001. – 428-430 бб.
64 Снесарев Г.П. Реликты домусульманских верований и обрядов у узбеков Хорезма. – М., 1969. 230 с.
65 Хлудов Н.Г. Состояние с призами Картина // Архив. РК. ЦГМК.; Оп. 1, д. 346.9275.
66 Байтурсынов А. Биография и заключения по картинам Н.Г. Хлудова «Состязание с призами» // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерi. –Алматы, 1986. - 428-450 бб.
67 Марғұлан Ә. Ежелгi жыр-аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985.- 368 б.
68 Танекеев М. Казахские национальные виды спорта и игры. – Алма-Ата: КазИФК, 1957. –125 с.
69 Валиханов Ч.Ч. Следы шаманства у киргизов // Собр. Соч: В 5 т. – Алма-Ата: Казэнциклоп., 1985. - Т. 4. – С. 48-70.
70 Портреты. Степь глазами извне. От Геродота до Гумбольдта Под. ред. А.Х. Касымжанова – Алматы: Қайнар, 2000. – 148 с.
71 Маккей Э. Древнейшие культуры долины Инда. – М., 1957.- с. 258.
72 Сеченов И. Рефлексы головного мозга. – М., 1952. – 163 с.
73 Төтенаев Б. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы: ТЭИ, 1998. – 53 б.
74. Мұқанов М. Ақыл-ой өрiсi. – Алматы: Қазақстан, 1980. – 172 б.
75 Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерi. – Алматы: Ғылым, 2001. – 428 б.
76 Мид Г. От жеста к символу. - Чикаго, 1934. - 78 с.
77 Левшин А.И. Описание киргиз – казачьих или киргиз – кайсацких орд и степей. – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
78 Радлов В.В. Из Сибири. – М.: Наука, 1989. - С. 357.
79 Янушкевич А. Дневник и письма из путешествия по казахским степям. – Алматы: Қазақстан, 1966. - С. 320.
80 Горький М. // Собрание сочинений: В 30 т. – М., 1955. – Т. 25. – С. 115.
81Чуковский К. От двух до пяти. – М., 1968. – С. 215.
82 Покровский Е. Детские игры, преимущественно русские в связи с историей… - М., 1895. – 223 с.
83 Потанин Г.Н. В юрте последнего киргизского царевича // Валиханов Ч.Ч. Собр. соч. В 5 т. – Алма-Ата: Казэнц., 1985. Т. 5. - С.314-335.
84 Валиханов Ч.Ч. Смерть Кукотай-хана и его поминки // Собр. соч. В 5 т. – Алма-Ата: Казэнц., 1985. – Т. 2. С. 90-100.
85 Манас. Киргизский народный эпос. Раздел: Великий поход – М., 1941. – С. 213.
86 Карутц Р. Среди киргизов и туркмен на Мангышлаке – СПб, 1910;
87 Абай. Қара сөз. Поэмалар. – Алматы: Ел, 1992. – 272 б.
88 Шәймерденов С. Шығар. Жинағы // Төрт томдық. – Алматы: Жазушы, 1999. Т. 3. - 330 б.
89 Диваев А. Киргизская колыбельная песня // Известия туркестанского отдела РГО. – 1990. – Т. 2. – С. 83.
90 Аткинсон Т. Путешествие в казахские степи // Простор. – 1972. - № 3. - С. 17.
91 Амребаев А. Поэтическая философия казахского народа (жанр айтысоа) // Культурные контексты Казахстана. – Алматы: Ниса, 1998. - С. 170-174.
92 Мұқанов С. Қазақ қауымы. – Алматы, 1995. – 72 б.
93 Әуезов М. Қазақ халқының жұмбақтары. – Алматы: ҚМКӘБ, 1959.- 220 б.
94 Абылқасымов Б. Телқоңыр (Қазақтың көне наным- сенiмдерiне қатысты ғұрыптық фольклоры).- Алматы, 1993. – 115 б.
95 Родари Дж. Грамматика фантазии. Сказки по телефону. – Алматы, 1962. – 125 б.
96 Сейфуллин С. Қазақ әдебиетiн зерттеу. – Алматы, 1931. - 253 б.
97 Абылқасымов Б. Телқоңыр (Қазақтың көне наным- сенiмдерiне қатысты ғұрыптық фольклоры). - Алматы, 1993. – 330 б.
98 Өмiрзақов Т., Ислямов О. Наурыз // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерi. Алматы, – 2001. – 420-428 бб.
99 Тұрсынов Е.Д. Қазақ ауыз әдебиетiн жасаушылардың байырғы өкiлдерi.- Алматы, 1976. – 123 б.
100 Ғабитов Т.Х. Әлiмжанова Ә.Ш. Исламға дейiнгi түрiк халықтарының мифологиясы мен дiни сенiм-нанымдары // Философиялық мұра. - Алматы, 2003. Т.1. - 483 б.
101 Шулембаев К.Ш. Маги, боги и действительность. – Алма-Ата: Казахстан, 1975. – 128 с.
102 Есiм Ғ. Жамандық дегенiмiз не? // Ақиқат. – 1996. - № 2. 3-5 бб.
103 Орынбеков М.С. Верования древнего Казахстана. – Алматы: Қаз. даму ин-ы, 1997. – 154 с.
104 Шаманские песнопения сибирских тюрков // Сост. Н.Ф. Катанов. – М.: Наука, 1966. - С. 49-55.
105 Турсунов Е.Д. Древне тюркский фольклор: истоки и становление. – Алматы: Дайк – Пресс, 2001. – 172 с.
106 Акатаев С. Мировоззренческий синкретизм казахов. – Алматы: Инст. культуры, 1988. - Ч.2. – 288 с.
107 Танашбай. Қара бақсы // Лениншiл жас. – 1925. – 8 қыркүйек.
108 Валиханов Ч.Ч. Тенкри (бог) // Собр. Соч: В 5 т. – Алма-Ата: Каз. энцикл., 1984. – Т. 4. – С. 208-215.
109 Жүзбасов Қ. Қазақтың сал-серiлерi // Мәдениет. 1985. - № 5. 10-13 бб.
110 Тұрсынов Е. Сал-серiлер дәстүрiнiң төркiнi // Заман - Қазақстан. – 1996. – 8 қараша.
111 Биғожин Қ. Бiржанның белгiсiз ғұмыры // Мәдениет. 1990. - № 6. 6-7 бб.
112 Буркитбаев А. Казахские национальные виды конного спорта. – Алма-Ата, 1978. -125 с.
113 Радлов В.В. Семей облысы қырғыздарының салты // Русский вестник. – 1879. - № 9.- 12-17 бб.
114 Диваев А. Казахские национальные спортивные игры // Туркестанские ведомости. – 1905. – 2 ақпан. 3-5 бб.
115 Қасымхан Ж. Жiгiт болғың келсе… Қазақтың ұлттық қарусыз айқас спорты. – Алматы: РБК, 1997.- 125 б.
116 Назаров Д. Записки о некоторых народах и землых средней части Азии - М., 1968. – 156 с.
117 Гуннер М.М. Казахский народный конный спорт. - Алма-Ата, 1975. – 35 с.
118 Карутц Р. Среди киргизов и туркмен не мангышлаке. – СПб, 1910. - С. 210.
119 Калышев А. Казахские народные праздники и игры // Казахи. Историко-этнографическое исследование. – Алматы: Ғылым., 1984. – С.125.
120 Ермолов М. Рыцарские забавы киргиз-кайсаков // Сын отечества. – Алматы, 1845. – С. 25-27
121 Ивановский А. Поездка к киргизам на озеро Нор – Зайсан // Русские ведомости. – 1887. – 15 қаңтар.
122 Гуннер М.М. Казахский народный конный спорт. – Алма-Ата, 1957.- 250 с.
123 Киргизский праздик // Астраханский вестник. – 1851. - № 3. – С. 17.
124 Аупбаев Ж. Ер қанаты. - Алматы, 1985. – 7 б.
125 Краснов А.Н. Очерк быта семиреченских киргиз // Известия РГО. СПб., – 1887. - № 4. - С. 13.
126 Толстов С.П. Древний Хорезм. Опыт историко – археологического исследования. – М., 1948. - 118 с.
127 Андреев С.М. Таджики долины Хуф. – Сталинабад, 1953. – 72 с.
128 Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. - Алматы, 1978. - 66 б.
129 Төтенай Б. Қазақ ұлттық ойындары. - Алматы, 1978. – 68 б.
130 Диваев А. Казахские национальные спортивные игры. - Алматы, 1905. - С.215.
131 Танекеев М. История физической культуры в Казахстане. – Алма-Ата: КазИФК, 1977. - С. 111.
132 Евреинов А. Внутреняя или Букеевская орда. – СПб. – Современник – 1851 – Т.29. - 40-96 с.
133 Диваев А. Казахские национальные спортивные игры – Туркестанские ведомости. – 1905. - № 152.- 45 б.
134 Бахти Б. Празднование Нового года у киргизов – Оренбургский листок. – 1892. -№ 3. - С. 25
135 Валиханов Ч.Ч. Записи о киргизах. // Собр. соч. в пяти томах. Т.2. – Алма-Ата: Каз. энцикл., 1985. – С. 74-75.
136 Алдан Смайыл. Асық ойңаған академик // Егемен Қазақстан. – 2003 . - 3 қыркүйек.
        
        МАЗМҰНЫ
|Кiрiспе | ... Ойын – ... ... ... | ... Ойын ... мәдени - философиялық талдау объектісі ретінде |10 |
|1.2 Ойынның қалыптасуы ,функциялары мен типологиясы |30 ... ... ... ... пен ... ерекшелік |49 |
| | |
|1 ... ... ойын ... ... | ... ... ... ойындық үрдiстердiң динамикасы |66 |
|2.2 Қазақ ... ... ... ... ... сал мен |82 |
|серi | ... ... ... ойындарын типологиялық талдау және олардың мәдени|100 |
|функциялары | |
| |122 ... | |
| |124 ... ... тiзiмi | ... ... ... және оның ... ... ... ... тұжырымдамалары мен концепцияларында ойын
адамның бастапқы субстанциясымен байланысқан iс-әрекет, құбылыс, ... ... ... Адам ойын ... нөлден шексiздiкке дейiн жүзеге
асырып анықтай алатын жалғыз тiршiлiк иесi. Сол себептi ол ... ... Ойын ... оның ... мен кемшiлiгiн, басқалармен қарым-
қатынасын бiлуге мүмкiндiк туады. Бiрақ бұл ... ... ... ... ... ойын ... философиялық талдаудың объектiсiне
айналуы үшiн адамның болмыстағы жаңа стратегиясы қажет болды және осы ... ... мен ... ... ... асты. Й. Хейзинга
бойынша, “ойын мәдениеттен ... ... ... ... ... өзi
ертеде ойын сипатында болды, кейiннен ойын дами келе, күрделенiп ... ... ... ... [1, 21 б.].
Ойынға, бәсекелестiкке, белгiсiздiкке, тұрақсыздыққа талдау жасау – ... ... ... ... тән ... З. ... ойы ... қалыптасу ретiндегi болмыс жорамалының өзiн-
өзi ақтауы болмыстың ... ... мен ол ... аса ... ... ... зерттеу жолындағы алғашқы қадамы болды. ... ... ... негiздеу үшiн жаңа терминология, ... ... алу ... ... Егер ... қалыптасу ретiнде түсiнсек, онда
бұрынғы логика мен оның категориялық аппаратының жарамайтыны анық, өйткенi
ол ... ... ... және өзгермейтiн деп түсiндiрiлетiн
бағдарламасына орай ... едi. Жаңа ... тiл ... ... жаңа ережесiн дайындау болмыстың жаңа
стратегиясын қалыптастырудағы негiзгi ... ... және бұл ... ... мәдени антропология, мәдениет философиясы (ең
алдымен – Й. Хейзинганың ... адам iлiмi) ... ... ... постмодернистiк көзқарас белгiлi бiр “орталықтандырулардың
(антропо-, еуропо-, логоорталықтандыруларды) орнату мен ... ... ... ... ... ... ... құрылымдарының
жарамсыздығына көзi жеттi. Постмодерн әзiлдiлiк, өзгермелiлiк, ... ... әлем ... көбiрек насихаттайды. Тұрақсыз
процестердi сипаттауға көшу – ... ... тән ... ал ... ... ... ... философиялық пайымдау – постмодерн жағдайындағы
философиялық дүниетанымның жаңа бағдары [2, 170-171 ... ... ... және ... гөрі, этномәдениеттердің төлтума белгілерін сақтайтын формалар
модельдерімізді ... ... ... ... ... көпұлттық
әлеумет жағдайында бақылаусыз, талғамсыз жүріп жатқан ойын формалары жеңіл
үрдісті, ұлт пен ұлыстың сана-сезімін уландыратын ... ... ... Сол ... ... ... ойындарды теория тұрғысынан талдау
актуальды мәселеге жатады. Ұлттық ... ... жаңа ... ... ... зерделеу рухани мәдениеттi шыңдай түседi және
осында ... ... ... рөл ... ... ... ... жетiлген және толыққанды мәдениет туралы пайымдау негiзсiз.
Зерттеу тақырыбының өзектiлiгi оның тарихилығына да ... ... ... ... ... ... танытқаны белгiлi.
Орта ғасырдағы рыцарьлық жекпе-жектер ойын ... толы ... ... ХХ ғасырда орын алған жаппай қырып-жоятын соғыстар жайлы айта
алмайсың. ХХ ғасырдың соғыстарындағы адамдарды ... ... орын ... еш ... жоқ. ... ХХ ғасырдың соңғы жылдарында орын алған
соғыстарда ... ... ... ... Ондай соғыс түрлерi «киберсоғыс»
деген атауға ие ... Бұл ... ... адам ... ... ... НАТО ... блогы мен серб армиясының арасында болған ... бұл ... түрi ... рет кең ... ... ... бiр-
бiрiнiң компьютерлiк программалық жүйелерiн құртуға бағытталған ... ... ... ... ... компъютерлiк ойындар алдыңғы
қатарға шығып барады. Осының бәрi ойын ... ... ... ... ... және зерттеу қажеттiлiгi. Ойынды мәдени
феномен ретiнде зерттеу батыстық өркениеттiң ақпараттық толқыны ... Жаңа ... жаңа ... жаңа ... жаңа ... мен ... еттi. Ендi ғылым шынайы түрде өз назарын адамға аудара ... ... ... онтологиялық проблемаларды
қарастыруға көштi. Сол орын алған үлкен ... ... ... ... ... ... ... ғалым Йохан ... ... ... ... ... Й. ... ХХ ғасырдың 30
жылдарында мәдениеттi түсiндiруде ойын ... ... Ол ... 1938 жылы ... ... “Homо ludens ... ... атты
еңбегiнде жан-жақты негiздедi. Й. Хейзинга алғаш рет ғылымда толыққанды
ойын концепциясын жасаған ... Оған ... ... ... ... ... А. ... К. Болер, Ф. Бойтендейк, Г. Спенсер, К.
Ушинский, В. Штейн, З. ... өз ... ... ... ... ... да ойын ... қарастырады, онда
ойынның әр түрлi этностарға тән ... ... ... ортақ
белгiлерiн iздейдi. Сондай-ақ ойын проблемасын қарастырған ... ... Р. ... Х. Кокс, Е. Финк, Р. Линтендердi, ... ... ... ... В. ... М. Эпштейн, В.
Селюнас, А. Френкиндердi ... ... ... ... ойын ... И. ... Шиллер, Г. Спенсер, т.т. пiкiрлерiн бiлдiрген болатын. ХVIII ғасырда ... ... ... ... ... ... ие болды. Еркiндiк, Теңдiк
және Ағайындық принциптерi сол кездегi оқымыстылардың санасын жаулап ... ... ... И. Кант та ... ... ерекшелiгiнен сырт қалған
жоқ. И. Кант еркiндiк iс-әрекет ретiнде ойында жүзеге асады деп ... да И. ... ойын ... қызықтырды. Ол ойынды еркiндiктiң
толық көрiнiсi ретiнде бағалады. Немiс ... ... ... ... оның ... ... ... ойын болып табылады.
Роман мен театрды, И. Кант сезiм ойынымен салыстырады. Бұл арқылы И. ... мен ойын ... ... ... ашып ... ... Немiс
ақыны Ф. Шиллер ойын жайлы өзiнiң “Эстетикалық тәрбие ... ... ... ... өтедi. Ол ойынды күштiң артық болуынан пайда ... ... ... пiкiрдi ағылшын философ-позитивисi Г. Спенсер
қолдайды. ... ХIХ ... К. ... ойын ... көпшiлiкке ұсынды.
Оның пiкiрiнше, ойын тек қана ... көп ... ... ... сонымен
бiрге жас организмдi болашақ ... ... ... үйретедi. К.
Гростың есептеуiнше, ойын бұл қабiлеттердi ... ... ... табылады. Ойын құбылысын осылайша алуан түрлi жолмен түсiндiру оның
адам өмiрiнде қаншалықты үлкен орын алатындығын бiзге аңғартады, ... ... ... ... ... ... әр ... қолданылады. Осы ғылымдағы көптеген ... ... ойын ... ... ... ... ... ойын
мәдениеттiң қозғаушы күшi болып ... ... Ойын ... ... ... ... толыққанды түсiнуге жол ашылды.
Сондықтанда ойын құбылысын зерттеу адам болмысының бiр ... ... ... ... ... зерттейтiн ғылымдардың арасында
мәдениеттанудың алатын орны ерекше. Ойын ... ... ... ... бiз үшiн ... ... ... ғылымы ойын құбылысының
мәдениеттегi орны мен рөлiн, оның қазiргi заман ... ... ... ... ойын ... ... ... жағынан
түсiнуге мүмкiндiк бередi. Қазiргi кездегi ... ... ... мен ... қатарына ойын концепциясы да кiредi. Бұл
концепцияға көпшiлiк тарапынан қызығушылық артуда. Оның себебiн ХХ ... ... орын ... ... сапалық өзгерiстермен түсiндiруге болады.
Қазiргi заманда ойын элементi зерттеушiлердiң пайымдауы ... ... ... ... ... сот процесiнде, педагогикада т.б.
көрiнiс бередi. Сондықтан да мәдениеттегi ойын элементiн жан-жақты зерттеу
мәдениеттiң негiзiне, ... ... ... ... ... ойын ... мәтiндер Б.Төтенаев, Е.Сағындықов,
М.Тәнекеев, К.Iсләмжанұлы, Ә.Диваев ... ... мен ... ... ... әр жылдары жарық көрген “Қазақ ұлттық
ойындары (1978), ... ... ... ойындары (1957), «Соқыртеке»
(1990), «Рухани уыз» (1995), «Қазақтың ұлттық ойындары» (1991), т.б. ... ... ... ... (1994), ... төрт ... ... алынды.
Қазақ ауыз әдебиетi үлгiлерiн жинауға өлшеусiз ... ... ... бiрi — ... Ә. ... Оның ұзақ ... бойында жинаған
материалдары бүгiнгi ұрпақ үшiн баға жетпес байлық. Әрi қазақ фольклорының
барлық ... ... ... ... ... аса ... ... том құрарлық. Олардың iшiнде қазақтың ұлттық ойындары жайлы бiршама
мәлiметтер қамтылып, тәрбиелiк маңызы өте ... ... Ол ... шығармашылық iзденiске, өзiндiк қызмет етуге тәрбиелейтiн маңызды
құрал екенiн айтып, “Қырғыз (қазақ) балаларының ойыны-деген еңбек жазған.
Бұл ... сол ... ... ... ... ... ... қарай ойындарды сәбилер ойыны, бозбалалар ойыны және
жiгiттер ойыны деп топтастырады. Бұған қоса ол ... ... тағы да ... ... ... ... бiрiгуi кезiндегi ежелгi ойындарды
жатқызса, келесiсiне — жылдам, ал ... ... ... ... бұл ... өзге ғалымдарымыз толықтырулар енгiздi.
Тағы бiр ғалымымыз, психолог Т. Тәжiбаев ойынды спорттық түрде, дене
шынықтырудың ... ... ... Оның ... “ат және ... ... әскери мiнез-құлықта күштiлiктi, шыдамдылықты, жылдамдықты
жетiлдiрiп, батырлыққа ... Ары ... ... дұрыс бағасын
олардың шығу тарихын талдау барысында беруге болады. Олай дейтiнiмiз, әрбiр
халық өзiнiң әлеуметтiк-мәдени және экономикалық қабiлеттерiне сай ... ... ... Бұл жағынан келгенде қазақ ұлттық ойындарға
өте бай халық. Бiрақ сол ... ... ... ғана ... көпшiлiгi
бүгiнгi күнге жетпей ұмыт қалғаны да шындық. Е.Сағындықов өзiнiң «Қазақтың
ұлттық ойындары» деген кiтабында ұлттық ойындарды үш ... ... ... “денешынықтыру, спорт ойындары және «оймен ... - деп ... ... Ойын ... өзгешелiктерi
туралы жекелеген құнды бақылау-тұжырымдарды, ... ... ... ... ... ... де кездестiремiз.
Зерттеу ішкі мәнісі бойынша көптеген теориялық ізденістер, ... мен ... ... ... орындалған. Олардың арасында
мынадай әдістемелік арналарды атап өткен жөн: 1) Ойын ... ... әр ... ... ... ... өз еңбектерiнде
қарастырды, ал тiкелей ойын мәселесiн қарастырған зерттеушiлердiң еңбектерi
мыналар: Й. Хейзинганың аталып өткен ... Е. Финк ... ... Daseins» (1979), Г. Гессе «Игра в бисер» (1942), ... ... ... (1994), Ж. ... ... смысла» (1995),
Ж. Деррида «Грамматология» (1967). 2) ... ... ... ғалымдардың шығармалары (М.Бахтин, Г. ... Г. ... ... т.т.). 3) Ойындық мәдениеттi ... ... ... және ... ... еңбектер (А. Левшин, М.
Киттари, Ш.Уәлиханов, Җ.Марғұлан, ғарифолла Есім, А. Калышев, Б.Нұржанов,
С.Ақатай, Н.Шаханова, және т.б.). ... бұл ... ... ... ... ... ... объектісі мен пәнін жаңа
деп бағалауға толық негіз бар.
2000 жылы қорғалған А. ... ... мен ... ... ... бұл мәселе тән және ... ... ... [5]. ... ... еңбектер маңызды
болғанымен, олар қазақтың ұлттық ойындарын толық ... ... бiз өз ... арналары және ой тудырушы мәтiндерi деп
қабылдаймыз.
Зерттеудің мақсаты мен негізгі міндеттері. ... ... ... ... ойындарын мәдениеттанулық тұрғыдан талдау
арқылы халқымыздың қоршаған табиғи және ... ... ... ... ... ... айқындау, ойын құбылысының табиғатын анықтау
зерттеудiң басты мақсаты болып табылады.
Осы мақсатты жүзеге асыру жолында ... ... ойын мен ... ... ... ... ... ашып
көрсету; ойын құбылысының мәдениетке жасайтын ықпалын анықтау; ойын ... ... ... көрсету; ойын мен философия арасындағы
байланысты iздеп табу.
... ... және ... ... өзiндiк
“философемалардың көркем-бейнелiк суреттемелерден ажыратып, оларға мәндiк,
салыстырмалық және қисындық талдау беру;
– қазақ дәстүрлi мәдениетiне тән ... ... ... ... ... ойын ... ... құндылықтарды
айқындау;
– қазақ философиясындағы ұлттық ойын өрiсiнiң ерекшелiктерiн зерттеу
арқылы бұл формаларға тән дидактикалық-этикалық ұғымдарды ... ... ... ... ... деп түсiнген ақын-жыраулар,
саяхатшылар мен ғалымдар шығармашылығына мәтiндiк ... беру және ... ... ... қазақ мәдениетiндегi ұлттық ойындарды бүгiнгi күннiң ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы. Қазіргі батыстық
мәдениеттанудың өзекті ... – ойын ... ... рет ... контекстінде қарастырылып отыр. Ізденуші өзектi батыстық зерттеу
ұстанымдарын қазақы ... ... тек ... ... одан ... қисын іздестіреді. Жұмыстың негізгі ғылыми
жаңалығы - қазақ мәдениетiне ... тән ... ... және ... талдау беру.
Диссертациялық iзденiстiң сонылығы ... ... ... жаңа әдiстеменi қолдану және осы мәселеге арналған ... ... ... мән ... соны қағидалар мен тұжырымдар
арқылы айқындалды. Соны ... және ... ... ... түбегейлі стратегиясы, өркениеттің ақпараттық толқыны
мен еркін таңдауға негізделген ... ... сай ... ... қарастырылады.
– ұлттық ойындарды рационалистiк парадигмаға негiзделген батыстық
мәдени-философиялық тұғырларынан өзгеше, ... ... ... ... ... ... ... арғы тектерi мен дәстүрлi мәдениетiне тән бақсылық, сал мен
серiлiк сияқты ойындық ... ... ... тұту ... ... ... ... деп қарастыру. Тұлғадан ... деп ... ... ... ұлттық ойындарының мәдени мазмұны мен ... ... ... етедi.
– Қазақтың ұлттық ойындарын философиялық және мәдениеттанулық ... ... ... ұғымдарды мәдени және өркениеттiлiк
контекстiнде қарастырудың қажеттiлiгiн көрсетедi.
Қорғауға ұсынылатын негiзгi ... ... ... ... ... бiрi болып табылатын ойынның мәнiсiн мәдени
онтологиялық зерттеу арқылы тереңiрек айқындауға болады.
– Қазақ мәдениетiндегi ойындық типтер ... ... ... өмiр ... қажеттi жаттығулардан туындаған.
– Қазақ мәдениетiндегi ойындық формалар ... ... ... ... ... ... ие ... Исламға дейiнгi эротикалық мағынадағы ойын типтерi мұсылмандық
өркениет талаптарымен бiртiндеп дәстүр ... ... ... ... ... пен әмбебаптылықтың белгiлерiмен
қатар, өркениеттiң информациялық толқынымен келген экрандық ... ... ... ... ... ... ... ойындарда дәстүрлi үрдiстердiң батыстық гедонистiк,
утилитарлық ... ... ... ... ... өзгеше
тiршiлiк сұлулығының ерекше бiрлiгiн танытатындығы маңызды рөл атқарады.
Жұмыстың теориялық және практикалық ... ... ... ... ... ... ... осы мәселе
бойынша алғашқы еңбек екендігімен айқындалады. Қазақтың ұлттық ойындарына
мәдениеттанулық түсiндiрмелер беру ... ... ... ... ... әлемдік өркениеттілік
мәселелеріне бет бұруға себебін тигізеді. Олардың арасында ... ... ... ... ... қатарға шығады.
Ұлттық ойын үлгілерінің (модельдерінің) рәміздік ... ... ... енді ... келе ... ... мәдени тәжірбие
үдерісінде жан-жақты қолданыс таба алады. ... ... ... ... ... өркениеттілік талаптарына сәйкес қалыптастыру ... ... ... ... ... мен қағидалары жоғарғы оқу
орындарында оқытылатын мәдениеттану, философия, этика ... ... ... мен ... ... ... ... ойындары" атты арнаулы курста қолданыс таба алады.
Зерттеудiң теориялық маңызы ұлттық мәдениеттану мен философияны ... ... сай, ... және «елiгушiлiк» ұстанымдарынан жоғары
деңгейде дамыту қажеттiлiгiмен айқындалады. ұлттық ... тек ... ... ... ... ... ... басым қоғамда
ұлттық мәдени құндылықтарды қорғау және ... ... алу ... жұмысының сыннан өтуi және мақұлдануы. Диссертацияның нәтижелерi
ғылыми басылымдарда жарияланған 3 ... мен ... ... 4 ... көрiнiс тапты. Диссертациялық ізденіс әл-
Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... ... кафедрасында орындалып, осы кафедраның мәжілісіне талқылауға
ұсынылды.
Зерттеу жұмысы кiрiспеден, екi бөлiмнен (алты бөлiмшеден), қорытынды
және ... ... ... ... ... көлемi –125 бет.
1 ОЙЫН-АДАМНЫҢ БОЛМЫСТЫҚ СТРАТЕГИЯСЫ
1. Ойын феноменi мәдени-философиялық талдау объектiсi ... ... ... сөз ... ... ... жалпы «Ойын» дегенiмiз
не? деген сұраққа жауап iздеп және оны ... ол ... пiкiр ... ... ... мен ... еңбектерiне тоқталғанды жөн көрiп
отырмыз. Өйткенi, кез келген нәрсенiң шығу тегi мен ... ... ... ... Сол ... ойын ... да өзiндiк құпиялары
жетерлiк. Ойлап қарасақ, «ойын» деген сөз айтуға оңай болғанымен оның ... өте ... әрi сан ... ... Ойын – бұл тек ... ... ... да, ересек өмiрге жаттығу да, бәс тiгудегi құмарлану да, тылсым
шабыт та емес. Ол – адамның болмыстық стратегиясы, яғни ... ... және ... қарым-қатынастарды мүмкiн етедi [6, 172 б.]. ... ... ... түсiндiру мүмкiн емес. Бұны ұғу үшiн философия,
әлеуметтану, мәдениеттану, ... ... ... ... ... тура келедi. Егер, мысалы, психология мен физиология
жануарлар, балалар, ересектер ... ... ... ... түсiндiрме берсе [7, 47 б.], онда математикалық ойын
теориясы ... ... ... ... ... ... көңiл
бөледi [8, 12 б.]. Ойын ... ... ... ... ... ... көзқарасының өзi сан алуан болғанын, ойынның әрi түрлi
аспектiлерде қарастырылғанын байқаймыз [9, 34 б.]. ... ... ... ... ... ... көптүрлiлiгiн аңғарамыз. Бұл
түсiнiктi де, өйткенi жалғыз ... ... мен ... ... ... ... ... ойын феноменi ғылыми ... бола ... Ең ... — ойын ... ... ғылым
мен философия назар аудармады. Бұл тек классикалық емес философияда жүзеге
асты. Осы жөнiнде елiмiзде жарияланған ... ... ... ... о й ы н т е о р и я с ы – ... ... ... өзiнде болатын, қимыл-әрекет түрi. Оның ... пен ... ... ... ... және ... ... негiзi ретiндегi
теориясы ХХ ғ. Х. Ортега-и-Гассет, Й. ... Е. ... Г. ... ... ... әртүрлi концепцияларынан пайда болды. Голланд
ғалымы Й. Хейзинга ... ... ... ... ... ... ойын
деп қарастырады. Ол Канттан басталып, Шиллер т.б. ... ... ... ... да мақсаттан тәуелсiз, мүддесi жоқ қызмет
ретiнде ... ... ... дәстүрiне сүйенедi. Мәдени даму барысында
қоғам пайда ұғымын меңгерген мәдениеттiң еркiн рухы жоғалып, ойын ... ... ... ... ... ... негiзi — О-ға
элитарлық мәдениеттi қарсы қояды. Шығарм.-тың еркiн рухы, қиял ұшқырлығы,
сырттай бақылаушылық шын ... О. ... ... ... ... пайда болуын О-мен байланыстырылады, себебi О. болмаса адам
баласы өсiмдiк тектес болар едi. Адам үшiн О. ... де ... ... ... ... ... ... де, мәдениет феноменi пайда
болады. Гадамер тарих пен мәдениеттi тiл стихиясындағы ... О. ... бұл ... адам өзi ... ... ... гөрi ... рөлде
болады [10, 196-197 бб.].
Ойын тақырыбына бет бұру болмыс стратегиясының өзiн ... ... ... ... ... ... ... абсолют, құдай және
т.б. ретiнде түсiндiрiлетiн нәрселерден iздесе, ал «жаңа» стратегия бұл
мәселелердi коммуникацияға, ... және ... ... ... ... көшiредi. Постмодернистер өзiнiң күнделiктi тiршiлiгiне сай,
еркiн ойлы, өзiмен және ... ... ... ... ... ... мән ... Оның болмысы еркiн анықталатын
коммуникация болып табылады, онда жалғыздық жағдайында ... ... ... ал ... қатысты «осында» және «қазiр» iске асырылады.
Бұл коммуникация, ойша iске асырылатын iшкi «өзiндiк ... өз ... ... өзiңнен тыс өзгелермен сұхбат [11, 110-112 ... ... ... ... ... ... гиосеологиялық
тұрғыда Ақиқаттың ашылуы маңызды ... ал ... және ... қатар
болмысындағы «әртүрлi жорамалдарды» тыңдау маңызды.
ХХ ғасырда ғылымда ашылған ядроның ыдырауы, салыстырмалы теорияның ... және ... ... ... зор ... еттi. Адамның
шығармашылық ойы осы ... ... ... мен ... жаңа
деңгейiне көтерiле алды. ХХ ғасырдың мәдениетiндегi адамның бейсаналық
жағына деген қызығушылық адам ... ұмыт ... ... ... алып келдi. ХХ мәдениетiнiң ұраны күмәндану, күмәндану ... деп ... ... ... Бұл ... ... ... алдын болжауға болмайтындай жағдайда түстi. ХХ ғасыр адамы ... ... тiптi одан ... ... ... Бұл ... нақтылы
шындықтан қашу жолын мәдениет ойыннан iздедi. ХIХ ғасырдың аяғы мен ... ... ... ... күрт өсуi, ... ... артуы
“бұқаралық мәдениет» деген феномендi тудырды. Аталмыш ... ... ... деген сұранысты өсiрiп жiбердi. Қала
жағдайында мәдениет ойын-сауыққа, ... ... ... ... ... ұғым ... ... деген ұғымға қарама-қарсылық
ретiнде ХVIII ғасырдың аяғында ... ... Бұл ... ... ... аристократтық мәдениет пен халық ... ... ... ... ... ... едi. ХХ ... орын алған
дүниежүзiлiк тарихтағы өзгерiстердi «адам және бұқара» аясында түсiндiруге
деген талпынысты бiрқатар ... өз ... ... ... Олардың
қатарына Х. Ортега-и-Гассеттiң «Тобырлар көтерiлiсi» (1930), К. Ясперстiң
«Дәуiрдiң ... ... (1931), Р. ... ... ... ... және тағы ... еңбектердi қосуға болады. ... ... ... рөлi мен орны ... ... ... Х. ... өз
пiкiрiн бiлдiрген. Оның пiкiрiнше, бұндай мәдениет жағдайында адамның ... ... ... ... ... ... оның өмiрi
ойынға ұқсап, ал сол ойының өзi оныкi ... ... ... ... 110-118 бб.]. ... мәдениеттiң пайда болуына, қалыптасуына
негiзiнен коммуникациялық құралдар әсер еттi. Коммуникациялық құралдардың
дүниеге ... ... ... ... ... үлек қосты.
Кинематографтың, радионың, теледидардың пайда болуы ... ... ... ... ... мүмкiндiк туғызды. Бұл орайда, ... ... ... ұғым ... Бұқаралық мәдениеттi зерттеушi
ғалым Э. Шилздiң пiкiрiнше, мұндай мәдениет түрiнде адам өзiнiң ... ... ... мен ... бiр сәт ... оны ... алады [13, 82-89 бб.]. Бұқаралық мәдениет ... ойын ... ... өмiрде жоқ шаттық пен бақытқа, ... мен ... ... елес ... Бұқаралық мәдениет адамның стереотиптерiне, оның
қойнауында жатқан ... ... ... ... ... ... ... кинематографта махаббат
пен детективтiк тақырыптар ... ... ... ... құрылымы мен құрылысы адамға қанша таныс болғанымен, бiрақ
адам ондағы сюжеттен, композициядан ылғи да ... ... ... ... себебi, Б.Ұ. Нұржанов атап өткендей, бұл кинолардың адамды өз өмiрiн
ұмыттыруға, өзге ... ... ... ... [14, 112 б. ].
Көрермендер, әсiресе жас көрермендер, бұл киноларды көргеннен ... ... ... кейiпкерлердiң рөлiн өз өмiрлерiнде ойнауға тырысады.
Бұқаралық мәдениет адам ... ... ... ... ... ... ... белгiсi. Коммуникациялық құралдардың дамуы адам
өмiрiнде ойындық факторды ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ойынның көмегiмен жүрдi.
Сондай-ақ ХХ ғасыр мәдениетi, ... ... ... мен
постмодернизм шеңберiнде дамыды. Бұл екi бағытты бiр-бiрiмен үйлесiмдi
қатынаста болды деп айту ... ... ... деп ... ... ... ... екiншi дүниежүзiлiк соғысқа дейiн созылған ағымдардың
жиынтығын ... Ал ... ... ... ... ... пайда болды [10, 206 б.]. Модернизм мен постмодернизмнiң iшкi ... ... ол ... бiр-бiрiне қарама-қарсы қою орын алды.
Постмодернизм бағыты модернизм ... ... ... ... ... ... қателеспеймiз, сондықтанда постмодернизм бағытына ... ... ... философиясының негiзгi өкiлдерi Ж. Делез, Ж.
Деррида, Р. Барт және тағы ... ... ... олар өздерiн
постструктуралистер, постфрейдистер деп атағанды жөн ... [10, ... жаңа ... ... ... керiсiнше, сол әлемдегi
неврозды, ауру күйлердi қайталай беруге ден ... ... ... үзiк, ... ... ... ... Постмодернизм бұл ойынға,
өз-өзiн терiстеуге толы құбылыс, ол өлi маскалардың ойыны. ... ... бәрi оңай ... ... бiр олардың
жаны жоқ сияқты. Постмодернизмнiң (постструктурализмнiң) «еркiн ойынға»
қарай жасаған мұндай ... ең ... ... ... ... ... соның арқасында интуицияның, бейсананың, қиялдың ... ... ... ... бәрi ... ... бұл өз мазмұны
жоқ дәуiрдiң белгiсi. Мазмұны жоқ дәуiр ... ... ... ... ... ... болашақ жайында арман жоқ, ол болашаққа деген
сенiммен қош айтысқан постмодернистердiң пiкiрiнше, болашақ жоқ, ... және ... ... ... асты, олай болса, болашақ
жайлы ендiгi ойлар өз негiзiнен, өз мәнiнен айырылып ... ... ... ... пен ... мәдениет арасындағы
айырмашылықтың жоғалуын өзiнiң басты жетiстiгi ретiнде ... ... ... мен ... ... тең жағдайға қояды.
Постмодернизмде сын, басқаны сынау деген жоқ, ал оның ... ... ... бұл ... ... ... ... оның табиғаты өзгеше.
Сынаушы адам әрдайым сыналушы жақтың әсерiнде қалып қою мүмкiн. Ал ... ... ... ... ... ... бередi. Мысқыл өз
мәнiнде шынайы ойын болып табылады [15, 123 б.].
Күнделiктi ойын ... ... ... бет беру ... ... тән ... болып табылады. Тiршiлiктiң нағыз
аурасы, Ж. Дерриданың пiкiрiнше, сұхбат, ал ... ... болу ... ... туралы бiлiмнiң легитимдiлiгi емес, мәтiндердiң,
жорамалдардың түсiндiрулерi (интерпретация). Әрбiр мәтiн ... ... ... ... ... ... мүмкiн, мәтiндi түсiндiрудiң мiндетi
оның мәнiн ашу емес, кеңейтуде. Мұндай жағдайда түсiндiру ... ... ... ... ... ал өзге баламалардың барлығын терiске
шығарып, бiр ғана концептпен шектелуге ұмтылудың мән-мағынасы жоқ. ... ... ... ... ... ... жоқ. ... стратегияның мiндетi презентивтiлiк
белгiсi бар күнделiктi тiршiлiк тақырыбымен жұмыс ... ... ... ... ... үшiн ... негiздiлiк, себеп, объективтiлiк,
логицизм және объективизм ... ... ... жоқ. ... үшiн гетеорогендiлiк, плюорализм, көрiнiстiң әртүрлi ракурстары,
белгiсiздiк, ойын, оқиғалар мен процестердi ... емес ... ... ал ... ... ... рационалды емес сөз ағымы болып
табылады [2, 172-174 бб.]. Болмыстың ... ... ... ... ... ... ... сұхбаттың, мәтiннiң қайнар көзiн белгiлеудiң ... жоқ. ... ... ... ... емес, өйткенi ол белгiсiз
өткен уақыттың, белгiсiз оқиғаның арасына сiңiп кетедi.
Постмодерндiк ғылымда релятивистiк ... ... ... ... болмыстың мүмкiн болатын стратегиясы ... ... ... ... жаңа ... ... жолы арқылы емес,
Ж. Делез бен Ф. Гваттари айтқандай, «әлемдi хаос ... ... идея ... ... ... “Хаос түрiндегi ойындық әлемдi» айғақ
ретiнде қабылдау – мiне, осы ... жаңа ... ... ... бен Ф. Гваттаридiң пiкiрiнше, болмыстың бұрынғы барлық логоцентристiк
жорамалдары ... ... ... ... ... ... философияда болмыс туралы мұндай ... ... ... ... қолданылды. Болмыстың классикалық
жорамалындағы ... ... ... ... шығару позициясын ұстанады, ал
ой сөздiк-дыбыстық қалыпқа ене ... ... ... өлшенуi тиiс.
Мұндай позиция нәтижесiнде алдын-ала таңдалған түп негiздi негiздеу жолымен
болмыстың ... ... ... бекiттi. Ж. Делез бен Ф.
Гваттаридiң ойынша, болмыс стратегиясындағы ең ... ... ... үнемi
қозғалысын мойындау, оның територияландырылуы мен орталақтандырылуына жол
бермеу [16, 94-97 ... ... ... ... концепциялар Ежелгi Грекияда қалыптаса
бастады. Онда ойын адамның материалдық қажеттiлiктерiн өтеуге бағытталған
утилитарлық әрекетке ... оның ... ... күй ... болып
табылады делiндi. Платон ойыннан көңiл көтерушiлiкпен бiрге оқыту тәсiлiн
де байқап, оны екi ... ... ... бiрi —«гимнастикалық шеберлiк»,
яғни, дененi толық жетiлдiру болса, екiншiсi —«мусикалық шеберлiк», жанның
дамуы. Гимнастикалық шеберлiктiң өзiн ол ... және ... деп ... бөледi.
Философтың айтуынша, билеу — айбындылық пен игiлiктi сақтап ... ... және ... ... Ал күрестi талқылау барысында ол
бәсекелестiк көңiл көтерушiлiкке айналмауы тиiс. Себебi онда қорқыныштың
бейнесi бар дей ... ... ... бар, ... жоқ екендiгi осы жағдайда
көрiнедi дейдi. Осы айтқандарымен қатар ол бүкiл ел ... ... ... ... керектiгiн яғни, тас лақтыру мен садақ ату, ән-күй,
жаяу және ат жарыстарын ұйымдастыруды ұсынады.
Платон ойынның жарыс ... ғана ... ... ... да әсер
ететiнiн көредi. Оның ойынша егер де адамдар қалыптасқан ... ... ... ... олардан рахат алса онда мемлекеттiң заңдары
да мүлтiксiз орындалады. Ал егер ... ... ... ойын қалпын
өзгерткiсi келiп жаңа қызықтар iздесе — мемлекетке одан қатерлi ... ... ... ... ... ... ... мусикалық
тәрбиеден басқа жақсы жолы жоқ. ... жолы ... ... ең ... жолы ... ойшыл ойынға: “бүкiл әлем, жаратылыс ойын ... ... -деп ... ұғым бередi (17, 282-283 бб.).
Антикалық ойшылдар ойынды адам мен ... ... ... ... ... қарастырса, Платон: «өмiрдiң жалғыз дұрыс жолы —
ойынды, би билеудi құдайдың берген сыйы деп ... ... ... «адамға
мейрам не үшiн қажет» деген сұрақ туындайды. Платон ... ... ... ... маңызын көрсетедi. Расында да Апполонға,
Дионис пен Музаға бағынышты ойындардың ... ... ... ... негiзiнде жатыр. Ойындар мейрамды қызықты көрiнiс пен рухани
энергияның туындауына, адам көңiл-күйiнiң көтерiлуiне бағыттайды.
Ал Аристотель ... ... ... ... атты ... ... ... дегенiмiз, ойын-сауықпен көңiл көтеру емес. Мақсат көңiл
көтеру болса да, адам өмiр бақи жұмыс ... ... ... ... жету үшiн жеңу ... 280 б.]. деп ... Ойын ол үшiн
психофизиологиялық катарсис, рухани және ... ... ... ... табылады. Немiстiң ұлы ғалымы И. Кант ... ... ... ... ойын ... жан ... ... көңiл бөледi. Ойшыл оны рухтың физикалық мәдениетi,
яғни, «еркiн ойын» және «жұмыс» деп екi ... ... ... И. ... ойын ... эстетикаға алғаш кiргiзгендердiң бiрi [19, 564 б.].
. Ойын ... әр ... ... ... ... ... аса мән берiлiп қарама-қайшы пiкiрлер де айтылған. Мысалы,
американ психологi Г.С. ... ... ... ... iскерлiгi,
қажетсiз дүние, адам денесiндегi қажетсiз мүше секiлдiң деуiмен ... ... ... ... ... ... ... «Жас сәби өскенге
дейiнгi стадиясымен (стадия жануар) жабайы, көшпендi, аңшылық, жер өңдеушi,
яғни, адамзат дамуының негiзгi ... ... ... ... ... де ... ... өткен сатысы ойын элементтерi арқылы
көрсетiледi. Олардың ойындарынан кейбiр үндi ... ... ... ... ... ... ... [20, 144 б.].
Г. Холлдың пiкiрiне сүйенсек, ойынның бүтiндей түп негiзi өткенге
көз тастау болып шығады. Қазiргi ... ... ... ... алғашқы
кезеңдегi инстинктер бар. Бұлар өркениет өмiрiне қарама-қайшы және бүгiнгi
адам өмiрiне кедергi келтiредi. Ежелгi әдет-ғұрыптар мен алғашқы ... ... онда олар ... ... ... ... пен қоғамға
зиян келтiрмейдi. Егер био-инстинк бөлiгi алып тасталған жағдайда бүгiнгi
мәдени даму ... ... ... Одан ... тарихи тамырын көруге
болады дегенге кеп тiреледi [21, 88 б.]. ... ... ойын ... Г. ... [22, 254 б.] К. ... [23, 93 ... ... негiздерiнде жатыр.
Ойын жайлы бұлармен қатар Л.С. Выготский, Ж. Пиаже, Хосе ... Э.Т. ... А.А. ... т.б. ... ... қарастырған. Ол
туралы ережелер мен сценарийлер ондаған, жүздеген жылдар бойы ... Оны ... ... ... ... ұрпақ
қатысқан.
Осындай еңбектердiң iшiндегi бiздi ерекше қызықтырып, көңiлiмiздi
аударғаны — нидерланд ... ... ... ... Оның «Орта ғасырдың күзi», ... ... ... ... мәдениет тарихына үңiлдiредi. ХХ ... ... ол ... ... ойын ... ... ... архаизмдiк қоғамнан бүгiнгi батыстық қоғамға дейiнгi әртүрлi
формасының ойындық жағын өңдей отырып Й. ... ... ... ... факторы болғанын анықтайды. Сонымен бiрге ол адам қоғамы ... ... ойын ... ... ... тән ... пен әдемiлiктi
белгiлейдi дей отырып: «Адам денесiндегi сұлулық қозғалысы ойында көрiнедi.
Жоғары ... ойын ... ритм мен ... бар» дейдi [1, 18
б.].
Ойын - мағынаға толы функция. Ойын өмiрге өзiндiк бiр рең, ... ... ... ... ... ... ... ойын бiр нәрсенi бiр
мағынаны бiлдiредi. Ойынды рух деп атау дұрыс емес болар, ал оны ... ... ... ... ... ... ... деп
түсiну қажет шығар. Ол даналық пен ақымақтық дизъюнкциясынан тыс ... ... ... ... ... деген еңбегiнде. [24, 173 б.] Ойынды
нақтылы бiр рационалды әдiс, тәсiлдермен түсiндiруге болмайды, ... ... ... ойын құбылысын тек қана ақыл-парасаттың шеңберiнде ... ... Ал ... ойын ... рационалды жолмен түсiндiру
мүмкiн емес, өйткенi ойын адам мәнiнiң тереңiнде, тұңғиығында ... ... ... ... ол адам ... иррационалды қабатымен
де байланысты. Ойын элементiн мәдениеттен ... онда ... ... сипаттарға толы екенiне бiздiң көзiмiз ... ойын ... ... ала ... ... ... “Ойын
мәдениеттен бұрын қалыптасқанымен, ... та ойын ... ... барлығында дерлiк кездеседi, оларға нәр берiп тұрады. Адам
күнделiктi тұрмысында, тiршiлiгiде ... ... Ойын ... ... ... ... өзгешеленiп тұрады, ойын олардан асқақ,
биiкте тұрады. Ойын iс-әрекеттiк форма ретiнде ... ... сол ... ... ... бiр ... ие ... әлеуметтiк функция ретiнде
белгiнедi, - ... Й. ... [1, 27 ... ... ... ... салыстыру дұрыс емес болар. Күлкi ... ... ... Ойын ... де, ... та ... оның табиғаты
өзгеше. Ойын ең алдымен еркiндiкке, ... ... Ойын ... ... өзi ... ... Ойын ... өмiрмен
салыстыру қате болар, ойын одан басқаша, одан ... Ойын ... ... ие. Ойын ... ... бiр нүктесiнде және алдын ала
нақтыланған уақыттың аясында ғана ... аса ... ... ... ... оның ... iшкi ... Ойынның басты сипаты ... яғни ... бiр ... ... келiсiлген уақыттан
соң тәмәмдалады. Ойын ойналғаннан кейiн сол ... ... ... ... Ойын бiр рет ... ... құндылық ретiнде есте қалып, кез-
келген уақытта қайта ойнала ... [24, 283 б.]. ... ... ... бiрi. ... ... де ... негiзсiз
болар, себебi әзiл-қалжың ылғи да аңғалдықпен, ақымақтықпен байланысты.
Сонымен ... ... ... парасатпен салыстыру, олардың ... ... ... еш ... ... ... таңғалдыра
қоймас. Ойын күнделiктi өмiрден орны мен ұзақтығынын арқасында ... ... ... ... «ойынның» ойналатын белгiлi бiр орны бар. Әрбiр
ойын күнi бұрын белгiленген ... ... ... Сол ... ... ала ... немесе ойдан шығарылуы мүмкiн. Арена, ойын
үстелi, сиқырлы шеңбер, сахна, ғибадатхана, киноэкран, сот залы ... ... мен ... ... ... кеңiстiкте ойналатын орны болып
табылады. Аталмыш орындар таңдалған, ... ... ... ... ... ... ... [1, 28 б.]. Бұл
бiздiң дүниемiздiң iшiндегi ерекше ережесi, ... бар ... ... ... ... ... iшiнде тек қана ойынға ғана тән
тәртiп бар. Ойын ... ... қана ... ал сол ... ... ... Осы аласапыранға толы, жетiлмеген адамдар дүниесiнде ойын
уақытша тәртiптi орнатады. Ойын тәртiбi қасиеттi. Ойын тәртiбiнен ... ... оған ... ... ... ... құндылығына қол
сұққандай болады [1, 29 б.]. Ойынның iшкi табиғаты тәртiп ... ... олар ... үндесiп жатыр. Мұндай байланыс бiзге ойынды
эстетиканың аумағында ... ... ... Ойын ... ... бiз эстетикадан аламыз. Ойын адамды бiр мезетте
тұтқынында ұстап, оны ... ... Ойын ... өзiне баурап алады.
Ойынның басты екi қасиетi бар, ол ... пен ... ... пiкiрдi Ортега-
и-Гассет те қолдайды: «Ойынның бiр ерекше ... ... ... ... ... ... адам ... сенiмсiздiк пен үмiттi
тудырады. Бұл белгi жалғыз ... дара ... ... тән. Ал ... ол шырқау шегiне жетедi» [25, 230-263 бб.].
«Әрбiр ойынның өз ережелерi бар. Сол ережелер уақытша сипаттағы ... ... ... Ойын ... күмәнданудың өзi сырт көзге
оғаш көрiнедi. Егер де ... ойын ... ... бас ... сол
бойда ойын әлемi күйрейдi. Ойын ережесiн ойыншылардың бiреуi ... ... ... онда оны ... деп ... Төрешiнiң ысқырығы бiздi
ойын әлемiнен жұлып алғандай әсер қалдырады. ... бiр ғана ... ... ... шешiп бередi», - дейдi Й. Хейзинга [1, 30 б.]. ... ... ... ... мәнiнде екi аспектiде көрiнедi. Ойын - бұл
бiр нәрсе үшiн күрес және сол күрескен ... ... ... алу. ... ... көп ... ... кетедi. Ойын үшiн кеңiстiктiң маңызын
алдында атап өттiк. Мұндай талап магияда, табынуда, сот iсiн ... ... ... ... пен ... ... да ... мән жатыр. Әрбiр
салт, рәсiм, ... ... ... ... ең ... кеңiстiктегi
орынды анықтаудан басталады. Ал ондай болса, сол қасиеттi орындардың
стадионнан, ... ... ... ... ... бар. Мұнан бiз
ойынның салт-жоралғылармен ұқсастығын ... Бiз ... ... ... ... негiзiнде ойын кеңiстiгi жатқанымен
келiсемiз.
Ар-ұждандағы дақты бiр заманда тек қана дуэльмен ғана жуып-шаюға болатын
едi. ... - өз ... ... ойын ... ... ойындағыдай белгiлi
бiр ережелер бекiтiлген, онда қарудың түрi, уақыт, қашықтық ... ... ... ... сай ... Орыс әдебиетiнiң көрнектi өкiлдерi
А. Пушкин мен М. Лермонтов өз ... ... ... ... дейдi. А. Пушкин, М. Лермонтовтан ... ... ... белгiлi.
Сондай-ақ бiзге М. Лермонтовтың А. Пушкиндi пiр ... да ... ... ... А. ... сияқты дуэльден қайтыс болуын сол замандағы серi
жiгiттердiң өзара қатынастарды ... бiр ... ... түсiндiруге
де болады. Бiрақ, менiңше, мұнда бiр ескерер жайт бар, ол М. Лермонтовтың
А. Пушкинге көзсiз ... оны пiр ... Осы ... ... оны ... оған ... болу М. ... өз өмiрiнде А. Пушкиннiң тағдырын
санасыз түрде қайта ойнауға алып келдi. Пiр тұтқан ұлы ... ... ... ... ... яғни оның ... ... ойнау еш нәтиже бермейтiнi
анық.
Саясат та ойынмен тығыз байланысты. Саясатта ойын ... ... кезi ... ... десек қателеспеймiз. Үмiткерлер сайлаушылар
алдында өз қабiлеттерiн көрсетедi. Үмiткерлердiң ... бiр ... ... ол ... жету. Жеңiстiң сыйлығы ретiнде бұл жағдайда қызмет, шен-
шекпен ұсынылады. Мысалы, ол әр ... ... ... қызмет,
мемлекет президентiнiң тағы болуы мүмкiн. Сайлау саяси өмiрдiң ... ойын ... ... бiр ... ... ... кiнәраттың болмауы, үмiткерлердiң бiр-бiрiне сыйластығы,
сайлау науқанының заң ... ... т.б. ... ... ... бұзылуы орын алады, ол жала жабу, компрамат жинау т.б. түрде
кездеседi. Қос партиялы ... ... бар ... ... ... элемент айқын көрiнедi. Мысалы, ол АҚШ-тағы президент сайлауы. ... ... ... ... және демократиялық партиялар белсендi ... Бұл ... ... ... ... ... сипаттарға
толы. Президенттiк таққа үмiткерлердiң екеуi де осы ... ... сөз ... ... iшкi және ... ... бойынша пiкiр алмасады.
үмiткерлер әр түрлi шоу-думандарға қатысып, өздерiн жақсы жақтан ... ... ел ... ... ... ... саяси жағынан енжар
американ халқы өздерiнiң саяси белсендiлiгiн көрсетедi. ... ... ... енiп ... Бұл ... ... сайлау күнiнде
анықталып, төрелiктi дауыс беру ... ... ... ... ... өмiрi қалыпқа түсiп, әдеттегi ырғағына енедi. Саясат ойын ... ... ... элемент маусымдық науқандарда айқын ... - адам ... ... ... ... ... ... дүниеден
рәмiздiк әлемге ауысып кетедi. Бұл сипатта бүкiл таңбаларды ойын ... ... Бала ... ... ... ... қайталап оны
таңбалар арқылы меңгергiсi келедi. Ойында дүние реальды және шартты болып
екiге бөлiнедi. Тән мен рух ... ұту ... ... ... ... Ойын ... ... өз тәнi мен рухының жетiлгендiгiнен ләззат
алуымен шектелмейдi. Қазiргi мәдениеттануда ойын ... пен ... ... ... адамдық болмыс ретiнде қарастырылады.
Немiс жазушысы Герман Гессе ойын тақырыбына арнап «Бисерде ойнау» деген
роман жазды оның шығармасын тек әдебиет тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... мән жатыр. Ол өз романында
руханилық пен артистизмнiң, ғылым мен өнердiң бiрлiгiн көрсетуге ... ... ... ... ... бисерде ойнауда шебер атанып, ойын
магистры деген атаққа ие болады. Кейiннен кейiпкердiң осы ойынның ... ... ... ... ... ... бұл ойын рухани өмiрдiң шыңы
деп есептелген болатын. ... керi ... ... Г. ... бұл ... түрткi болған нәрселерге тоқтала кетейiк. Жазушы «Бисерде ойнау»
атты романын 1930-1942 жылдар аралығында ... бұл ... екi ... бар. ... ... режимге қарсылық бiлдiру болса, екiншiсi,
оқырманға жоғарғы рухани ... ... ... бара ... ... табылады. Роман сюжетi алыс болашақты суреттейдi. Сол ... ... ... соғыстан шаршап «Касталия» деп аталатын
педагогикалық провинцияны құрады. ... ... ... ... бағындырылды. Педагогикалық провинцияның мақсаты адамзаттық даму
тарихында қалыптасқан рухани ... ... сол ... ... ... ... ұстаздарды дайындау болып
табылады. Касталия деген руханилыққа негiзделетiн мемлекетте бисерде ... ... ... ... ... Бисер бұл музыкалық аспапқа
өте ұқсас, ол ... ... ... Оның iшiне сым ... ... ... ... бисериндер кигiзiлдi. Бұл аспапта, бiр ерекшелiгi, рухани
құндылықтармен музыкалық шығарма сияқты ... ... ... ... ... ... ... Шындығында жазушы бұл идеясымен адам
өмiрiнiң, мәдениетiнiң, өнерiнiң және ғылымының ХХ ғасырда ойынға тым ... ... ... ... Г. ... романы алыс болашақ жайлы емес, ... ... ... ... ... ... ХХ ғасыр
мәдениетiндегi ойындық фактордың шектен тыс өсiп ... атап өттi. ... ... ... тым ұқсап кетуi өнердiң өз ... ... әкеп ... [26, 137 ... ... ... қайтып келейiк. «Ойынның нәтижесi объективтi
дерек ретiнде ... ... жоқ, ... ... қатысушы тараптардың
бiреуiнiң жеңуi ешкiмдi таңғалдырмайды. Ойынның нәтижесi тек қана ... ... үшiн ... ... ... ... дәл тиюi материалды
нәтиже болмағанымен идеалды мәнге, қасиетке ие, яғни ... жол ... ... ... бiр сөзбен айтқанда сәттiлiк болды» деп есептеледi [1, 63 ... ... ұту, ұтыс ... ... байланысты. Ұту бұл ойын
нәтижесiнен жоғары ... ... Ал бұл ... ... ... ... ... бiрге ойында ұтып алудың арқасында ойыншы ... ... ие ... Бұл атақ пен ... ... топ үшiн өте ... ең ... мақсат пен мүдде жеңiске жету. Сол жеңiс арқылы
басқалармен салыстырғанда ... ... ... ... ... Триумф – бұл көпшiлiктiң алдында толық жеңiске жету, сол арқылы өз
биiктiгiндi басқаларға дәлелдеу. ... ... ең ... жеңу ... Ал ... ... ләззат пен қанағат беретiнi белгiлi. Ал ... ... ... үшiн бәс ... Бәс ... жағынан құнды
немесе рәмiздiк болуы, тiптi ол идеалды қасиеттерге ие болуы мүмкiн. ... ... ... ... ... өмiрi т.б. сипатта кездеседi. Ал сыйлық
бұл рәмiздiк зат. Оны ойын кеңiстiгiнде ... бiр ... ... ... ... ... ... немесе белгiлi бiр көлемдегi ақша ұсынылады.
Ойыншылар сыйлық үшiн ойнайды және ол үшiн маңдай терiн ... ... ... ... ... ... бiр қызығы экономикаға
да тән болады. Атап айтқанда бизнестегi ... ... ... оны ... ... ... ... рулеткада және
биржада ойнайды. Бiрiншi жағдайда адамдар оның ойын екенiн бiледi, жеңiлген
жағдайда ол жеңiлiс онша ауыр ... ал ... ... ... ... екенiне келiспейдi, жеңiлiс мұнда өте ауыр қабылданатыны белгiлi.
Сатып алу мен сату ... ... ... ... ... ... ... көпшiлiк кездейсоқтық деп есептейдi. Шынында да биржада
кездейсоқтық жағдайлар көптеп ... [1, 66 ... ... ... ... ... соң оны ... үмiттенiп
күтедi. Адам шындығында қазiргi шақта өмiр сүре ... оның ... ... ... өтедi. Адам қазiргi шақтағы жақсылығын болашақтағы
белгiсiздiкке құрбан ... Ал ойын ... ... ... ... ... ... болашақтағы тұманды бақытқа жетуге ұмтылмайды. Ойын қазiргi шақтағы
бақыт, оның өзi ... Адам өмiр бойы ... жете ... ал ... ... құшағына енiп кетедi. Ойын мақсатсыз болған сайын адам өзiн ... ... ... бiр ... ... жоқ, ... ойыншыға ондағы мақсаттың
бар-жоғының ешқандай да маңызы жоқ (паттикалық ... – Ф. ... [20, 264 б.]. ... ... ... ... ... қолданатыны белгiлi. Бұл жағдайда ойын көпiр ретiндегi
қызмет атқарады.
Ойынды ... адам ... ойын тек ... ... ... не ... ... шекаралық ситуацияларында ғана пайда болмайды. Ойын ... ... ... ... көрiнiс беретiн құбылыс. Адам ... ойын таза және ... ... ... ... Ойын тұрпайы
халықтар деген атауға ие болған этностармен қатар ... ... ... да ... Өмiрдiң әрбiр кезеңiнде адам
ойынға бой алдырады. Мейлi ол құмда ойнап отырған бала ... ... ... ... ... адам болсын, жалғыздықта шахмат ойнап отырған
қарт кiсi болсын ... бәрi ... ... ойын ... ... ... жасына қарамайды. Ойынсыз адам болмаса бос, қуыс күйде ... ... ... едi. Ойын ... ... ... мотивтердi бередi. Ойын
мүмкiндiктердi сынау ретiнде әлеуметтiк, экономикалық салаларда үлкен рөл
атқарады.
Ойын ... бұл ойын ... ... кеңiстiк. Бұл әлем адамдардың
қауымының iшiнде емес, ол одан ... және де ... ... ... ... Ойын ... ... шекарасын тек қана ойыншылар бiледi.
Ойынға берiлген адам ... және ... ... ... ... ... және шынайы өмiрдiң ара жiгiн ажырата алады. Ойын әлемi еш жерде
және ешқашан өмiр сүрмейдi, оның ... ... ... орны бар, ал ойын
уақыты нақтылы уақыттан өз еншiсiн ... Бұл екi ... ... пен ... ... ... бiр сағат «ойын» бүкiл адам ... ... ... тек қана ... қазiргi шағы бар. Оған мысал ретiнде
суретшiнiң салған суретiне ... ... Бiз ... ... отырып, ондағы суреттегi аспанның, теңiздiң ... ... ... ұқсастығын байқаймыз. Солай бола, тұра олардың ... оңай ... ... ... ... ... адам ... бейне бiр терезеден далаға қарап тұрған сияқты күйде болады [1, 161-
163 бб.]. ... ... ... ... тұр, ал оның ... ... бар. Iлулi тұрған сурет керегенiң ортасында орналасқан терезеге ұқсас,
бiрақ солай бола тұра картинаның қызметi ... ... ... ... «бейнелi» әлемдi көруге мүмкiндiк бередi, ол әлем үзiк. Ал ... ... ... ... ... ... ... бередi.
Терезенiң ар жағындағы еркiн кеңiстiк бөлменiң кеңiстiгiне ... ... ... ... бейнелi әлем нақтылы әлемнiң бөлшегi ... ... осы ... орын алып ... зат ... ғана ... Адам
нақтылы кеңiстiктiң белгiлi бiр нүктесiнде тұрып, бiздiң жағдайда ... ... ... ... ... ... ... пейзажға қараймыз.
Шындық емес кеңiстiктiң бейнесiн шынайы кеңiстiк пайдаланады, бiрақ бұл
екеуi сәйкес келмейдi. Бейнелi ... ... ... өнердiң әсер ету
құралы ретiндегi қызметтердi атқарады, соның арқасында идеалды әлемдi ... ... ... ... ... өмiрдi, нақтылықты адам ажырата
алады. Суретте немесе бейнелi әлемде де сол нақтылы шындық, ... ... ... ... ... ... ... зат ретiнде бояу, рама
болуы мүмкiн, ал сол сурет ... ... ... деп атауға болмас [27,
126-131, бб.].
Негiзгi тақырыбымыз ойын мәселесiне қайта оралар болсақ, онда ... ... ... бiр ұғымдармен, құрылымдық тiлмен жеткiзу қиынға
соғады. Ойын ... адам ... ... ... Ойын ... ... ... жасайды, бiрақ оның бәрi сиқырға және фантазияға толы.
Ойын жағдайында суреттегiдей адам бақылаушы ғана болмайды, ал ... ... ... ... ... әрекет тек қана ойыншыларды ғана баурап
алмайды, ол сондай-ақ көрермендердi де өзiне тартады. Көрермендер шымылдығы
ашылған ойын ... өз ... ... Ойын ... ... ... пен
кеңiстiктен орын алса да, оны ... ... ... ... ... ... ашылған сахна бейне бiр қиялдағы әлемге ашылған
терезе iспеттес. Ойын бұл ... ... ... актiлерiне
жатады. Қарама-қарсылықтардың бiрiгуiнен пайда болған қуаныш, санасыздықтан
саналы түрде ләззат алу, еркiндiк сезiмi, ... ... ... ... ... ... табылады. Ойынды ұғымдар мен ... ... ... ... бұл жолмен ұғыну үлкен қателiктерге
алып келедi.
Ойын ұғымдарды өзiне «жуытпайтын» басты экзистенциалды ... ... ... адам ... де тән. Адам өлiмi ылғи да ... ... оны бiз ұға алмаймыз. Өлген адамның бiздiң кеңiстiктен,
бiздiң уақыттан кетуi ақылға сыймайды. Өлi ... ... ойда ... ... үшiн қиынның қиыны болып табылады. Адамның өлiм алдындағы ... ... ... ... ... Ата ... ... осыған меңзейдi
[28, 66-70 бб.]).
Ойын элементi адамзат ... шыңы ... ... ... кездеседi. Ойын мен философия арасындағы байланыс антикалық
грек философиясындағы ... ... ... ... Жалпы ежелгi грек
мәдениетi ойындық сипаттарға толы болғанын ... ... ... ... ... сол ... ... да сырт айналып өткен жоқ.
«Софистер философтарды» iшiнде өз дәрiстерi үшiн ... рет ақы ала ... ... ... өнер ... грек ... ... яғни
көрiнiс, көрсетiлiм, орындау деген мағынаны бiлдiредi. Софистерде өзiндiк
бiр алдын ала дайындалған репертуар болды. Олар ... ... ... Сөз ... ... ... түседi, - дейдi Й. Хейзинга
[1, 144 б.]. «Софист» деген сөз грек ... ... ... ... ... ... софистиканы «ежелгi өнер» деп атап ... оның ... ашып ... ... ... осындай ақылдың
ойыны қасиеттi заттардан ойын-сауыққа дейiн, ойын-сауықтан даналыққа дейiн,
одан кейiн керi ойын-сауыққа, ... ... ... ... ... ... iс-әрекеттерiнiң ойындық сипатын бiлген. Горгий Елена
сұлуға арнаған мадақтауын «Ойын» деп ... ол ... ... ... ... ойын деп түсiндiредi. Софистердiң қоятын сұрақтары
адамдарды шатастырады. Бұл ... ... бiр ... ... негiзделген. Софистердiң сұрағы жұмбаққа ұқсас, оны
әңгiмелесушi адам шешу ... ... грек ... ... ... сұрақ-жауап негiзiнде алынғаны белгiлi және де тек қана софистер
бұл әдiстi қолданған жоқ, сондай-ақ Сократ та сұрақ қою арқылы ... түк ... ... отырған [1, 145-147 бб.]. Ортега-и-
Гассет те ... ... ... күрес пен найза лақтыру сияқты ойын
болып ... ... [29, 325 б.]. ... бұл ... сөз ... ... ... отыр. Сол сайыстарда Сократ әрдайым жеңiп отырған. Платонның
«Сократ» атты еңбегiнде ... ... ... өз ... ... ... ойын ... тауып жүргенiн айтады. ... бұл ... ... ойындық түрi болып табылады. Диалог бұл
жасанды форма. Бұл өзiндiк фикция. Антикалық ... ... ... ... ... жетпесiн, ол бәрiбiр әдеби диалог деңгейiне көтерiлген
жоқ. Философия ежелгi ... ... ... яғни ... ... ... ... болды. Кейiннен бұл терең теософия мен философияға
ұласты. Философия ақиқатқа ұмтылу деп ... ... ал ... ... сөз ... ... софистика түрiнде дамыды дейдi Ә.
Нысанбаев пен Т. Әбжанов [30, 63-64 бб.]. ... ... ... ... ... емес. Ақыл ойыны мен терең ой арасындағы шекараны
анықтау ылғи да қиындық туғызады. Эллиндiк адам үшiн пiкiр ... ... жету ... деп ... Ал ... пiкiр сайысқа қатысушылар
өздерiнiң жеке пiкiрлерiн дәлелдеу үшiн сөз ойынын пайдаланады. Антикалық
грек философиясындағы өздерiн ритор және ... деп атап ... ... ... ... ... ал сөз, пiкiр ... өздерiнiң
жеке ойларын дәлелдеп шығуды ғана көздеп жүрген ойшылдар болып шығады.
Орта ғасырдағы Еуропа университеттерiнде ... ... кең ... ... ... сөз ... жершiлдiк негiзiнде жүрдi.
Тараптар бiр-бiрiн жеңуге тырысып, ... ... өз ... ... ... ... Орта ... мектептерiнде шулы, айыптауға,
жамандауға толы сөз айтыстары өтетiн. Сол сөз ... ... ... ... ... ... ... Шiркеу жылнамаларында осындай
бiр ойындардың бiрiнде Пьер Абелярдың жеңiп шығып, қомақты табыс тапқандығы
жайлы айтылады. Сондай-ақ философиядағы әр ... ... ... олардың
бiр-бiрiмен философия тарихындағы айтыс-тартыстары оны ойынға ұқсатады.
Рационализм мен ... ... мен ... ... ... ... мен антисциентизм арасындағы философия тарихындағы
айтыс-тартыстың iшiне үңiлсек, онда оның ... толы ... ... да ... басты мақсат жеңiске жету, соның ... ... ... философия үшiн өте маңызды [1, 152 б.].
Адам ажалды болғаннан кейiн оған философия қажет. Философия ол ... ал ойын үшiн ой ... ... Адам ... ... ойланбайды, ал
ойланған кезде ойнамайды. Бiрақ бұдан ойынның мағынасы жоқ деген ... ... ... ... оның өзiнiң iшiнде жатыр, ойын бұл
қару емес, құрал емес, ойын өзiнiң iшiнде жатыр, ойын бұл қару ... ... ойын ... ... ... те емес. Ойынның өзi мағына болып
табылады. Ойын өзiн өзi ... ... оның ... ... ... ... қана ойыншылар үшiн ғана түсiнiктi болуы мүмкiн.
Ойынның ... ... ... екi ... ... болады. Бiрiншiлерi
ойынға қызықпайтын, оған құлқы жоқ, енжар көрермендер. Ал, ... ... ... ... алып, белсендi көрермендерге айналады.
Ойын алуан түрлi iс-әрекеттердiң iшiнде өзiндiк, дара сипатқа ие. ... ... тек қана ... қана ... оған ... ... Бұл ... ойын-сауыққа негiзделген түрлерiнде кездеседi.
Мұндай ойын түрлерiнде ойыншылар ойын әлемiнiң ... ал ... ... ... ... әрекет етедi. Ойыншылар бұл жағдайда процеске
қатысушы, ал көрермендер соның куәгерлерi ... ... ойын ... ... ... ... этикадан гөрi эстетикалық сфераға жақын. Эстетика ... iшкi ... тән ойын ... көп ... берi ... ... ойын бастауларының үстем ететiн өнердегi стильдер ... әр ... ... ... ... Ойын бұл еркiн
iс-әрекет, мұнда күштеу жоқ. Ойын өз ... ... ол ... салмалыққа,
парадокске, күтпеген жәйттерге толы. Ойын қоршаған ортаның автоматизмiне,
реттеушiлiгiне қарсы бағытталған ойын ... бiр iстi ... ... ... ала ... жаттықтыру функциясын атқарады, ... ... адам үшiн ... жағы ... себебi адамға
өмiрде жоқ нәрсенi ойын ғана бере алады. Сондықтан да ойын ... ... ... ... ... ... алдын ала жасалған композициясы оны әдемi де сұлу ... ... ... түрлерiнiң өзiне де нәзiктiк, ырғақ, үйлесiм
тән. Адам тәнiнiң қозғалысының сұлулығы ойында толық жүзеге ... ... жаңа ... ... ол ... сәтi. Ойнаушы адамды ойын ылға да
баурап, ... ... ... ... адам ... терең мәнi шығады.
Шиллердiң, есептеуiнше, адам тек қана ... ... адам ... ... алады. Немiс ойшылы бұл пiкiрiмен адамның көрiнiске деген имманенттi
қажеттiгiн көрсеттi [31, 260-265 бб.]. Ойын ... ... ... ... және ... ... қанық, бай болуы тиiс. Ойын жағдайы өз
мәнiнде ылғи да амбиваленттi. Онда сенiм мен ... ... ... ... ... орнайды. Көптеген әдебиеттерде зерттеушiлер өнер ... ... ... ... ... бастаулардың қаншалықты
жоғары болатындығын зерттейдi. Көптеген зерттеушiлердiң пiкiрiнше, ойындық
бастаудың жоғары түрлерi поэзия, музыка және би. Ал ... ... ... ... ... аз ... мен өнер ... өте ұқсас болғанымен, бiрақ оларды ... ... бар ... ... Ең алдымен, екеуiнiң бiрiншi
өзгешелiгi, ол ойынның байсалдылыққа қарсы шығуы. Бiр ... ... ... ... ұйымдастыратын өмiрлiк маңызы бар функциялар тән.
Ойын белгiлi бiр себептермен өзiнiң қасиеттерiнен ... ... онда ... ... ... ... мәнiнен айырылады. Ойынның бұл белгiсi
өнерге қарай ... ... ... онтологиялық мәнi өмiрдiң
барлық саласын ... ... ... оны ... ... және ... ... ұмтылды.
Өнер ендi бұдан былай өмiрдi тоқтатып, оны ... ... ... ... абсолютке, өмiрдi өзiне тартып, өзiне баурап ... ... ... өнер ... ... ... тән нәрсе.
Өнердегi ойындық бастау оның мазмұн деңгейiнде, көркемдiк форма деңгейiнде
әр түрлi сипатта ... ... ... ... ойын ... ... желiсiнде, сюжет пен коллизиялар және конфликтердi құрауда
байқатады. ... ... де, ... ... өнерде де ойындық
элементтiң ... зор, ... ... ... ... ... мен
көрерменнiң және тыңдарманның қызығушылығын арттыруда, өрiстетуде үлкен
септiгiн тигiзедi. Ал ... ... ... ... ... айтуда, метафоралар мен аллегорияларда және шынайы өмiр мен
көркемдiк қиял ережелерiн ... ... ... Өнер ... ... ... ол ... адамдарды қызықтырып тұратын
түсiнiксiздеу мағынасынан айырылып, жалпы айтқанда ұнамдылығынан ... Өнер ... ... өзiн ... ... ... ... мазмұндық бастаулар азайып, тiптi сарқылып қалады. Сондықтанда
өнерде жаңа белеске көтерiлу ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде өнерде бұған дейiн тынымсыз ... ... ... ... ... ... қосылмайтындай болып көрiнген дүниелер
байланыстырылып, мүлдем жаңа сипаттағы ассоцациялар, комбинациялар пайда
болады.
Зерттеушiлер өнер ... ... ... ойындық
бастаулардың жаңа мүмкiндiктерiн тапты. ... ... ... өзiн ... ... ... процесiн ұғынуға бағытталған болатын. Мысалы
оған, Веласкастың «Менинасы, Бальзакты» «Гамбарасы» дәлел бола ... ... ... ... өз-өзiне бағытталған тәжiрбиесi В. Кандинскийдiң,
П.Н. Филоновтың, К.С. Малевичтiң ... ... ... ие болды.
Олар тек қана әлемдi түсiнуде жаңа тәсiлдердi тұжырымдап қана ... ... ... туындыларында теоритикалық бағдарлама, нақтылы
эстетикалық манифест тән. Суреткер ... ... ... ... ... ... ... эксперименттер,
тәжiрибелер жүргiздi. Өнердiң ... ... ... ... ... ... ... күшейтiп жiбердi. Белгiлi бiр
кезеңдерде өнердi ойындық стихия өзiне ... ... ХХ ... ... ... өз өнерiн ойнайды. Оған дейiн мұндай қызметтi ... ... де ... ... ... Мұндай ойын жаңа
көркемдiк рәмiздi ұғыну негiзiнде жасалмай, ал кездейсоқ ... ... ... ... ... ... сәттi эксперименттер нормаға
айналып, өнердегi ... ... ... ... Өнер ... ... бойы ХХ ғасыр өнерiндегi өзiн аластату мәселесi кеңiнен талқыланды.
Өнердегi мұндай талпыныс жүзеге ... ... ... ... күшейiп, яғни оқырман өнер туындысын өзi түсiнуге тиiс жағдай
қалыптасушы едi. ... ... ... ... ... ... ... Мұндай туындыларда оқырман романдағы оқиғаларға өзi араласады
деп есептелiндi. Мұндай ... ... ... ... ... ... жеңiлдету элементтерiн енгiзедi [32, 244 б.].
Музыканы көпшiлiк ойын деп қабылдайды, ондай пiкiр ... ... ... ... ... ... мен ән ... шатастырып алмау
қажет. Ойын мен музыка ... ... бiз үшiн ... болғанмен, бiрақ
оны рационалды жолмен ұғындыру қиынға соғады. Бұл екi ... да ... мен ... бар. ... ойын сияқты практикалық өмiрдiң
парасатынан, қажеттiлiк пен пайда табу саласынан ... ... Ойын ... ... ... Бұл ... да тән. Осы екi ... мен ... ... логикалық ұғымдармен, көру және түйсiк
бейнелерiмен де жанаспайды. Музыкаға да, ойынға да ... ... ... ... ... ... ... Ырғақ пен үйлесiм ойын мен
музыкада өзiндiк өлшем ... ... ... пен ... музыка мен
ойынның абсолюттi факторлары болып табылады. Музыка мен ойынның тығыз
байланысы ... ... ... ... айқын көрiнедi.
Алеаторика бұл адамның кездейсоқ ситкацияларда өзiн ойыншы адам ретiнде
көрсетуi. Латын ... ... ... ... ... ... ... Алеаториканың шығармалары дүниеде бәрi ... ... ... ... ... суреткердi құрылым мен
техниканың тұтқынынан босатады. Алеаториканың негiзiн салған К. ... Ол 1957 жылы он ... ... ... ... пьесса жазды.
осы пьессаның он тоғыз бөлiгiнiң қай ... ... да, ... ... нұқсан келмейдi. ХХ ғасырдың 60-жылдарында алеаторика
бағытында С. Бусотти, Дж. Кейдж, А. ... т.б. ... ... алеаторикалық шығармаға кездейсоқтық әр ... ... ... механикалық түрде, яғни фишкiлердi (сүйектердi) ... ... ... ... фрагментердi алмастыру арқылы енедi.
Екiншiден, алеаторикаға кездейсоқтықты ... ... ... ... белгiлер мен рәмiздер арқылы жазылып, оны музыкант өз
еркiне қарай оқиды. Германияда ... ... ... ... ... шықты. Мүсiндеу өнерiнде алеаторикаға хеппенинг бағыты ... ... ... ... ... ... формалардың өзгергiштiгiне
негiзделген. Мұнда көрермендердiң өздерi шығармашылық ... ... ... ... ... ... сипаты ойын болып табылады, мұны
көпшiлiк мойындайды. Соның iшiнде музыканың ритуалдағы, культтегi қызметi
ойынмен оны ... ... ... ... ... көтеруге, не болмаса
махаббат сезiмдерiн бiлдiруге, әлде патриоттық сезiмдердi оятуға арналса
да, бәрiбiр ол ылға да ойын ... ... әлем ... ... ... ... көрiнiп, бас жағы бар, бiрақ
аяқ жағы белгiсiз болып тұрады. Ойын элементiнiң өнердегi гипертрофиясымен,
яғни шамадан тыс ... ... ... ... ... ... мәтiннiң өнердiң дәстүрлi ортасының шекарасынан шығу мәселесiн
қоюда. Өнер ендi бұған ... оған тән ... ... пен ... ... Постмодернизм әдебиетiн қарастырып жүрген ... ... ... ... жөнiнде айтады. Антироман бұл көркемдiк
мәтiн, ол дидактикалық пен бiржақтылықтан ... ... ... ... ... ... бар. ... өзi антироманнан қалаған
мағынасын таңдап алады. Ал ... ... ... ... ... ... өзi жазылатын романды атап көрсеткен. Бұны басқаша
айтсақ, романист романды құрмайды, ал роман өз-өзiн құрады [34, 276 ... ойын ... әр ... ... ... ... ... ғана емес, ... оның ... ... Атап ... Г. ... «Бисерде ойнау» романы және Х.
Кортасардың «Классиканы ойнау» романы бұған дәлел. ... ... ... ... пен ... ... тұрақты кезектесуiнде байқалады.
Ондай романдарда әр түрлi уақыт пландарының алмасуы, ... ... ... ... романында оқырманның өзi даулы мәселелердi шешедi.
Жазушы дағдарыстық ситуацияны ... бас ... оның шешу ... ... аяғы ... тынары белгiсiз, соңын оқырман өзi таңдап
алады [35, 226-234 бб.].
Сонымен көрiп отырғанымыздай, ХХ ... ... ... ... ... ... басым болды. ... ... және ... ... ұлғайып кетуi орын алды. Ойын
бастауын абсолюттендiру өнер табиғатымен қайшылыққа келдi. Өнер ... ... бола ... ... ... ... ... мәнге ие бола алды.
Адамның ойындық iс-әрекетiн зерттеуде үлкен мүмкiндiктi демалысты өткiзу
(бос уақыт, демалыс) саласы бередi. Оның көркемдiк ... адам ... кең жол ... ... ... оның ... салалары бiз үшiн
ерекше сапаға ие ... бiр ... ... көрiнедi. Демалудың негiзгi
мақсаты өмiрдiң бiр тектiлiгiнiнен құтылып, сезiм мен ... ... ... болып табылады. Әр алуан мәдениеттердегi адамдардың
демалысын немесе бос уақытын өткiзу ... ... ... түсiнiксiз
жәйттер кездеседi. Демалудың кейбiр түрлерi сырт көзге керегi, қажетi жоқ
сияқты көрiнедi. Демалудың жаңа ... ... асуы ... ... ... әкеп ... оларға қайшы келедi. Қазiргi таңда әр түрлi
мәдениеттердегi демалу саласының ... және ... ... ... ... байқауға болады. Соның себебiнен бұл салада
ойындық, ... ... ... ... ... [36, 20 ... ... қарқынды дамуы бұған дейiн сезiмдердi реттейтiн,
әйелдер мен ерлер арасындағы ... ... ... ... ... оның ... азаюына әкелiп соқты. Өнер ендi
эротикалық тақырыптарды талқылағанда ... ... ... болды. Өнер бұдан былай өзiнiң көркемсуреттiк бағыттарында
адамның эротикалық сезiмдерiне назар аудара бастады. Мұндай өзгерiстер ... ... ... тағы бiр ... болды. Өнердiң, жалпы
мәдениеттiң сезiмiн толыққанды және қанық сезiмдер қолдап ... десе ... ... ... ойын және қиял ... ... ... ХIХ ғасырдың 60-жылдарында Францияда әлемге әйгiлi «Мулен Руж»,
«Ша Нуар», «Фоли боржер» сияқты ... ... ... ... ... ... ... оған көпшiлiк «нәпсiнiң ошағы» деп баға берсе, ал жүз жылдан
кейiн оны мәдениеттегi ойын-сауық, ... ... ... ... ... ... ... талпыныстар қазiргi қазақ мәдениетiнде де орын
алды, бiрақ та көпшiлiк оны тұрпайылықпен шатастырып алуда. ... ... ... және ... да ... эротика тақырыбына байланысты
мақалалар жарияланған болатын. Өкiнiшке орай, ... осы ... ... ... ... ... болып отыр. Жалпы бұл
мәселеде қазақ мәдениетi үшiн ... ... ... де ... ... бар. Мода бұл ең ... әлеуметтiк
өзгерiстердi, қоғамдағы көңiл-күйдi өз киiм үлгiлерiнде көрсетуге ... ХVIII ... ... әйел ... сол ... ... етiп тұрған
шығармашылық стиль рококоның ықпалымен жасалғанын зерттеушiлер айтуда. 1789-
1793 жылдардағы Франциядағы революциялық ... ... ... ... киiм ... ... ... Шаш қоюда, киiм үлгiсiнде сол
заманның ерекшелiгi сезiлiп ... ... ... салыстырулар
тұрпайылыққа, үстiрт ойға әкелмеуi тиiс, ... ... ... ... ... ... ең алдымен оның жаңа бағыттарының ескi
үлгiлерге елiктемей, жаңа, алдыңғыларға ұқсамайтын киiм ... ... ... [36, 228-233 бб.].
Өнердегi ойындық бастау тоталитарлық қоғамның тегеурiне қарсы тұра алды.
Бұрынғы Кеңес ... ... ... ... ... атты ... ... стихияны айқын көруге болады. Бұл
кинолардан сол замандағы ауыр ... ... ... ... ... ... Аталмыш киноларда идеологиядан, нақтылы шындықтан
алыстау, тiптi одан қашу ұмтылысын аңғаруға болатын едi.
Ендi ойын ... ... ... ... көрсетiп, кейбiр
қорытындылар келтiрейiк:
1. Ойын - ... ... және ол адам ... стратегиясының бiрiне
жатады.
2. Ойын – табиғи қажеттiлiк пен мәжбүр етуден гөрi бiрiншi ... ... ... байланысты, ол - адам азаттығы.
3. Ойын күнделiктi күйбең тiршiлiктiң аумағынан шығуға ұмтылады, ол
оны қасиеттендiредi және салтанатты етедi.
4. ... ... ... кеңiстiгi мен уақыт жүйесi бар.
5. Ойын жетiлген ереже бойынша ... ... және ол ... ие болуы қажет.
6. Ойын белгiлi бiр ... ... ... және ... ... табандылықты, дәйектiлiктi,
бәсекелестiктi, үмiт пен ... ... ... ... бейресми мақсаттық топтар құрастырылады, оларға өзiндiк салт-
дәстүрлер мен рәсiмдер тән.
1.2 Ойынның қалыптасуы, функциялары мен типологиясы
Ойынның пайда болуы арнаулы ... ... ... ендi ... ... КСРО мен ... ТМД ... осы мәселеде марксистiк
позициялар басымдық танытады. «Өнердiң тарихын Г.Плеханов кезiнде - адам
баласының бойындағы субъективтiк ... ... яғни ... ... бiр басқыш деген сияқты, өз ... және ... ... ... ... әшкерлеп, ол өнердiң түпкi тегi мен ... ... ... ... [37, 665 б.] екенiн ... ... ... осы ... бойынша қорғалған жалғыз докторлық
диссертацияда. Ал қазiргi дәуiрiмiздiң өмiрiне сыйыстырсақ ... ... ... ... ... әдет-ғұрып үлкен мәдениетке жетiп, қазiргi
уақытта дүние жүзi көлемiнде ... ... мен ... ... айналып, көпшiлiкке беретiн негiзгi құрал болып табылады [38, 8-9
бб.]. Осындай ... бұл ... ... монографиялық зерттеулерiн
арнаған Ю. Семенов, Г. Симаков, М. Тәнекеев еңбектерiне де тән. ... ... ... сөзi шын ... бұл ... ... ... болып
табылмайды. Мүмкiн «ойын» сөзiмен белгiленiп келген әртүрлi саладағы, ... ... ... ... ... ... ... тырысуы сондықтан болар, бiз осы уақытқа дейiн бұл ... ... ... ... ... ажыратып, түсiндiре алмай келемiз»
[22, 3 б] - дейдi. Яғни бұдан ойынның ... ... ... ... ... сияқты бiр фактормен түсiндiру жеткiлiксiз ... ... ... ... ... бiз ойын ... ... аударсақ,
ендi ойынның пайда болуын феноменология тұрғысынан сараптаймыз.
Ойынның ... ... ... ... ... ... елiктеу, балалардың ойын арқылы ... ... ... ... мен рөлдердi меңгеру алдыңғы қатарға шығады. Әрине бұл
факторлар ойынның қалыптасуында ... ... ... [39, 236 б.]. ... пайда болуының еңбек концепциясының төмендегiдей кемшiлiктерiн атап
өтуге болады:
1. Егер еңбек ... ... ... ... онда ойын ... ... негiзделген.
2. Еңбекте мотив нәтижемен айқындалса, ойында мотив әрекеттiң өзiне
ауысады.
3. Еңбек ... ... ... ойын ... немесе конвенционалды
шындықта өтедi.
4. Еңбекте рационалдық тиiмдiлiк бiрiншi қатарда болса, ойын негiзiнен
тылсымдық күштер мен дионисийлiк бастауларға ... иек ... ойын ... ... ал ... ... басталады [1,
59 б.]. Сондықтан да мәдениет өзiнiң дамуының алғашқы сатыларында ойындық
сипатта болғаны белгiлi болып ... ... ... ... ойын арқылы
жүзеге асып, онда ойындық көңiл-күй басым болды. Кейiннен мәдениет iлгерi
дамыған сайын, жаңа ... ... ... ... ойын ... ... ... ысырыла бередi. Ойын ендi бұдан былай поэзияда,
құқықтық салада, өнерде, ... ... ... ... ... Ал ... күрделене түсiп, ондағы ақыл-парасаттың ... ... ойын ... ... ... айырылып қалады. Алайда,
ойынның интелектуалды, тәндiк, моралдық, рухани ... оны ... ... ... ... Ойын адам ... өмiр сүруге деген
талпынысты күшейткен сайын мәдениетке бойлай енедi. Әр түрлi ... ... пен ... ... ойын ... ... ... бередi.
Ойын деген актiнiң салтанатқа жетуi, үстем болуы әлеуметтiк-көркемдiк
құбылыс мерекеде, мейрамдарда, той-думандарда орын ... Бұл ... өзiн ... жүзеге асырады. Кейде мереке, мейрамдар өз ... ... ... ... зардап та шегедi. Мереке
жағдайында адам бақылаушы да, көрермен де ... ал оған ... ... ... ойын ... адам өзi ... өзi соны ... Егер
де көркемдiк туындының басы мен аяғы болса, ... ... соңы ... меркенiң ұзақтығы мен интенсивтiгi қатысушылардың өзiне тәуелдi. Осы
жағынан алғанда, мереке ойындық бейнемен көркемделген өмiрдiң өзi ... ... бұл ... ... ... Мерекеде жай күндерi рұқсат
етiле бермейтiн еркiндiк берiледi. Соның салдарынан кейде мерекеде ... орын ... [40, 346 б.]. ... ... ... әр түрлi
тиымдар мен табуларды бұзуға әкелiп соғады. Оны Дионис пен ... ... ... ... ... ... көруге болады.
Бұл сипатта мәдениеттiң аполлондық және дионисийлiк деп ... ... ... үшiн ... ЖӘНЕ ДИОНИЙСИЛIК МӘДЕНИЕТ» – Ф.Ницшенiң адамдық болмыстың
екi бастауы мен мәдениетi ... ... ... ... Бұл ... ... ... рухынан трагедияның туындауы атты
еңбегiнде тұжырымдалған. А. және Д.м. бастамалары ... ... ... емес, олар бiр болмыстың екi қыры ретiнде табиғаттың
өзiнен нәр алып, көркем өнер тұлғасының ... ... ... ... ... билейдi. Бiрiн-бiрi толықтыра отырып, А. және Д мәдениет ежелгi
грек болмысының ғарыштық ... ... А. ... – жарық,
салқынқанды пайымдаушы, сыншыл және рационалдық бiтiмдерде ... ... ... ... ... ... органикалық-иррационалдық түрде
айқындалады. Дионисийдi Аполонның басуы трагедияға әкеледi, ал ... ... ... ... қозғалушы күшi болып табылады. Кейiнгi
Еуропада рационалдық жеңiсi рухани мәдениеттiң ... ... ... Ницше бойынша пластикалық өнердiң бейнелерiнде ұяланады.
Аполон - үйлесiмдiлiктiң құдайы және бүкiл ... ... ... ... ... бұл ... ... жағдайларда химералар тәрiздi,
адамды ұйқыдағы түс көру мен елес сияқты шатастырып кетуi де мүмкiн. Аполон
жеке тұлғалық принципiн ... ... ... ... ... ... дейдi. Д.Бастау музыка өнерiмен түбiрлес ... Оны ... ... мас болу мен түс ... мысалдар келтiредi. Мүлгiген
тұлғалық санада бейнелер калейдоскоптағыдай қисынсыз ауыса ... ... ... ... оның ... мен ... Ретсiз хаостан да ырғақ табуға
болады. Д. мәдениет адамның ... ... ... ... Д.
экстаз тоқтаусыз қайнап жатқан тiршiлiк ағынан ену болып табылады. А. ... м. ... ... ... ... әрi ... ... жатады»
[41, 29 б.].
Мереке бұл нақтылы шындыққа айналған идеалды әлем. Мереке стихиясынан
адам ... жоқ ... ... Адамның көкейiндегi арманы, қиялы мереке
жағдайында оның уысына бiр сәт түскендей, оған жеткендей ... ... ... ... өрлеу замандарындағы мерекелерде адам бойындағы дөрекi
сезiмдер шырқау шегiне жеттi [42,4 б]. ... ... ... сынау
қасиетi тән емес, мереке жағдайында адам ақылмен емес, сезiммен ... ... ... жерi ... ... ... деген қажеттiлiгi.
Қазақ тiлiнде адам өмiрiнiң бұл құбылысын осындай синонимдi үш сөзбен
жеткiзуге болады. Бұл қазақ халқының өмiрiнде осы ... ... ... ... ... ... ... күйбең тiрлiктiң ауырлығын
жеңiлдетедi, ол ... ... биiк, ... тұр. ... ... ... ... ерекше, олардан бөлек, ол қиял мен арманның
жүзеге асқан күнi. Ерте замандарда ... ... ... ... ... бозбала мен бойжеткендердiң әр ... ... ... Мерекедегi осындай ойындар кейiннен сахна
көрiнiстерiн тудырған болатын. ... ... ... ... өнердiң пайда болуына маңызды әсерiн тигiздi. Себебi
мереке адамның шығармашылық күштерiнiң дамуына кең жол ... ... ... ... ... тарихы »деген монографиясында
Египеттiң дәстүрiн ... ... ... ... ... ол ... қасиеттi мейрамдарда ғана жариялаған [43,7 б]. ... ... ... жанға жаңа нәрсе енгiзуге рұқсат етпеген. Антикалық
философиялық жүйе мейрамдарға мемлекеттi ... ... ... Аристотель болса, мейрам табиғатын түсiну, сұраққа жауап беру
секiлдi қиын дейдi. ... ... мен ойын тән ... ... ... әлемдi жаңаша орталқтандыруға сүйенедi. ... ... ... адам қайда болса- орталық та сонда. Ежелгi
гректiк Церера (малшылық құдайы), Афродита (махаббат ... және ... ... төмен еместiгiнiң куәгерiндей әрекет етедi. ... тән ... ... бейнелер мен рәмiздер қашанда
өмiршең болып келген. М. Бахтин осыған ... ... ... ... стихия этих образов развенчивает и обновляет весь ... ... и ... с его ... ... ... ... аскезой, стархом смерти, эсхатологизмом и пророчествами
» [40, 346 б.]. М.М. ... атап ... Ф. ... ... ... ... әлеуметтiк және тәндiк элементтердi ... алуы ... ... мен ... ойшылдар тұрғысынан айыптау
үлгiлерiне әкелдi. Олар жеткiлiктi: «руханисыздық», ... тән ... ... т.т. ... ... адамзат мәдениетiнде оң рөл атқарады. Ол адам тiршiлiгiнiң әмбебапты
бастауларымен байланысты (витальдық-өмiрлiк мұқтаждықтар) және ... оның ... ... ... қарсы бағытталған. Тән жеке
даралық, өзiмшiлдiк сипаттама емес, керiсiнше, жалпы әсемдiк, ... ... ... толассыз жаңғыртулар мен өзгерiстердiң,
жетiлудiң кепiлiне айналады. Тән өмiр мен өлiмнiң, аналық ... пен ... ... ... Ең ... ... ... жаңғыртушылық қабiлеттiлiгiнiң адамдандырылған бiтiмiне
жатады. Ол молшылық, құттылық, дәулеттiлiк, шаттылық, көтерiңкiлiк, ләззат
т.т. құндылықтарының ... ... ... Ол-адам тiршiлiгiнiң салтанаты.
Төменгi тәннiң төмендiлiгi шартты болып келедi. Төмендеу, бұл мағынада,
Жер-Анаға жақындау, оның сiңiрушi және ... ... ... ... ... өлу ... ... «қайтыс болу»)
табиғатқа қайтып келудi бiлдiредi. ... ... ... ... ... ... ... асты қорыту, оны табиғатқа
шығару, махаббаттан ләззат алу, жүктi болу, нәрестенi дүниеге ... ... ... ... сөз. «Ұлы ... ұят жоқ» дейдi қазақ. Жоғарыда
аталған нәрселер адамдық келбеттi төмендетiп ... ... ... ... қолданып тұрмыз). Тұлғаның фәниден бақиға дейiнгi
тiршiлiгiнде осы маңызды оқиғалар мен оларды атап өту ... ... ... тұр ... түсу, үйлену, шiлдехана, тұсау кесу, қайтыс
болу, ас беру). Халық дәстүрiнде ... ... ... ... ... төменгi жоғарғы болып шыға келедi. Тек адам санасында «төменгi дене»
құнсыздандырылып, ... ... ... ... кетедi. М. Бахтинге
назар аударайық: «Төменгi тән тұрмыстық қолдануда бiртiндеп ұсақталып
кетедi, ол ... ... ... ... ... ... ... тәндi бұл үшiн жаратқан жоқ, тән құмарлығын рухани
бастаулардан алыстату дұрыс емес». «Это уже не ... ... ... низ, а ... и мертвенная преграда для всех ... В ... ... жизни объедененных индивидов ... ... ... ... ... ... полностью утрачивают свою
положительную рождающую и обновляющую силу; порывается их ... с ... ... и они сужаются до натуралистических образов бытовой ... ... ... ... адам ... өзiндiк келбетi гротескалық
(әсiре ұлғайтылған, көтерiлген) ... ... ... ... ... бейнелеу мысалдары ежелгi мәдениетте де көрiнiс табады. А. Хамидов
атап өткендей, архаикалық мәдениетте бүкiл ... ... Тән ... ... Адам осы ... ... бiр ... болып
есептелген және оның циклдарына араласып отырған. Мысалы, кейбiр тайпаларда
егiн егу кезiнде еркектер мен әйелдер мiндеттi түрде ... ... ... ... ... ... ... жыныстық
байланыстарға қатал тыйым (табу) салынған [44, 54 б.]. ... ... ... ... жүктiлiк, туу актiсi, тәннiң өсуi мен жетiлуi, ... өлуi, ... шiруi мен ... сiңуi ... ... ... екi ұшты әрi ... бейнеленген. Мысалы,
Эрмитажда екi қабат, әрi күлiп тұрған кемпiрдiң мүсiнi сақталған. “В теле
беременной ... ... М. ... нет ... ... ... В нем ... старчески разлагающееся, уже деформированное
тело и еще не ... ... тело ... жизни» [40, 33 б.].
Зерттеушiлер тән екi ұштылығына көп назар аударады: бiр тәнде екi бастау
бар, ол қалыптасушы, әрi ... әрi ... әрi ... Төменгi тәндi
не ұялып жасыру қажет, не оны ... ... ... ... Соңғысы,
әсiресе, Ф. Рабле шығармашылығындағы араны ашылған ауыз, үлкен әрi мешкей
қарын, тым үлкейтiлген фаллос пен ... ... тыс ... ... ... түрде көрсетiлген.
Ежелгi мәдениетте өнiмдiлiк культiне байланыты қалыптасқан Тән ... ... ... емес, бүкiл қауымның ғарыштық- тектiк тәнi бейнеленген.
Бұл тәнде жеке денелер мүшелерге айналып кетедi. Және ... ... ... принцип бойынша құрастырылған: бас-ел ... ... ... ... келген халық мейрамды құбылыс ретiнде қабылдайды. Сондықтан ондағы
жарыстар мен ойындар, дәстүрлi көрiнiстер еркiн ... ие. Осы ... ... ... ... ... оған ... қабiлетiн
ашатын ойын-сауықтарға толы.
Халықтық мерекелерде жыныстық өзгешелiкке негiзделген ойындар ойналатыны
белгiлi. Мысалы, қазақ ... ... ... «Қыз қуу» сияқты
жыныстық ерекшелiктерге негiзделген ойындарды атап ... ... ... да бiр ... ... ... негiзгi мақсат жеңiске жету. Жеңiс
жеңген тарап үшiн жақсылықтың салтанат құрғанын ... ... ... ... ... мен ... ұғымдары қасиеттi мәнге ие. Қазiргi
заманда адамдар күнделiктi өмiрлерiнде бұл ... ... мән ... ... ... ... жүзеге аспаса, адамды өкiнiш жайлайды. Құмарлық
ойындар ... бiр сәт ... ... армандарына жеткiзгендей болады.
Мұндай ойындарға адамдар үлкен мән берiп, оны олар тiптi кей-кезде ойын ... ... Бұл ... ... адам үшiн ... ... оқиғалар жиi-жиi кездесiп отырады.
Құдайларға табыну, құда түсу, жекпе-жек, махаббат мұның бәрi Хейзинга
айтқандай ойын ... ... ... ... да ойын деп ... ... ... бередi: «Поэзияның бастапқы формасы ойын барысында
туындап, ойын ретiнде қалыптасқандығын ... ... ... ойын,
бiрақ өзiнiң қасиеттiлiгiмен бұл ойын әрдайым тыйым салынбаған әзiл-қалжың,
ойын-сауық шегiнде ғана ... ... Ал, ... ... ... қанағаттандыру туралы әлi де сөз қозғалмайтыны анық. Ол
шабыттылық пен желiгу, шат-шадыманға мас ... ... ... ... ... ... өзiн поэзиялық формада көрсететiн қасиеттi ... ... ... ... ... қана ... [1, 78 б.].
Бiрақ бұл осымен бiтпейдi, дегенмен де нақ сол мезетте поэзиялық қарым-
қабiлет ... және ... ... ... көне ... ... желiгулi, қызу қанды сайыстарында өркендеп өрбидi. Көктем
кезiндегi жыныстық ... ... ... өмiрiндегi мерекелiк оқиғалар
поэзиялық экспрессияға құнарлы негiз бола алатындығын да атап өту ... ... ... ... ... ... тағы бiр ... Бұл iс-әрекет белгiлi бiр кеңiстiк, уақыт және ... көз ... ... ... Ол өз ... қабылданған ережелер
бойынша жүрумен қатар, ешқандай да материалдық пайда мен қажеттiлiктi талап
етпейдi. Х.-Г. Гадамер бойынша, ... күшi ... ... жай ... ... ойын күшi оның бағытына, яки ... үшiн ... ... Ойын ... өзi ... ... ... көңiл күймен қатар бәсеңдеуге де әкеледi [45, 170 б.].
Ойынның еңбектен тiкелей ... ... ... ... ... үшiн ... ... ойнауы мысалын келтiрейiк. Бала ойынмен
сыртқы факторлардың ... ... ойын ... ... оны бей-жай қалдырмайды. Ойынға арнап адам ойыншықты ойлап
тапты. Ойыншық жайлы пайымдаулар сырт көзге оңай ... ал ... ... ... ... мәселе. Бiз белгiлi бiр нәрсенi ойынға
бейiмдеп ... оны ... деп ... ... ... қызметiн
табиғаттағы заттар атқаруы мүмкiн. Мысалға, теңiз жағасындағы қабыршықтар.
Бiрақ та ойыншықтарды бүгiнгi таңда ... ... ... ... ойын процесiнде жасалмайды, ал бағытталған ... ... ... ... тек қана ... және киiм ... шығарып қана қоймайды,
адам ... ... да ... ... ... ... ... басқа сәндiк бұйымдар, жиқаз, әр түрлi салт-дәстүрлерге арналған
заттар т.б. адам еңбегiнiң ... ... ... ... қуыршақ
пластмассадан жасалған адамның шағын көшiрмесi, жансыз нәрсе. Ал онымен
ойнаушы кiшкентай қыз бала үшiн ол ... ал оның өзi ... ... қыз бала ... ... жалған екенiн түсiнедi, қиял мен ... жiгiн ... ... ... қыз бiр ... екi ... өмiр ... шынайы өмiр саласы, екiншiсi, қияли өмiр саласы. Ойыншықтың,
соның ... ... ... ... бар. Оны өндiрiстiк тәсiлмен ... ... ... ... ... ... ерекше мағынасы бар
өлшемнен пайда болған, ол шынайы нақтылыққа қосылмай, одан биiк тұрады, ол
бейне бiр ... ... ... ... адам фабрикалық өнiм
ретiнде қарамай, оған ... ... ... ғана ... ... [46, 110-112 бб.]. Ойыншық ойын әлемiнiң бiртұтас контексiнде,
соның шеңберiнде әрекет ... ... қыз ... ... ... Егер де оның ... ... адам қосылса, әдетте, ол өзiнiң ұнатпаған
қайтарымын байқатады. Қайтарым әр түрлi болуы мүмкiн. Ол қыздың жылауы, не
болмаса ... ... не ... ... не ... сырттан келген үлкен
адамды қууы мүмкiн. Кiшкентай қыз өз ойын ... ... да, ... ... да, бiр ... айтқанда, бәрi. ол сол әлемiндегi ережелердi ... ... ... ... ... тiлдеседi, керек десеңiз
оларға киiм тiгедi, суға шомылдырады. Бәрiне кiшкентай қыз жауапты. ... әлем ... ... ... ... өзгертуге бағытталған алғашқы
қадамдарының бiрi, оның фантазиясындағы әлемi. Жалпы ойын ... ... ... ... ... еркiн сезiнуге көмектеседi.
Й. Хейзинга ойынның пайда болуын мәдениетпен байланыстырады: ... ... ... жоқ, бұл қате ... ... мәдениет ертеде ойындық
форма ретiнде көрiндi. Мәдениет ең ... ... яғни ... ... ... ... ... болды» [1, 60 б.].
Мысалы, ... ... ... ойын ... өттi. ... ... ... мәнiнен ойынның арқасында арыла алды, ойын сол қоғам үшiн осы
қызметiмен маңызды. ... күшi ... ... ... өзгертуге
бағытталған. Голландиялық мәдениеттанушы И. Хейзинга «қасиеттi ... ... Бұл ұғым ... ... маңызды, өйткенi ойын ... ... ... енiп ... Миф ... бiр ... ... мән-мағына әзiл-қалжың және байсалдылық арасындағы шекарада ойын
ретiнде көрiнедi. Ежелгi ... ... ... ... ... ... тәртiпте, үйлесiмде ұстау болып табылады.
Архаикалық қоғамдарда қоршаған ортаны ұйымдастыру тәсiлi ретiнде, дүниемен
байланысты реттеу жолында ойындық әрекеттiң ... арта ... ... ... ... ... Сол ... адамдарды
ұйымдастырып тұрған қауымдық формалар тайпалар да өз iшiнде екiге бөлiндi.
Бейбiт ... олар ... ... ... ал қиын ... ... ... [47, 288-292 бб.]. Ерте орта ... ... ... ... да ... жүйенi ұстанды. Мысалы, сары
түркештер мен қара түркештер, батыс ... мен ... ... ... жүйе ... ... екi негiзгi бөлiктен тұрады деп есептелiндi.
Архаикалық қоғамдарда ойында, сайыста ... ... ... ... ... Құрбандық шалып, қасиеттi оттың жанындағы билерден кейiн
аспандағы құдайлар тынышталды, ендi жердегi ... өз ... ... ... беруiне болады, әлемдiк тәртiп пен ғарыштық және ... ... деп ... ... ... ... «инь» қйел
бастауы мен «ян» ер адамның бастауы ... ... ие. ... ... ... ... барлық мәдениеттердегi ойындарда кездеседi.
Ойын сияқты адамдық мәдениет формасының пайда болуына ... ... ... ... жарыс, бәсекелестiк жатады. Қиындықтарды жеңу үшiн ... ... деп ... Бұл көне ...... қабiлеттi деген
сөз. Мәдениеттануық сөздiкте оған мынадай анықтама берiледi:
«АГОН, а г о н и с т и к а ... ... - ... ... — ежелгi
грек болмысы мен мәдениетiнiң маңызды элементтерiнiң бiрi, қоғамдық құрмет
пен абыройды әперетiн ең ... ... ... ... ... топтардың, полистердiң өзара жарысу принципiн бiлдiретiн ұғым.
Жарысу рухын гректер күнделiктi өмiрге енгiзуге ұмтылған, бұл ... ... ... ... ... ... ... немейлiк,
т.б. ойындар). Ежелгi гректер үшiн тәндiк сұлулық пен ... ... ... ... ... танылған. А-ның кейбiр белгiлерi
еуропалық мәдениеттiң түпнегiздерiнде кездеседi. Олар — ... ... ... «фаустық» шығарм. Әрi белсендi бастама, еркiн бәсекелестiк. А.
қасиеттерiн ... ... ... ... ... ... ... аса маңызды. Дәстүрлi қазақ мәдениетiндегi А. ... ... ... ... ... жоғары бағалау, тұрмыстық ойын
салттары, билер соты т.б. ... [41, 13 ... ... ... ... заманнан да бұрынғы
мәдениеттерде кездеседi. Бұл жерде ... ... ... ... алғашқы адамдарға тән дене күшiн әсiрелеу мен ... ... ... мифтiң негiзсiздiгiн көрсетедi, тарих қойнауларында
бiрiн-бiрi жеп қоюға дайын, тек үстемдiктi ... ... ... деуге болмайды.
Осы мәселенi арнайы талқылаған Э.Фромм ежелгi мәдениеттерде қауымдағы
ауытқушылық пен қатыгездiк екi ... ... ... ... ... ... ... тұлғаны аластау немесе онымен қарым-
қатынасқа ... табу ... ... өлiм ... ... ... жанжалды жарыс арқылы шешумен байланысты. Мысалы, шешiмi жоқ ... ... ... ... шешiлген. Осындай жекпе-жектiң
түрiне айтысты жатқызуға болады. Айталық, Гренландиядағы эскимостар дау-
дамай ... ... ... ән ... ... Кiмнiң әуенi ырғақты әрi
әдемi, сөзi өткiр және тыңдаушылардың ... ие ... сол ... деп есептелген [48, 193 б.]. Осыған ұқсас жарыстық бастаулар қазақтың
айтыс өнерiне де тән. Э. Фромның пiкiрi ... ... ... ... де көрiнiс табады. Грек агоностикасының бастауларын
жастарды ересектiк ... ... ... ... пен ... ... магиялық әрекеттерден көруге болады. Кейiн Олимп
тауларындағы ритуалдық агондық әрекеттер, адам ... ... ... жарыстарына айналды. Гректер бұл жарыстарда алдымен
ептiлiк пен жылдамдыққа, күшке ... баға ... VI-V ... ... олимпиадалық ойындармен бiрге жалпы ... ... ... ... ... ... құрметiне арналған ойындар ие
бола бастады [43, 247-248 бб.].
Агондық ойындардың ең көп тараған түрi - ... ... ... ... бiр адамның басқалардан кереметтiгiн айқындауға
бағытталады. ... ... ... арта ... Бұл ... ... ... белгiленген ережелер жүйесi бар барлық жарыс түрлерi
кiредi» [49, 78 б.] десе Ж. ... ... ... үмiт ... ... Ойынның қызықтылығы қорытындының белгiсiздiгiне де байланысты
болады. Бұл ... ... ... ... ... тек ... ретiнде қатыспай көрермен ретiнде қатысуға болады» [50,
13 б.] деген пiкiр айтады. Спортта ылғи да табысқа жету ... ... ... ... жояды. Спорттың маңызды құбылыстарының бiрi — ... ... оны ... көрiп, радиодан тыңдайтын
адамдарды да тәрбиелеу.
Спорттық ойын шындық, сұлулық, ... өмiр ... ... ... ... бiз А. Гуревичтiң, Х. Ортега-и-Гассета мен И. ... ... ... ... және көп ... мазмұнын адамның
алуан түрлi белсендiлiгiмен байланыстыра ... ... ... ашып
бердi: «Ойын ережелерiнде оның рухани элементi, материализациясы жүредi де,
ол өз кезегiнде ... ... ... ... ... ... ... боп есептеледi» Яғни, «ойынды шын ... ... Бiз ... — бұл ... ... көп ... ... бармаймыз.
Себебi, ойын түсiнiгiнiң өзi белгiлi бiр нақтылықты қажет етедi дейдi.
Сонымен ... ... ... ... «Ойын деген ең бiрiншi еркiн
қызмет»-деп те көрсетiледi.
Қалай болғанда да еңбекке жарамды ересек адам үшiн ойын — ... ... бiр ... пен ... ... ... ... боп тұрақтанады.
Ойналған соң рухани туынды ретiнде есте қалып ... ... Кез ... ... Бұл ... ойынның белгiлi бiр қасиетi – ... ... Ойын ... ... рас ... Оған ... кезде шарттың
бәрiн есте ұстап орындау қажет. Ойын сондай-ақ спектакль сияқты ... ... ... әлем елесi, адам әрекетiнiң әдiсi мен
формасы. Оның ... ... да адам [36, 29-31 ... ... мәдениетiнiң дамуындағы рөлi зор екенiн өмiр
тәжiрибесi дәлелдеген. Ол әсiресе, батыстық ... тән ... ... әлеуметтiк реттеушi және ұйымдастырушы қызметтерiн
атқара ... ... ... ... ... ұмтылыстардың, саясаттағы дауысты көп жинау ... ... де ... ... шетте қалған жоқ. Мысалы, көптеген
қазiргi әлеуметтiк құрылымдардың негiзiнде ежелгi агондық ... ... ... ... мен өркениеттердiң өзара әрекеттесуi жүрген
сайын адам алыстағыны, өзгенi түсiнуге деген ... ие ... ... ... ... талпыныс ойындық сипатты өмiрде күшейтiп жiбердi.
Шығыс пен ... ... ... ... ... ... кейбiр
жағдайда ойын көмегiмен жүзеге асты. ХХ ғасырда көптеген зерттеушiлер ойын
ұғымын ... ... ... сот ... соғысқа тiптi философия мен
ғылымға таратты. Мұндай салыстырулар негiзсiз емес. Соның дәлелi ... мен ... ... ... ... ... Бұл байланысты сот
процестерiнен байқауға болады. Сот процесi сайыс түрiнде ... ... ... «аулада» өтедi. Ол орын қасиеттi болып саналады. Сотты жүргiзу
үшiн ең алдымен осы орынды бөледi, одан соң ... ... ... ... ... ... шеңбер iспеттес, оның iшiнде адамдардың шенi,
атағы, дәрежесi өз ... ... ... сот iсiн ... ... ... ... тұру мақсатында мантиялар киедi. Сот ... мен ... ... дәйектердi келтiруден жарысады. Мұнда да
ойындағыдай жеңiске жету ... ... ... ... ... ... қоятын қр түрлi сипаттағы ережелер оны ... ... ... сот ... үш ... ... тұрады
деп есептеуге болады, яғни олар құмарлық ойыны, сайыс және сөз ... ... ... ... ... белгiсi болып табылатын
киноматографта сот процесiн ойын ретiнде ... орын ... ... сот процесiн өзiнiң әдiлдiгiн көрсететiн, оны ақтап шығаратын орын
деп түсiнедi. Ондағы ... күй, ... ... ... ... ... ... көрерменге берiледi. Сот процесiн кинода көрсетуге
Голливуд түсiрген фильмдерде кең қолданылады. Әрине, этика ... ... ойын деп атау ... та емес ... ... таразының бiр басында
адам тағдыры тұр. Бiрақ ойын мен сот процесiнiң көп ... ... ... ... ... ... және де ойын көптеген зерттеушiлердiң
пiкiрiнше, этиканың саласына кiрмейдi [1, 85-87 бб.]. ... ... ... да ... ... ... ... соғыстағы жекпе-жек сайыстары
ойынға ұқсас. Ежелгi гректердiң аңызы бойынша Эвбей аралындағы Халкида және
Эритрея қалаларының арасындағы ... ... ... ... Археологиялық
қазбалар кезiнде Артемида храмында соғыс ережесi және оның өткiзiлетiн жерi
мен уақыты көрсетiлген келiсiм-шарт табылды.
А.Ф. Лосев ойынның пайда ... миф ... рөл ... дейдi. «Миф
қандайда бiр формада берiлмесiн, ол бәрiбiр поэзия түрiнде болады. Мифтiң
мистикалық және ... ... оның ... ... ... Мифтiң
этикалық табиғатының өзi ойын дүниесiнiң аясында жүредi»[51, 72-91 бб.].
Әдетте, поэтикалық ... ... ... ... ... Оның ... санада, одан кейiнгi қоғамдық ... ... ... рөл
атқаруында жатыр. Ал сиқырдың негiзiнде ритм, ұйқас, нақтылы ... ... Егер де бiр ... ... ... әсер ... ... форманың өзiнде магия, сиқыр бар. ... ... ... ойын өмiрдегi маңызды нәрселердi қабылдайды деп
түсiндiрiледi. Ежелгi рәсiм, қасиеттi акт ... ... ... оның бәрi ... ... ... Ойын бұл жағдайда
адамдардың бойында эстетикалық ... ... оны ... Ежелгi
Грекияда «ойын» деген ұғымды қолданбаған. Зерттеушiлер бұл ... мына ... ... ол эллиндiк қоғам барлық жағынан алғанда
ойынға негiзделген болып шықты. Сондықтанда ойын ежелгi ... ... ... компонент ретiнде қарастырылмады [34, 129 б.].
Сахналық және ритуалдылық формалардың көмегiмен миф ... ... ... ... ... берiп қана қоймайды, ал
шындығында ол ... ... ... ... ... ойын элементiн қолдану арқылы дүниенi адамға түсiнiктi
қылуға ... яғни оны ... ... өзiн осы ... ... сезiнуге көмектеседi. Ойынға күмән болмауы керек. Әрбiр
ойынға ... ... оны ... ... ... ... сырттан қарағанда
ол жайлы жасанды, мәнсiз нәрсе ретiнде пiкiр қалыптасуы мүмкiн, сондықтанда
ойын стихиясын сезiну үшiн оның ... ... ету ... қалыптасуына үлкен әсер еткен ... тiл ... ... тек қана мәдениеттiң аясында ғана қарастырып қоймай, сондай-ақ
ойынды кейбiр зерттеушiлер тiлде бар деп ... ... ... ... ... ... Л. ... ұсынған болатын. Ол
өзiнiң теориясын ... ... және ... туралың атты
еңбектерiнде негiздедi. Л. Витгенштейннiң пiкiрiнше, «… бала ... ... ... ... ... Егер ол оған күмәнданса, бұл ең алдымен
баланың белгiлi бiр тiл ойынын ... ... [52, ... Л. ... ... айтары ол бала ең алдымен сөйлеу үшiн тiл
ойынын үйренедi. Тiл ойыны нақтылы бекiтiлген ... ... оны ... ... ... ... бiр заттың сипатын қызыл түспен белгiледiк.
Тiлi шыға бастаған бала түстiң қызыл екенiн ереже ... ... ... алғаш шыға бастаған бала тiлдiң ойындық ережелерiн бұзуға тырысады. Ол
тек қана өзiне және ... ... ... ... ... ... бала ... ортамен белсендi қарым-қатынасқа түскенде ол сөздердiң
барлығы дерлiк ұмыт болады, ... ол ... тiл ... ережесiне сай
емес. Нәтижесiнде бала ерте ме, кеш пе, ... ылғи да оған ... ... ... ... Л. Витгенштейннiң пiкiрiнше, заттарды
сөзбен атау оған белгi тану болып табылады. ... ... ... сөз сол ... салыстырмалы сипатын ғана бере ... ... ... тiл ... болжауға болмайтын құбылыс. Менiң айтарым,
тiл ойыны негiзделмеген және ... ... сай ... ... бб.]. Л. Витгенштейн тiл ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бiрге философ тiл
ойыны мен оның ережелерiнiң ... ... ... ... орай ... тiл тек ... мен ... байланысы
болуымен қатар ойын келiсiмдерi мен ережелерiн де бiлдiредi дей келiп, ... ... ... ... ... беру ... ... айқындау;
- театрда ойнау;
- жұмбақтар шешу;
- әзiлдеу, күлкiлi әңгiме айту;
- бiр тiлден ... ... ... арифметикалық есептердi шығару, т.б. [34, 598 б.].
Ойынның ... және ... ... ... ... ... ... ойын түрiнде жүргiзілдi және ол ежелгi наным-сенiмдер
тығыз байланысты болды. Осының мысалы ... ... ... ... ... бiз бұл ... оның ... мағынасында алып
отырмыз. Саха халқында шаманның ... ... деп ... ... Шаманизм догмашыл дiн емес, сондықтан кез-келген дiни жүйемен оңай
сiңiсiп ... ... ... ... ... - ... ... онда ерекше рәсiм, айрықша адамдар тобы арқылы ғарыштың
үш деңгейiнде қарым-қатынас жасау мүмкiндiгi ... ... ... онда ... рационалды, иррационалды көркем образды
элементтерi ойын арқылы ... ... сол ... ... ... ... эстетикалық және т.б.
қажеттiлiктерiн қанағаттандырады»[54, 238-240 бб.]. Алайда бұл дүниетаным
қоғам ... ... ... ... iшiнде дiни саласын да қамтиды және
ол адамның табиғаттан тыс ... ... ойын ... ... ... ... ... ретiнде Сiбiр түркiлерiнiң шамандық
мәтiндерiнен үзiндi келтiрейiк. Сiбiр түркiлерiнiң әлi күнге дейiн шамандық
ойын ... ... ... белгiлi. Қайталап айтсақ, дәл ойын
мәдениетiн — себебi қазақша басылымдардағы «бақсының зiкiр ... ... ... ... ... ... емес, ал сопы салады. Хакас қамы (шаманы)
тасаттық беру кезiнде өз ойнын былай ... шалу үшiн ... ... ... Ай ... шығады. Пызылақ
тастап, сүттi қамшылаған уақытта, бәрi «Тәйiр» (Аспан) деп айтады. ... қам ... ... ... ... жетсiн Аспанға,
бiздiң жалғыз Құдайымызға –
Ақ Жаратушыға барлық тiршiлiктi!
Салтымен әкелер мен ... мен ... ... ... күмiстенген,
сыңғырлаған алтын жапырағымен,
тоғыз тармағы бар
ұшар басында өзiнiң ... ... ... ... үш рет ... айналдырамыз
құрбандығымызды бiздiң, тазартылған iшектен,
– жетер ма екен бұл құрбандық құдайларға?
О Ұлы Құдай – Аспан!»
Халық, екi қолын да жоғарыға, аспанға ... ... ... ... ... соң ... ойын басталады:
«Өмiр үшiн, тұрағымыз үшiн!
Жердi жапқан шөп үшiн!
Мал мен халықтың азығы ... нан ... ... ... етемiз бiз саған, о Аспан!»
Қам ойынын әрi қарай ... ... ... азаптамасын!
Тек бiзден бақытсыздық аулақ болсын!
Тек шөптер қалыңдап көтерiлсiн!
Тек ... ... ... ... бiз! Тiлегiмiздi барлығы естiсiн
тоғыз қабат аспанның қасиеттi!
Естiсiн айтқанымызды бiздiң
тоғыз ұлы құдiреттiлер – Тоғыз Ақсақал,
О ұлы ...... ... қам ... одан әрi ... қуат ... ... үшiн,
талабымен бабалар салтының өтiнемiз!
Өтiнемiз Құдай өзi естiсiн деп!
Басымыз бiздiң ағарса ... жас ... ... ... алсын бiздiң құрбандықты құдайлар –
кiмге болса да аспанды тұрақтаған,
жетсiн, о Ұлы Құдай – Аспан! » [55, 18 ... ... ... жан-жақты зерттеген ғалым – Едiге Тұрсынов.
Ол Саха «ойууншыларының» ... ... ... айтып, жындарын шақыртып,
олардан ауруға нендей ем қолдану ... ... ... тәсiл қолдану керек
екенiн сұрайтын болған. Осы дәстүрлердi ... ... да ... кiрiсер алдында олар емдеу тәсiлiн анықтау мақсатында кеседегi ... ... ... бал ... ... даңғыра қағып, сарын айтып,
жындарын шақыртып, нендей ем ... ... ... ... бiлiп ... - ... жүзi ... бақсыларының барлығына ортақ жайт. Осыған сай
бiр үзiндi келтiрейiк:
«Ақ мандәққа ... ... ... ... ... ... (келiп), тоқыра,
Аш кiрiске аударыл,
Аш қоңырауға iззет қыл»
[56, 145 б.].
Мұндағы «ақ аданы» - ... ... Бұл ... ... айтқан сөзi.
Алтайлар құрамындағы чалқандықтар бақсының даңғырасын теке немесе марал
деп түсiнген. Бақсының даңғырасын «тiрiлткенде» жасалатын ырымдар кезiнде
олар: ... ... ... ... ... оған ... жатырмыз, деп айтатын. Дегенмен, қам ойнаған кезде даңғырасын бұлар
да «ақ ... деп ... ... болған күнде де алтайлар даңғыраны тiрi,
жанды нәрсе, бақсының көлiк қылып мiнетiн малы деп ... ... ... ... ... қамының даңгыра-көлiгi бiрде құс болып, бiрде атан
болып, бiрде ат болып құбыла түсе ... ... ... ... алдында
даңғыра қазға айналады. Оның үстiне мiнiп алған қам:
«Ақ аспанның ... ... ... ... ... ... ... бер, құсым, өрлей бер!» [56, 146 б.].–
деп, көлiк-даңғырасын сөзбен ... ... ... ... ... ... соң, қаз болып: «Уңғай ғақ ғақ, уңғай ғақ, қайғай ғақ ғақ,
қайғай ғақ!» - деп ... ... Бiр ... қам әлем ... ... ... тоғыз тепкiшегi бар арнайы дайындап қойған ... ... ... ... да, даңғырасын қатты соғып: Гок! Гок! –
деп, қуана, қайың мен отты айналып барып, құрбандыққа шалынған жылқы ... ... ат кежi ... ... үстiне атша мiнiп:
«Бiр сатыға шықтым,
Айхай, айхай!
Бiрiншi қабатқа жеттiм,
Шабарғата!
Тантының ... ... ... ... айға ... –деп, аспанның бiрiншi қабатынан екiншi қабатына, екiншi
қабатынан үшiншi қабатына, т.с.с. көтерiлiп бара ... ... ... ... ... ... жер асты ... аралап өтедi деп сенген
[56, 146 б.].
Шаманизмдi зерттеген еуропалық ғалымдар көп құнды пiкiрлер ... ... ... ... қалып қойды. Шаманизм олар
үшiн бөтен мәдениет туындысы ... ... оған ... ... дүниетаным рудиментi ретiнде қарады, ал бұл шаманизмге
қдiл ғылыми баға берудi қиындатты.
Сонымен ойынның пайда ... ... мен ... әзiрше аяқтайық. Осы ... мен ... ... мен ... ... ... бередi.
Ойын функциялары мен түрлерi тарих пен қоғам сипатымен анықталады.
Адамзат екi рет, 2000 ж. және 2001 ж. жаңа ... ... ... ... орын ... ... математиктер мен астрономдар еншiсiне
қалдырайық. Бiздi ... ... ол ХХ ... ... жалпы мәдениетiндегi ахуал. ХХ ғасырда адамзат мәдениетi
бұған дейiн болмаған сапалық өзгерiстерге ұшырады. ХХ ... ... ... ойындық фактор өз шырқау шегiне жеттi. Ойын бұл ғасырда
мәдениеттiң доминантасына айналды, ойын ... ... ... ... ... экспериментке, тәжiрибеге, ... ... ... көп болуы ең алдымен ХХ ғасырдағы рационализмге, ақыл-
парасаттың күшiне деген ... ... ... Шексiз ойлау,
рефлексия адам үшiн француз ... А. ... ... ... ... да өнердiң басты мақсаты адамды ақыл тұтқынынан босату
деп санайды, яғни өнер ойын ... ... ... ... қажет.
Өнер ойын сияқты адамға нақтылы шындықта кездеспейтiн нәрселердi бере
алады. Тағы бiр ... ... А. ... ... өнер ... адамға таныс ақиқаттарды қайта жаңғыртады, яғни бұл ... ... ... ... қайта-қайта ойната бередi деген пiкiр.
Сондықтанда өнер туындылары мүлдем жаңа ... ... мен ... деп айту қателiк болар деп санайды. Ойын өнер сияқты, А. Камюдiң
пiкiрiнше, ... ... бас ... ... пайда болады. Өнердегi
толассыз iзденiстер адамды ойындағыдай өзiн бiр сәт ... ... ... ... өмiр мен өлiм ... яғни
сайысында адам үшiн жеңiлiстi жеңiлдету қызметiн атқаратындығын айтып
өткен.
Теориялық сипатта ойын ... ... ... ... ... да, ол ... ... өмiрiнде бiрге жүрiп, онто ... ... ... болып табылады. Ойын қоғамның өзiндiк санасы
мен сапасын айқындап модельдейдi. Және оның құнды бағдарларына басымдылық
көрсете отырып, ... ... ... ... ойын ... еркiн түрде
өзiне әсер ете алу формасы. Мұнда адам ... ... мен ... ұмтылады. Тағы бiр айта кететiн жай, ойын адамға тәндiк және рухани
болмысындағы неғұрлым рухани қасиеттердi көрсетуге мүмкiндiк бередi.
Ойын ... ... ... ... ... ... түрлерiн бiрге қамтитын әмбебапты формасына жатады. ... тек ... тән ... оның ... өмiр ... ... бiр
тәсiлi боп есептеледi. Сол үшiн де ... ... ... жан» деуiмен
қатар «адам тек толық адам болған жағдайда ғана ойнайды, ойын оның адамдық
келбетiн айқындайды»-деп анықтама ... [1, 18 б.]. ... ... ... ... мен ... қозғалыста болатындығы жатыр.
Әдетте бұл функция қимыл-қозғалыс ойындары деген ... ғана өрiс ... ... жүгiнсек, ойын сөзiнiң мағыналық құлашынан әлдеқайда кең,
сан-салалы екенi анық. Ойын қимыл-қозғалыс, жүгiрiс-секiрiс ... ... ғана ... Ол адам ... ... ... ... кеткен өмiрлiк
нәр.
Ойынның келесi функциясына адамның дене ... ... ... форма ретiндегi көркем шығармашылық та жатады. Мұнда ойын мен
бәсекелестiк оның мәндiк ... ... ... ... түседi.
Мәдениеттiң дамуына қарай «маңызды компонент iшкi жақтан “артқы жоспарғаң
ығысатын ойындық ... ... ... айтуынша ол
«оқымыстылықтың», поэзияның, саяси өмiрдiң формаларымен мүлдем ... ... ... оның ... ... және ... қатынастарды
реттеуi болып табылады.. Бiз Хейзинганың еңбектерiнен ойын функциясына
өзгермейтiн трактовка ... та, оған ... мына ... ... алдық: «Ойын формасын өмiрдiң басқа формасынан шектеуге тырысқан сайын
оның өз ... ... ... Бiз ... ... ... қарай да ойынды қалыптастыра аламыз. Егер ойын даналық пен топастықтан
сырт ... онда ол ... пен ... айырмашылығын бiлмейдi. Яғни, ол
жақсылық пен жамандықтың қарама-қарсылығы шегiнен шығады. Ойын күнделiктi
өмiрден тыс ... ... ... ... алуы ... Ол ... бiр
тәртiп пен ережелерден және екi функциядан тұрады. Демек, ойын ... ... ... үшiн ... ... бiр нәрсенiң көрiнiсi. Рационалдық ... ... пен ... ... мен ... себеп
пен бақылаудың арасындағы көпiр. Ол өзiне адамды ... ... керi ... алады. Ойынның тағы бiр ерекшелiгi оның екi жоспарлылығы. Бұл ... ... ... адамның жеке тәрбиесiнде маңызды қызмет атқарады.
Ойын-қызмет арқылы адам әлемдi ... ... ... барлық қызметi
тәртiппен тығыз байланысты. Даму үрдiсiнiң қай кезеңiнде де ойын ... ... ... ол шын ... ... ... ... Ойын
тiрi жанды қоршаған ортаның кездейсоқтықтарына дайындап, стратегиялық зат
ретiнде бөлiнiп шығатын модельдердi жасап шығуға ... ... ... ... ... ... ... Өйткенi шахмат ойыны адамның рухани
қажеттiлiгiн қамтамасыз етедi. Ойын ес, елес секiлдi психикалық үрдiстердiң
дамуына күштi әсер ... Оның ... ... ... ... мен ... қабылдауы, оны орындауы және өзiн тексере алу қабiлетi
қалыптасады. Ойын өзiне форма мен мазмұнды нұсқайтын мәдени ... ... ... ... ойын ... ... ... байланысты екендiгiн
көрсетедi. Әрi мынадай түсiнiк қалыптастырады. Ойын еңбек, ... ... ... ... ол адам ... бес феноменнiң бiрiне
айналады. Ойын адам болмысының ерекше мүмкiндiгi. Әркiм өз өмiрiнде ерекше
ойындық жағдайлармен ... ... ... қоғамның басқа да
сфераларында кездесетiндiктен бiзге ойынның қыр-сырын терең қарастыруға
мүмкiндiк ... Ойын тек ... ғана ... деп ... бар. ... ... де қажет екенi анықталып отыр. Ойын адамның күшiн қалпына
келтiредi, көңiл-күйiн көтередi, шаршауын ... ... өлiм ... ... ... ... шыңында болса, ал ойын оның басында болады»
деген қағида ойынның адам ... ... ... адам ... ... ... алып, оны материалды және рухани
ұжымда ойлау мен ... ... ... ... үзiлiссiз
дамығандықтан әрбiр ұрпақтың алдыңғы қалыптасқан ережелерге сүйенуi заңды.
Дегенмен, мәдени құндылықтардың ... ... ... ... болғандықтан, мәдениет адамдардың рухани жқне тәндiк дамып-
жетiлуiне әсер етуi керек. Өйткенi, ол ... ... ... ... ретiнде ойынға жiктеме берелiк. Егер ойын мәдениетi туралы
авторлар ... ... онда ... ... атап өтуге
болады:
1. Г.Н. Симаков қырғыз мәдениетiн талдауы ... ... ... рәсiмдiк және әлеуметтiк функцияларын атап өтедi [57, 65
б.].
2. Психологиялық әдебиетте ойынның көңiл көтеру, компенсаторлық, ... ... ... ... ... ... ... жеке-
даралық жүзеге асу, елiктеу т.т аталып өтедi [58, 113 б.].
3. Б. ... ... ... сауықтық, кәсiптiк және әлеуметтiк
жаттығу, белсендiлiк, рәсiмдiк, әдет-ғұрыптық, дене ... ... ... [38,65 ... Бiз өз зерттеуiмiзде ойын функцияларын ... ... жөн ... ... ... ... ... тәрбиелiк, көңiл көтерушiлiк.
Әрине ойын функцияларының жiктемесi сан алуан және оларды ... ... ... ... ... ойындарға мәдениеттанулық талдау беруден бұрын ойынның жалпы
жiктемесiне қысқаша тоқталып өтейiк.
Й. Хейзинга эротикалық, жарыстық, ... ... ... ... ... бөлiп көрсетедi [1,5 б.]. К. Гросс
ойындық құбылыстарды төрт топтарға жiктейдi: әскери, ... ... [23, 10 б.]. Э. Берн ... ... ... ... имитациялық, виртуалдық, шығармашылық типтерге бөледi [6, 10
б.]. Бұл жiктемелер ... ... ... Бiз өз ... сай ... ойын типтерiн атап өтпекшiмiз:
1. Мазмұны бойынша – жаттығулар, рәсiмдер, елiктеулер, көңiл көтерушi,
спорттық, өнер, әзiл, ... ... ... ... ... – сәбилiк, ересектiк, топтық, ұлттық, әмбебап
т.т.
3. Бағыты бойынша – интеллектуалдық, тәндiк, бәсекелестiк, шығармашылық,
эротикалық, қозғалмалық, виртуалдық, ... ... ... ... ... ұқсас жасанды терiс формаларды да атап өтуге
болады: пуэрелизм, бәс тiгушiлiк, қозымпаздық, ... ... ... ... Ойындық мәдениеттегi әмбебаптылық пен ұлттық ерекшелiк
Ойын онтологиясы мен феноменологиясына талдау бергеннен кейiн, негiзгi
зерттеу объектiмiз - ... ... ... ... феномен ретiнде
қарастыру осы бөлiмшенiң басты нысанына жатады. Ұлттық ойын ... ... мен ... ... ... ... аясында төлтума
бiтiмдерге ие болады. Қазақ ұлттық ойындары номадтық өмiр ... ... өмiрi ... ... ... оның ... көңiл көтеруi де тiкелей табиғатпен үйлесiмдiлiк арқылы ... ... ... ... - ... ... Соның жайын ойлап үнемi көшiп
отырған. Көшпелiлердiң рухани өмiрi мен дүниетанымы кездейсоқ ... ... ... Ол бiртұтас мұраттық үрдiс ретiндегi мәдени құбылыс.
Қазақ халқының ... ... түп ... тереңнен тартылған
төлтума мәдениетi бар, ол мәдениеттiң өзiндiк даму жолы, талай ... өз ... бар. ... ерте ... ... тән ... әлемдiк
келiсiммен тығыз байланыса дамыған қоғамы, өзiндiк ... ... ... ... ... ... Қазақ топырағында
өркен жайған. Осынау орасан зор кең байтақ ұлы ... ... ... өзiнiң екi жағындағы екi державаның оқымысты зиялыларының назарын
үнемi аударып келген, әлi де ... ... ... ... келтiруге
болады.
Ата-бабаларымыздың көшпелi өмiрiнiң этникалық ерекшелiгiн ең алғаш Чжан
Цянь суреттеп ... ... [59, 14-18 бб.]. ... ... халқының айналысқан
кәсiбi, тамағы, киiмi, баспанасы, рәсiм, ... ... ... ... ... ... көз салмай-ақ берiден бастасақ, белгiлi
орыс ғалымы Лев Николаевич Гумилевтi еске алсақ ... ... Ол ... ұлы Дала деп өз атымен ... ... ... ... ... ... [60, 68 б.] ... үш томдық еңбек жазып, бүкiл түрiктердiң,
оның iшiнде қазақтардың көп ғасырлық тарихын түптеп қазып, тәптiштеп жазып,
өлмес, өшпес еңбектерiн ... етiп ... ... ... ... түп төркiнi, адамзат тарихындағы өз орны, туған
жұртымыздың әлемдiк ұлы мәдениетке қосқан үлесi жайлы ... ... ... ... жарық көрдi. Қанша заманнан берi қазақ мәдениетi
сан зерттеуге ... ... де, ... ... ... мағынасының
тереңдiгi олардың толық игерiлуiне әлi де болса мүмкiндiк ... ... ... ... бiрi — бiз ... етiп алып ... ... типологиясында бұл феноменнiң әмбебап және ... ... ... атап ... ... көптеген халықтарға ортақ
ойындар туралы ғана болып отырған жоқ. Ең бастысы - ... ... ... ойын ... ... ... тек сыртқы формасын ғана
емес, сонымен ... ... ... мен функцияларын да өзгертiп отырды.
Леви-Стростың ... ... ... ойыңға қатысты былай тұжырымдауға
болады: барлық ... ... ... ... құрылымдық бiтiмдердi
аңғаруға болады. Ұлттық ойындар өзiнiң ... ... ... өттi: ... ...... — ойын-рәсiм — салт қалдықтары
бар ойын — ... ... ... көрiнiсi ретiнде, мысалы, көкпарды ... ... ... С.П. ... атап өткендей, бұл ойынның түп негiзiнде
малды жыртқыштардан қорғауға бағытталған магиялық ... мен ... ... ... етуге бағытталған ойыны жатыр. Сонымен қоса ... ... және есею ... анық ... табады [62, 13-15
бб.]. Дәл осындай үрдiстердi бiз жаугершiлiк заманындағы жекпе-жектi, ... ... ... ... ... ... ... айналған ер сайысын және қазiргi агонистикалық ойындарды салыстыра
отырып, бөлiп көрсетуге болады. Қаншама көненiң ... бас ... ... (бұл әсiресе дүниежүзiлiк дiндер ықпалымен қарқынды
жүрдi) әдеттер мен мiңездердiң жұмсарғанын да көре ... ... ... ... бiрiнiң құрбан болуымен аяқталып отырса, жаңа
уақытта сайыстың спорттық және ... ... ... ... ... ... ауысудың, ойындағы мәдени-этикалық құндылықтардың нығаюының
және жаңа мәдени ортада ескi ойындардың ұмытылуының бiр ... ... ... ... ... түрiк халықтарының эротикалық
ойындарын алуға болады. Қазiр оларды елдiң көпшiлiгi ... ... ... кең ... ... айналуы мен соңғының мәдени болмысының өзгеруiнiң айқын
бiр көрiнiсiне қазақ-қырғыздар ... ХХ ... ... дейiн сақталып
келген және ас беру дәстүрiнiң бiр ... ... ... шешу» рәсiмi
жатады [63, 350-372 бб.]. Бұл салттық ойын, Г.П. ... ... ... да осы ... ... ... тотемдiк
реинкарнацияны бiлдiрсе, екiншi жағынан ол ... пен ... ... [64, 90 б.]. ... айтқанда, осындай эротикалық ойын-
рәсiмдер көптеген ... ... яғни ол ... идеясының
рәмiздiк бейнесiне жатады. Сол себептi бұл ойынды қазiргi әсiре сексуалдық
тұрғысынан табиғи ұятсыздық пен әдепсiздiк деп ... ... ... ... ... сол себептен арсыздық немесе «анайылықты» емес, керiсiнше
ас кезiнде тiршiлiктi жалғастыру қажеттiлiгi идеясын көрген дұрыс. ... ... ... ... оргия емес, ал өмiр тойының бiр сәтi,
көшпелiлердiң дионисийлiк ... ... ... ... ... ... шешу» ойыны әдетте үлкен ас кезiнде атқарылған.
Атан түйеге сый ... оны ... ... ... ... матап, байлап
қояды. Кейбiр деректерде тыр жалаңаш, кейбiреулерiнде – жартылай ... қолы ... ... ... бойынша тiстерiмен түйенi шешуге тырысады.
Пиғылы жүзеге асқанда ол түйенi де, оған артылған жүктi де өзiне алады. ... ... алыс ... отырған көрермендер күлкi астында
тамашалап отырады. [63, 356 б.]. Г. Симаковтың деректерiнде ... ... ... ... ойнайтын еркекпен, бие рөлiн ойнайтын әйел бiрдей
қатысады екен [57, 120 б.]. Бұл ойын ... ... ... ... Хлудовтың «Бәс тiгiлген той» атты, елiмiздiң Мемлекеттiк музейiнде
сақтаулы туындысынан [65,73 б.], А. ... осы ... ... [66, 351 б.], Ә. ... [67, 212-228 бб.], М. ... ... б.], Р. Кукашев [63, 350-372 бб.], Г. Симаков [57, 121 б.] ... ... және ... ... арасында жүргiзiлген
этнографиялық зерттеулерден кездестiре аламыз.
«Түйе шешу» ойынын бiз экзотика мен ... ... ... ... Бұл ... ... мынадай тұжырымдарға жетуге болады:
1. «Түйе шешу» ойыны өнiмдiлiк рәмiзiн бiлдiредi және ... ... ... ... айналады.
2. Осы ойын ас кезiнде адам қайтыс болғанымен, өмiрдiң ... ... ... Ойын ... ... мағынаға толы: түйе – түрiк халықтарында
тотемдiк жануарға жатады және тернарлық әлем құрылымын бiлдiредi (Ш.
Уәлиханов қазақтың «ақ ... ... ... күн» ... келтiредi [69, 56 б.] ), қазылған ... мен ... ... ... ... жiп – ... ... жалаңаш әйел – жаңа туылған нәрестемен теңестiрiледi.
4. Ойын Орталық Азияда пуритандық ислам ... ... ... ығыстырылып шығарылған.
5. «Түйе шешу» ойыны қазiргi бұқаралық мәдениеттегi пайдакүнемдiк пен
шәпсiқұмарлыққа негiзделген ... ... ... үш ... да, сорпасы қосылмайды.
Бұл жерде исламның әдептiк-мәдени функциясының маңыздылығын атап ... ... қыз ... ... ... бағытталған ислам шаралары
сияқты, мұсылмандық сананың ... ... үшiн де ... ие ... дiнiнiң әсерiне байланысты қазақ халқы өмiрiнiң ұйымдасуына
үлкен реттiлiк пен неғұрлым жетiк ... ... тән бола ... ... аумағында аполлондық бастама ретiнде көрiндi және дүниеге,
жеке дара бағытта әрбiр адамға неғұрлым рационалды ... пен ... аса зор мән ... ... ... ... ... рөлi адамдық
өзара қарым-қатынастар үндестiгi мен адамдарды өздерiнiң қасиеттiлiгi мен
құдiреттiлiгiне көздерiн жеткiзуге алып келу ... ... Бұл ... ... ... ... көзi мен оның қорғайтын күшiне айналады.
Ислам жекеленген адамға әсер ... ... ... ... принципiн дүниеге әкелуiмен ислам адамдар өмiрiн реттейдi,
сонымен ... ... ... ... - ... Бұл ... жазбалары бойынша инабатты мұсылманның ең маңызды
қасиеттiнiң бiрi - ... ... ... ... ... ... орталықты»
ұстану қажет. Сондай-ақ, ислам аполлонизм секiлдi, ... өлiм ... ... ... ... ... бiрен-саран әдебиеттер
жазылғанымен, оның қыр-сырын, ұрпақ ... ... орны мен ... ашып ... ... ... қасы болғандықтан бiз
ежелден келе жатқан ұлт ойындарын зерттей отырып, ондағы қазақтың ойы ... ... ... ... ... ... ой ... барынша тырыстық.
Әлем мәдениетiндегi ойын мен агоностика ... ... ... ... Адам ... еңбек, әскери қызмет салт-дәстүр мен ... ... ... Мал ... ... ... ... стадион немесе жүзуге арналған бассейндердiң болмағаны
белгiлi. Ол заманның халқы жүзу мен ... тағы ... дене ... ... орта ... ... Модельденген көрiнiс
қазақтардың санасында салт-дәстүр ... ... ... ... ... негiзi салт-дәстүрмен тығыз байланысты. Демек, мәдени
салт-дәстүр өткендi ұмыттырмайтын естелiк ретiнде қайталана ... ... ... Онда ... ... ... туралы мәлiметтер
берiледi. Көптеген ... ... ... бойғы мерекелердiң
аясында туып, ... ... ... ... ұлт ... ... ... өмiрi берiледi. Этнографтар мен тарихшылар, саясаткерлер
халқымыздың ойындарын жинап, ұлттық ... ... ... ... түпнұсқасын,
тiлiнiң ерекшелiгiн, оның формасы мен мазмұнын терең түсiндiрген. Солардың
бiрi А. ... ... ... өмiрiн, салт-дәстүрiн былайша
суреттейдi: «…Ауылда өткiзген уақытымды өмiрiмнiң ең бақытты кезеңi деп
санаймын, ... ... ... ... ... ... мен ... ешқашан да ойдан кетпейтiн көрiнiстер»[70, 41-55 бб.].
Ұлт ойындарының шығуы мен ... ... өте ... ... ... ... берi ... сары даласын мекендеген және қазақтың
арғы тегi ... ... ... тайпалар - ғасырлар бойы әмiрiмен бiрге
жасасқан ұлт ойындары мен ... ... ... ... отырған, өмiр
ағымына жетiлдiре де бiлген.
Негiзiнен ұлттық ... ... өмiр ... ... ... тiптi ... ерекшелiгiн көрсететiн құрал екендiгi. ... ... ... ... ... ұлттық ойындары
халық театры мен өнерiнiң негiзiн қаланады [71]. Г. ... та ... ... Бұл ... ... ... ... ғалымдарымыз да
қолдайды. «Театры жоқ елдiң ... ... ... ... - ... мен қыз ұзату, баланы сүндеттеу және өлгенге ас беру сияқты ... ... ... ән мен күй ... ... ... ... болғаны да даусыз» [68,132 б.]. «Театры жоқ ел» ... ... ... ... алғанда, ойындағы әр түрлi элементтердiң ара қатысына
байланысты ... ... ... болады:
1. Сөз өнерiне қатысты, спорттық негiздерi жоқтың қасы, интеллектуалдық
және сезiмталдық сайыстар (әзiл, ... ... ... ... ... ... ... қатысты сайыстар.
3. Рәсiмдiк сайыстар.
4. Театр элементтерi бар ойындар
5. Эротикалық, инициациялық, сакральды ойындар.
6. Спорттық жарыстар.
7. ... ... күнi ... ... ... қазақтың ұлттық ойындарының қай-
қайсысы болмасын, ойнаған кезде әр ойыншының ортаға шығып, әр ... ... ... да, ... ... Осындай негiздерге сүйенiп бiз
осы қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... ... ... анықтама беремiз. «Адамзаттың дүниеге келген күнiнен
бастап-ақ ақы-ой қабiлетiнiң ортаға, өмiрге ... ... ... реттейтiн, белгiлi бiр ... ... осы ... мен
жасөспiрiмдер ойыны» [72, 177 б.].
Ойындардың көбiне қоғамдық құрылыстың ерекшелiгiне қарай жеке адамның
рөлi арқау ... ... ... ... ... ... ойындар
арқылы үстем тап өз мүддесiн, өз идеологиясын ... ... ... оған ... өз дегенiн айтуға тырысты. Олардың қоғам құрылысына
деген көзқарастың бейнелейтiн элементтер, әсiресе асық ... ... ... ... асық ... бiрi ... жiгiттердiң
ойыны «хан жақсы ма» [73, 11 б.] деп аталады. Қазақтың ұлттық ... ... дала ... сай дами ... Әр ... өнердi белгiлi
бiр жүйеленген ортада көре алмағандықтан, ... жоқ ... ... ... ... - ... мерекелерi мен қыз ұзату, бала сүндеттеу мен өлiмге
ас беру сияқты ойын-тойлардың өзектi арқауы ән мен күй, ... ... ... ... ... ... ертеден берлi ұзақ сонарлы көштiң соңына мал бағып ... ... ... мен ... ... ... Сондықтанда қазақтардың
әдет-ғұрыптарының, ойын-сауықтарының түпкi негiзгi мал ... ... ... ... ... ... ... қарай екiге бөлемiз. Бiрiншiсi, әдет-ғұрыптық, наным-сенiмдiк
негiзде туған ойындар, ал екiншiсi ... ... ... ... ... ... бай ... рухани
мәдениетi, дамыған ауыз әдебиетi, жырлары мен ... ... ерте ... ... ... ... ... мұралардың iшiндегi
ең құндыларының бiрi — ұлттық ойындар ретiнде танылған. Олардың көпшiлiгi
алғашқы ... ... ... ... пайда болып, халқымыздың
әлеуметтiк, экономикалық және саяси тiршiлiгiне сәйкес дамып, жетiлген.
Ойын ел ... ... орны бар ... Оу ... дiн мен ... ... әлi ... тұрған кезеңдердегi адамзат ой-санасының
өресiн, оның даму жолдарын әлгi өнер ... ... ... ... ... қауым адамдары қарнын тойдыру үшiн көп қимылдаған.
Жемiс тергенде бiр отырып, бiр тұрған. Ал аң қуғанда таудан-тасқа секiрген.
Көбiне аулаған ... ... ... ... өзi ... кейпiне түсiп,
неше түрлi қимыл әрекеттерiн қайталауға мәжбүр болған. Мұны ... ... ... екен деп ... iстеген. Сонымен бiрге аңдардың қимыл-
қозғалыстарын да ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстiк Азия тұрғындары өгiзге ... қамы ... ... осы ... ... ... әдетiне
айналып, олардың дене-құрылыстарының шынығуына мүмкiндiк берген. Адамның
бұлшық ... зор күш ... ол ... ... ... ... жоғары жануарларда да болған. Мысалы, Л. Гудолл гориллалардың
арасында кездесетiн «Жаңбыр биiн» өте дәл ... ... [74, ... ... ... ойыны күнделiктi тiршiлiгiне ... ... бұл ... ...... тәсiлде. Олардың
топталып аңға шығу салты, әскери қақтығыстары, тайпа-ру ... ... ... ... ... ... сенген ертедегi адамдар жемiс-жидектi теруге, ... ... ... ... терiп, қалай аулағанын қимыл арқылы қайталаған.
Кейiннен олар екi ... ... бiрi аң, ... аңшылар болып аулау
кезiндегi көрiнiстi қайталайды. Бұл ендi ... ... ... қимыл,
қозғалыс арқылы берiлген көрiнiсi. Яғни айтқанда — ойын. Би ойыны едi.
Осылайша туған «аңшылар», ... ... аңды ... ... ... iздеу, жасырыну, қуу, қалай қолға түсiру анық бой көрсетсе,
«даусымнан бiл», «шұқыма» ойындарының далада iз ... ... ... ... ... пайда болғандығы байқалады.
Сондай-ақ бiрiнiң жерiндегi аңын бiрiнiң аулауына байланысты ерте заман
адамдары арасында дау-жанжал көп ... ... аяғы ... Өз ... ... қорғау үшiн ендi олар соғысты көз ... ... ... ... тапқан. Жалпы ертедегi адамдар өз
тұрмыстарының қай болмысын болса да би ... ... ... ... ... ... ... табыну, арбау, құрбандық шалу,
бақсылық сияқты неше түрлi ойын, билердi тудырған.
Би ойыны билеушiлерге де, оны көрушiлерге де ... ... ... Бiрақ саналы адамға ондай олжасы болмаса да сол аңшының,
әскердiң неше алуан өнерлi, ... қан ... ... ... әсер ... ... ... Ертеде барша халық биге
айрықша мән берген. Америка үндiстерiнiң әйелдерi, апа-қарындастары ... ... ... ... ұзақ ... ән айтып, би билеген.
Себебi, бұлар үйде ән салып, би билесе ерлерi ... ... ... ... ... болады деп түсiнген. Бұл бидiң киесi бар ... ... ... ... ... ... табиғат болмыстарына сөз арқылы ықпал жасау үшiн
күнге, айға, желге, бұлтқа, өзенге не болмаса ... ... ... арнайы
тiл қатады, өтiнедi, сұрайды, кейде оған бұйырады да. Оны ... би ... ... жыр ... ... ... ой және дене еңбегiне деген
барлық қабiлетiн жастайынан жан-жақты дамыта тәрбиелеу, рухани байлығы мол,
моральдық жағынан жаны ... дене ... ... ... ... ету
ежелгi халық философиясы ой-пiкiрлерiнен өзектi орын алған. Адам алғаш
дүниеге ... ... ... дене ... ... алынады, сонан кейiн
бiртiндеп, еңбекке, ойынға үйрету жүргiзiледi. Ақыл-ой сол ... ... ... ... мал бағып, аң аулап ат үстiнде жүрiп жартылай
жауынгерлiк өмiр кешкен. Үнемi дала ... ... ... ... ... ... жұлдыздың атын бiлген, қозғалысын бақылаған, күн тәулiгiн,
жыл мезгiлiн соған қарап болжап, астроном ... ... ... ... байланысты осы ерекшелiктердiң барлығы, сайып
келгенде, халық ... ... ... ... әсер ... ... талғамының өсуiне, тiл-үн өнерiнiң жетiлуiне жетекшi болған.
Төрт ... ... ... ... ... - ғұрыптық
ойындар көрiнiс тауып, iс-қимыл, сөз жәрдемiмен және қасиет зат, аспап-
құралдар көмегiмен жүргiзiлген. ... ... ... ... ... пен ... пен үрей ... пышақ, ине тектес үшкiр
жүздi заттар, мистикалық жазулар, қасиеттi адамның ескi ... ... ... қасиет малдың сүйегi мен дене бөлiктерiнiң
бiрiнде де болады деп санаған. ... ... бас ... таза ... бiр ... ғана ... ... қорғаса, тұмарлық (қауырсын, сүйек,
шөп, т.б.) ... ... ... ... ... ... орын ... Сүйек
ғана қасиеттi емес, малдың кез-келген өнiмдерi (сүтi, жүнi, тұяғы, мал-
жабдықтары, т.б.) ... ... ... ... [75, 183-186 ... ... атап өткенндей, жан мен рухты, тiрi және өлi табиғатты
сезiммен қабылдайтын, барлық заттар мен ... ... ... пен ... тыс күш бар деп ... ... ... төрт түлiктiң ауруының бетiн қайтаруда жиi ... ... ... жан жеке затпен немесе оның бiр бөлiгiмен
байланыста және ол ... бiр ... дари ... ... мен ... ... бұл және о ... болып екiге бөлiнедi, о ... мен ... ... ... және ... ... ... денедегi
тiрлiк қуатын ұстап тұрған құдiретке, яғни киелi құтқа тәуелдi. Олар ... ... соң, ... айналып эффектiлi әсерi көрiнiс бередi, яғни бұл
«киелi ұрады» ... ... ... ... Мал ... бой көрсеткенде
аруақтардың киелi жәрдемiне сүйенген. Осы ... ... Х. ... мал ... жайында этнографиялық очерк» деген еңбегiнде көп
кездеседi (Алматы, 1969).
Малға табыну ғұрпы басқа жұрттарда да бар: ол ... ... ... ... мен ... ... аталады. Малға қатысты
ұстанылатын ... ... ... мен өте ... Бұл ... К.В.Вяткина, С.Бадамхатан, Д,А.Клеменц, ... ... ... ... ... ... ... «мал
сетерлеу» ғұрпы көршi жұрттардың ... ... ... ... 183 ... осы аталған жануарлар қимыл-қозғалысынан алынған жаңғырық белгiлер
адамдардың ұзақ тәжiрибесiнен өткiзiле отырып, ... ... ... ... Спорттық ойындар мен дене шынықтыру жаттығуларының қай-қайсысын
алмайық, олардың түп негiзi жануарларға ... ... ... ... құбылыстарға барып бiр-ақ тiреледi. Мұның барлығы да ... ... ... ... ... сай келедi.
Өлгеннен соң да құдiреттi қрi аруақты ұлылар мен мықтылардың, деп жазады
Б. Хинаятұлы, [75, 184 б.] ... ... ... ... ... ... ... алып, ауру малға шашу (“әлiң ауру (колики) тиген ... ... ... ... ... ... түйеге) ғұрпы болған. Мәйiттi
арулаған шүберектi сақтап қойып, онымен кейiн ауырған малдың желiнiн ... де бар [75, 184 ... ... ... ... ... аңыз
әлемiмен астарласып жатады. Мәселен, мейiрiмдi және рақымсыз, қаскөй ... мен ... ... ... ... тек қана ... ... мал
түлiгiнде де туындайды. Айталық, миф хикаяларында айтылатын демонологиялық
кейiпкерлердiң барлығы дерлiк малға қаскөй ... ... ... ... ... ... жезтырнақ, перi, албасты, жалмауыз, күлдiргiш, марту
[Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. Алматы, 1984, 94-118 бб.]. ... мен ... ... ... ... ... ... қалады. Бұл- қазiргi
ғылымдағы “послеродовой парез, послеродовое залеживание» ретiнде қаралады
[75, 184 б.].
Б. Хинаятұлының ... ... ... ... ... ... ... қазақтарда мыналар қолданылады: қасқыр
тiсi, асығы, терiсi, ақ және қара үкi қауырсыны, үкi ... ... ... ... ... тiсi, т.б. Қасқыр мен ұрыдан ... бар деп қар ... мал ... iледi ... ... уық ... ... жайылған малдың мойнына, тiптен ат ерiнiң алдыңғы қасына
тағады [75, 186 б.]. ... бұл ... Ш. ... ... Г. ... ... ... Монголии» атты
зерттеуiнде, Р. Карутцтiң «Среди киргизов и ... на ... ... ... ... үкiнiң қарабас бедерiн құран сөздерiне
балаған, ... ... үйге ... ... қасқыр тiрсегi сарыптан
сақтайды деп сенген. Орталық Қазақстанның қола ... ... қой, ... ... маңдай тiсiнен жасалған амулет әшекейлер
тәрiздi тұмарлықтар ел iшiнде өткен ғасыр ... ... ... ... Жас ... ... дұға жазылған, киiзден әшекейлеп,
жиегiне қылдан шашақ төккен ... ... ... тағады [75, 185 б.]. Сүттi
сиырдың мойнына 7 дана тас оралған ... ... [75, 99-б.]. ... ... ... ... көш салтанаты кезiнде қыстан қоңды шыққан
ақ түйенiң бiрiн жұмыр ағаштан әшекейлеп жасаған төрт ... ... ... болады» (“Ана тiлi». 1991. № 26) [75, 184 б.].
Б. Хинаятұлы төрт түлiкке ... ... ... аурудан айықтыру
шараларын Ай мен Күннiң қозғалысына (Ай арасы желiну, қорғалау, толас ... ай, ... ... тоғысу сәттерi) сай жүргiзедi: мал пiшудi үркер
жерге түскен соң айдың өлiарасынан ... ... ... ... ... ... емдеудi қазақтар Ай ортасынан басқа уақытта (айдың
ескiсiнде не жаңасында) ... ... ... халықтары тiл мен сөздiң, көз
жанары мен адам көңiл күйiнiң әсерi ... ... деп ... «Адам
көзқарасында жылан мен араның тiлiнен де өткiр жебе бар» [75, 185 ... ... тiл тас ... тас ... бас жарады» деп, малға қызыға,
сұқтана қарау, ... ... сөз айту ... ... тыс ... ауру ... деп сенген. Ондайлар зиянкес адамдардың көз ұялары
шүңiрек, сұсты ... ... ... ... меңi болады-мыс. Көзi
тигiштердi «назаркеде», тiл тигiштердi «сұқтiлдi» атаған [75, 185 б ... ... ... ... табиғаты, байлығы, байырғы халқын, ежелгi
иесiн айтпағанда бiр ... ... ... тiптi ... ... ... аңыз болған, ұмытылмастай әсер ... ... ... ... ... ... ... қыран құс ұстап құсбегi, саяткер
болған. Осыдан ... ... ... ... ... ... тiлi ... ойынның пайда болуы туралы мәдениеттанулық iлiмдермен де қуатталады.
Мысалы Дж. Мид рәмiз бен ... ... ... мен басқаны түсiну
негiзiнде қалыптасты дейдi. ... ... ... ... ... ... жағдайында биологиялық форма өзiнiң жеке стимулын,
қашан ол оны басқа формалармен ... тек ... ... ... ... ... ынталандыруларына дыбыс бергенде, ол өзiнiң жеке
ынталандыруларына да үн ... ... Бұл ... ... ... ... - өздерi үшiн сөйлеуге ұмтылуын бiлдiредi. Олардың
шығаратын дауыстары басқа дауыстарды ... ... ... болып
табылады. Қайда қайсыбiр ерекше үн қатуды ... ... бiр ... ... ... бұл дауыс оны басқа формалар пайдаланған жағдайда, сол туралы
сөз болып ... бұл үн ... сол ... ... ... ... репертуарынан, олар шымшықтың сайрауында ... ... ... ... және де ... ... бұл жерде елiгуге
ерекше ұмтылыс ... қос ... ... ... ... ... Осында, не ортақ болса, соны iрiктеп алатын, әлдебiр
iрiктеу процесi көз алдымызда тұр. ... ... оған ... ... ... әсер ... ... тәуелдi, осыдан ол тек
басқаның әсерiнде тұр, өйткенi ол сол бiр дауыстық ... ... ... ... ... ... ... ымдау ие болмайтын,
осындай ... ... ... ... ... белгiлi бiр
көрiнiс пайда болғанда, сол уақытта бiз өзiмiздi көре алмаймыз. Қашан ... ... ... сол ... оған ... ... бiзге
бiршама қарапайымдылау. Қашан қайсыбiр ашуландыратын ... ... ... ... кеңеттен дерлiк осыны байқап қалып, өзiн
сезiне бастағанда, сол ... өзiн ... ... бет-әлпеттiк
көрiнiсi жағдайында, ол басқада шақыратындай, бұл индивидке ... ... ... ол ие ... ... орын ... ... қарағанда, дауыстық ымдауда өзiндi байқап қалу және ... ... бiз ... деп ... жалғыз негiзiне жатады. Бұл ... ... ... ... ... соны ... ... емес. Елiктеу тетiгi, оның өзi басқада шақыратын, сол үн
қатуды ... ... және де ... ... ... үн қатуларға
қарағанда, осындай үн қатуларға көбiрек ... ... ... ... бұл ... ... ... тұтастық ретiнде құрастыруда тұр.
Бұл, айтпақшы, бейсаналық түрде бола алады. Торғай өзiнiң ... ... ... Бұл - екi құсқа ортақ дауыстарды жай ғана бiртiндеп
iрiктеу. Және бұл, ... бiз қай ... ... да ... ... ... ... шығады [76, 66-67 бб.].
Қазақ мәдениетiндегi ойын дәстүрi ғалымдар арасында үлкен қызығушылық
тудырған. Қай халықты ... ... ... ... ... ... ... Осы қамқорлықтың басты құралы етiп ойындарды да
пайдаланған. Олардың көбiсi адам ... ... өтеу үшiн ... да. ... жас ... ... орай ... ойналады. Осыған
орай зерттеудiң бұл бөлiмiнде халқымыздың ерекше дамыған ... ... ... ... ... ... сәби кезiнен бастап
бозбала, бойжеткен шаққа дейiнгi аралыққа арналып қалыптасқан сөз ойындары
қамтылады. ... кең ... ... табан тiреген, белгiлi уақыт
аралығында тұрған өзге халық өкiлдерiнiң ой-пiкiр, ... зер ... ... ... ... ... ғалымдарын өзiне ынтық еткенi
ақиқат. Содан болар өткен ... ... ... ... ... болмаса әртүрлi себептермен ... ... ... мен ... зиялы қауымның өкiлдерi қазақ жерiн, елiн және
оның өзiндiк бiртума мәдениетi мен ... ... ... ... тамашалап жаза бастайды. Қазақтың қағаз бетiн көрмеген,
қалам тимеген тың дүниелерiн: ең алдымен бай ауыз ... мен ... ... ... ойындарын, т.б. жариялайды. Олар
бiрауыздан келiскендей қазақ фольклорының сулы жерге қаулап өскен ... ... ... ... келе ... ... ... өнер
дәстүрiн айрықша атайды. Бұлардың iшiнде ауыз әдебиетiне, өнерге қатысы ... ... ... ... ... әкiмшiлiк қызметкерлерi
де болған. Бұған қарағанда кiмдi болса да бей-жай қалдырмаған, сырт адамның
ә дегенде көзiне түсiп, көңiлiне ... ... ... ... бiрi
шетiнен әншi, өлеңшi, күйшi, ... ... ... ... ойға қаласың.
Х-III-ХIХ ғасырлардағы патриархалдық қоғамның кемшiлiктерi мен артта
қалған сиқына ауыр сын ... ... өзi, ... ... ... ... таңдана қарап, «адам табиғатынан ақын және музыкант болып туады[77,
136 б.], -деп жазған. Ал алпысыншы ... кең ... ... ... аралап,
артына өшпес еңбек қалдырған белгiлi тюрколог, академик В.В. ... ... ... тiлiн ... ... ... қана ... бiрнеше жыл
қазақ арасында тұрып оның ... ... ... ... пайымдап, қағаз бетiне түсiрген. Түрiк тiлдес басқа халықтармен
қазақ ... ... ... ол ... деп ... ... ... көшпелi түрiктерiнен айқын ерекшеленедi, өздерiнiң ... ... ... жағынан аса биiк дәрежеде. Қырғыздар (қазақтар)
киiм киiсi ... ... ... ... жанұялық қатынасы және
этикалық ғұрыптары жағынан да басқалардан жоғары…
Қырғыздар шешен сөйлейдi, аяқастынан өлеңдi өрнектей ... ... ... дәл ... ... көркемдiгi, поэзиялық сапасы аса
жоғары болып келедi. Оларды Батыс ... ... деп ... ... ... ... ... аса бай әдебиет бар»[78, 302-303 бб.].
Халқымыздың тарихында қаншама қырғындар болса да, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық салт-
дәстүрлерiмiз ұрпақтан-ұрпаққа жалғасуда. ... ... мен ... ... ... да ақылды сөздерiн балалары мен
немерелерiнiң құлағына құйып ... ... ... мен ... ... ... ... арман-тiлектерiн өз жырларына арқау еттi. Сөз өнерi
мен ой-сананың құлашын кеңге жайдырды. Ел ... ... үшiн ... ... ... ... ... пен серiлiк жоралғысы
далалық өнерпаздардың дәстүрiне, ел ... ... ... ... ... сусындаған жастар өз арман-тiлектерiн өлеңмен жұртқа жайды.
Соның арқасында жаппай айтыс, яғни екi жас өлең ... ... ... ... ... ... ойындардың да түрлерi ұлттық
сипатымен құлаш жайды.
Дала ... ... ... ... елдiң тiршiлiк
ерекшелiктерiнiң өзi ақындық-шешендiк өнердiң ... ... ... руларының, ауылдарының жұрт жаңартып, малына жайылым қуып
үнемi көшiп жүруi ... ... ... ... алыс ... қыз ... ... қарым-қатынас жасауы, алыс-жақын демей бiрiн-бiрi жиынға, ... ... ...... ... сайып келгенде бiрыңғай халық
тiлiнiң, ауыз ... ... ... ... ... ... Ауыл мен ауыл, ру мен ру және азаматтар арасындағы ... жұрт көп ... ... ... ... ... ... ақындар мен шешендердiң мектебi болған. Шешен-билерге
халықтың ... ... мен ... ... да ... ... сөз ... үйренуге, игеруге ынталандырған, итермелеген. Осыдан
келiп ... ... ... ... сана iлiмiнен
кенжелемеген, бүкiл елдiң, қоғамның ... ... ... iс, ... ... ... ... отырып шешiлген.
Шын өнер иесiне оны қоршап, қолдап сүрiнсе сүйеп, жаңылса түзеп отыратын
қамқор қауым керек. ... ... ... ... ... ешкiмнен қысылмай, қымсынбай еркiн сөйлеуге бостандық, сөз
бостандығы керек. Бұл ... де ... ... ... тыйым салынбаған,
сынға да шек қойылмаған. Қазақтар ежелден шешен халық болған. Соған ... ... осы ... байланысты туып, дамыған. ... ... ... тәрбиенiң немесе жақсы тектен ... деп ... ... кiсi ... бел ... араласқан кезде шешендiк
сөздер мен әдемi теңеулер ... аса ... олар ... ... сермей отырып сөйлегендi қатты ұнатқан. Бұл жайында қазақ ... ... ... ... А. ... «Қазақ даласына сапар
шегуден туған ... пен ... ... ... қазақ ақыны Орынбаймен,
дала Сократы аға сұлтан Құнанбай Өскенбайұлымен ... ... ... ... қыз ұзату, бәйге қосу ... ... өз ... көрiп,
қарапайым тiлмен аса қызыға жазған. Ол ... ... ... ... ... бiр ... ... машина тәрiздi, немесе бұралмаған сағат
сияқты. Әлгi сағатты бұрап қалсаң болғаны, ешбiр тоқтаусыз ... ... ... ... ... Оның ... әр ... сайын кеңес сұрап қазақтар
келiп жатады. Ал ол болса екi бүйiрiн таянып ... ... бiр дана ... ... ... ... ... берiп отырады. Ол екi ... ... ... ... ешбiр мүдiрiссiз сөйлегенде таңқалмасқа
шараң жоқ. Үкiметтiң жарлығы мен қаулы-қарарларынан мысал келтiргенде ... отыр екен деп ... б.] ... ... В.В. Радловтан тағы бiр ... ... ... ... ... ... ... қырғыздар да, қазақтар да
сөзге шешендiктерiмен ерекше көзге түседi. Олардың шешендiктерiне, ... тан ... ... Қазақтар сөйлегенде ешбiр ... ... жүре ... ойларын дәл айқын етiп бере бiлу мен ... ... ... бiр ... ... безейдi, әңгiмелесiп
отырғаннын өзiнде жай сөйлемiнде, не жайылма сөйлемiнде болсын, ырғақ онын
байқалып және жиi ... Өлең ... ғана ... ... жәй ... ... ... келiп жатады, тыңдаушыларға
өлен тқрiздi әсер бередi… ырғаққа ... ... ... ... ... ... деп ұғынатын, суырылған ... ... ... да қазақ халық әдебиетiнiң дамуы ... ... деп ... ... өнер ... ... ... қасиет. Сонымен, сөз
мәдениетi дамыған, не түрлi шешендер мен көсемдер туғызған ... ... ... оның ... жеке салаларына ой жүгiртiп көрелiк.
Ас-тойларда, шiлдехана-бастаңғыларда, тiптi қонақта ән ... ... жас ... ... ... ... айналған,
«жаза» да тартатын (арқанмен шаңыраққа асу, отқа қақтау, бұзауша мөңiреу,
т.б.). Әсiресе қайын ... ... ... ... ... барған жиен
кемiнде бiр-екi өнер көрсетпей «жазадан» құтылмайтын. Осындай ... ... ... орны ... ... ... ... атқарған. Қатысушы әрбiр азамат тыңдаушы ғана емес, әрi орындаушы
өнерпаз да болған. «Жүзден ... ... ... ... көп ... талай
дарынды әншi, күйшi, ақын, шешендер шыққан. Ондай ... ел ... ... ... де ... дамытқан.
Қыста қысылып, бүрiсiп мал соңында жүрiп iшi пысқан, зерiккен, ... жаз шыға ... ... ... ... көрiседi, әдетте,
бiр ауылға әлдеқалай ақын-жыршы, әншi-күйшi келiп бiр үйде ... ... ... үнi ... сол үйге ауыл ... ең ... ... қыз-келiншек жиылып қалатын. Мұнда алдымен ауыл жастары өнер
көрсететдi, «ауылдың алты ... ... ... соң ... ... ... өз бiлгендерiн ортаға салады. Осының өзi өнер таратудың, ... ... ... ... ... ... бiр өнермен қанағаттанбаған, бiрнеше өнердi қатар игерген.
Ақындар әрi күйшi, әншi, ... ... ... ... ат ... қол
ептiлiгiн, бiлек-күшiн көрсетiп циркаштардың да қызметiн атқарған. Ақан
Серi, Балуан Шолақ, Жаяу ... т.б. өнер ... ... ... ... ... ... Сондықтан ондай ақын-жыршылардың, сал-серiлердiң ауылға келуi
бейнебiр той-тамаша, мәдени-уақиғаға айналған. Кейбiр ақын, сал-серiлердiң
бiр өзi көшпелi театрдың, концерт ... ... ... ... ... негiзгi қызметтi атқаратын сөз ... ...... ... жастарға дұрыс сөйлеудi, түрлi құбылыстар мен
iс-қарекеттердi түсiнiктi, жатық етiп сипаттауды үйретумен қоса ... ... ... ... ... Мұндай сөз ойындарының қатарына
жырлар мен айтыстарды, жаңылтпаштарды, жұмбақтарды жатқызамыз. Бұлардың
үлгiлерi халықтың ... ... ... жаңа ... ие ... ... толығып күрделене түседi.
Сөзбен ойнау арқылы ғана бала филологтар ... ... деп ... ана
тiлiнiң нәрiне сусындайды, оның сазды үнiн жанына сiңiредi»[80, 113 б.],-
деп ол ... М. ... ... ... бұл ойды бала ... терең бiлгiрi
К. Чуковский былай жалғастырады: «Д.Б. ... А.А. ... ... мен тағы басқалардың (Горький мен Макаренконы ... ... бiлiп ... ... ойындар категориясына ой-толғам
ойындар категориясын да қосу ... ... бала ... ... ғана ... ... де ... Басында сәл ғана ой ұшқыны жылт
етсе, бала оны өз ойыншығына ... ... ... 336 б.]. ... ... ойды ... дәстүрлi түсiнiк те жоққа ... ... ... сөз ... да ... баланады. Оған
құрдастардың ойыны, бiрiн-бiрi ... ... ... ... ... ... оны елдiң көзiнше айтып жариялауының мейлiнше
дамығанын дәлел ете аламыз. Бұл өркениеттiлiктiң ... бiр ... ... ... да ... сөйлесең де, ойлап сөйле деп мақалдаған.
Ойын сөзiнiң мұндай кең мағыналық қолданысының Еуропа халықтарына да тән
екендiгiн Е.А. Покровский де ... атап ... ... ... ... ... ... сөзi бiр жағынан ауыр жұмысқа ұрындырмайтын,
екiншi жағынан адамдарға көңiлдiлiк пен ... ... кең ... ... белгiлейдi. Осылайша, бұл аса ауқымды шеңберге, бүгiнгi ұғым
бойыншы балалардың әскери соғыс ... ... ... сахнасындағы
қаһармандардың трагедиялық көңiл күйiне дейiн, таяққа салт ... ... ... ... өнерiне дейiнгi толып жатқан
әрекеттердiң баршасы сыйып кететiн болды» [82, 24 б.], - деп ... ... ... ... сiңiп, тұрмысына енiп қалыптасқан ұлттық мереке-
мейрамы, атаулы күндерi болады. Қазақ халқы да ... ... ... ... ... орай жыл басы ... және ... мейрамдардың сауығы да
сан алуан. Қазақ ... ... ... ... ... күй ... ... секiлдi ойындар өз негiзiмен өтiп жатады. Кей жерлерде бәйгемен қоса
көкпар да тартылады. Ат ... ... ... бұл үйреншiктi әрекет.
Қазақтың ақ жарқын мiнезiн, сауықшылдығын, бiлiм ... ... ... даналыққа және өмiрге құштарлығын ... ... ... Г.Н. ... ... пысық, пiсiп-қатқан, өмiрге
құштар халық; олар ойын-сауыққа ... ... ашық ... ... ... ... ... еске алу бұл халықта ойын-сауығымен, ат жарысымен
ән-күйiмен, ақындар айтысымен, ұзаққа ... ... ... ... өнер мен ... қуу, бәлкiм қазақтарды кейбiр
жағдайда даңқ ... ... ... Бұл ... олар ... Афиндiктер секiлдi қазақтар жаңалыққа-хабарға әуес. Осы әуестiк
жас буында бiлiм құмарлыққа ауысуда» [83, 332 б.], - ... Тiптi ... ... мен ... ... көп жасаған қарттың артын ас берiп бейнебiр
тойға ... да ... ... ... ... Ғалым суреттеген
шындықты I. Жансүгiровтiң «Құлагер» поэмасындағы Сағынайдың асы ... да ... ... ... аяғы ... ... Мұнда ақын қазақ
елiнiң тұрмыс-тiршiлiгiн, салт-санасын, iшкi-сыртқы жағдайын, ... ... ел ... ... ... даңқ ... де ... жеткiзе баяндайды. Сондағы адамның көптiгiнен
ақын суреттеуi бойынша жердегi құмырсқа ... ... ашық ... жиi өтетiн мұндай ас-тойлар ақындар мен шешендер
сыннан өтетiн, шыңдалатын ... ... Ауыз ... балаларға
арналған жырлар жас өспiрiмнiң ұғымына сай, ... ... ... ... табылып отыратын, қызықты да күлкiлi ... ... ... халықтық шығарма ретiнде атадан балаға берiледi. өшқан құс, жүгiрген
аң, қыбырлаған жәндiктердiң бәрi де тiршiлiк ... ... өмiр қамы ... ... ... ... қарап тұрмайтындығын сәбиге ойнақы,
жеңiл сөздермен ұқтырады. Соның бәрi де ... ... ... ... ... ... алынады. Сондықтан да оларды да тiршiлiк үшiн
асығуға өмiр күресiне жетелейдi.
Осылайша сәбилердi тәрбиелеудегi бала ... ... ... ... ... ... ... табиғи дарындылықты қалыптастыру
және одан ары барлық адамгершiлiк қасиеттi ... бала ... ... - өмiр ... ... үлкендердiң өнегесiнен ... ... ... ұлт ... барлығы халық тәрбиесiнiң көзi.
Қай дәуiрдiң ... ... ... ... ... сiлтеп өмiрге
аттандырады. Халық жырлары ата-ананың балаға қойған бiрiншi ... ... бәрi ... ... ... ... ... жүрiп
айтылады да, өмiрiне рухани азық болатын өнегелi де iлтипатты ... ... ... құя ... Ал ... ... баланың осы айтылған өнеге-
өсиет бастан аяқ қолданылады, осы ... ойын ... ... ... ... ... ойын әр түрлi ... ... ғана ... ... ... ... азығы- үлкеннiң
барлық қасиетiн, яғни баланың жан-жүйесiн әсер ететiн этикалық, эстетикалық
тәрбиенi қабылдауға қалыптастырады. Бала ... ... ... ... ... ... ... ойлау, қиялдау, армандау қабiлетiн
қалыптастыру үшiн халық ауыз ... ... ... жаңылтпаш,
жұмбақтарды айтып үйреткен.
Ертегi балалардың ықыласын өзiне тартып жасжандарына әсер етiп, көңiлдi
шаттық күлкiге ... ... Оның ... ... ... ... салып,
сезiм ақыл-ой қызметiнiң ерте оянып, ерте ... ... ... ... қызықтыруы табиғаттың адам баласына жұмбақ болып келген
неше алуан ... ... ... да ... бiзге ең алдымен
халықты мiнездейiн материал ... де ... ... ... ... те
сүйсiне тыңдайтындығы оның ғасырлар бойы ұрпақтан ... ... ... ... даналық, тапқыр ой-пiкiрлерi жинақталып, балаларға
көркем, әрi жеңiл тiлмен берiлетiндiгiнде.
Ертеден ... ... ... ... ... жас ... ... оятқан ауыз әдебиетiнiң үлгiлерiнде өлеңдету дәстүрi басым болатын.
Жас ... ... ... ... осы бесiк жырларының өзi
ойнақы, ұйқасты тiркестермен айтылатын сөздерге негiзделген. Бала ... мен ... ... күрделi өмiрдi тануға үйренсе, ... ... ... ... құмарлығын оятты, тiл байлығын ... ауыз ... ... ... ... жаңылтпаштар мен нақыл
сөздер олардың ұғымының кеңейiп, ойының күрделенуiне, әзiл-ойын ... ... тiл ... ... ... ... зор ... ешбiр
дәлелдеудi керек етпейдi. ... ... ән мен өлең ... ... ұққан бала есейе келе өздерiнiң де ... ... ... оған ... бастайды.
Өмiр мектебiмен ертерек таныстыруға себепшi болатын осындай жырлар,
ертегi, көркем, әңгiме, өнегелi өлеңдердiң бәрi де ... ... ... ... ылғи да ... ... ... ойға
талпынтады.
Қорытынды ретiнде түркiлiк ұлттық ... ... ... атап өткен жөн. Кезiнде «Манас» эпосын талдай келе, Ш. Уәлиханов
Көкетайдың асындағы ойындарға мұсылман да, кәпiр де қатысты дейдi [84, ... бб.]. Сол ... «өлы ... ... «тойға қызыл шашақты қытай ... ... ... та, ... ауыз орыс та ... ... ... да, қызылбас-парсыны да, қожа арабты да кездестiре аламыз» [85, ... ... Бұл ... ХХ ғасырдың басына дейiн қазақ-қырғыздардың
арасында да кең қанат жайған. Мысалы Таласта өткен үлкен тойға қазақтар ... ... ат ... ... ... ... ... Хорезмнен өзбектiң музыканттары, ... ... ... ... т.т. ... ... ... бұл мағынада халықтардың
жақындасуына себепкер болды. Г. Симаков сол кезде ... ... ... ... орыс халқының өнерпаздары мен самауыршылары, көпестерi
қатысып келдi,- дейдi [57, 129 б.]. ... да ... ... спорт
бейбiтшiлiк пен келiсiмдiлiк рәмiздерi қызметiн атқарды. Ойын кезiнде тек
ұлтаралық ... ғана ... ... ... ... ... мен ... арасындағы кикiлжiңдер ұмытылып, шешiмге келетiн болған. Мәдени
бiрегейлену ... ... ... ... ... сипатты
белгiлерiн атап өтуге болады:
1. Ұлттық ... ... ... ... ұйымдастырылған.
2. Ойынның материалдық жағын бүкiл қауым өз мойнына алған.
3. Ойынның негiзiнде салттық рәсiмдер жатқан.
4. Ережелер мен төрешiлiк ру-тайпалық үрдiстермен атқарылған.
5. Ұтып ... ... олжа деп ... және ... ... ... ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫН МӘДЕНИЕТІНІҢ
ФЕНОМЕНОЛОГИЯСЫ
2.1 Дәстүрлi мәдениеттегi ойындық үрдiстердiң динамикасы
Қазақ халқының ... ... ... кiмдi ... да ... ... ойын мәдениетi мен той-думандары жөнiнде тартымды және
ғылыми әдiл бағалауларды ... ... ... орта ... берi ... ... болып кеткен ресейлiк, қытайлық, мұсылман және батыс
елдерiнен шыққан ... ... мен ... таба ... ... Р. ... Н. ... Г. Оуэн, А. Евреинов, С. Андреев, ... А. ... Э. ... Н. ... А. ... өздерiнiң терең
пайымдары және нақтылы аңғарымпаздығымен көзге түседi [86].
Сол мол мұраның кейбiреуiн ғана тағы бiр ... ... ... ... ... әдеп-ғұрып ойындарының cалттық рәсiмдерге
байланысты туған мереке-тойлардың қалай өткiзiлетiндiгiне барлау ... ... ... ... байланысты туған ойындары қарастырамыз.
Мал шаруашылығымен шұғылданатын көшпелi қазақ өмiрiнде ... үш ... ... жаннаты» боп есептеледi. Қыс қысымын көрiп келген қазақтар
жаз жайлауда жадырап ... ... ... ... ... ... Олар үшiн «той» тек той жасаушы жеке отбасының қуанышы
ғана емес, тiптi бiр тайпа ... ... ... ... ... ... белесi той мен өлеңге толы болғандықтан, ... ... ... жырымен басталады.
Қазақ халқына тән мейрамдардың ең iрiсi Наурыз. Бұдан әрi ... ... айт, ... ... той, ... той, қыз ... ... түсiру,
баланы атқа мiнгiзу, өлең той боп жалғасып кете ... ... ... ... ... Кейбiр мерекелер мен тойлар күн ... оған ... ... ... келедi. Ойын-
сауықтардың өте көп тараған түрлерi әдеби-көркемөнерлiк түр: күй шерту, ән
айту, билеу, ... ... ... ұлт ойындары ақындардың өлеңдерiнде, халықтың аңыздары мен
ертегiлерiнен де кең орын ... ... ... ... ... өмiрi мен
мәдениетi, тұрмысы Абай шығармашылығында барлық жағынан қамтылған. Әрi онда
спорттың халықтық түрлерiне, ойындар мен сауықтарға үлкен орын ... ... ... ... ... ... ел өмiрiнде ерекше маңызға ие ... да ... ... (той, ас ... iрi ... ... атақты
палуандарды, шабандоздар мен мергендердi әркiмнiң көргiсi келетiн.
Ойын-сауықтың мұндай түрлерiнiң адамның өсуiне және денесiнiң шынығуына
зор әсер ететiнiн жақсы бiлген ақын өз ... ... ... ... мен ... ... Сонымен қатар жарыс кезiндегi
кейбiр әдiлетсiздiктердi де ерекше сынады. Өз қара сөздерiнiң бiрiнде ... ... ... мен ... ... ... сөз болса, алдында неше ат бар
деп сұрар, артында неше ат бар едi деп сұрағанның несi сөз? Мен бес ... ... ... едiм ... несi ... -деп ... Осы арқылы ол
адамдарды жақсы болуға, жақсы қасиеттердi ... ... ... ... ойын барысында орын алатын пайдақорлықты, күншiлдiктi
айыптады. Бқйгеге ат қоссаң, атыңды тартыспай ... ... атың ... ... ... [87, 54-55 бб.], - ... ол тағы бiр
сөзiнде.
Ақын шығармаларында аң аулау тақырыбына байланысты өлеңдер көп. ... ... ... ... «Бүркiт» тағы басқалары дәлел. Спорттың
халықтық түрiне, ойындар мен сауықтарға өз ... ... ... ... ... ... қазақ халқы мәдениетiнiң ажыратылмайтын
бөлегi боп ... ... ... ... мен ... тарихын
қалпына келтiруге жәрдемдеседi.
Көрнектi жазушы Сафуан Шәймерденов: «Қазақ қу бастан — ат ... ... ... Ат жарыс, бәйге, қыз қуу, сайыс, көкпар, тағы басқалар.
Шындап келгенде, аң ... ... қуу, ... ... салып, саятшылық
құру спорттың рахат-ләззаты мол түрi» [88, 22 б. ], -дейдi.
Жазушы суреттегендей ... — адам жан ... ... ... ... ол ... халқының күнкөрiс кәсiбi ғана емес, сонымен қатар жастарды
еңбекке, ерлiкке баулып жаттықтыратын өнер сайысы. Әрi ... ... ... ... ... ... мылтық сияқты қару-саймандар,
құмай тазы, қыран ... ... ат ... жануарлар, құстар барынша
мадақталады. «Ер қаруы — бес қару»-деп, олардың адам ... ... мен ... ... ... сүйсiне жыр еткен.
Осы тұрғыдан келгенде ... ... ... ... ... байланысты шығарған ойындарында жастарды малды дұрыс бағып-
қағуға баулу мақсатында аңшылық пен ... ... өнер деп ... ... мал ... өнерлi азамат етудi көздейдi. Тұрмыс-
тiршiлiкпен байланысты ұлт ойындарының ең басты ерекшелiгi де ... ... қоса ... ... өз ... ... дәл ... Мәселен, өнерлi, айлалы аңшыларды «құралайды көзге ... ... ... ... ... өзi ... ... аң аулау әдiсiнен
бейхабар, оны үйрене алмай әлекке түсушiлердi ... ... бiр теке ... үш рет барады», «балық аулай алмаған суды ... «аң ... ... ата ... ... ... те мысқылдайды. Мұның өзi
жастарды олақтық пен тиянақсыздықтан аулақ қылудың бiрден бiр жолы ... жыр ... ғана ... ... ... өнердiң бұл түрi
мақал-мәтелдерде де ... ... ... ... ... ... ... я көрiнбеген атады»- деуiнiң өзi жалықпаушылық,
қажырлылық, аң аулау техникасы мен ... бiлу ... ... ... ... ... тұр. ... болар көптеген мақалдар мен мәтелдер спорт
өнерiне арналған. Оларда тұжырымды және ... ... ... ... ... ... ... басты кейiпкерлердiң күшi, ержүректiгi,
еңбексүйгiштiгi мадақталады.
Ұлттық ойынға жататындар - қызды ... және ... ... болатын
ойын-сауықтар. Осы үйлену тойында өтетiн ойын- сауықтар: «тоғыз аяқ»,
«тоғыз табақ», «жар-жар», ... ... ... «қол ... «шаш
сипар», «неке қияр», «кемпiр өлдi», «шымылдық байлар», «сақина салар»,
«есiк ашар», «ат ... ... ... «ит ... және ырым ... ... «тоқым қағар», «қына менде», «қыз ... ... ... ... жырларының тәрбиелiк маңызы тiлi жаңа шығып келе ... ... ... ... ... ... үйретiп, жалпы жаттау
қабiлетiн дамытады [89, 111 б.].
Қазақ халқының рухани өмiрi аса бай, әсiресе ауыз ... кең ... ... ... ауыз өлең ... ... ... кемде-кем десе де
болады. Көшпелi халықтардың ондай ерекшелiк қабiлеттерiн ... ... та ... Қазақ кез келген құбылысты өлеңге ... ... кiсi өлең ... бастаса, екiншi кiсi оның жалғасын табанда тауып,
iлiп әкететiн болған. Осыдан болса керек қазақта суырып ... ... ... сөз кеңiнен тараған. Айтыс өнерi ғажап нәрсе. Табанда ... ... ... жауап беру, мүмкiн болса асып түсу ... ... ... қазақтың ойын-сауықтарында өлең айтысы алғы шепте ... ...... ... өлең ... мен ... шабыт шалымының
салтанатты көрiнiсi. Суырып салма ақындар мен төкпе жыраулардың ... нақ ... өнер ... ... ... орай ... Т.Аткинсон «ұлттық ойындар мен сайыстар бәрiнен бұрын ... ... [90, б. ], - деп ... Айтыстар жарысқа
қатысушыларды соңына дейiн ойнап, жеңуге рухтандырады. Барлық мейрамдар ... ... ... сөз ... ... Ойын рухы, бәсекелестiк
ақындар шығармашылығында толық көрiнедi. Орыс зерттеушiсi А. Янушкевич оны
былайша ... ... ... ... екi ақын ... ... бiр жолмен атқыласа екiншiсi жауап бередi, бiрi тап берсе,
екiншiсi шеберлiкпен қорғанады. Екiншiсiнiң де қаны қызып, күрестi ... ... Бұл ... ... едi» [79, 82 ... ... ... сан салалы, онда: салт жырлар, махаббат
лирикасы, әсiрелеу мен апшыту алма кезек сайысқан өткiр сын, ... ... ... ... ата ... қара ... қайым өлең сияқты түрлерiнiң бәрi
айтылады. Айтыста қарсы жақ өз тұқымының адамдарын ... айта ... де өз ... ... мен ... мадақтайды. Айтыстың
ерекшелiгi — оның ойын формасы, сөздiң шеберлiкпен айтылуы ғана емес алдын
ала бiлiнбеген ... мен ... ... ... ... ... А.
Әмребаев айтысты «көшпендi-қазақтардың ойын ... ... ... ... да ... ... ... жұмбақ, сұрақ, белгiлi бiр мақсат
болады [91, 98 б.], - дейдi. Ақындар мен әншiлер ауыл-ауылды ... ... ... ... қойған. Бүгiнде ауызша жарыстар адам
қызметiнiң ... ... ... ... ... ... да
айтыс дәстүр секiлдi өткеннiң мәдениетi ... ... ... ... ... ... деген қызығушылық ой-арманы көрiнедi. Осы ... ... ... ... ... көрсетедi. Мұнда қазақ халқына
ғана тән кең ойлау, терең ойландыратын құбылыспен ... ... ... ... ... жатады. Айтыстың жанры — суырып салма өлең жарысы.
Рухани ... даму ... ... өлең ... да қазақтар өмiрiнiң
құбылысы.
Айтыстың түрi бiрнеше халықтар арасында тараған. Судандық «сананку»,
ұйғырдың «лап», халқ пен ... сөз ... ... түрде өтедi.
Әзiл, шымшыма шумақтар, қимыл-қозғалысты келемеждеу, тiптi ... ... ... ... орта ... ... ... бенгалдықтар
алдын ала құрастырып алып та ... ... ... ақын ... ... ... «Ақын атану үшiн ол өз күшiн көрсету керек: ... ... ... ... ... болады, бiреумен жарысқа түсiп (ақын
адаммен) жеңсе, ақын атағын ... ал ... ақын ... [92, 99 б.], -
деген С.Мұқанов. Сонымен ақындық жарысқа түспей, адам ақын атана ... ... ақын деп ... ... ... олардың ерекшелiгi де
осында. Ақын-импровизатордың дауыстық қана емес, тiл шеберлiгi жағына да
қарайды. ... ... дәл сол ... өз ... ... ... айту.
Импровизацияда ақынның қабiлетi көрiнедi. Басқаның ойын тез жүйелеу, ұғыну.
Бұл — ой мен ... ... ... ... тез ... ... етедi.
Айтыстағы ұтқыр сөз бен қисынды, тапқыр ой айтуға негiзделген ... ... ... ... ... ... оймен жарысу сияқты
ойындық элементтер жастар психологиясына етене жақын ... ... ... ... ... әзiл, ... ащы ... араласып отырады.
«Бәдiк», «өлi мен тiрi», «жар-жар» сияқты әдет-ғұрыппен байланысты
түрлерi жырдың шығу ... тым ... ... «қыз бен жiгiт ... ... «ақындар айтысы» тәрiздi бүгiнге дейiн жалғасып жатқан
түрлерi сөз өнерiнiң биiк деңгейiне көтерiлгендiгiн танытады.
Қазақ ... ... өрiсi өте кең. Ол ... ... ... дүбiрлi шаралардың бәрiнде өткiзiледi. Жастарды сөз өнерiне баулитын
жаттығу сипатты айтыстар кең өрiс алған. ...... ... ақындық
өнерiнiң тамаша дәстүрi және ол бiржағынан жалпы ... ... ... ... ... ... ... жырларында, ертегi мен аңыз-
әңгiмелерде, мақал-мәтел афоризм ... ел ... ... ұрпақ қамы,
бас бостандығы, адамгершiлiк ... ... ... сөз болып,
дидактикалық ақыл-нақыл, насихат түрiнде айтылып, ол ... қыз ... ... ... ... ... ... өлiктi жөнелту секiлдi
дәстүрлi жиындарда марапатталып келген. Сол ... ... ... ... ... ... ой ... шын жақсы көрiп, қарсы алар қадiрлi қонағы жыршы-жыраулар.
Олар мұнда көп-ақ, дала ... ... ... қатталып қойылғандай.
Той кездерiнде мұндай дала өнерпаздарына ерекше құрмет ... ... ... көңiлiнен шығатын болса үлкен сыйлықтар берiледi. Ондай
кезде даланың дархан перзентi қос ... ... ... тойға
қатысқан сұлтан мен батырларды жырлайды, немесе ән шығарады. Мұндай ... ... ... ... ... тыңдаған. Құран аңыздары сияқты
қарапайым хикаялар шығыс ... дала ... өз ... ... ... ... ... айтудан гөрi аспаптың
көмегiмен әндете отырып жеткiзу тиiмдi болған. Олар бұл ... ... ... ... ... халықтың мәдениетi мен тұрмысы нақтылы
бейнеленген. Әсiресе халық ойындары мен ... ... ... ... Бәйге, аң аулау, атпен салт жүру, ... ату, ... ... ... ... көшпелi тұрмысында қандай болса, солай
берiлген. ... ... ... ... ойын-сауық
кештерiнде өлең-жырмен айтысу, өнер сайысына түсу, сөйтiп жиналған ... ... ... ... ... ... орын алған.
Солардың бiрi жұмбақ айту. Ол жастардың логикалық ой-өрiсiнiң дамуына
әсер ... ... мен ... ... бiрге ақыл-есiн
жетiлдiрiп ойын шынықтырады. Оның құпиясы жастарды қызықтырып әсерлендiре
түседi. Жұмбақты шешу үшiн ... ... бiр ... ... ... оқиға, көрген-бiлген нәрселер жөнiнде түсiнiк, ой түйiнi ... ... ... едiм ... ... ұстайын деп ем, қолға ... ... ... Шешiмiн табу қиын, қиын болатыны мұнда түс те, ... жоқ. Тiптi ... зат ... Ал шешуi — көлеңке. Академик М.Әуезов:
«Жұмбақ халық шығармашылығының iшiндегi ең ескi ... бiрi. ... ... ой ... ... ... ... күштi тәрбиенiң
тамаша құралы. Ол бүгiнгi бiздiң дәуiрiмiзде де өзiнiң керектiлiк қасиетiн
жойған жоқ»[93, 4 б.] деген. Бұл ойын адам ... ... даму ... ... өмiр ... ... ... ойды жетектеу, талпындыру,
әсiресе, жастардың ой-өрiсiн, қиялын кеңейтудi көздеген мақсаттан туған.
С. Сейфуллиннiң «Көкшетау» поэмасындағы Оқжетпес аңызын еске ... ... ... ... ... ... оралады. Жорықтан
түскен олжаларды бөлiсуде батырлар бiр ... сұлу ... ... ... ... ... үшiн хан ... қыздың өзiне
қалдырады.
Қалмақ қыз батырларға ойын шартын қойып, шартты орындағанына тұрмысқа
шығатынын айтады. Қыз Оқжетпес тауының ... өз ... ... ... атып ... ... ... айтады. Бiрде-бiр батырдың атқан
жебесi шың басына жетпейдi. Қыз екiншi шартын қояды. Ол шарт ... ... төрт ... ... мың ... ... қажет. Сайысқа қатысқан
жiгiттiң сегiзi бұл шартты орындайды. Қыз ... ... ... ... ... ... ... шығып, жұмбақ жасырады. Ол жұмбағын
аллегориямен, символдармен жеткiзедi. Қыз өзiн ... ... ... ... пен қара құр ... ... ... сұңқар ретiнде, ханды
бүркiт бейнесiнде суреттейдi. Сайысқа қатысқан батырлардың ешқайсысы бұл
жұмбақты шеше ... Ал ... ... Адақ батыр қыз жұмбағын шешiп,
оның жанарынан елiне деген сағынышын көрiп, ... ... ... ... ... Бұл қазақ хандығы тұсындағы соғыстарда ойындық факторлардың
көрiнуiнiң бiр мысалы ғана.
Жұмбақтар ойындық элементте үлкен қозғаушы күш. Ол күш ... ... ... сәнiн келтiрiп отырған. Әсiресе Наурыздың думанды
күндерiнде жақсылықты дәрiптеп немесе ... ... ... ... оның ... ... айтысқан. Ұлт ойындарының түр-түрiн
ойнайтын жастар көбiне сауықтың оты қызғанша жаңылтпаш ... ... ... ... әдет еткен. Мұндай ойын-сауықтар ... ... ... ... ... айту сол сауық
желiсiмен сабақтасып, мерекенiң ырғағына үн ... ... Ай ... Күн сол бүйiрден,
Дүние шыр айналған бiр диiрмен.
Iшiнде диiрменнiң бiр жiбi бар,
Апыр-ау, неткен шебер, кiм иiрген?
(Сағат)
Бiр кезде он екi ... ... ... бiр орыннан тапқан тұрақ.
Адалы арамымен араласқан,
Жүр одан ағаларың жасын сұрап.
(Мүшел есебi) [94, 25 б.].
Бұл арада жұмбақ бiр ауыз ... ... ... Ал кейде өлеңмен
айтылған жұмбақтың шешiлуi де өлеңмен ... ... Бұл да ... ... ... бiр терек бар өзi жуан,
Өлы бар үш жүз ... бiр күн ... ... ... ... ... екi ... асыл нұрдан.
Шешуi:
Бiр терек дегенiмiз жыл емес пе,
Үш жүз алпыс баласы күн емес ... 48 апта емес ... ... Ай мен Күн, шын емес пе?» [94, 56 ... ... пен оның ... тұратын жұмбақ айтысы асқан шеберлiктi
талап ететiн қазақ ... ... ... қыры ... ... ... бұл шеберлiкке халықтық дәстүрдi жасырын сiңiрiп барып жетiледi.
Жұмбақ белгiлi зат пен құбылыстың ең ... ... ... ... ... ... ететiн ой жаттығуынан ғана тұрмайды. Ол кiмдi болса
да байқағыштыққа, көңiл зеректiгiне, көп қасиеттердiң ... ең ... ... ... да ... ... өз ойын ... аз
сөзбен жеткiзе бiлуге баулиды.
Жұмбақты балалар да қызыға ойнаған. «Жұмбақты балалардың соншалықты неге
сүйедi?» деген ... ... ... ... ... ... ... жұмбақтар жинақы, тiптi символикалық ... ... ... ... ... ... Бала үшiн әлем ... дүниелерге,
түсiнiксiз оқиғаларға, қол жетпес нәрселерге ... ... ... ... ... түрлi сұрақтарды көлденең тартып, құпиясын шешудi талап ететiн
беймәлiм дүниелердiң бәрi жұмбақ және бұл үрдiс — ... ... ол ... ... ашылып, жұмбағын кездейсоқ формада шешiп отырады. Оның
бар қызығы да баланың iздену, тосын қызық шешiмнен алатын ... ... бала ... ... ... 38 б.] -деп ... ... сияқты ұйқас арқылы ойналатын ойындарда кейде мал түрлерiнiң аты
аталмай, олардың ... ... ... ... ... Осы ... ... малды ғана емес, халық өлеңдерi аң-құстарды да ... ... ... бала ... кеңейтуде де, мал шаруашылығын кәсiп
етудiң пайдасын ұғындыруда да едәуiр маңызды. Мал ... ... ... «Түйе, түйе, түйелер», «Қой бағу», т.б. жатады. ... ... мал ... еңбекке құлшындырған. Ойын олардың дүние ... ... ғана ... ... жақсы-жаман әрекетiнiң бәрiне де бала
сезiмiн ортақ етудi көздейдi, оны ойлантады, шешiм ... ... бәрi ... ... ерлiк пен iзгi қасиеттердi оятады.
Жастар арасындағы кең дамыған ойындардың бiрi — жаңылтпаш айту. Ол
арқылы тiл ... ... ... аты ... ... Қатарынан
қайта-қайта шапшаң айтқанда, иә тiл келмейтiн, иә тiл басқа сөз ... ... ... басын құрап, келiстiрген шығарма жаңылтпаш деп аталады
(А. Байтұрсынұлы). Оның ғылыми маңызына алғаш назар аударған С. ... ... ... ... ... ... ... айтыстың бiрi — жаңылтпаш. Бұл да — ертек, өлең, жұмбақ айтысу
тәрiздi жастардың, балалардың тiл ... ... ... ... ... билеп еркiн сөйлеуге төселуiне өз әлiнше әдемi сабақ,
тәжiрибе болатын ойын»[96, 110 б.]-деп жазады.
Зерттеушiлер жаңылтпаштың ... мәнi мен ... ... ... оның ... ... да көңiл бөледi. Яғни ол —балалардың тез де,
жаңылыссыз, дыбыстарды анық сөйлеуiне дағдылануына ... ... ... ... ... бiр-бiрiмен жарыса кезекпе-кезек ... ... ... ...... ... ... салмақты
орын алатын тәрбиелiк мәнi жоғары, көркемдiк кестесi де күрделi жанрлық
түрлердiң бiрi. Мысалы:
“Шiлiктi ... ... ... ... ... ... ... таласты.
Бөлiнсiн десең қалаш тең,
Талас, Жарас, Қамашпен “ [97, 120 б.].
Сөйтiп ойды дамыту үшiн ... тiлдi ... үшiн ... ... өрiлетiн жырлардың қимыл-қозғалыс ойындарымен байланысы
жоқ. Бұл ойындарға қазақ балалары сәби ... ... ... мен
жастардың диалог арқылы қақтығысы, ой жарысы ... ... ... жүрiп
тiлдерiн сындырып, қиялдарын ... ... ... ... ... ... ... әлдеқандай затты, түрлi ойындарды ермек етсе,
мұнда халық арасында атадан-балаға ауысып келе ... өлең ... мен ойын ... ... ... Оған ... ретiнде балалардың
барлығы, өзiмiз де бала кезiмiзде талай ... ... ма, ... па?» ... ... Терiс қарап тұрған құрбысының, досының жанына байқатпай
барып, оның көзiн жауып: «айна ма, ... ... ... ол: ... ... ... ... босатып жiбередi. Егер «тарақ» десе оның көзiн ауырта
тарап қысып жiбередi. ... ... ойын ... өзбек халқында да бар екен.
Бұның ұйқас түрiнде кезектесiп келетiн түрi де бар. Мұны көбiне балалар
бiрiн-бiрi мұқатқысы, ... ... ... ... ...
пысқанда ойнайды. Балалардың бiрi екiншiсiне әлдебiр сөздi айтуды ... ... орай өзi ... әзiл ... ... ... бiреуi
тоқтағанша кезекпе-кезек айтыса бередi.
Бiрде-бiр спорт мерекесiнiң ... ... ... ... орай
халықтық музыкада, әндерде халық тұрмысының ерекшелiгiн бейнелейтiн ойындар
спорт пен сауықтарда белгiлi орын ... ... ... ... ... мен ... арналған. Оған «Қара жорға», ... ... ... ... ... ... ... ойындар
мен сауықтарға белгiлi композитор Байсерке бiрнеше туынды жазған. Ол өз
атына кедергiлерден ... ... және би ... ... ... «Ат ... ... күй шығарған. Оның «Жекпе-жек» атты күйi
«аударыспақ» ойынына арналған. Ал ... ... ... ... ... сауықтары мен ойындарының музыкамен тығыз байланыстылығын әрқашан
әнмен әрленiп отыратын жастар ойындарынан да ... ... ... отырыстардың кез келгенi, «ақсерек-көксерек», ... «ат ... ... да ... басталып, әнмен аяқталады. Демек,
ән мен ойын табиғаты әруақытта бiр-бiрiмен үйлесiп ... ... мен ... ... ... мен күйшiлердiң сiңiрген
еңбегi орасан.
Көшпелi халықтың қдет-ғұрыптарға жқне дiни ... ... ... ұлт ... болды.
Қазақтың әдет-ғұрып ойындарының бастамасы - Наурыз мерекесi [98, 15-28
бб.]. Қазақ ... ... ... ... сан қилы ... ... ... беретiн осы әдет-ғұрып ойындар ... Бұл ... жыл ... 22 ... ... ... ... болуы, бұл күнi қазақ
халқының түсiнуiнше жаңа жылдың бiрiншi күнi есептелген. Тағы бiр себебi,
22 ... күнi күн мен түн ... де, ары ... күн ұзара бастайды. Бұл
күнi халық қыстың ауыртпалығынан ... мал ... жан ... ... аман алып ... ... ... да бұл күндi ертедегi
халықтар жаңа жылдың туған күнi деп атағандықтан бұл мерекенi «ұлыстың ұлы
күнi» деп те ... Бұл ... ... екi ... ... ... екi топқа бөлiнедi. Бiрiншi топтың аты «Ақ боран» да,
екiншi топтың аты «Қалтырауық қамыр ... Әр топ ойын ... ... iшiнен бiр-бiр ақын, жыршы, балуан, садақшы, көкпаршы, мерген,
найзагер, бүркiтшi, шабандоз сияқты т.б. ойыншыларын дайындап ... ... ... қауым ауылдан үлкен ақсақалдардың батасын алады. Осылайша, үш
күнге созылатын ... тойы ең ... екi ... ... ... ... күнi-ақ айтысқан екi жақтың тартыс-тiресiнен, бiр-бiрiне
оңайлықпен берiле ... ... ... ... ғана ... қатар бастан аяқ осындай қызу ... ... Бұл ... спорттық мәнi жоғары, дене шынықтыру ойындарының барлығы дерлiк
ойналады.
Т. Өмiрзақов пен О. ... ... ... кеш ... ... ... ... ортаға екi ақын шығып, Жақсылық пен Жамандықтың,
Суық пен Жылының, Қыс пен Жаздың ... ... «Өлi мен ... бастайды. сондай-ақ ортаға мифологиялық кейiпкерлер- Қалтырауық
Қамыркемпiр мен оның ... ... атты екi ұлы, ... ... ... және үтбикештер шығады. Айтыста күн ұясына бата өлi
жеңiледi, ... ... - ... ... ... ... тым-тырақай қаша жөнеледi.
Қараңғы түсе екi жерге үлкен-үлкен от жағылады. Жас ... ... ... осы екi ... ... өтiп бара ... қолдарындағы
басына майлы шүберек ораған таяқтарын тұтатады. «Алас, алас, пәледен қалас»
деп өлең айтып жүрiп, айнала төңiректi отпен тазалап ... ... ... ... ... ... ... қасиетiне сенуден пайда ... ... ... ... ... деп ... [98, 27 б.].
Алтыбақан басында жастар түнiмен түрлi халықтық ... ... Бұл ... ... ән, ... күй, ... шешен
қалмайды. Таң ата көпшiлiк биiктеу төбенiң басына шығып, атқан таңды қарсы
алады.
Қазақтардың астрономиялық ... ... Жаңа ... ... ... ... кейiнгi екi сағат уақыт «күн сәттi» деп саналады. Егер
кiмде-кiм ұлыс ... күн ... күн ... ... ... ... оған ... құты дариды деген дәстүрлi ұғымға сай, Жаңа күндi
қарсы алу ... ... ... ... ... иiлiп ... ... дарысын» деп, айнала төңiрекке ақ бүркiп тарасады [98, 27 б.]
Бұрынғы ... ... ... ... 3 ... 9 ... ... аумағы өте кең болмағандықтан, әр ... әр ... ... мал төлдейдi, бiр шетiнде көктем туған кезде, екiншi ... ... ... ... ... ... тұрғындары 22 наурыз күнiн
Жаңа жыл деп санағанымен, барлық ... ... осы күнi ... ... Дәлiрек айтсақ, Жетiсу өңiрiнде 15 ақпанда, оңтүстiк ... «жыл ... ... ... («әуiрзек, наурыз торғай, көктұмсық
торғай) ұшып ... ... ... тойын тойласа, Батыс ... 14-15 ... ... ал ... ... ... ... үркердiң аспанның батыс бөлiгiндегi жас аймен тоғысуына қарап кешiрек
қарсы алған [98, 27 б.].
Халқымыздың мифологиялық ... ... 21 ... түнi ... ... екен. Сол себептi осы түн- «Қызыр түнi» деп аталады. Қызыр-
адамдарға дәулет дарытып, бақ ... ... ... ... ... персонаж. Жақсылықтың жаршысы, жаңа түскен Күн нұрының символы-
Қызыр ата даланы кезiп жүрiп, назары жерге ... оның тоң ... ал ... ... ... ... ... екен. Күн сәулесi жер
шарының шығыс бөлiгiнен таңғы сағат 6-да ... ... ... бiздiң
өңiрiмiзде бұл сән түнгi сағат 3-ке тұспа-тұс келедi. Сондықтан да ... Жаңа ... 22 ... ... ... 3-те ... алады, дәл осы сәтте
даланы Қызыр баба аралап, Самарқанның көк тасын ерiтсе керек. Сондықтан осы
күндi асыға ... ... ... құс ... ашты ... ... ... ма?
Самалық, самалық,
Самарқанның көк тасы
Жiбiдi ме, көрдiң бе?
Самалық, самалық,
Қап тауының көк құсы
жүгiрдi ме, көрдiң бе?, - [98, 21 б.]
деп, қойнында ... ... ... ... бар ... ... түнi ауыл бойжеткендерi өздерi ұнатқан жiгiттерге арнап соғымның
соңғы етiн уызға салып пiсiрiп, «ұйқыашар» аталатын ... дәм ... ... мен ... ... ... қол ... қарымтасына айна,
тарақ, иiссудан тұратын «селт еткiзер», «дiр еткiзер» сыйлықтарын ұсынады.
Бұл ... ... ... пәктiк пен жастықтың, тарақ- ... ... ... бүршiгiн жаңа жарған жауқазындай құлпырудың, жайнай
түсудiң белгiсi.
Алдымен ауыл жастары бiр асау ... ... ... үстiне
жандықуыршақ мiнгiзiп, мойнына қоңырау ... ... ... бiр ... (қарқара) тағып дайындайды. Олар түнгi сағат үште қорадағы ... ... ... елдi ... ... ... ... бос
жiбередi. Бұл тайынша мiнген жандықуыршақ жерiмiзге келе жатқан Жаңа жылдың
бейнесi ... [98, 21 ... ... жаңа жылы ... ... ойындарды ойнаумен басталған.
Мұнда екiге бөлiнген топ өз ... ... ... Және оның бiр ... ... ... ақындар айтысы, бәйге, палуандар күресi, т.б. ойын
мен өнердiң барлық саласы бойынша қызу ... ... ... ... ... ... ақтiлек арнап, шынайы ыстық ықыласын
бiлдiредi. Бiр-бiрiн құттықтаған жас пен кәрi ... кiрiп ... ... татады. Одан қрi ауылдан-ауылға қыдырып, үй тастамай түгел құтты болсын
айтады. Осындай қыдырыста жастар өзiнше бөлек ... ... ... туын ... ... көңiлiн масайратады. Әндi
қосылып салып, өлеңдi ... ... ... ... ... соң әрi ... сырлары мен сезiмдерiн бiр-бiрiне өлең сөзбен жеткiзедi. Қандай
құпия сезiм болса да өлеңнiң iшiне араластырып, ... ... ... киiнген қыз-келiншек пен жiгiт-желең ыңғайлы үйге оқшауланып, думанды
әрi қарай жалғастырады. Осылайша сауық желiсi жүйеге ... де, ... ... ... қисса-дастандарын тыңдатады. Мұндай
кездегi сезiмдер ... ... ... сыры мен ... ... ... мен адамның атқарар борышын жан-жақты қамтиды.
Сондай-ақ ... ... ... дәрiптеу алғы шарт боп есептеледi.
Сөйтiп үлкен сайысқа жол ашылады. ... ... өлең ... ... iзiмен
өрiстейдi. Ұлт өнерiне құштар бүгiнгi жеткiншектердiң бұдан үйренерi көп.
Ислам дiнiнiң ... ... ... ... ... салт —
жарапазан. Ол жылына бiр рет қана тек өлең ... ... [75, ... Бұл ... ... ... дiни ... жатса, екіншiден
сауықшыл, әнқұмар, көңiл көтергiш психология жатыр. Рамазан айында ораза
ұстап, ауыз ... ... ауыл ... ... ... өлең ... ... сұрау, тiлеу емес, сауықтың бiр түрi. Жарапазан өлеңдерiнiң мазмұны
ғибрат, ... ... ... ... ... ашатын мақсаттық
ерекшелiктерiмен назар аудартады. Бұл өлеңдер мезгiлдiк дiни ... ... Тек ... ... ... жартысында айтылады. Басқа уақыттағы қалыпты
ойын-сауықтарда, жиын-тойларда қолданылмайды.
Жарапазаншылар ауыл-ауылды, үй-үйдi аралап, ашқарақтыққа берiлмеу,
нәпсiнi ... арды ... ... насихаттық мәнi елеулi өлеңдердi
айтады. Сонда әдеттенген дағды бойынша әр үй оларға ырым ... ... Бұл ... дiни ... бас қойған адамдардың сол жолдағы
адалдығын, ниетiнiң ... ... ... ... ... Осы жосық
арқылы барлық кiсiге iзгiлiк тәлiмiн ұсынады. Мұның адамгершiлiк тәрбиеге
қосатын ... мол. ... бола ... да жарапазан Қазан төңкерiсiнен кейiн
идеялық солақай ағымның қысымына ұшырады. Бұған дiни ... түрi ... ... ... ... ... ... қасиеттердi,
кiсiлiктi, қайырымдылықты, iзгiлiктi уағыздайды. Өлең адам бойындағы
парасатты, адалдықты, имандылықты ... ... ... салт-дәстүр қазыналарымызға мейлiнше ден
қойыла бастаған бұл күнде жарапазанды ... ... бiр ... ... ... тиiспiз.
Наурыздың үш күнге созылған тойының нәтижесiнен бiздер қазақтың барлық
өнерiн көрермендер алдында сарапқа салатынын байқадық.
Осындай мереке- ... ... ... ... ... тiршiлiгiне
байланысты туған. Солардың бiрi ең алғаш бие байлағанда ... ... той ... Онда ... ... ... мөлдiретер» - iшуге жиналған
жұрт тағы да ойын сауық өткiзедi.
Халықтың ... ... ... ... пен ... ... ... атаны дәрiптесе , ... ... өмiр ... ... қызықтау үшiн, жыл сайын сәуiр айында оған
арнап той жасап, ол ... ... деп ... ... қоныстанған сол «Сейiлдi» бүгiнгi дейiн
өткiзiпкеледi. « Сәуiр ...... ... ... ... ... осы
еңбек мерекесiне байланысты туған болса керек [73, 15 б.].
Алғашқы қымыз ашып бабына келгенде, ел «қымызмұрындық» бере ... ...... ... ... Қымызмұрындықты
Қазақстанның әр жерiнде әр түрлi атау ... Ұлы ... ... ... Орта жүзде (Орталық Қазақстан, Оңтүстiк-
шығыс Қазақстан) «бие ... ... ... Кiшi ... «Ақтөбе облысы»
«қымызмұрындық» (А-ЖМ: Жетiсу, 1986 ... ... 1988; ... 1988) [75, 210-211 бб.]. ... ... ... Қыс ... аңсап, сағынып шыққан ел қымызмұрындықты нағыз ... Бай ... ... ... ... қой, ендi ... сояды немесе қымыздың өзiне ғана шақырысады. Той ... ... ... ата Қамбар,
Әр тiлеудi құдай оңғар,
Биең көп болсын,
Қымызың мол болсын.
Бала-шағаң аман болсын,
Ағайының тату ... ... ... болсын,
Аллауакпар!» [75, 211 б. ].
(А-ЖМ. Орталық Қазақстан, 1988).
А. Тоқтабаевтың ... ... ... ... ... ... қымыз тойындағы баталар Жылқышы ата ... ... ... ... ата ...... ... пiрi
ғана емес, тұңғыш қымызды ашытушы. Ел жылқыны сауып алып, қой сүтiндей
пiсiрiп, ... ... ... ... ... ... ... оны халыққа үйретiптi – мыс. «Қымызмұрындық бергеннiң биесi қысыр
қалмайды» деген де сөз бар. ... ... ... ... ... ... iшкен және тағы бiр ерекшелiгi: басқа ойын-
тойларда болмайтын әйелдер күресi – ... ... ... ... ... ... Қазақстан, 1988). Әйелдер кимешектерiнiң етегiн белiне байлап,
сайланып күреске шыққан, бiрақ қыздарды күрестiрмеген. ... тек ... ... ... ... бұл ... не ... ұрғашыдан
басталады деген құнарлылық культiнен туындайды [75, 211 б. ... ... бала ... ... алмай жатқан бiр әйелдiң толғағы
жеңiл болсын деп, ауылдастары көршiлес ... ... ... ... тоқпақ жалды бiр ақ - қара бас айғырын алып келгенiн ... ... [75, 202 б.]. ... ... ... түспей қиналған
кезде табаннан жылқыны әкелiп, әйелдiң көкiрегiнен тұмсығын тигiздiргенiн
М.Ибрагимов де көрсетедi ... ... ... ... ... Вып. 2. СПб, 1910]. ... ... өз еңбегiнде немiс ғалымы
Шиле де айта келiп, табаннан жылқының зорын, көзi жарқырағанын таңдайтынын
мәлiмдейдi ... ... ... / ... и люди. СПб, 1879]:
“… При этом для ... ... и ... ... ... различные меры: так, приводят из ... ... с ... ... если ... не ... ... быстро водят в
ее в кибитку и ... ... к ... больной. Предпологается, что
нечистая сила испугается пучеглазой и покинет свою жертву» [75, 202 ... ... ... ... ... болған. ХIХ ғасырдың аяғында
Семей облысында өмiр сүрген Берiкбол бақсы ауруды емдеу үшiн немесе ... ... ... мен ... ... ... ... атын
шақырған.
«Ақтай, Ақтай, Ақтай келдi, құру-құру!
Ақ шағыр ат жақтай келдi, құру-құру!
Төккен терiн сатпай келдi, құру-құру!
Пәле дерттi таптай келдi, құру-құру!» [75, 202 ... ... ... ... ... киiз үйге сып етiп кiрiп келген ақ
боз ат ... ... ... ... екi аяғын салған. Бақсы бұл кезде:
«Минауй, минауй, жануар,
Жумсаки, жумсаки, жануар», -
деп дауысын ... ... ... ... ... жылқының аяғы тиген науқас ауырлықты сезбей, ... ... ... ... бастағандай қалыпқа келген [75, 203 б.].
Әкелiнетiн жылқы мiндеттi ... ... ... ... ... ... Ақ жал,
бота көз, шағыр көз, жал ... ... ... жарамды деп
есептелiнедi. Емдеу шаралары бiрнеше ... ... ... үй ... шауып өтедi, одан соң ... ... ... мама ... ... үйге кiргiзiп, толғата алмай жатқан ... ... ... ... ... әр ... ... қорғауда магиялық роль атқарады деп дұрыс қорытынды ... ... 1986; ... ... 1988) [75; 64]. ... ... ... болмайды», - дейдi қазақ мақалы.
Емшiлiк дәстүрiнде және ұлттық ойындарда бәдiк өлеңi үлкен рөл атқарған.
Негiзiнде бақсылар қазақтың ауыз ... ... ... ... ... тiстiң ауруын (құртын) өлеңмен шақыру, жылан шаққанда
өлеңмен емдеу, бқдiк айтысу, ... ... ... т.б. ... ... шаман дiнiнiң қалдығы. Өйткенi, қазақ арасына ислам дiнi тараған кезден
бастап «бәдiктiң» мән-мағынасы да өзгерiп, жын ... ... ... ... ... ... ... әдет бар. «Бәдiк» айтысында да осы
«көшiру» бар. Бiрақ бұл ... ... ... мағынасын өзгертiп
жастардың ойынына айналған. Нақтылап айтсақ, бұрын ел шаман дiнiне сенген
кезде «бәдiк» ауруды ... ... өлең ... ... бертiнде ауру
емдемей-ақ жастар «қыз, бозбалаң сауығы ретiнде бас қосып, «бәдiктi» ойын
барысында ... ... ... ... ғана ... ... ойын-сауықтық мазмұн берген. Сөйтiп адам ауырмай-ақ ... ... ... «бәдiк» айтысқан. Мысалы:
«Жiгiт:
Жемiр бәдiк дегенде, жемiр бәдiк,
Қу қыздардың шекесiн кемiр, бәдiк.
Семiз қыздың iшiне кiрiп кетiп,
Бүйрек майын же дағы семiр, ... ... ... ... ... бiлдiрмес текесiне.
Онан көшер жайыңды мен айтайын,
Бар да ... ... ... 32 ... ... ... ... айтыс-ойын қыз бен бозбаланың
жастық әзiлiне айналған.
«Уа, бәдiк, көшер болсаң молдаға көш,
Мойнына әшекейлеп тұмар тағар.
…болмаса көк ... ... ... ... шеге ... ... құрғыр,
Тасбақадан жығылып мойның сыңғыр,
Жардай болып алдында бәдiк жатыр …
«Көш» деп ... ... ма, ... құрғыр …» [99, 42 б.].
Малды шаққан жылан, бүйi, шаян, ... ... уын ... ... адам ... - ... жолмен қайтарған [75, 182
б.]. Арбау өлеңi қысқа, көбiне түсiнiксiз – ... әрi дәем ... ... жия, ... ... ... куле настан,
Дарындаву, миранду
Килюки, килю сасыр,
Бары була, бары Тула» [75, 182 б.]
Б. Хинаятұлы бойынша, арбауда қарақұрт, ... ... ... жыр соңы ... үрей туғызу мағынасындағы жолдарға ұласады. Жыр
соңында олардың керемет қарғыс күшiмен байланғаны, ... ... ... ... соң ... шаққан жердi тәуiп 3 түстi жiппен
байлап, кесеге құйылған суға қойдың құмалағын салады да, ... айта ... iшiне ... [99, 52-68 бб.]. ... ... ... кезде атын тауып
атаса, ауру iсiгi жеңiлдейдi және байлап түю ... ... ... ... уытты жылдам қайтарады деп есептейдi.
Бiздер бұған дейiн қазақтың төрт түлiк малының бiрi ... ... ... ... ... мереке-тойлардың қалай өтетiндiгi жайлы
тоқталсақ, ендiгi жерде, сол төрт түлiктiң бiрi, халықтың ... ... ... ... ... ... ... де қарастыралық. Мұндай
мереке- тойлардың бiрi –« күзем алу». Күзем алу мерекесi « ... ... « кiшi ... » ... ... де, ... той- ойын ... түрiнде
өтедi. « Күзем алып жатқан ауылдың сыртынан тыңдап тұрсақ ... ... ... ... ән ... бiреулерi айтысып жатқанын естисiң. Жүндi
шаңрақтан шығара көпiрте сабаған қйелдер киiздi ... и яки ... ... жон ... бiр ауыл мен екiншi ауылдың арасында ... ... де, ... ... ... киiз басуды бейнелейтiн өлеңдердi
айтады. «Қой басты, қой басты»-деп ... ... ... ... ... Сол еңбек процесiнде туған кейбiр халық ойындарын бүгiнгi ... ... та жүр. ... ... « Қыз Жiбек» пьесасында жүн
сабау, киiз басуды бейнелейтiн « ... биi» ... ... ... тәрбиелеудегi халық жырлары мен ұлт ойыншықтарына тоқталамыз. Бiр
жасқа дейiнгi нәрестенi ... « ... ... « ... ... және ... ... жырлары жатады т.б.
Бұның бәрi баланы жастан тәрбиелеу. Мысалы « ... ... ... ... ... Жақсы ниетiн еңбек сүйгiш те ... ... ... ойын көремiз. Ал саусақ санау жырларының тәрбиелiк
маңызы. Тiлi жаңа шығып келе ... ... ... ... ... ... ... жалпы жаттау қабілетiн т.б. дамытады.
Сонымен, қазақ ұлттық ойындарының динамикасы өзiнiң сан қырлығымен көге
түседi және оны ... үшiн ... ойын ... ... ... ... ойындық мәдениетiнiң субъектiлерi: бақсы, ақын, сал мен
серi
өЛТТЫІ ОЙЫНДАРДАұЫ Д°СТ¶Р
МЕН ЖАіАШЫЛДЫІ
Адам баласының мәдени мұраларында ... ... ... ... Ол ... бойы ... ... келе ғұрып-салт па, қуез-саз
ба, болмаса ... ойын ... ма ... бiр ... ... ... ... ынтымақтастықтың көшпелiлiк өмiр салты мен ... ... ... ... ... мәдениетiнiң иегерлерi мен
орындаушылары өзiнiң сан алуандығымен көзге ... ... ... ... ... типтердi болсын (Алдар көсе, қожанасыр, Тазша ... ... iшер, ... Көк ... т.т.), солай нақтылы мәдени
қаһарман-кейiпкерлердi (ақын, жырау, көрiпкел, сал, серi, асаба, бақсы
т.т.) атап ... ... Бiз осы ... ... ... ... ... табатын бақсы, сал мен серi феномендерiне арнаулы
тоқтамақпыз.
Халықтық таным-түсiнiк қандай пiшiнде ... сол ... ... ... ... ... көрсетiп тұрса, кейде мүлде байқалмайды.
Кейбiреулер дiни-мифтiк ұғымдар мен салт-дәстүрге надандық пен ... ... ... ... ... дiни сенiм мен түрлi ғұрыптар адамның табиғат
сырын түсiну жолындағы ... ... және бұл ... ... рационалдық стратегиясы қалыптаспаған жағдайда ... iске ... ... ... ... ... ... немесе шешуi болған, ... ... ... ... дүние бiтiмдерiмен ойнау түрiнде болуы да мүмкiн. Түрлi
себептер мен тылсым ... ... және ... ... болмысы
ұмытылып, тек ғұрыптық ойын көрiнiсi ғана қалған.
Ұлттық ойын субъектiлерi туралы сөз қозғағанда олардың ... әсер ... ... еркектердiң мамандандырылған одақтары және
салттық рәсiмдердi еске алған жөн. Олар ... ... ... ... түркi көшпелiлерiнде де болған. Мысал ретiнде қырғыздардағы «Бозо
жоро» топтық рәсiмi мен қазақ ... ... ... ... бұл ... Оңтүстiк Қазақстанда да орын алды деген мәлiметтер
келтiредi [75].
«Бозо жоро» ойыны көңiл көтерумен ... ... ... ... ... ... және өнiмдiлiк пен
шаруашылық магиясымен ... ... Бұл ... ... культтiң
қалдығы деп бағалауға да болады [57, 166 б.]. Күздi күнi ... ... 25-40 ... ... ... би, ерке ... есiк ағасы, кесе
құлы дегендердi сайлап алып, бiрнеше мес бозаны iшу ... ... тек ... ... ғана ... Ойын ... ерке бала неше түрлi әзiл-
қалжыны аралас өтiнiштер айтып ... және ... ... ... үшiн ... ... ... бұл ойынға қатысуға қатал тыйым
салынған. Ойынның мазмұны мен кейбiр ерекшелiктерi өзбектердегi зияфеттер
мен ғаштақтарға (әсiресе сұлу бала – бача ... ... ... ... б.]. ... ... және серне салттарында аталған
ойындарға кейбiр ұқсас рәсiмдер бар. ... ... ... ... талаптары басымдық танытады және оларды шүлен ... ... ... ... ... ... рәсiмдер деп бағалаған жөн.
Ислам дiнi нығайған сайын, ориастикалық салттар мен ойындардың өрiсi ... ... ... ... ... ... қатар, басқа
деңгейде болса да, әйелдердiң оқшауланған бiрлестiктерi де кездеседi. Оның
қазiргi ... ... ... ... ... ... ... Жас әйелдер мен
қыздар жайлауда ата-аналарынан келiсiм алып, жеке ... ... ... ... қатысуына рұқсат берiлмеген. Бастаңғыға қатысатын әйелдер
мал сойып. Түнi бойы күлкiлi ойындар ойнаған, көңiл көтерген. Бұл ... ... ... ... жеңiл қабылдауына, ынтымақтастыққа
себебiн тигiзген [57, 170 б.].
Қазақ халқының қалыптасуына байланысты, қазақ ... тән ... ... ... ... ... де орнықты. Бұл қалыптасқан
мәдениет өз ата-бабаларымыздың мәдени қазыналарын ... ... ... ... ... ... әлемi жөнiндегi түсiнiктерi, байырғы
қазақ күнтiзбесi, бай әдеби ... ... сан ... ... шығармалар,ұлттық ойындар, халық емшiлiгi, ... ... ... ... т.б. ... ... келе ... мәдениет куәлiктерi екенi анық ал абыздар, рәсiмдеушiлер, фольклор
туындыларын ... ... ... ... ... ... ... рухани мәдениет жетiстiктерiн жасаушылар
болды.
Қандай бiр өнер түрi болсын, ол ең ... ... өмiр ... ... үшiн, яғни ... негiзде пайда болды деймiз. Оның дамуына дiни
наным-сенiмдердiң де күштi ықпалы болғанын ғылым жоққа шығармайды. ... ... ... бұғазының адамдары елiн қорғаған ер сарбаздардың жаны
ол дүниеде басқаларға қарағанда әлдеқайда бақытты тiршiлiк құрады-мыс деп
түсiнген. ... ар ... ... ерлiкке ұмтылдыратын негiз жатыр.
Алғашқы қауым адамдары жандыны жансыз дүниеге, бiр құбылысты екiншi
құбылысқа ...... ... табынатын — тотемизм,
дүниенiң жаратылысы жақсылық пен зұлымдық күштерге тiкелей байланысты, бар
болмыс осы екi ... ... ... ... ... — дуализмдi, ауру,
iндеттi киенiң ... ... ... деген — шаманизмдi (бақсылықты)
тудырды. Осы культтiк дiни наным-сенiмдер ел iшiнде ... ... ... ... ... ... рәсiмдiк ойындарда айрықша
орын алған жқне көп таралған феномен – ... ... ... ғылыми
әдебиетке Х-Ш ғасырда енгенiмен, ол туралы айқын түсiнiк әлi ... ... ... әр ... ... ... Кейбiр зерттеушiлер
шаманизм дiн емес, себебi онда құдай туралы түсiнiк жоқ десе, басқалары оны
дiннiң ... ... деп ... Бұл ... ... бағалауда да
қарама-қарсы көзқарас бар. Кейбiреулер оны архаикалық ... ... ... ... бiр тобы ... ... түп бастауы
деп бағалайды [100, 410-412 бб.].
Шамандық дiндi жүйелi түрде, оны ... ... ... ... ... тұтастықта зерттеген ғалымдар Д. Банзаров, Ш.
Уәлиханов, Ә. Марғұлан, Е. Тұрсынов болды. ... ......... ... сүю, ... деген шексiз махаббат және
өлгендердiң рухын қастерлеу, аруағын ардақтау. …Шамандық сенiм табиғатқа
бас ... 50 б.]. ... ... ... де ... ... басқа тұрғыдан
бағалайды: «Шамандар аспан ... мен ... ... ... адамдары
ретiнде саналған. Шаман сиқырлық қасиеттермен қоса бiлiктi, ... ... ... ол ақын да, ... де, сқуегей және емшi,
сегiз қырлы бiр сырлы адам болған» [69, б.].
К.Ш. Шүлембаев бұл ... ... ... басты назар аударады:
«Шаманизм революцияға ... ... кең ... дiни ... ... ... Шаманизм анимизм мен магия элементтерi басым
«пұттық» дiндердiң күрделi ... [101, 52 б.] ... ... Ғ. ... ... ... не?» атты ... кездестiремiз.
Аталған автор шамандық пен бақсылықты әр ... үш ... ... құбылыс деп қарастырып, шамандық туралы былай дейдi: «шамандық
деген дiн жоқ, дүниедегi бар дiндердi жоғарыда ... ал ... ... ... ... қолдан жасалған түсiнiк» [102, 25 б.].
Шамандықты зерттеген қазақ ғалымдарының бiр тобы оны адамның виртуалдық,
тылсымдық дүниесiне әсер ... ... ... деп ... М.С.
Орынбековтың пiкiрiнше, бақсы адам мен әлем арасындағы ажыраған байланысты
ойын арқылы қалпына ... ... ... зiкiр салу практикасы
арқылы адам мен әлемдi бiрiктiрiп, сананың тұтасуына ықпал етедi. «Шаман
дүние түйсiнуiнiң ... бұл ... ... толымдылығы, үйлесiмдiлiгi,
кең ауқымдылығы болып табылады. Ал сырқат – адам мен дүние ... ... ... [103, 33 б.]. ... ... ... ойын ... адамға тiкелей әсер ете алуын көрсетедi:
«О құдайлар адамдарды жоймаңдар
Және бiзге қисық қарамаңдар!
О берекелi өктем Алтай1!
О құдайлар, менi ... ... ... ... ақ та ... және ... соқпақпен шығасыңдар
рақым етiңдер бiзге, қорғаңдар!
Балаларымен қарабастылардың
олардың ойындарын ойнаудан сақтаныңдар!
О қыздар өзендегi, албыстар,
Аралығында аяқтарының
Жер тесiгiне ұқсас саңлаулары ... ... жер ... ... бiздi ... қыздар өзендегi, адамдарға
Көрiнетiн тек кейiпiнде құбыжықтың
Ала қасқа басы тым жалтыраған, –
Мүмкiндiгiнше бiздi қорғаңдар!» [104, 18-48 бб. ... ... ... ... бұл пiкiрiн растайды, көптеген
жүйке ауруларының адамның табиғаттан, ... ... ... ... ... ... дәлелдеп отыр.
Шаманизм натурфилософиялық негiздегi әсерлене жүргiзiлетiн емшiлiк ойыны
практикасына жатады. Ол – рухани мәдениеттiң ... ... ... Осы ... ... ... бiр дерек келтiрейiк.
Мысалы, қазiр Алматы облысында бұратын қаңлы ... ... ... ... жынданып ауырған бiр жас келiншектi емдеу үшiн ... ... ойын ... сол ... ... жерде жатқан ауру
келiншектi аттың тұяғымен ... ... ... Қызылордалық бақсы
Беркiнбай-қалпе (Беркiнбай Бекниязов) қуелi жын-перiлерiн ... ... ... ... солардан бiлiп отыратын.
Тува қамдары да, көбiнесе, даңғыра қағып, сарын айтып, жындарын шақырып,
нендей ем қолдану керек екендiгiн ... ... ... ... ашық қара ханды үйде
Неше кiсi бар (бiлу) керек,
Оң жағында шарбақ iшiнде
Қызыл қаны төгiлгендер
Саны неше, жетi аққу, соны ... ...... ... кiсi iз ... ... кiсi ... ма көпiрден
Қыл, жез-қола көпiрден
Тiрi кiсi өтiп жатыр ма?» [105, 143-144 бб.]
/аударған Е. Тұрсынов/
Бақсының зiкiр салуы адамның тылсымдық дүниесiн оятуға бағытталған. ... ... ... пен ... ... ... iздеу. Бұл тәсiлдi бақсының
ойыны деп те қарастыруға болады. Бақсы ойыны кезiнде дүниенi жаратушы рөлiн
атқарды, ол айналады, ... ... ... оны ... ... арқылы жақсылық пен ... ... ... қасиеттердi
көшiредi, аластайды, қамап қояды. Бiрнеше бақсылық ... ... ... ... ... ... ... көргейсiң!
Ала алмасам, маған серт!
Жаза алмасаң, саған серт!
Атага бiткен Көк-Барақ,
Тiлiң тұр ма салақтап!?
Жал-кұйрығын тарайсың.
Кiндiгiнен қатасың,
Бауырыңнан жарайсың,
Әуеге қарап ұлисың,
Ненi ... ... ... ... ... ... ... қобызым,
Үйенкiнiң түбiнен,
Үйiрiп алган қобызым.
Жынды жиып күжiлдейсiң
Маған шаппа, дертке шап!
Шамырқанып шамдаңба,
Ақ тұйғыным бопам ай!
Томағаң сенiң күмiстен.
Аяқбауын жiбектен,
Екi де бiрдей ... ... ... ... ... киту сары ... [106]
[Сқбетқазы Ақатай материалдары].
Немесе Т. Бекхожина келтiрген қазақ бақсыларының сарындары:
«….Бау-бау бәлекейiң,
Тиген жерiң сiлекейiң.
Өкпе менен бауырдан,
Шеке ... ... ... ... ... ... ... зәрiңдi жаймай шық!» [106, 90-95 бб.].
Демек, бұл жолдар да бақсы ... ... ... келiп отыр.
Күйдi құмартып тыңдап отырған бүкiл аң, құс, өзен, т.с.с. – ... ... ... иелерi, бақсының күй тартып, сарын айтып шақыртқан жын-
перiлерi екендiгiн байқау қиын ... ... күй ... сарын айтқанда
шалғай жерлерде, өлiлер дүниесi мен жоғарғы ... ... ... ... ... мекендейтiн, тау-тастарда, өзен-суларда, орман-
шөлдерде тұратын «иелердi» жиналыңдар деп шақырады:
«Жер жүзiндегi әулие-ай,
Күн көзiндегi әулие-ай,
Мәшрүптегi әулие-ай,
Мағырыптағы әулие-ай…
Алдына дабыл төңкерген,
Артына сауыт ... ... ... не қылса еркi бар,
Алпыс екi нөкерiм,
Бермен қарай төңкерiл!
Көз бен белiм, көзелiм,
Бөтен емес өз елiм,
Тоқсан тоғыз машайық,
Бәрiнен ... ... ... Түктi Шашты Әзиз,
Шәмбiл белден су iшiп,
Қойқаптан әрi жерлерiң,
Жатырмысың, ерлерiм!»
[105, 156 б.; М. Ж. Көпеев ... ... ... ... ... ... ... сонда жерленген,
бұдан мың жылдан аса уақыт бұрын өмiр сүрсе де, ел ... ... ... ... ... сөзi мен ... халық аузында қалған дара
тұлға - Қорқыт баба. Қорқыт мифтiк аңыздар бойынша, бақсы, әншi, ... ... ... Сыр өңiрiнде тараған аңызға сүйенсек, шайтанның
тiлiн ... ол ... сөзi ... қай ... ... ... керектiгiн,
қайсысынан бубендi жасайтындығын бiлiп, сиқырлы қобыз жасаған.
Бақсылық - тұқым қуалайтын қасиет. Бақсылық ... ... ... ... рух ... бiр бақсының немересi немесе
шөбересiне келiп: «Бақсылық өнердi жалғастырасың, болмаса өз ... ... қиын ... ... ... деп ескертетiн көрiнедi.
Қазақ бақсыларының соңғыларының бiрi - 1909 жылы ... ... Ақсу ... ... ... атты жерiнде дүниеге келiп, 1977
жылы қайтыс болған Бекнизұлы Беркiнбай қалпе.
Беркiнбай ... - ... ... ... ... ... өзiнде ел iшiнде
әулие, аруақты болып танылып, емшiлiк, бақсылық қасиеттерiмен аты белгiлi
болған, халық жадында ұзақ ... ... ... ... ... ... ... тамыр ұстап, кетпенмен ұшық жасау, сары
майға дем салып беру ... ... ... ... ... ... ең бiр таңқаларлығы- кетпенмен ұшықтау едi. Бұл тәсiлдi әкем ... ... су ... оны ... ... бiр ... ... кетпеннiң басын салады, су қайнап, кетпен қызғанда оны жалаңаш қолымен
оттан алып, ыстық суды ауызбен ұрттап, кетпенге ... отты ... ... ... ... Iске кiрiспес бұрын адамдарға қорықпас үшiн
көзiн жұмып ... ... суды ... сипамау ескертiлетiн. Мұны елемей,
бетке шашыраған суды қолмен сипап қалған кiсi күйiп қалатын. Бұл ұшықтау,
негiзiнен, қояншық ... ... ... ... кiсiлерге, бала
көтермеген әйелдерге ... ... ... ... ... [75, 147 б.]. ... қобыз тартып, халықты ұйытып, бiрiншi -
экстазға ену немесе ауруды да, өзiн де ... ... - ... ... ... ... өткiзетiн. Бақсылықтың ХVIII ғасырға дейiнгi әдет-
тәсiлдерi толық сақталғанымен, ХХ ғасырда Қызылорда облысы территориясында
өмiр сүрген ... ... бар ... ... ойнау, зiкiр салу,
қамшымен сабау, қылышпен кесу, мылтықпен ату, кетпенмен ұшықтау, т.б. ... ... ... ... ауылының тұрғыны Айнаш Нұрғалиева бақсылық
ойын туралы қызықты ... ... Оның ... ... Смайылұлы ауырып келген
адамды қобыздың үнiмен емдейдi екен. Қызының айтуынша, әкесi үйiне ауру-
сырқаудың келе ... ... ала бiлiп ... ... ... қобыз
тартқан кездерi көздерi шақшиып, түсi қызарып, қыза-қыза отырған жерiнен
жылжып кететiн. Қобыздың үнi ... ... ... ... ... ... өзi бiреудi шақырғандай жағдайда болатын. Әкем қобыз
тартып, балтамен ... ... ... емдейтiн едi. Үлкен балтамен
тарсылдатып ұрғанда, көкiрегi жарылып кетер ме екен деп ... ... ... ... ... халық емдейтiн тәуiп болған. Қобызды сол кiсi
ұстаған тәрiздi. Оған қалай келгенiн бiлмеймiн. Әкем көп ... ... ... тыңдадым ба, бiлмеймiн, Асқар атамыздың ... ... ... ... ... ... ... ол кiсi де әкем секiлдi
қобызды мола басынан, көмiлiп жатқан жерiнен қазып алған болуы ... ... әкем ... ... ... атамыз енiп: «Түркiстан немесе
Жаңақорған ... ... ... басында көмулi тұрған қобызды ал
да, соны ұста»,- деп аян берiп, ол ... ... ... ақ ... ... қай ... ... жатқанына дейiн айтады. Алдында қобызды
үлкен ағасы ... ... ендi ... ... ... мән бермеген көрiнедi.
Аян бергеннен кейiн де «мен әлi ... деп, 2 жыл ... ... ... iстей алмай, бiр табандап жатып қалады. Сонда аруақтар тағы түсiне
енiп: “Я ... я ... ... Ұстамасаң болмайды, ұстайсың»,- дейдi.
Әкем Жамантай деген ағасына барып, жылап-еңiреп осы түстi айтады. Ол кiсi
ұста деп ақыл ... Әкем ... ... жолдармен моланы iздеп барып,
түсiнде көрген жерi-құлап қалған төртқұлақ жанынан, құмның арасынан қобызды
қазып алып келедi. Онда да бiр ... ... ... ... ... кейiн
ғана қобызды iздеген екен. Ағасы Жамантай көзi ... ... ... кетсе
болды деп, бiр малын сойып, құдайы садақа берiп, әкемдi осы жолға түсiредi,-
дедi бұл ... ... ... ұл жоқ, 3 қыз бар. Осы Айнаш деген
қызына әкесi:» Қызым, басқалардан гөрi ... ... мына ... ... ... Төрге iлiп қой, шешең өлген соң қобызды ... ... ... ... ... ... [75, 149 б.],- деп ... еткен.
Адамда индивидуальды көмескi санамен қатар ұжымдық көмескi сана
болатындығын ... ... ... ... сана ... ... архивi тәрiздi. Алайда, архетиптер адам санасына сыналай енiп, ... оның ... ... адам ... ... Ал бақсы болса
көмескi санадан ығыстырып ... емшi, ... ... айтсақ мәдени
мұраның тұтастығын жеке адам санасы ... ... ... тұлға.
Бақсы емдегенде, кесiрлiкке қарсы белсендi күреске шығады:
«Атаңа нәлет су перi!
Сумаңдаған қу ... ... жерi у ... ... кет, ... ... қадай салайын,
Қызыл қанға малайын!
Үрейiңді алайын,
Жер түбiне жет перi!
Жындарым қаптап келедi,
Көрсетейiн тепкiнi,
Басыма шауып сен, жаумыз,
Түбiме кеп пе ең ... ... ... ... ... ... медет сұрайын,
Көрде жатқан әкемнiң
Қу басымен ұрайын,
Жаныңды қылдай қылайын
Қыл бұраумен бұрайын,
Сақалыңды бiр талдап,
Шыңғыртып тұрып жұлайын,
Жындарымды жабайын,
Үркiтейiн, жарайын.
Нөгерлерiм ... ... ... ... ... сенiң төнейiн,
Басқа орнасаң, баспенен
Сыбағаңды берейiн,
Кетпегенiң көрейiн!
Жеңе алмасам сен жауды,
Үзе алмасам бұғауды,
Қор боп бүйтiп жүргенше,
Итшiлеп өмiр сүргенше,
Қадалсын пышақ қарныма,
Бiржолата өлейiн!»
[107, 55-56 ... ... ... ... ... ... ... зiкiр салардың
алдында рухтарын көмекке шақырады. Көңiл аударатын тағы бiр нәрсе шамандық
тұқымқуалаушылық, ... ... ... мұраланады. Барлық шамандар өз
әулетiнде, ата-бабаларының бiрiнде осындай қасиет болғандығын айтады.
Салт әдет-ғұрыптық ритуалдары мен бата, ... ... туу ... сол ... ... әсер етiп, өзiне қажеттi, керектi құбылысты
болдыру ... ... Мал ... халқымыздың санасына сол малының
кейпiмен ... ... ... ... сiңген сенiм өз жемiсiнiң
тамырын терең жая түседi. Бақсының ... ... ... ыңырана
боздаған мұңды үнi адамның ойын ... ... ... сарынына үйiрiп,
тiлеуiн қоздырады. Ауырған адамның денесiндегi сырқатты арбау арқылы қуып
шығу әдетi дүние жүзiндегi көптеген ... ... Бұл ... ... мен Америка үндiстерiнде кең етек алған, күнi бүгiнге дейiн
сақталған рәсiм. ... ... ... да ... Әр ... сөз бар. Оны ем жасайтын тәуiптер ғана емес, жай кемпiрлер ... ... ... ... ... тұрғындары қатты қадiрлейтiн, кей-кейде қорыққанынан ... бiрi, ... ... Олар көбiне науқастарды емдеуге
шақырылады, ... ... ... ... әр түрлi көзбайлағыш
өнерлер де көрсетедi. Ол келген кезде киiз үйге ... да көп кiсi ... ... ... ... билеп, ойнауы жындармен тiлдесуi,
пышақпен шебер өнер көрсете алуы, сондай-ақ бiраз ... ... ... бiлетiндiгi әр нқрсеге сенгiш кедей-кепшiктер ... ... ... ... жұмдырады.
Бақсылықтың қонуы мен ойынның өтуi де құпия құбылыс. Ол ойынды сырқаты
бар адамның үйiнде өткiзедi. Әр бақсының өзiне тән ... ... бола ... да, ... ойындары тұрақты қағидаларға бағындырылып,
ортақ желi, ұқсас iс-әрекеттер ... ... ... ... басым
екенiн көремiз. Тек әр бақсы өзiнiң ... ... қиял ... ... ... ... ... шақырады.
Бақсылардың атақтысы Бағаналылық Қойлыбай бiр үлкен бәйгеге қобызын
қосып, жарыс басталатын ... ... ала бiр ... ... ... келе жатқандардың шаңы көрiнгенде, Қойлыбай қолына қылышын ... ... ... ... ... Кенет бәйге аттары кеткен жақтан қатты
дауыл ... ... ... жел соғады. Көп ұзамай ... ... ... ... ... ал бәрiнiң алдында сексеуiлдi сүйреткен
Қойлыбайдың ... келе ... ... ... мен ... жел Қойлыбайдың
Көкаман атты жынының күшi едi. Өстiп Қойлыбай бас бәйгенi алыпты [108, ... ... ... ... мына ... ... ... науқас адам
жатқан үйге халықты жинайды да, ымырт үйiрiлiп, қас қарайған кезде, киiз ... ... ... ... ... ... тартып сарнайды. Бақсының
айтуынша, мұның олай ... ... ... ... ... ... жындарды жәрдемге шақыру. Бiраз сарнағаннан кейiн, бақсы орнынан атып
тұрып, үй iшiнде ... ... ... ... ... ... алартып, өзiмен өзi жүгiрiп жүрiп сарнайды. Осы кезде ол
есiнен танып, ... не ... соны ... ... ... көп емдеген немесе босану кезiндегi қиналу,
не болмаса босану кезiндегi нәресте ... ... ... ... ... мысалы қазақ даласының шығысындағы Қайырхан ... ... ... ... ... бай ... жас әйелi (тоқалы) бала
көтере алмай емшi, молданын емiнен нәтиже ... соң, ... ... Бақсы ауылдың шетiне өзiне арнап ақ үй тiккiзедi. Үш күн ... ... да, ... күнi жас келiншектi алып келуге бұйырады. Күн
бата бақсы өз ... ... ... ... ... ... қолға алып,
өлең түрiнде зiкiр сала бастайды. Аузынан ақ көпiрiк ... ... ... арқанды алып оны әйелдiң белiне ... тағы да ... ... соң ол ... алып отқа ... емiн ... Бақсылар, туралы
деректер өте көп. Мұнан көретiнiмiз ойын адамнын бүкiл өмiр бойында бiрге
жүредi [75,28 б].
Ойын ... ... ... ... ... дәстүрдiң
тарихы қандай? Осы сұрауға жауап беру үшiн бiздiң арғы ата-бабаларымыздың
(хүндердiң, ... ... т.б.) ... орын ... ... ... ... танысып өткенiмiз жөн сияқты. Ырыми құпия
одақтар - ежелгi ... ... зиян ... ... ... түрде
атқару мақсатымен құрған ұйымдары. Осы одақтардың ... ... - ... ... ... ... ... байқататын құбылыс.
Жүзбасов Қ. сал-серiлердi құпия одақтардан шығарады. Оның ... ... ... ... ырыми құпия одақтар құрылған едi. Бұны
алғашқы қауымдық ... ... ... ... деп есептеген жөн.
Өйткенi құпия одақтар жаңа қалыптаса ... ... ... қол ... функиясын атқара бастаған. Сол ... ... ... ... пайда болып, олар тiптi дағдыға
айналды, сонымен қатар актерлiк элементтерде бой ... ... ... ... құбыжық серiлер киiп атқару салтқа айналған, өзге
адамдардың киiм ... ... ... басқа үлгiлер бойынша тiгiлген
киiм кию дағдыға, бiзше модаға ұласқан. Жұрт алдында ерекше көзге ... ... ... [109, 13 ... келiп ырыми мақсатта орындалған рәсiмдер мен бишiлер тобы бiрте-
бiрте ... ... ... ... ... ... элементтерiнiң
негiзi қаланған. Сол кездерде басқа этностардың ешқайсысында ... ... ... үлгiлердi таратушы ретiнде орын алған «сал-серiлiк»
тип пайда болу кезеңi сол құпия ... ... ... ... ... ... ... бiр топ өнерпаз «нөкерлерiн» ерте жүрiп, ... ... бұл ... одақтан қалған бiрлесе, топталып жүру ... ... ... киiмi өзге ... ... ... кең болған,
әсiресе, кең балақты шалбар киген. Сал-серiлер бiр орында ... ... ... ел ... өнер көрсеткен. Әр салдың қасында ақын, балуан,
серiлер, өлеңшiлер, домбырашылар ерiп жүрген. Ат басын ... үйге ... ... кiрмеген. Ауыл қыздары қолдарымен көтерiп әкеп ... ... екен [109, 13 ... ... өз ... арнаулы зерттеген Тұрсынов Е.
тайпааралық соғыстар арқасында байлығы жағынан өзге ... ... ... ... ... ... ... құпия одақтар
арқылы ру, тайпа, тiптi тайпалық одақ ... өз ... ... ... ... ... дейдi [47, 5 тарау].
Құпия одақтар осы жаңа қалыптаса бастаған ... ... ... ... ... ... табылатын. Құпия одақтардың әлсiреп, ыдырауы
процесi таптық қоғамның қалыптасу процесiмен өзге ... тiптi ... ... тыйым салынған тағамдарды күнделiктi ас етiп iшуге жқне
жай ... ұят деп ... ... ... ... ... «Ол
салдың өзiнiң үстiне киген киiмi – ... ... ... киедi екен. Егер ол
киген киiмдi халық кисе, оны кимей, қарақұрым киiздi киiм қылып ... ... ... нәрседен астар қылып, және де киген киiмдерi сондай кең
болады екен: шалбардың бiр ... бiр кiсi кiрiп ... ... (ҚазССР
ұылым академиясы М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер ... ... п.120, ... ... сал туралы «Ал үстiндегi киiсi
сол кездегi ... ... тiптi ... ... Кең ... ... дөңгелек етектi оқалы камзол, сыртында көкала қаптал шапан, бастына
үкiлi құндыз бөрiк, үкiсi бұлғақ-бұлғақ ... ... сол ... ... жалпы редакциясын басқарған Е.Ысмайлов. Алматы,
1967). Той-думандарда салдар жұрттан ерекшеленiп, шынтақтап, ... ... ... ... ... полинезиялық ареоилермен салыстырады.
Ареоилердiң тұрақты қоныстары болмаған, ... өмiрi ел ... ... ... ... ... үшiн арнаулы үйлер салғысатын, әр
ауыл адамдары ареоилердi қарсы алып, қонақ жайлықпен күтудi, күш бiрiктiрiп
той-думанның ... ... ... ... деп ... қолы бос ... бәрiн ареоилер ойын-сауықпен өткiзетiн. Ареоилер
одақ мүшелiгiнде жоқ ру, тайпа көсемдерiнен де ... ... ... биiк «нағыз ақсүйектер» болып есептелiнентiн. Сондықтан ареоидiң
бармағының ұшын жұмысқа тигiзуiнiң өзi ұят ... Бұл ... ... әдет-салттарынан да байқалады. Ареоилер жөнiнде мына
кiтапта көп мағлұмат алуға болады: Луомала К. Голос ... ... и ... М.: ... 1976. Қазақ салына келсек: «Сал тамам жұрттың
бәрiне ... ... ... Оған ... ... жол ... екен» (Ә-ИҚҚ,
п.120). Салдардың келуiн жұрт асыға күтетiн, оларды қуана ... ... ... Салдар бiр жерде тұрақтамай, ел кезiп жүретiн [110, 14
б.].
Қазақ салдары да жалғыз жүрмейтiн. Әр салдың ... ... ... ... ... ерiп жүретiн. Ареоилердiң фанаунаулары
сияқты, олар да салдармен бiрге өнер ... ... ... жоқ ... олар бүкiл уақытын той думандатуға жұмсайтын. Ал, қазақ
салдарының соғыс ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... бертiнгi салдар бағзыдағы құпия одақтардан баяғыда-ақ қол ... ... ... ... едi. ... ... ... әскери тiршiлiкпен
айналысқан секiлдi. Мәселен Ә. Диваевқа салдар туралы әңгiмелеп берген
кiсiнiң айтуына қарағанда, ... ... ... ... адамдар оған: «Сал,
ойыныңды көрсет, алдыңнан қыз таянды, артыңнан жау таянды», - деп ... ... ... ... бiр ... ... ... қскери
тiршiлiк еткендiктерiн және бос уақытын ойын – сауықпен, қыз-келiншектермен
әзiлдесiп, қалжыңдасумен өткiзген деп ... ... ... ... өзгелерге қарағанда бiр табан жақындау тұрғандығы байқалады:
«Бұрынғы … уақытта сал деген ... ... Оның iсi сол: бiр бай ... жiгiт – ... ертiп, сейiлшiл болады екен, мұның iздегенi қыз? Одан
басқа iсi жоқ… «Сал, ойыныңды ... ... қыз ... ... ... ... аты ... жерге салып шабады. Жарты ... ... ... ... ... басын иiп, тәжiм қылады екен… Ол салдар
жiгiт-желеңiмен бiр үйдiң қасына ... ... ... ... ... ... ... сүйеп, көптесiп, көтермелесiп, үйге алып кiргiзедi.
Сол уақытта салдың балағынан, қалтасынан, қойнына тақа ... шәйi ... ... ... екен; оны қыз-келiншектер жиып-терiп алады екен… Ол
салдар бiреу бiр нқрсесiн сұраса, бермей қоймайды екен, ... ... ... болады екен. Ауылдағы қатын-қыздар ... я ... ... я ... алып қалады екен… Ертең жүргенде,
ауылдың барлық қыздары атқа мiнiп, шығарып салады, алдағы ауылға ... ... қызы да атқа мiнiп ... ... ... ... ... поэзиясында махаббат лирикасы негiзгi орын алады. Мысалы,
Бiржан өлеңдерiнiң 1967 жылы басылып шыққан ең ... ... ... ... ... 23-i махаббат тақырыбына арналған, 9-да махаббат, сауық-
сайран ... ... ... сал, 1967). ... себебiн бұрынғы
салдардың қыз-келiншектермен қалжыңдасып, ... құру ... ... ... Бұл ... ... да ... оның:
«Мен өзiм Жетiсуға барып қайттым,
Манабын жақсылардың көрiп қайттым.
Қыздары Жетiсудың сұлу екен,
Жиғаным-тергенiмдi берiп қайттым»,- деген өлеңiнен ... ... ... ... ... үйге өз ... жер ... кiрмеген, ауыл қыздары оларды
қолдана көтерiп, үйге кiргiзетiн. «Тамақты өзi ... ... ... ... ... ... сұйық тамақ болса, қыздардың бiр ... ... ... бiрi ... ... ... ... (Екiншi бiр) ауыл
сыртына барып, құлағанда қыздар келiп, тұрғызып алмаса, еш орнынан тұрмайды
екен» (Ә-ИҚҚ, п.120). Ә.Диваевқа салдар туралы әңгiмелеп ... кiсi ... сал ... ... бетi-қолын өзi жумайтын, ауылдың қыздары келiп,
биенiң сүтiмен жуғызып беретiн дегендi де ... ... ... ... ... ... тiсiне ерiп тiршiлiк құрған
заманда жұртты аталы сөзiмен ауызына қаратқан, арқалы әнiмен құлақ құрышын
қондырған елден ерекше бiр серi жiгiт ... ... ... ... ... ... қырық құлаш шайымен буынып, атынын аяғын кәрiс
жiбекпен ... ... ... елге қызық керек, жүрген жерi ойын-той, ән
мен күй, көңiл ашар аталы сұхбат болған соң, серi ... ... ... сүйетiп, қыз қолынан қымыз iшкiзедi дейдi. Ол келген ауылда ... ... ... ... ... ... ... көңiлiндегi
мұнды сейiлтiп, көкiректерiне жыр толтырып кеткендей болса керек. Мұндайда
ауылдың ... ... кәрi ... риза ... ңөл туса ... тусын, сегiз
қырлы бiр сырлы серi ... ... ... деп сүйсiнедi екен. Үлкен-
кiшiнi, кәрi-жасты сүйсiнткен жанға ... ... ... ... емес пе ... бiр ... ауылдың жаңа ер жете ... бәрi әлгi серi ... ... ерiп ... Көптi көрген
қарттар ақыл айтып: «Ау, бәрiн бiрдей тойшы болсаң жын боларсың, ... ... ... құл ... бiрiн ... бiрiн ... болсан бұл
боларсын, елiктеп-солықтап серiлiк құрғанша елдiң iргесiнен табылар кәсiпке
мойын бұрғандарын жөн» [110, 28 б.] ... ... ... ... ... жас ... Қ. Бiржан сал қасына ... екi ... жiгiт ... ... басы ... ... ... нарларға теңдеп, кейде
арбаға тиеп, өздерiмен бiрге ала жүрген, ... ... да ... ... ... [111, 15 б.]. Ол ... жылдар аралығында үздiксiз салдық-
серiлiк құрып, өмiрiнiң көбiн сауық-сайранмен өткiзiп, үй ... ... ... ... да, ағаларындай ауқатты емес.
Бiржан серi кедей шаруа болыпты. Қожағұлұлы ... ... ... да ... ала ... ел аралап, саолық-серiлiк құрып, түрлi
өнер көрсетiп, жұрттан алған ақшалай, киiмдей, маталай, малдай ... сал сол өз ... ... ... екi серi жiгiтке тең бөлiп беретiн
болған. Өз үйiне деп қыстық соғым алады екен де, артылып қалған мал, ... ... ... ... ... үлестiрiп
жiберетiн болған.
Бiржан сал, өзiнiң атақты ұстазы Сегiз серi өнерпазға арнап қырық бес
жоқтау ... ... бес ... ... бiрi. Ол өзiнiң ардақты да қадiрлi
ұстазы Сегiз серiге арнап ... ... ... ... дейдi:
«Сегiздей асыл адам жаралмайды,
Халқына болып өткен тым жағдайлы.
Керейден жүз мың әйел ұл ... ... ... серi бола алмайды» [111, 15 б.].
Бiрде ерке қыз Ақылима сұлу алтыбақандағы әткеншекте бiрге тербелiп өлең
айтуға ... ... ... ... ... Қожағұлұлы әуелi өзiнен
жасы едәуiр кiшi қызбен алтыбақанда тербелудi өзiне лайықсыз ... ... ... ... көпшiлiк Ақылиманың тiлегiн қостап, ... соң, ... ақын ... ... ... Бiржан сынды
балуан ақынға ғашық болады, ол өз ойын серiге ашық айтқан соң, ... мен ... сол ... ... қосылу туралы уәде байласады. Бiржан
серi елiне қайтар кезде алып ... ... ... Ақылимаға келiсiм бередi.
Ахмет төренiң ауылындағы келiн түсiрiлген тойға арнап, алты қанат, сегiз
қанат үйлер ... ... Сол ... ... ақ үйлердiң бiрiнде отырып, қыз-
бозбалалар «Хан жақсы» ойынын ойнаған шақта да Ақылима ... ... ... қосылып ән шырқайды.
Атақты сал Ақылимаға арнап, өзiнiң әйгiлi әндерiнiң бiрi «Ақылимаш» әнiн
шығарады
«Ақылимаш көңiл ашар шай секiлдi,
Арда емген ... ... тай ... ... төре қызы,
Аспанда жарқыраған ай секiлдi.
Аузында отыз тiсiң тiзiлiп тұр,
Аш белiң құмырсқадай үзiлiп тұр.
“Қолыма қашан менiң түседiң,- деп,
Сал ... сiздi ... ... тұр» [111, 14 ... ... ... ақындарының лирикалық шығармашылығына және өлең-жыр
үлгiлерiн орындау шеберлiгiне тән ... ... сал, ... ... ... ... белгiлi. Мысалы, жастық шақтың қызығы,
сауық-сайран, махаббат сарындары өз дамуын сал, серiлер ... ... ... ақындары репертуарынан орын алды; Кенен Әзiрбаев, ... ... ... Бiсмiлдә Балабеков секiлдi халық әншiлерiнiң
орындаушылық ... де сал, ... ... iздерiн байқау қиын емес
[110, 54 б.].
Тұрсынов Е. ... ... ... ... ... дейдi.
Бертiндегi салдың негiзгi қасиетi – ақындығы. Бiзге белгiлi, ... ... ... бәрi де ... ақын едi. Сонымен қатар олар асқан
әншi болатын. «Бiржанның дауысы он-он бес шақырым жерде ... ... ... ... ... едi… ... ... зор дауысты
естiгемiз жоқ, ақырын шырқағанда аспан асты, жер үстi қалтырағандай жер-тау
қозғалып, көл шайқалғандай ... едiң; ... ... ... ... ... iлулi ... поднос, от басындағы құман-легендер ... ... едi»; ... ... ... естiлгенде, мал сауып
отырғандар сауынын қоя қойып, малдарын исiндiрiп ... едiң. ... ... адамдардың пiкiрi, мiне, осындай» [110, 14 б.].
Ақыншылығы мен әншiлiгiнiң үстiне, салдар тамаша актер, ойыншы ... ... ... ... ... музыкалық драмалық
өнер қабысқандығын, салдар әрi ақын, әрi күйшi-домбырашы, әрi фокусшы, әрi
жонглер, әрi ... әншi, ойын ... ... ... ... ... ... 1956) [47, 195 б.].
Бiржанды көзiмен көрген кiсiлер Бiржанның әндi жай ғана айтпай, неше
түрлi етiп ... ... ... әр ... ... ... «…Шырқап ән салғанда тамағы, кеңiрдегi iсiнiп толып,
бас терiсi, бет-ауыздары тегiс өзгерiп басында да ... бiр ... ... ... ... жүретiндей көрiнетiн»; «Сал әнiн төмен
бастап, көтеретiн жерiне келгенде, ... ... өзi де ... ... ... соң ... қайта келiп отырушы едi» (Бiржан сал,
175, ... неше ... ... ... ... ... қымбат киiм,
мiнген аты да неше түрлi ... ... ... мыс» (Ә-ИҚҚ, п. 120).
Ағашаяқ тамаша ақын, әншi ... ... ... басқыш жасап, жиналған
жұртқа ойын көрсетiп жүрдi. Шашубайды өз көзiмен көрген Әбенов Боранқұл
деген ... ... ... ... ... үстiмен қоянша
жорғалағанда қонақтардың алдына қойылған түрлi ыдыс-аяғын тигiзбейтiн. Оның
және бiр өнерi болған. 20-жылдары машинамен ... бара ... ақша ... ... ... ... ... Шашубай бiр
қолымен өз бетiн қағып ... ... бет ... ... ... ... Не ... бiлмей сасып қалған шофер жалт бұрылып, орнына қайтыпты
да, машинасын жүргiзiп, кете берiптi [110, 14 ... ... және ... ... қатар айтылады. Кейде салды «серi»,
серiнi «сал» деп атай бередi. Жай ... ... сал, ... ... ... екi ... бiр-бiрiнен қонысы аулақ атаулар деп есептемегенге ұқсайды.
Мысалы, Бiржан сал бiр ... «Сiз ... ... пе ... ... ... деп ... Бiржанның шөбересiнiң келiнi, Рахия деген кiсiнiң сөзiне
қарағанда, Бiржанның жұбайы Әпiш ... ... деп ... ... сал, ... ... ... мұрасы» деген кiтабында мынадай әңгiме келтiредi.
Бiр күнi ... сал ... бiр ... үйiне келiп сусын сұрайды.
Үйде отырған қыз оған саптыаяққа құйылған қара көже ұсынады. ... ... ... ернiн де тигiзбей, қызға аяқты қайтара бередi. Қыз ... ... асы жая мен ... нақ ... ... сал.
Дәмнен үлкен дүниеде ешнәрсе жоқ,
Көжеге кекiреймей ернiндi мал!- дептi.
Сонда Бiржан ұялып қап:
Жетедi тоқсан ... ... ... ... ... серiң,
Қарындас айтқан сөзiң өтiп кеттi,
көжеңдi басып-басып әпкел берi!», - деп толтырып ... ... ... ... ... екен ... ... мұрасы. Алматы, 1974, 111-бет).
Ақан серi өзiнiң ... ... ... ... ... ... ... қолданады:
«Серiнiң ел сүйетiн қылығы бар,
Сөзiмдi қор қыламын саған неге?
Домбыра, насыбаймен- ер сипаты,
Салдарға ... ... ... айтысқан Тезекбай:
Салдықпен сайран құрып жүргенiнде,
Иемденiп жүр дейдi ғой жын мен перiң,-
десе, Смағұл:
Қадiрлеп айтқан өлең, қағаз жаздым,
баласы ... Ақан ... ... серi ... ... ... Х.Тiлеубаев пен
Е.Байболов. Редакциясын басқарған Ә.Тәжiбаев. Алматы, 1963, 218, 223, ... [110, 14 ... ... ... серiлердi салдардан айыратын екi-ақ нәрсе бар:
бiрiншiден, серiлердiң жүрiс-тұрыстарында көзге ерсi ... ... ... ... ... ... ... ақындық,
сыпайгершiлiк бiр жерден тоғысатын. Ерсi мiнез көрсету серiлерде болмайтын.
Киiмдерiнiң етек-жеңi жинақы, ерсiлiктен тiптi аулақ болатын, әрi ... әрi ... көз ... әрi сымбатты, көз жанарын қандыратын
үлгiмен ... ... ... ... ... аз болатын.
Серiлер лирикалық әндер, мақтау өлеңдерiн ... ... ... Ойын ... ... көрсету, күреске түсу, өлең айтқанда актерлiк
қимылдар жасау серiлерде жоқ. Өлең айтқан серiнiң қимылдары ... ... ... ... ... сезiлетiн.
Серiлер шығармашылығының негiзгi бағдары, тақырыптары, функциялары
салдар шығармашылығына ұқсайтын. ... ... ... ... ... ... ырым-салттарды атқарысуға басшылық етпеген. ... ... ... поэзиясының негiзгi саласы - богема лирикасы,
негiзгi сарындар- богема сарындары. [47, 193- 201 ... ... ... өкiлi - ... Ақан серi ... ... ... тобына жақын. Оның серiлерден айырмашылығы киiмiнiң
кейбiр ерекшелiктерi мен өлең ... ... ... ... ... айырмашылық емес, түр айырмашылығы ғана. Осыған және салдар мен
серiлер ... ... ... ... келтiрiлген
фактiлерге қарап, серiлердi сал типiнiң дамуы нәтижесiнде дүниеге келген
жаңа түрi деп ... ... ... ... ХIХ ... ... түр ... ғана кейбiр элементтерiн сақтап ... ... жаңа ... ... ... ... тобына жататын Ақан
сияқты өнер ... ... ... осы ... «сал», «серi» деген
ұғымдардың бiр тектес ұғымдар есебiнде ... ... сал, ... мен ... тығыз iшкi байланыстылығына қарағанда,
серiлер- сал типiнiң негiзiнде өткен ғасырда ... өнер ... түрi деп ... ... секiлдi. Генезисi жағынан алғанда, серiлер
ыдырай бастаған құпия одақ мүшелерiнiң соңында жүрiп, олардың ойындары мен
билерiне қатысқан ... ... ... ... ... ... жүрiс-тұрыстары мен репертуарларында салдарды спецификалық түрде
ерекшелендiретiн элементтер жоқ. Алайда, салдар шығармаларына тән негiзгi
сарындар- богема сарындары- өз ... ... ... ... ... ... ... революциядан кейiнгi ақындар өнерiнде де сақталып
келедi. Шашубайларды былай қойғанның өзiнде, салдарға тән ... ... Иса ... өлең айту мәнерiнде, терме ... ... ... өлең ... ... ... ... айналып
шығуынан анық бой көрсеткен. Серiлерге ... ... ... ... та ... жақын. Бiрiншiден, Кенен - лирик, екiншiден, өлең айтудағы кейбiр
қимылдары, жүрiс-тұрысы, киiм киiсi Кенен ... ... ... ... ... ... ақындарының репертуары мен өлең мәнерiнде
серiлер дәстүрi өзiнiң жаңа сападағы дамуын тауып отырған сияқты [110, ... Қ. ... тән ... - ақындық, әрi әншiлiк дейдi [109, 35 б.].
Мәселен, Бiржан, Әздембай, Шашубай, Әсет сияқты салдардың бәрi де ... ... ... ... олар асқан әншiлiгiн де ... ... ... ... ... үнi зор, ... асқақ, қозы-көш
жерден естiлетiндей болған. «Алты қырды» астың ежелгi көшпелiлердiң ара
қашықтықты ... яғни ... ... ... алты ... ... кездегi
алты шақырым жер. Одан басқа салдар тамаша ... ... те ... ... ... ... күлдiргi сөздермен болған-кеткен уақиғаларды
қызықты баяндау, тiптi фокус пен жонглерлiк те өнер түрiн меңгере бiлген.
Салдардың дене ... ... мен ... ... ... ... тыңдаушы, көрушi жұрттан тыс қалмаған, көзге iлiнген. Сондай-ақ сал
деген ұғымға серi деген сөз де ... ... жоқ. Осы екi ... ... та ... ... ... серiнi «сал» дей берген. Мысалы,
Бiржан сал былай деген:
«Жетедi тоқсан ... ... ... ... ... ... [109, 13 ... Смағұлдың Ақанға айтқанында:
“Қадiрлеп айтқан өлең, қағаз жаздым.
Баласы Қорамсаның «Ақан салған»…,-
деген өлең ... осы ... ... отырған пiкiрiмiздi дәлелдейдi
[109, 17 б.].
Бөлiмшеге қысқа қорытындылар мен ... ... ... ... ... мен ... осы ойындарды
орындаушылардың рөлi ерекше болды.
1. Қазақ ұлттық ойын мәдениетi ... ... ... сал, ... ... функцияларға ие болды.
2. Қазақ ұлттық ойын мәдениетi субъектiлерiн дүниежүзiлiк ... ... ... ... ... ... ... кейiпкерлерiмен т.т. салыстыруға толық негiз бар.
3. Қазақтың дәстүрлi ойын мәдениетiндегi эротикалық элементтер ... ... ... ... ойын мәдениетi субъектiлерi ежелгi жыныстық және
инициациялық құпия одақтар арнасында қалыптасқан.
2.3 ... ... ... ... ... және олардың мәдени
функциялары
Осыған дейiн ұлттық ойындарды жалпы ойын ... кең ... ... ... мейрамдары мен рәсiмдерi аумағында қарастырдық. Ендi ұлттық
ойындарды ... жеке ... ... ... ... мен ... мағынасына назар аударайық.
Көшпелi халықтардың, оның iшiнде қазақтардың көптеген ұлттық ойындары
атқа байланысты [112, 12 б.] туған. ... ... ... ... ... кез ... оның ... серiгi болып есептелетiн атының бабына
тiкелей байланысты. Солардың iшiнде, «ер қанаты – ат» ... ат ... қуу, ... ... ... ... ... басты орын алады. Өйткенi бұл
ойын түрлерi адам мен жануарлардың өзара бiртұтас тоғысқан, шеберлiк қимыл-
қозғалыстарының ерекшелiктерiн көрсетедi. Сондықтан да ... ... ... ... ... де кең тараған бұл ... ... ... ... ... ... ... болады. Өйткенi бұл ойындардың
бойында көне қорғаныс ... мен ... ... жарқын көрiнiс тапқан.
Бiр ру немесе тайпа өзiнiң шығу тегiн елден ерекше құбылыспен, нақтылы
жануармен ... ... бұл жеке бiр ... ... ... Бұл ... ... немесе ханның жай халықтан ерекшелiгi бөлiнiп
көрсетiледi. Шыңғыс ханның нұрдан жаралғаны сияқты, көне ... ... ... ... ... орай алдымен аттың көмегiмен ойналатын ойындарға көбiрек көңiл
бөлемiз. Өйткенi қазақ өмiрiн жылқысыз елестету мүмкiн ... Олай ... ... ... ... ... ... қарай алмаймыз. Кезiнде
неше алуан бәйгелер мен аударыспақ, сайыс, ... қыз қуу, тағы ... ат ... шебер өнер көрсетуге, ептi, шыдамды, төзiмдi болуға
баулудың бiрден-бiр жолы ... Сақ ... ... ... жарыстары,
оның iшiнде ат ойындары тым көп тарағандықтан мұндай жарыстар ежелден қазақ
халқының ... ... ... ... ... Бұған мысал, Кир патшаның
Вавилонға салтанатты шығуындағы ат жарысы кезiнде сақ ... ... Сақ ... ... ойындарына қатысуы бiзге жеткен тарихи
әдебиеттегi ... ... ... жарысы. Бұлар келесi дәуiрлерге де
салт-дәстүр болып жалғасты.
Аса жаяу жүрiске жоқ, аз ... ... ... қалатын қазақ өмiрiнде
жылқы малы қадiрлi. Халықтың ... ... ... ... Ол ... тек байлықтың ғана белгiсi емес, сән-салтанаттың, сұлулық пен
көркемдiктiң мұраты. Оған байланысты сөз, сөз ... де ...... патшасы», «Жiгiттiң сорлысын аттың жолдысы теңейдi», ... — ат» – ... ... ... ... өмiрiнде жылқының орны
орасан зор болғандығын осыдан-ақ байқаймыз. Мiнсең көлiк, iшсең ашытқан
сүтi қымыз, ... ... ... киiм. ... қашаннан оның тұқымын жақсартып
отырған жүйрiк ат кез келген жiгiттiң ... ... ... ... ... ... ... олар тек аттың әдемiлiгi мен жеңiлдiгiне
ғана көңiл бөледi. Бiздiң елiмiзде ат жарысы ... ... ... үлкен
эстетикалық ләззат әкелетiн, оны ... ... ... ойын ... арасынан шабандоздық өнерi, сөз жоқ, алдыңғы
қатардың бiрiнде тұрады. Әр ... ... ... ... ... ... қалыптасқан. Оған қатысушылар да осы үддеден шықпай,
тәртiпке бағынуы керек.
Ерте замандардан-ақ ойындар мен тәндiк жаттығулардың кеңiнен ... ... ... ат жарыстар, сайыстар, көкпар, қыз қуу, ... ақ ... пен көк ... аударыспақ, найзаласу, арқан тарту, еркiн
күрес, т.б. ... ... ... ие ... Көшпелi өмiрдiң өзi
дене шынықтыру тәжiрибесiнiң ең қолайлы түрлерiн белгiлеп ... ... Оның ... ... бiрi — атқа салт мiнiп жаттығу, ат ойындарын
көрсету болатын. Халық тұрмысымен бiрге жасасқан ат ... ... ... өз ... ... ... ... салысымен-ақ атқа отыруға үйреткен. Осыған
байланысты қазақтарда «Баланы атқа мiнгiзу мерекесi» ... ... бала жаңа киiм киiп, ... үкi ... «ашамай» деп аталатын, екi
қасы «Х» түрiнде айшықталып жасалған ерге ... ... ... аралаған. Туыстары оған шашу шашып, айыл-өмiлдiрiк, ... ... ... ... ... берген. Осыдан
бастап бұл бала өз алдына ер-тұрманға ие болып, көш кезiнде тай-құнанға
мiнiп жүре ... Бұл ... ... ... «Ер ... өзiмен бiр
жылда туған, ең жақсы көретiн биенiң құлынын еншi ететiн, бұл құлынды тiптi
баламен бiрге, ... ... десе де ... ал ... ... ол тай ... ... қолға әбден үйренген болатын»[113, 60
б.], - деп жазса, А. Левшин «қазақтар балаларының атқа ыңғайлы ... ... ... ... арасына жастықшалар қойған дейдi» [77,49 ... ... ... дене шынықтыруға тәрбиелеудiң бастапқы
кезеңiндегi дүниелерге жатады.
Ат ... ... ат ... ... ... балалары «ат» десе iшкен асын
жерге қойған. Олай етулерiне бесiктегi кезiнде-ақ шешелерiнiң алдында ... сеп ... ... Бұнымен қоймай сәби тiлi де ең алғаш ... Атқа ... ... ... ... ... ... баласы атқа
мiнгiзем десе жылағанын тиған. Бұл - ... ... ... ... ... өмiр ... ат үстiнде жүрудi талап еткендiктен
ат жарыстары сақ тайпалары мәдениетiнiң қомақты ... ... ... бiрi - ... ... [114, 7 б]. ... ойыны әскери магиялық
салттан спорттық ойынға айналу үрдiстерiн айқын ... ... ... ... және жаттығу функцияларын атқарады. ... ... ... ... ... ... кейiн
гумандық ережелерiмен шектелген бәсекелiстiң түрiне айналды. Сайысты тән
қуаттылығымен қатар рухани құндылықтар ... ... ... жқне ... ... сай келе ... Сол себептi сайысқа садистiк
сипаттағы феномен деген баға дұрыс емес [57, 107 б.]. ... тағы ... жағы – оның ас беру ... ... ... яғни ... ... рухына бағышталған [57, 45 б.].
Ат үстiндегi жауынгерлердiң ... ... ... ... ... кейiннен Балқаштың Теректiсай тауынан да табылған.
Суреттiң бiрiнде бiр шетте ... ... бiр әйел ... ... бұл әйел — осы ... ... сыйлығы болған.
Сайыс көбiнесе iрi тойларда топқа бөлiнiп ойналған. Олар ... ... ... ... ... ат үстiнен лақтырып тастауға
күш салады. Сайыс жiгiттердi ептiлiкке, батылдыққа, қаруды шебер қолдануға
баулиды. ... ... ... ... мен ... ... ... Жеңiлген жақ «бiзден ұл тумаған екен» - деп
қорланған. Жалпы қазақтың қай ... ... да ... ... намысшылдық
пен елшiлдiк сезiмге тәрбиелейдi. «Елiмнiң, ата-анамның, туған-туысымның
жүзi төмен болмасын» деген жiгiт ... да, ... ... бар күш-
жiгерiн салады. Соның нәтижесiнде ... кез ... ... ... жершiл
боп өседi. Бұл адамдардың өте күштi дайындығын ... ... ... ... ... бiрi ... сайыстың элементтерiн бүгiнгi ұрпақ
тарихи кинолардан ғана көредi. Мысалы, «Қыз—Жiбек» пен ... ... мен ... ... мен бай ... ... ... жақсы көрсетiлген.
Қазақ халқының ойындары эстетикалық, саналылық, тәндiк тәрбиенiң
ажырамас бөлiгi. ... ... ойын ... ... ... ... мәнi зор. Ұлттық ойындардың формалары алуан түрлi. Адам
қоғамының дамуына ... олар да ... ... толықтырылып отырады.
Ойынның басты ерекшелiгi — саналылық қызмет, дiттеген мақсатқа жету. ... мен ... ... адам ... ... ... Демек
бұл қазақ халқын да айналып өтпейдi.
Ж. Қасымханның айтуынша, ... ... ... ... ... намаздың жолы», «Ер-тоқымды ат үстiнде отыру», «Асауды
бұғалық лақтырып ұстау», ... ... ... ... iреп ... «Киелi
түю», «Қолдиiрменмен талқан Тарту», «ұршықпен жiп иiру», «Малдас құрып
отыру», «Жүреден отыру», «Бiр ... ... ... ... ... «Жүн ... «Кұрмеп байлау», «Қазықбау шалып байлау», ... ... ... ... жүк ... «Бұқаны мүйiзiнен бұрап,
маңдайынан ұрып құлату», «Шалғы Тарту», «Қой қырқу», ... ... ... ... ... таяқпен қараңғыда итпен айқасу», т.б. бастау
алады /115, 7 б./. ... ... жиi ... ... ... денсаулығын сақтап, қайратын тасытуда зор қызмет атқарған. ... Ж. ... ... тән ... ... тәсiлдерiнiң
қазақтардың қарусыз айқас өнерiнде қолданылған мынадай түрлерiн атап
көрсетедi:
1) Бұқаның ... ... ... ... ... ... сүзуi.
3) Мүйiздiң бiткен жерiмен сүзуi.
4) Мүйiздiң ұшымен iлiп сүзуi.
5) Жылқының тiстеуi.
6) Iлбiстiң қозғалу әдiстерi:
а) аңдып басуы;
қ) секiруi;
б) ептiлiгi.
7) Бүркiттiң ... ... ... ... күштiлiгi.
8) Жылқының жатып аунауы:
а) аяқтарын сермеуi;
ә) бiр ... ... ... ... ... ... ... қарай бiр аяқпен тебуi.
10) Қошқардың сүзу әдiсi.
11) Қазақтың құранды ер-тоқым ... ... бел ... ... ұстауы;
ә) үзеңгiнi қысқа тағуы /115, 11-б./.
Аңыз әңгiмелер мен ертегiлерде, жырларда ... ... ... ... оның отау ... ... тойларда, ұлттық ойын-сауықтар көшiп-
қонуға орай сән-салтанатты баяндалады. Бұл жерде бiрiншiден, ... ... мен ... хабар беру көзделсе, екiншiден ұлт ойындары
арқылы өнердi дәрiптеп, жастарды ептiлiкке, төзiмдiлiкке, ат сайысы ... ... ... оза ... ... алғандарды халық ерекше қадiрлеп,
жүлде беретiн болған. ... ... ... ... ... ... арнап
ақындар өлең шығарған. Қазақтардың өмiрiмен ... ... ... Назаров
кешке таман қазақтар топ болып жағаға жиналып, ... ... ... ... ... бiр ... [11, 5 6].
Жаз кезiнде қымызға жиналғаннан басқа да кез келген қазақтың ... ... етiп ... келе ... олардың аз-көп болуы үй иесiнiң
дастарқан мәзiрiне ... ... ... өлiк ... ... ... сияқты жайлар қонақ келудiң, оны шақырудың бiрден-бiр көзi. Мұндай
жиындарды той деп атаған. Егер той ... кiсi ... ... онда ... ... ала ... даланың әр түкпiрiнен қонақтар ағылып келе
бастайды. Мұндай тойда олардың жиi ... ... ат ... ат ... ... ең көп ... жарыстарының бiрi – бәйге
[117, 22 б.]. Бәйге туралы алғашқы деректер ХIХ ғ. ... ... ... тойы» атты еңбегiнде, А. Каллердiң, И. ... Г. ... И. ... ... ... мен
естелiктерiнде келтiрiлген [118, 45 б.].
Ол ұзаққа шабатын аламан бәйге және жақын жерге шабатын ... ... ... ... осы ойынның негiзiнде әскери магия ... ... ... сый ... деп ... ал ... сөзi ретсiз
шабуылды бiлдiредi [57, 84 б.].
Бәйгенiң бiр ерекшелiгi қырлы дөңесi бар табиғи ... ... ... атты жарысқа әзiрлеудiң маңызы зор. Сонымен бiрге
бәйгеге қосатын сәйгүлiктi дұрыс таңдап ала бiлу бiрiншi кезекте ... ат ... ... қосу, атты сынау өнердiң үлкен бiр саласы.
Қобыланды батырдың ... ... ... ... Құлагердi сынаған
Күреңбай сыншының, Сыр бойындағы жоғалған биенiң iшiндегi түсiне дейiн ... ... ... ... ... қазiргi ұрпақ әдебиеттен ғана
оқып таң қалады.
Орталық Азия халықтары ойындарының көп ғасырлық тарихы бар. Қауымдық
құрылыс ... ... ... сол кездегi материалдық және рухани
тұрмыс дәрежесiне сай өзiнше дене ... ... ... ... ... отыр. Мысалы, аламан бәйгенi алғашқы
қауымдық құрылыс ыдырай бастаған ... ... ... ... ... ... жел берген, аса жұртты меңгерген, қара қазақ баласын хан ұлына
теңгерген» -деп Махамбеттiң жырлауынан-ақ аламан деп ... жай ... ... ... Аламандықтың бейнесi ретiнде атты спорт жарысы
— аламан бәйге туған. Оның мақсаты — ... ептi, ... ... ... яғни оның ... ... де ... ұлттық ойын қазiргi жастарды әскери-жауынгерлiк бағытта тәрбиелеуде
үлкен рөл ... Ал ... ... [119, 23 б.] атты ... ... ... ... Мұның басты ерекшелiгi де осында. Және бұл жақын
ара қашықтықта ғана өткiзiледi. Әйтпесе ат шаршап, ... ... ... ... ... ... жорға тәртiп бойынша жарыстан шығып ... Тағы ... ... ... ... мен ... де ... Бұл спорттың
ұлттық түрлерiнiң пайдалыларының бiрi. Ол адам денесiн ... ... ... ... ... өмiрiнде жылқы түлiгiнiң орны ерекше болғандықтан
онымен өткiзетiн ойындар да ел арасында көп ... ... ... ... — қыз қуу ойыны. Ол дене жаттығуы ретiнде бiздiң ... ... ... Қыз қуу ... М. ... А. ... Б. Дальдiң,
М.Я. Киттаридiң, И. Ибрагимовтың, М. ... ... ... ... ... ... ала ... [120, 32 б.].
А. Янушкевич «Дневники и письма из ... по ... ... ... қазақ халқының қыстаудан жайлауға көшiп келiп қонған күнгi
өмiрлерiн «бұл күн бұлар үшiн бақыт күнi, ... ... ... сол ... ... «қыз қуу» ойынынын көз тарталық құдiретiн сипаттайды.
Осы ойын сауық үстiндегi ақындар айтысын: ... ... ... ... ... оқу мен жазудан хабары жоқ ел ... ... ... ... шаба ... Не ... ... не
деген жыр менiң жаныма сыймай жүрегiмнен орын алуда», - деп табиғи дарын
құдiретiне бас иедi. ... ... бар ... ... еш ... да шетел
отары болмайды. Түбiнде халықтар арасынан құрметтi орын алатынын өздерi-ақ
айтып ... [79, 5 ... ... осы ойынның жауынгерлiк маңызы болған. ... ... қыз ... ... ... ... Олардың бiрi - ... Егер ... ... қалса, қызға үйлене алмаған. Орынбор
өлкесiнде бiраз ... бойы ... ... ... ... ... В.И.
Даль 1884 жылы қыз қууды былайша суреттеп жазады: «…Жас жiгiт өзi ... жас ... ... Жас қыз ... атқа ... ... шығады да
қамшысын үйiрiп, жiгiттердi жарысқа шақырып, ерсiлi-қарсылы атын ойнақтатып
жүредi. Қызға қызыққан жiгiт атына секiрiп ... де, ... қуа ... бәрi ... ... ... ... Қыз қашады, жiгiт қуып жетуге
тырысады. Қыз шұғыл бұрылады да, қайта қашады. Бұл бiрнеше рет қайталанады.
Егер жiгiт қызды қуып ... оның ... ... ... онан да ... Жұрттың мазағына душар болады»[121, 315-316 бб.].
Бұрынғы кездегi қыз қуу ... ... ... Ал ... ... қыз қуу
да өзiнiң маңызы жағынан спорттың ұлттық ... ... кем ... - ... ... бар ... бiр түрi. Қыз қуу ойынының ережесi,
өтiлу тәртiбi бiр болғанымен, ойыншылардың әрекетiне орай ол ... ... ... ... ... бен ... аталмыш ойынды
бiр желiде түрлiше суреттеген. Бiрiнде: «Мәреге қыз бен жiгiт шығады. Жiгiт
қыздан бiрнеше метр артта тұрады. Жарыс ... Жiгiт ... алу ... қуып жетiп оның қанжығасынан « байлаулы орамалды алуға тырысады. Қыз
қуғыншыдан озып, сөреге бiрiншi болып ... ... ... ... . «Той ... жас жiгiттер мен бойжеткендер ат үстiнде көрсетiлер
ұлттық ... ... Күнi ... әзiрленген жүйрiкке мiнген қыз бiр жiгiттi
ойынға шақырады да өзi шаба ... Жiгiт ... бiр ... ... қызды
қуып жете алса, оны құшақтауға ерiктi. Сол арқылы ... ... ... ... Қыз өзi ... ... ғана қуып жетуге
мүмкiндiк бередi. Ал ... ... ... ... ... ... ... Кей-кейде жүйрiк мiнген қыздың қуғыншыны адастырып кетiп, алдын
ала келiскен ... ... ... ... ... келетiндерi де
болған»[122, 18 б.],- деп суреттеледi.
Жарыста табысты болу үшiн аттың жүйрiктiгiнiң маңызы ... ... ... ғана ... ... ала аттарын да тез шабуға, түрлi
бұрылыстар жасауға жаттықтыруы қажет. Қыз қууды онан әрi насихаттай түсудiң
маңызы зор. Бұл - әрi ... әрi ... ... қыз ... ... ... таңдау тәсiлiн жүзеге асыру болғандығы жоғарыда ... ... ... ... шарт ... Ойын ... кез ... қыз бен жiгiт шығып,
жiгiт жетсе ... ... ... жете ... қыз оны қуып ... ... жiгiт елге ... болады. Бұл ойында қыздың батылдығы байқалады.
Тiптi кейбiр қыздар ... жете ... ... ... ... абыройын
қорғаған. Мұның өзi қазақ қызына тән ибалылықты ... ... ... ... ... аты ... ... тайы озсын» дегендей,
халықты бiрлiкке шақырып олардың рухын көтерген. Екiншiден, жастардың ат
үстi өнерiне шеберлiгiн, ... ... ... жұрт құмарта қарайтын
халық ойыны өз құнын ... ... ... өмiр сүрген уақытына қарай
ойындар да өзгерiске ұшырайды дедiк. Оның жарқын мысалын осы қыз ... ... ... ... жеткен жауынгер оның бұрымынан сипаған.
Ал одан бергiсi ... ... ... ... Келесiсi қуып жетiп
қызды құшақтаса, дәл қазiргi кездегi ойында жiгiт қыздың бетiнен сүйген.
Орта Азия халықтарының арасындағы өте ... ... ... ... ... бүгiнге дейiн ұмытылмаған. Көкпардың түбiнде үй ... ... ... ... ... ... осы ойын ежелгi түркiлiк
тотемизмге де байланысты [57, 35 б.].
Жалпы түркi халықтарына ... көк бөрi ... ... ... ... ғана емес, фольклорлық жырлары мен ... ... ... ... ... ... ... жырындағы оның аяулы жары
Құртқаны алайық. Құртқа деп көне ... ... ... атаған. Немесе
бертiнгi Сүйiнбай жыраудың:
«Бөрiбасы- ұраным,
Бөрiлi менiң байрағым,
Бөрiлi байрақ ... ... ... [75, 347, ... ... бiзге бөрiнiң қазақ түсiнiгiнде ерекше қасиеттi болғанын
көрсетедi.
Жалпы, көк бөрi культi мына бiр ... ... ... болған сияқты.
Ертеде бiр елдi жау шауып, жалғаз бiр баланы аяқ-қолын кесiп, жұртқа тастап
кетедi. Бұл баланы бөрiнiң ... ... ... ... алып ... асырайды.
Кейiн бала мен қаншықтан тараған ұрпақты түркiлер немесе Ашинаның ұрпақтары
деп атаған [75, 347 б.].
Ендi бiр ... ... - ... ... ... ... ... билеушiсiнiң жаңа туған баласын соғыс даласына тастап кеткенде, оны
құстар мен жәндiктерден қорғап, қасқырдың ... ... [75, ... Бұл - ... елшiсi Чжан Цянның ғұн ордасына ... ... ... оқиғасы, тарихта б.д.д. 140 жылдары болған. Л.Н. Ермоленко ... ... ... легенды древних тюрков, дошедшие до нас ... ... во ... ... ... о волке-тотеме
тюрков-тугю» [75, 183 б.]. Бiрақ бiз бөрi ... мен ... нақ осы ... ... ... ... Бұл ... шығуы жағынан архаикалық кезеңге
жатады.
Жалпы, бiздiң дәуiрiмiздiң ... ... ... ... ... ... ... ерекше орын алды. Оны бiз тұтастай бiр
тайпа атауларынан немесе билеушiлерiнiң есiмдерiнен көремiз. Мына ... ... ... источников об офицерах тюркской гвардии фули
(др.-тюрк. бөрi-волк), бытование у тюрков должности фулинкагана - титула,
который ... был ... на ... ... увенчавшие их знамена
золотой волчьей головой, ... ... как ... у ... ... ... мужских союзов», - деген пiкiр
бiлдiрiлдi [75, 187 ... орыс ... ... ... ... бұл ... С.А.
Плетнева былай деп жазды: «В этой связи интересен поэтический рассказ,
помещенный в русской ... под 1097 г., о ... хана ... ... на ... «…и яко ... полунощи и встав Боняк и отьеха от рати ... ... ... Так ... ... ... просил и
испрашивал победу у волков, ... ... ему, ... и обеспечили
будущую победу» [75, 102 б.].
«Оғызнамада» Оғыз қаған жорыққа аттанғанда ... ... ... ... ... ... айтылады [75, 6 б.]. Бұл деректен бөрiнiң ... ... ... ... ... шақта жол көрсетушi екендiгi
көрiнедi.
Бауыздалған лақтың немесе ... ... ... ... Сол ... ... бiлегiнiң қарулылығын, өлiспей-берiспейтiн
жанкештiлiгiн, айлалығын сынаған. Сонымен қатар ол ... күш ... ... тез аңғарып, қысылтаяңда жол таба ... ... ... оңай ... ... ... Көкпар
сияқты ойын Шығыстағы шетелдер арасында да кең ... ... ... деп ... ... ... бес ... тұратын
екi команда қатынасады. Осыған ұқсастығы бар ойын Аргентинада да кездеседi
екен. Соңғы уақыттарда ойын ережелерiнiң өте ... ... ... ... ... ... аз ... жүр. Десек те, ... ... ... ... ең көп қызығатын ойыны болып
отыр.
Көкпар ойыны әдетте қуанышты ... ... ... ол ас ... орын алмаған. Сосын бұл ойында кәсiбилiк ... ... ... ... ... ... ойыны ретiнде кең тараған [123, 23
б.]. Көкпар ойынында тотемизммен қатар ер жiгiт ... ... ... де орын ... [124, 25 б.] ... ... қара күштiң иелерi қатысады.
Аттың үстiнен бiрiн-бiрi аударып тастауға тырысқан олар ... ... ... ... ... ... ... Мұндағы жылдамдық, абайлағыштық,
мөлшерлей бiлу — жеңiске жетудiң басты ... ... ер ... Ат ... ебi, ... сынға түсетiн, екi жiгiттiң бiрiн-бiрi аттан
жұлып алу үшiн шайқасатын ойын ешуақытта да маңызын ... ... ... күшi жағынан штангашыдан, әдiс-айла ... ... ... ... ... ... гимнастан кем болмау керек.
Яғни ойынның бұл түрiмен шұғылданатын кез келген адамның өзгелерден ... ... ... ... ... ... ойындарда атқа шабу әдiсi
әртүрлi. Олардың тәсiлдерiнiң бәрiн жете меңгере бiлген ... ... ... ... деп атаған. Ат құлағында ойнау кiшкентайынан
машықтанғанда ғана бойға даритын ... ... ... ... ... ... ... бiр
түрi — күмiс iлу [125, 63 б.]. ... бұл қыз ... ... түсiру
салтанатында ойналған. Қалыңдық орамалға түйiп өзiнiң күмiс шолпысын немесе
жүзiгiн алысқа лақтырады. Оны қатты шауып келе ... жiгiт ... ... iлiп ... ... ғана ол беташар айтуға ерiк алады. Күмiс
iлудiң спорттық түрi бүгiнде жақсы ... ... ... ... ... жатқан орамалды iлiп кету машықтыққа баулыған.
Ұлттық ойындарға байланысты еңбектердi ... ... ... ... ... «Ер қанаты» деген ... өзге ... атқа ... ... iлу ойынын оқыдық [126, 53 б.]. Бұл
ойын күмiс iлу ойынына өте ұқсас. Айырмашылығы тек iлiп ... ... ғана ... ... ... ... құм ... қапты қарулы
жiгiттер шауып келе жатып iлiп әкетуге тиiс болған. Жалпы ат ... ... ... ... ... ... Мысалы, «Қобыланды батыр»
жырында Қобыланды баласы Бөкенбайды Тайбуырылға мiнгiзедi. ... ... соң, ... ... ... - деген жолдар бар. Баласының
жауынгер боп ... үшiн тек қана ... ... ... ... деп
есептеген Қобыланды ұлының жан-жақты шынығуына өзi жетекшiлiк ... бұл ... ... ... ... ... жаугершiлiк
дәстүрiнiң бiтiмiне дайындық негiзiнде туған.
Жер шары халықтарының барлығына ежелден ... ойын — ... ... ... ату. ... ату ... ... елдерге дәрыс суреттеп берген
саяхатшылар мен ғалымдардың арасынан Н. Красовскийдiң, В. ... ... В. ... М.Я. Киттаридiң, принц Г. Орлеандықтың, И.
Ибрагимовтың ж.т.б. ... атап ... жөн [127, 45 ... ... жамбы атуды көне дәстүрдегi дқл тигiзген мергендi бiр
күнге ... ету ... ... [128, 319 б.]. ... ... ойын аңшылық және жаугершiлiк салтымен байланысты [57, 74 б.].
Көптеген ... ... ... де оқ атып, кесiр ... ... ... ... ... [129, 139 б.].
Бұл жарыс түрi үйсiн тайпаларында болған. Аталмыш ойын барысында
керемет ... ... ... ... ... келе жатып ату әдiсi
көпшiлiктiң ерекше ықыласына бөленген. Жарысқа ... ... ... ... да әсер еткен. Мәселен, үйсiндердiң садақтары «М» әрпiне
ұқсаған. Бұл - ат үстiнен атуға ... ... ... ... қырқу
дәстүрi де болған. Себебi, аттың жалы мергенге кедергi келтiрген. ... ... ... ... ... ... ... көрсетiп, тiптi шауып келе жатқан аттың үстiнен ... оғын дәл ... ... ... ... ... бұл ... түрi
елiмiзде ұмыт қалды. Егер өздерiнiң ескi ... ... ... ... ... жүзiнiң таңдаулы мергендерiмен бәсекелесе алар
едi. «Керқұла атты Кендебай» деген ертегiде ... ату өсiп келе ... ... дене ... және ... тәрбиелеу құралдарының бiрi ретiнде
көрсетiледi. Ертегiнiң басты кейiпкерi Кендебай қаршадай кезiнен әкесiне аң
аулауға көмектеседi. ... ... жас бала ... ... ... ... ... жетедi.
Мұндай ойындар өмiрлiк қасиеттердi дамытқан. Мазмұны терең, формасы
жағынан алуан түрлi тәндiк жаттығулар, сүйекпен, страгалмен ... да ... ... ескi ... қазу кезiнде сақтар мен үйсiн тайпаларының
мәдени тұрмысын ... ... ойын ... ... Олар
еркектердi жерлеу кезiнде қойылған. Осындай молалардың бiрiнен 72 дана
сүйек ... ... тек ... ... ғана емес,
балалар ойынында да болған. Бұндай ойын арқылы жылдамдық, мергендiк секiлдi
қасиеттер тқрбиеленген.
Ойындардың өтуi кезiнде халық өз ... мен ... ... мен ... көргiсi келген. Аталмыш қабiлеттер ойын барысында
анықталған. Мысалы: аламан-бәйгеде, жорға-жарыста, көкпарда, жiгiт-жарыста,
жауқашты ойынында, аударыспақта, күмiс алуда, ат үстiнде садақ ... ... ... ... ... не болмаса қызық үшiн ғана емес, жоғарыда
айтқандай, өмiрлiк қасиеттердi ... әсер ... ... ойын арқылы
жастардың денесiн шынықтыруға тырысқан. Әр нәрсеге шығармашылықпен қарайтын
талғампаз жастарымыз халқымыздың ұлы мұраларының бiрi — ... ат ... оның ойын ... одан әрi ... ... ... пайдаланса
ол жас ұрпақты жан-жақты тәрбиелеуге көмектесiп жатса ... мұра ... ... ... ... ... түрлерiнiң қалыптасуына дене шынықтыру
жаттығулары, ойындар мен сауықтардың дамуына ... ... ... ... әсер еттi. Бар ... малмен байланысты
болған ел сол малдың ... ... жер ... ... ... жазда
жайлауға көшiп-қонды. Қыстың қысымынан кейiн көктемде қонысқа көшу ел үшiн
шын мәнiсiнде тойға айналатын. Осы ... ... сан ... ойын-
сауықтар туды. Ұлт ойындары да мал шаруашылығына орай “көк ... ... «ақ ... «қой ... т.б. деп ... ... ... көрiнiстерiнiң молынан сақталу себебi, ... iзгi ... ... ... ... ... дәстүрiне тәрбиелеудiң бiрден-бiр ... жолы ... ... ... тәнi де, жан ... де ойдағыдай жетiлiп отырған.
Көпшiлiктiң арасында өзiн-өзi ұстаудың, қысылғанда жол табудың, қоғамда
өз орнын сезiнудiң алғашқы ... де осы ... ... ... ... ... iшiнде айрықша орын алатыны —
шаруашылық, еңбек-кәсiпке баулу, қазақ өмiрiнiң ... ... ... ... ... ... ... олардың бейнесi ойындардан мықтап
орын алғандығы мәлiм. «Көк сиырда» сиыр мен бұзау, «Ақ байпақта» бота мен
түйе, ... теке ... енiп, ... арасындағы қарым-қатынасты
көрсету — таза көшпелi тұрмыс-тiршiлiктен туған ерекшелiк.
Ендi осы мал шаруашылығына орай ... «көк ... [130,7 ... ... келейiк. Ойынға қатысушыларға шек қойылмаған. Барлық
ойындардағы сияқты ... да ... ... Ол сиыр ... ... келiп: бұзауымды жоғалтып алдым, көргендерiң бар ма?- дейдi.
Ойнаушылар бiр ... ... ... Көк сиыр ... ... келiп
мүсәпiр кейiпте бұзауының жоғалғанына қатты ... күй ... ... ... ... алады. Мұның өзi ойынның ары қарайғы ... ... үшiн ... ... ең ... ... өз дүниесiн
қайтарып алу үшiн өнер көрсетуге мәжбүр болады. Ойнаушылар ... ... Көк сиыр ... ... ... ... деп ... қуып жiбередi.
Ойын мүшелерi көк сиыр ... ... ... ... ... ... ... өнер орындаттырады.
Жiлiк сындыру [131,9 б] ойынын шiлдеханада, жiгiт ... ... ... жас ... жай бас ... ... мәжiлiстерде үйде
отырып, бәс тiгiп, құрбыларына бiрдеме (зат), ақша алу үшiн, немесе, сол
жиналып ... ... ... ... ... ... ... деген атын
алу үшiн ойнайды.
Бұл ойынға әйелдердiң қатысуы тiптi сирек кездеседi, тек ... ... ... ... ерегiсiп қатысып кететiнi де болды. Кейбiр күштi қыз,
келiншектер жiгiт ... ... ... ... ... ... ... алмаса, жiлiктi әйелдер сындырған уақытта жiгiттер ... ... ... ... етiп есiн ... Бiрақ еркектер оларға
женiлмейтiндей дау (сөздер) айтып құтылады. Мысалы: бiз бұл жiлiктi ... ... ... ... ... ... өзi сынып
тұрған жiлiктi қойып қалып едiңiз, тез сынды. Сiз бұрын күш ... ... ... ... [131, 12 ... ... қай жiлiк ... да бәрi бiр емес, ортан жiлiктi
ғана сындырады.
Сындырғанда ... ... не ... ... ... ... қолмен сындырады. Қолмен ұрғанда да жаланаш қолмен емес, қолды сынған
сүйек тiлiп кетпес үшiн, немесе, қол ауырмас үшiн ... ... ... алып ... ... Солай еткен күнде ... ... ... ... ... ұрып та және екi қолға орамалдың екi басын орап, қолдан
жiлiк ... үшiн ... екi ... ... ... ... та сындырады.
Қолмен бұрап сындырғанда кейбiр жiгiттер жiлiктiң тобық тұратын шоқпар
басынын сырт жағын ... ... (бiр ... сығат салып алып, сонан
соң барып сындырады. Ал, ұрып сындырғанда ондай әдiс ... ... бiр ... бiр ... ... екiншi басын жерге тiреп қойып, сонан
соң жұдырықпен қойып қалады. Бiр қойып қалған ... екi, үш ... ... тек бiрақ рет ұрып, сонан соң басқа адамға жағалата
бередi [131, 10 б].
Жiлiк ... үшiн, ... бәс ... ... ... ... ... сындырса, барлық адамдар сайын ақша болсын, зат болсын, немесе, самса
болсын, ... ... ... ... сол ... адам ... ... адамдар алғаны үшiн, сол бәстерiнен бермей құтылмайды. Ойынды
ойнамас бұрын не ... деп ... сол ... ... ... ... обл. ... ауданы, Есiк қыстағы, Сұлтанбайұлы
Сыдықан [131, 19 б].
«Женiленiн не? Албасты басқыр! ... ... ... едi, қаражер болып
қалдық-қой! Екiншi, әбен келiп, ой бекет! Iшкенiн ас болмасын! ... ау! ... ... ... ... болма», - деп ұрысады.
Айтқан: Жамбыл ауданы, Ынтымақ. Рысбала [131, 63 б].
«Түйе-түйе» [132, 68 б] ойынының ... де дәл осы ... Тек ... ... бөлiнiп ойнайды. Бұл ойында да өнерге баулитын саналы әрекет бар.
Әрi халық даналығы өмiр сүрудiң көзi ... ... оны ... ... Жануарлар дүниесiн көз алдыңа елестетiп ойнайтын
ойындардың бiрi — «Ақ байпақ» ойыны. Мұнда ойнаушылардың саны ... ... ойын да ... ... ... ... — Ақ иығымның үстiндегi кiм?
iнген: — «ақ байпақ».
ойыншы: —нең жоқ?
iнген: —«ботам» жоқ.
ойыншы: — ... ... ... жуып ... [133, 27 ... Бұл да
ойынның өзiндiк бiр ерекшелiгi. Олай дейтiнiмiз, диалог арқылы құрылған
ойында ... ... ... ... тағамдар беру керек. Iнген
ботасын тапқан уақытта кiмнiң не ... ... ... ... бергендерге
жаза қолданады. Ол жаза жоғарыда айтылған ойындардағы сияқты өнер ... ... ол ... ... ... байқаулар немесе театр, өнер
сахналары болмаған. Ауыл iшiндегi өнерпаздар түрлi ойындар ... ... ... ... Бұл ... ауыл ... ойнап, көңiл
көтеруiмен бiрге, ұлттық дәстүрлердiң ұмытылмай ... ... да ... ... ... ... ойнайтын ойындарының бiрi «қой бағу» [134,
15 б ] ойыны болған. Онда жас ... ... ... қалыптастырып,
өзiн қоршаған ортамен таныстыратын қасиет бар. Жаңа ... ... ... ... жас ... түйенiң кепкен құмалағын жиып, оны «қой», ал
қойдың құмалағын «қозы» деп ... Бұл ... ... үшiн ... олар ... ... қосылып кетсе, оны қайтармауға тырысқан.
Ойын көшпелi халық өмiрiмен байланысты. Оның ... ... ... ... ... ойындарды ойнаушылардың барлығынан өнер көрсетудi талап ету
халықтың жайдан-жай шығара салған ... ... ... ... ... ... ... баулитын саналы әрекет екенi даусыз.
Көшпелi тұрмыс-тiршiлiктiң негiзiнде пайда болған, мал ... асық ... да ... даласына кең тараған. Түрлi-түстi бояумен
боялған асықтармен, қорғасын құйып арнайы даярланған сақамен сан ... ... ... ... бiразы ұмыт болса да, ендi бiразы жаңаша
тәртiппен ойналуда.
Халық санасының ұжымдық жемiсi болғандықтан ойында ел ... ... ... ... ... еркелеткеннiң өзiнде не түрлi
балама, теңеулер табиғатынан қазақы тұрмыстың иiсi ... ... ... ... ... жүнi қалпағым», «көлге бiткен құрағым», «жағамдағы
құндызым», «әлди-әлди тайлағым, ... ... ... ... бетiндегi қаймағым» тәрiздi айшықты сөздер төрт түлiктiң етi мен сүтiн
тамақ, жүнi мен ... киiм етiп, ен ... кең ... ... ... ... ... өрнектер.
Отырықшы тұрмысқа көшумен байланысты халық арасына кең ... ... — жаяу ... [135, 9 б]. Әдет ... мұндай жарыстарды кедейлер, ат
бәйгесiн ұйымдастыруға мүмкiншiлiгi болмаған адамдар ... ... жаяу ... ... Оның өту тәртiбi ат жарыстарына
ұқсас болғанымен, айырмашылығы да едәуiр. Ол ... бiр ... ... ... ... ... және аяқталатын жерi екi жағында
болады.
Осындай ойындардың бiрi - қазақша ... ... пен ... ... ... ... В. ... А. Диваевтiң, В. Дальдiң,
М.Я. Киттаридiң, принц Г. Орлеандықтың, И. ... М. ... ... мен ... ала ... [136, 23 б].
Оның бiр ерекшелiгi - шалу және қайыру сияқты қасиеттерге өте ... ... ... ... ... ... ... белге салып
лақтыру сияқты әдiстер де қолданылады. Қазақша күрестiң тағы бiр ... ... ... ... етпейтiндiгiнде. А. Диваев өзiнiң «Қазақтың ұлт
спорт ойындары» деген кiтабында: «Қазақша күресте киетiн киiм ... ... ... сай ... киiм болу ... ... адамдар
ұлттық киiм дегенде ұзын шапан, арнаулы аяқкиiм ... етiк ... ... ... бұл ... ... түгел болуы шарт емес. Әдеттегi
палуандардың ... ... ... ... өрнектер салып, мықты
матадан тiгiлген жейде киюге де ... ... киiм ... күреспен
шұғылданатындардың барлығын қанағаттандыра алады»[137,25 б.], - ... бұл ... ... ... iске ... ... Палуандарымыз ұлттық
киiммен шықса, ол ұлттық келбетiмiздi айқындап, әрлей түсерi ... ... ... ... ... ... адамның бағалы, тәндiк және
моральдық қасиеттерiн шынықтырады. ... бұл ... ... онан ... өркендете беру барлық спортшылардың мiндетi болып табылады.
Қазақтың ұлттық ойындарының барлығы халық жаппай ... ... ... халқымыздың мақал-мәтелдерi бар. Мәселен «балуанға оң-терiсi
бiрдей» - дейдi. Балуан қай жағынан болсын күштi, ... ... ... ... да, оны ... шығу үшiн қажет әдiс-тәсiлдерi бар балуандарға
айтылған.
Дене шынықтыру мәдениетi әлеуметтiк-экономикалық және табиғи ... ... ... ... халқының әдет-ғұрпына, салтына сiңiсе
бастады. Белгiлi ережелер ... бұл ... ... ... ... ... ... өзгеруiне байланысты өзгерiп
қазақтардың жазылмаған заңдарында бейнелендi.
Халқымызда ... ... сан ... ... да әр ... ... уақытты көңiлдi өткiзу, жастардың басын бiрiктiру, оларды бiрi-
бiрiмен таныстырумен бiрге әр бiрiнiң ... ... да, ... ... Атап айтсақ ойын-сауық барысында ауыл ... ... Кiм неге ... ... ... ... қай саласына келедi,
т.б. осы секiлдi мәселелер шешiлiп, жастар өз бойындағы қабiлеттерiн айыра
бiлген. Мәселен ... ... ... ... ... ... «ұшты-
ұшты» [138, 18 б] ойыны ойналған. Мұнда ненiң ... ... ... ... ... ... пайымдауы баяу адам ұтылып, айыбына өлең айтады.
Мысалы, ұшты-ұшты қарға ұшты дегенде ... ... тез ... бала қолын
көтередi, ал егер ұшты-ұшты есiк ұшты десе ойлауды әдет ... ... ... баяу ... бала оған да ... қол ... Осының
салдарынан жеңiлiске ұшырайды. Әр нәрсенi осылайша ойын аясында салыстыру,
баланың ойлауын ... бұл ... ... ерекшелiгi деп айта аламыз.
Кез ... бала ... ел ... ... ... ... қажет емес екенiн
тез аңғаруға кiшкентайынан ойнап өсетiн ... ... ... ... Әрi ойын ... шығармашылық қабiлетiн дамытады.
Сонымен бiрге табанда кемiнде бiр ауыз өлең шығаруды дамыту үшiн «орамал
тастау» [130, 32 б] ойыны болған. Ойынның ... ... бiр ... теңге
түйiлген орамал алдына түскен ойыншы ұшып ... ... өлең ... ... Бұл кез келген бозбала мен бойжеткен ойының ұшқырлығын, ... Әрi өлең ... ... көңiлiнен шыққан, тапқырлықтары
мен таным-бiлiктерiне тәнтi болған жастар жарасып теңдерiн тапқан. ... ... ... ... да бар. ... бастаушы «балаң десе, орамалды
алушы: «бала балдан тәттiң - деп айтылған сөзге мән-мағына берiп, ... ... Одан соң ... орамалды «мал» - деп келесi ... Ол: «мал ... ... ... т.б. жауап айтуы ... ... ... қара сөзбен жарысып ойнау, яғни сөзге сөз тауып
айту. ... бұл ... ... мен ... ... ептiлiкке, тапқырлыққа баулитын, отырып та, қозғалып-жүрiп те
ойналатын ойындар аса мол. Олардың арасынан ... ... ... ... ... ... тек сөз арқылы да ойналатын ойындарды ... ... [130, 15 б] ... ойын ... ... ойнаушылардың ортасына шығып: «тым-тырыс. Тымпи-тымпи»-дейдi. ... ... ... айыпты адам әртүрлi әзiл-сықақ, қызықты әңгiмелер айтып
отырғандарды күлдiру керек. Әзiл-сықақтары ... ... ... ... ... түрлi қолапайсыз қимылдар жасап күлдiруге әрекет етедi.
Бәрiн ... ... бiр ... ... ... ... сөзбен соны
күлдiруге тырысады. Егер оны да өзiнiң осындай өнерiмен ... ... ... ... үшiн өлең айтып, би билейдi. ... ... ... ... ... ... ... бiрте-бiрте үлкен сахналарға
шығуға сеп болған. Олай дейтiнiмiз, қоғамда орын алған ... ... ... ... ... қабiлетi шыңдалған жастар
бейнелеуiмен жұртшылыққа ойын ... ... Дәл ... уақытта бұл
ойын кейбiр жастар арасында ... ... ... ... қабiлеттi
анықтайтын ойын нәтижесiнде көптеген белгiлi әртiстер танылған.
Бұрынғы заманда бүгiнгiдей кешке барып жолығып, ... ... ... кафе-барлар, би алаңдары, т.б. болмаған. Сондықтан жастар
бiр-бiрiмен кездесiп жарасу үшiн ... ... жер ... Қалай
жолығудың жолдарын қарастырып ойланған. Сол қажеттiлiктiң нәтижесiнде
«Алтыбақан», «Ақ ... ... ... ойын түрлерi дүниеге келген. Бұл
ойындардың өзгелерден бiр ерекшелiгi күн батқанда, түнде ... ... ... [131, 17 б] ойынының сипатына тоқталайық. Той-
томалақтың бәрiнде болатын ... ойын ... ... ... ... ... ... мен күйшiлердiң, өнерпаздардың атын жұртқа таратып,
талантын бағалайтын жер. Кезiнде Бiржан мен ... Мәди мен ... ... ... өнер ... бiрi де осы ... Сондықтан ол әрi
дене тәрбиесi әрi көркемөнер мектебi боп ... ... ... ... ... ... ынтық көңiлдерiн бiлдiретiн жерi.
Тербетiлiп тұрған екi жас ән ... оны ... ... ... ... ... ... тек қөңiл көтеру ойыны ғана ... ... ... ... ... ... ... елiктеу имитациясы деген пiкiр
айтады [57, 184 б.]. Г. Симаков ойынның ... ... ... ... ... ... мысал келтiрiп, бұл ойында эротикалық
элементтер бар дейдi [57, 184-185 бб.]. ... және ... ... ... ... Ш. ... өзiнiң мынадай сараптамасын қалдырған
«Қырғыздарда әйелдермен ... әрi ... ... болу ... ... ... әйелдерiнiң өз достарымен еркiн қалжындасуын тiптi
құптап отырған.. Буруттар (қырғыздар) мен ... ... ... ... ... асқан қызғаншақтар болмаған» [118, 7-81 бб.].
Ақсүйек, сақина тастау, алтыбақан, сыбыс, күзет секiлдi ойындар әйел мен
еркектiң тәндiк дамуына ерекше әсер ... Олай ... ... ... ауыл ... мен ... таң ... бiр болуына, ынтық
сезiмдерiн бөлiсуiне таптырмас сылтау. Әрi малды ... әрi ... ... ... ... Ақ ... ойыны да сол секiлдi. Ойынның басты
шарты сүйектi табу ... оны ... ... ... Айлы ... жаққа қол ұстасып, тарап кеткен жастар табысып қайтқан.
Спорт ойындары мен сауықтар қазақтардың тұрмысында үлкен орын алды. Олар
революцияға дейiнгi кезеңде көшпелiлер ... ... да, ... да ... ойындар мен ән-күйлердi жанындай жақсы көрдi.
Қазақтың қыз ұзату және келiн түсiру дәстүрi толып ... ... ... ... ... Бұлардың бәрi ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып,
кезiнде жұртқа түсiнiктi салтқа айналған. Бұлар : «өлтiрi», «жыртыс салу»,
«ұрын бару», «қыз ... ... ... ... ... тойлар. Яғни қазақтың
байырғы үйлену салты бiрiнен соң бiрi өткiзiлетiн бес той ... ... ... бәрi ... ... ... өтедi.
Мiндеттi түрде тойбастар, беташар, жар-жар ... ... ... ... және сауық-сайран ұйымдастырып жиылған ... ... Тiзе ... салт көп. ... бiрi — ... ... ұзатылған қыз жыл өткен соң елiне ... ... ... төркiндеп келген қыздың құрметiне арнап
ауылдастары ... ... ... ... өлеңдер көбiнесе сұраққа
жауап беру үлгiсiнде өрбидi де, оның сыры тыңдаушыларды қатты ойлантады.
Адам ойының ... ... мол ... Сол ... адам ... мен ... ашылады.
Адамдық қасиеттердiң сипаты жан-жақты дәрiптеледi. Бұл қазақ өнерiнiң
тамаша тәрбиелiк, ... ... ... жоқ ... өзiне ғана тән
өнерi. Содан ... ... ылғи да жан ... ... шертпек.
Осындай отырыстарда «Балтам тап» ойыны да жиi ойналған. Ойынның негiзi —
сын, сықақ, мысқыл. Қазақта бiр жұмысты аяғына дейiн ... ... ... ... «балтам тап ойнағандай» немесе «сен салар да ... атқа ... кiм ... ... ... ... Сол секiлдi балтам
тап та жастардың зерiккенде отырып алып бiр-бiрiн қыжыртып ойнайтын ойыны.
Кез келген ... өз ... ... ... ... етiп сайлайды.
Ойынды көпшiлiк көңiлiнен шығып жүргiзе ... өзi ... ... ... құрап, өз дегенiне бағындыра бiлу, тыңдату да адам
бойындағы көшбасшылық қабiлеттiң одан әрi шыңдала түсуiне үлкен әсер етедi.
Мұндайға ... ... кез ... ойын сәтi.
Стол үстiнде ойналатын ойындардың шығуын үлкен шығармашылық табыстарға
жатқызуға болады. Сондай ойындардың бiрi - ... Бұл ... ... бар ... ... есептей бiлудiң маңызы зор. Кiм есепке
жүйрiк ... сол ұтып ... Ойын ... ... ... есептегiштiгi, түрлi әдiстердi қолдана бiлуi анықталады. Бұндай
құнды қасиеттер ойын барысында ... ... да ... ... ... ... аудару керек. Кезiнде осы ойынды ойнау үшiн
Абай ... ... де ... Сол заманның өзiнде-ақ тоғызқұмалақпен
әуестенушiлер Абай ... ... ... ... ... ... дойбы
ойындары да қазақ өмiрiнен тыс қалған емес.
Асық ойындары халық арасына кең тараған ежелгi ... бiрi. Оның ... ... бар. «Ханым, дат!», «Хан ... ... ... ... мен ... - ... бәрi асықпен ойналатын ойындар. Қатысушылар
санына да шек қойылмайды. Ойын көз ... қол ... ... баулиды. Мұнда көбiне қой, ешкi асықтары қолданылады. ... ... ... қой ... сақа қой, ... ... ебiн тауып, ала
ғой», «асықтай үйiрiлiп», «алшыңнан түсiрейiн бе..» деген ұғымдар, сөз
тiркестерi бар. ... ... ... ... ... бұл ... арасына әбден сiңiскен.
«Егемен Қазақстан» газетiнiң қыркүйектегi санына Алдан Смайылдың «Асық
ойнаған академик» деген материалы жарық ... Онда ... ... ... ... қойнауынан тапқан көмбенiң iшiнен асықтардың
шыққаны да айтылады. Мақалада: «Ақыр соңында ағаш қораптың түбiнен бiр уыс
асық ... ... ... ... Бәрi ... ... бiр-екеуi
тәйпектелiптi.
—Мыналар да осы жерден табылды ма? –дедi атам.
–Иә, сiз Мық балаларының асығын көрiп тұрсыз, –дедi Әлекең. –Демек ... ең көне ... Бұл да ... ... ... ... ... ана жолдың үстiне барайық,–дедi. Атам соңынан iлестi.
Әлекең жолдың тақыр табанына әлгi асықтарды қаз-қатар тiктi.
—Смеке, келiңiз асық ... ... ... таңырқады атам.
—Иә, Сiз екеумiз қазiр асық ойнаймыз,-дедi Әлекең ... ... ... асығын шиырып тұрып атамыз. Бабаларымыздың қолына ... ... ... Бұл да ... ... өтiп ... ... оралған тарихы. Аздан соң бiрi белгiлi академик, бiрi сексенге
келген қария ай далада асықтың ... кiрiп ... 15 б.], - ... ... де, кiшiнiң де делебесiн қоздырып, алақанын ... ... ... хан ... ауыл ... алқа қотан отырып та
ойнаған.
Халық тұрмысындағы ойын-сауықтар да өзiндiк ерекшелiгiмен ... ... ... мәнi зор ... Олар да ойды ... ... қызмет етедi. Оны ойын деп қарағанның өзiнде де адам ... ... ... ... бар. ... ... ... өнерiнiң түр-
түрiмен тұрғыласа тоғысып, араласып жатады. Небiр дарынды азаматтар да осы
топтардың арасында жүрiп, ... ... ... ... Бұл ұзақ ... басып өткен қазақ халқының игi дәстүрi, ұлтқа тән асыл мұрасы.
Қазақ ауыз әдебиетiнiң ғасырлар қойнауынан сүрiнбей өтiп, өзiнiң ... ... ... ... — балалардың ойын фольклоры. Рухани
мұрамыздың өзге түрлерi сияқты оның да ұзақ даму ... ... ... ... ... келе ... қызметi бар.
Ұрпағын ойламайтын халық болмайды. Онсыз өсiп-өну, iлгерiлеу жоқ. Сан
ғасырдан берi өз ... ... ... келе ... ойын ... ... де оның ең ... жеткiншек ұрпақты тәрбиелеу iсiмен
байланысты болуында. Демек, ... ... мен ... мен ... әдет-ғұрпы мен наным-сенiмiнiң,
шаруашылығы мен ... ... ... ... ойын-сауық
жырларында жатыр.
Мысалы, адам өмiрiне етене жақын тiркестер, әзiл-оспақтар ... ... ... Тай ... мiну, оны ... ... қазақ
баласының ең қымбат ермегi - өлеңде балалық өмiрдiң осы қыры ... ... ... ... да ... ... ... сау, тәрбиелi азамат болып өсуi барша жұрттың арман тiлегi.
Балалар үлкендер жырын өз талғамдарына лайықтап өңдеуден өткiзетiн тәрiздi.
Себебi, ... ... ... екi ... егiз ... өте көп
қолданылады. Мәселен, «Әлгiм қайда?» ойынындағы кемпiрдiң:
«Әлгiм қайда,
Әлгiм қайда?—
деген сұрағына балалар:
Әлгiң қайда?
Қалды сайда!» —
деп жауап ... ... ... өлең ... да:
« Әй, қараңғыда көзiм жоқ,
Тиiп кетсе сөзiм жоқ.
Маған жақын келiңдер,
Бiр қыз ұстап берiңдер!
Немесе:
Соқыр, соқыр, соқырақ,
Оң көзiңе топырақ.
Топырағын алайын,
Тотияйын салайын,
Ал, ұстап көр, ... келе ... [138, 48 ... ... ... жол ... келедi.
Түйiндей айтқанда, өлең — балалар ойындарының әрiн келтiрiп
сәнiн түзеген оның тұрақты компонентi. Өлең-ойында ... оның ... ғана ... оған ... рең берген өнерге тән қасиеттерiн үстейтiн
ойынның құрамдас ... ... ... ... өнерiнiң, дене
тәрбиесiнiң түрлi сипаттары етене сiңiсiп, ерекше ... ... ... ол ... тән ... ... ... ие. Ойынның осы ... ... ... ... ... танытатын қыры — поэзия.
Ойындағы поэтикалық жолдар балаға танымдық, тәлiмдiк қана мәлiмет бермейдi,
оған эстетикалық ... ... ... ... туа салған дерексiз қиялдың көрiнiстерi деу
қателiк. Оның ... ... ... мән ... Байыптап
қарасақ, кез келген ойындардан халық өмiрiнiң тiкелей де, шартты ... ... ... Ойын ... ... нәрi, рухани жетiлуi
мен табиғи өсуiнiң ... алғы ... Бала ... ... мен ой-
дүниесiнiң өркен жаюы ойынға тiкелей ... Ол ... ... ойын
арқылы қабылдайды, сол арқылы тәрбиеленiп, ләззаттанады, ... ... «Хан ... ма?» мен «орныңды тап» әлеуметтiк ... ... «Кiм ... ... ... «Ақсерек-көксерек» адамдар арасындағы
қарым-қатынасқа, «Ақ байпақ», «Көк сиыр» еңбек-кәсiп шаруашылығына, ... ... ... «Аңшылар» аңшылыққа, т.б. байланысты
пайда болған ойындар екенiн ажырату қиын емес. Оларға қарап ойындардың шығу-
тарихын, ... ... ... ... ... мифтiк түсiнiктермен сабақтас екенiн жорамалдаймыз. Әсiресе,
ойындардың iшiнде аң-құс, жан-жануарлардың даусына, жүрiс-тұрысына ... ... ... ... ... кәсiптердi бейнелеу,
жалмауыз, шойынқұлақ, қарақұлақ сияқты мифтiк кейiпкерлерге сену ... ... ... арқылы ойналатын ойындар көбiнесе ... ... ... ... ... айнала қоршаған ортада,
тұрмыс-тiршiлiкте кездесетiн тас, ... ... құм ... ... ... ... ... т.с.с. жатады. Кейде ... ... ... Оған ... қып ... ... ... түрлi
ойыншықтарды, қуыршақтарды, сиырдың, қойдың жүнiнен жасалған допты,
жонылған және ... ... ... ... мен ... ... тәрбиелеуде ұлт ойындарының рөлi зор.
Мысалы, санамақ ойыны бас бармақтан бастап, шынашаққа дейiнгi саусақтардың
аттарын жаңылмай жылдам ... ... ... ... ... жаңылмай
жылдам он ақынның, он адамның, он өзеннiң, он ... атын ... ... ... Ол ... сан үйретуден туған. Мұнда сан цифрлар ... ... ... ұқсас екi затпен қосақталып («бiр дегенiм — ... ...... ... ... ... сан, цифр тәуелдiк және атау
түрiнде өзара тiркесiп («бiрiм — бiр, екiм — екi, үшiм — үш») ... бәрi жас ... ... тез ... ... қолайлы болуын көздейдi.
Бала психологиясының қалыптасуында ойын әрекетiнiң де зор ықпалы бар
екенiн аңғарған халқымыз өз ... ... ... ... ... негiзгi
мәселе еткен. Осыдан болу керек, бала тәрбиесiнде ойындар елеулi ... ... де, ... де ... ... талапсыз, ынжық, жалқау,
қорқақ, күйгелек балалардың мiнез-құлқы ойын әрекетiнде анық байқалған.
Немесе ... ... ... ... балалар ойын барысында қараулыққа
барады. Соның нәтижесiнде оның жағымсыз қасиетi көзге бiрден ұрынады. ... ... ... ... ... бала ... қандай шартына
да тез бейiмделiп, одан әрi жандандырып ... ... ... бала
осындай құрбыларының iс-әрекетiне қарап, ойын барысында ... ... ... Яғни, олар да ойын арқылы өмiрдiң кей сәтсiздiктерiне
үйренедi. Өзге ойыншылармен де қарым-қатынасына, ... ... ... ... ... оның ой-өрiсi кеңейiп, таным қабiлетi артады.
Ұлттық ойындар ... ... ... ... оның ... мәлiмет алады. Мәселен, «Бәйге» ойынында балаларға ата-бабаларының
көшпендi ... ... атқа ... бiлу, ... шаба бiлу, ... ... ... ұлттық ойындар бiрiншiден балалардың ой-
қабiлеттерiн, ... ... ... ... Кез ... ... ... нақты мазмұн және белгiлi нәтижеге жету мақсаты бар. Халық
ойындарын балалар ... ... ... ерекше. Еркiн бәске, бiлiм
қажеттiлiгiн талап ететiн ойын түрлерi ... ... ... ... ... оқу ... ... мәжбүр етедi.
Ұлт ойындары — ата-бабамыздан бiзге жеткен, өткен мен ... баға ... ... асыл ... ... ... күнделiктi тұрмысқа пайдаланудың пайдасы орасан зор. Өйткенi,
ұлттық ойындарымыз жас өспiрiм ... ел ... ... дене тәрбиесiнiң ажырамас бөлiгi болып саналады.
Бөлiмшенiң соңында кейбiр қорытындылар келтiрейiк жқне қазақ ... ХХ ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындарының типологиясы олардың көшпелiлiк өмiр салтына
үндес келетiнiн айқындай түседi.
2. Бұл ... ... ... магиялық, жаттығулық
функциялармен қатар, ересектiк категорияларына байланысты инициациялық,
жаттығулық, агонистикалық, гедонистiк, тәрбиелiк ... ... ХХ ... 20-30 ... ... ... ... жүйе, этникалық маргиналдану ж.т.б. қазақ ... ... ... ... тамырына балта шапты, оларды сирек
феномендерге айналдырды, тылсымдық санаға ығыстырды. Жалпы алғанда бұл
мәселе арнаулы зерттеудi қажет етедi.
4. ... ... ... қолы ... кезден бастап қазақ
ұлттық ойындарының қайтадан жаңғыруы белес алып келедi. Бұл үрдiстi
тереңдету және ... ... сай ары ... ... ұлттық
мәдениеттiң келелi мiндетiне жатады.
5. ХХ ғасырдағы қазақ халқының көптеген жетiстiктерiне қазақ ... ... да ... әсер еттi (Ұлы Отан ... ... ... агондық спорт ойындарындағы табыстар,
жастарға тән намысшылдық, өнер мен сауықтық ... ... ... ... Қазiргi күндерi қазақ ұлттық ойындары жақандану ықпалын қабылдай
бастады ... ... ... ... ХХ ғасырда мәдениеттi түсiну жолында орын алған ойын
концепциясы қарастырылып өттi. Бұл ... ойын ... ... ... ... ... ... жасалды. Ойын ... ... ... ... ... толық дәлелденедi. Мәдениеттегi ойын
элементiнiң орны мен рөлi анықталып, оған сәйкесiнше баға ... ... ... барлық сфераларында қолданыста ... ... ... шәкiрттерге қиын тақырыптарды түсiндiрместен бұрын ... ... ... ... ... ... жаттығулар өзiнiң
шынайы мәнiнде ойын болып табылады. Ойын бұл жағдайда қабiлеттердi бекiту,
шынықтыру қызметiн ... ... ... «лас ойын» деп атап жүр.
Ал ... ойын ... ... осы формасында анық көрiнiс бередi.
Саясаттағы сайлау, ... ... ұпай ... ... құбылыстар оны
ойынға жақындаттырады, ұқсаттырады. Спорт құбылысы қазiргi заманда ... ... ... ... жетуге болатындығын дәлелдеп бердi.
Спорт әлемiнде ойындағыдай ең алғыр, ең ... ғана ... жете ... ... ... ... жеңiстей жақсылықтың үстемдiкке жеткенiн
бiлдiредi. Сондай-ақ ойын ... ... ... өмiрден, модадан,
адамдар арасындағы қарым-қатынастардан, өнерден, ... ... ... ... ойын адам өмiрiнiң барлық кезеңдерiнде ... ... жас ... ешқандай рөл атқармайды. ... ... ... ... шаттық пен қуанышты, үйлесiм мен бақытты ... ... ... ... ... Ойын адам ... оның болмысымен
бiте қайнасқан, ойынды олардан бөлiп алу мүмкiн емес.
Әрдайым ойын ... ... ... ... ... сфераларына сән, көрiк
берiп тұрады. Соның арқасында адам өз қабiлеттерiн ... ... және өз ... байытуға мүмкiндiк алады. Ойын кезiнде адам
өзiне ұқсамай кетедi, ал сол ойыннан ... ... ... ... ... құлпыртып, құбылтып жiбередi. Ойын адамға бiр сәт болса да ... ... оны ... мүмкiндiк бередi. Сондай-ақ ойын адамды
жетiлдiруге, оның бойында ... ... ... қабылдау мен
ойлаудың және де әрекеттiң жаңа түрлерiнiң ... ... ... ... ойын ... ... ... ойымша, мәдениеттiң өзiн ұғынуға
жол ашады. Қазiргi таңда мәдениеттану ... ... ... ... ... қазақ мәдениетiнде, одан кейiн қазiргi қазақ
мәдениетiнде ойындық бастауларды ... ... ... ... ... ... жүйелер қыспағында болған қазақ мәдениетiндегi
ойындық бастаудың өршiп кетуiнiң себебiн ... күн ... ... тарихымыздың Кеңестiк кезеңiнде ақындар айтысының, «Тамаша» ойын-
сауық отауының беделi өте жоғары болды. Айтысты, ... ... ... ... ... ... ... пiр тұтты десек қателеспеймiз.
Поэзияның да беделi жоғары, биiк болды. ... ... мен ... ... ... жаңа өлең ... асыға күттi. Мұндайды қазiргi
уақытта байқамайсың. Бұның себебi жас ұрпақтың, заманның азғанында емес, ... ... ... ... ... жаңа ... Соның арқасында қазақ мәдениетiндегi ойындық белгiлер
қалыпты жағдайға ... ... ... ... ... ... - ... қазақ фольклорында
салмақты орын алатын, халықтың көне ... берi ... ... ... ... ... қызмет атқарып келе жатқан арналы сала. Адам
мәдениетi, еңбек, әскери қызмет ... мен ... ... ... Мал ... ... ... тайпаларында кезiнде
стадион немесе жүзуге арналған бассейндердiң болмағаны белгiлi. Ол заманның
халқы жүзу мен жүгiрудi, тағы басқа дене ... ... ... ... ... ... көрiнiс қазақтардың санасында
салт-дәстүр болып табылады. Себебi, мәдениеттегi ұлттық бастаманың негiзi
салт-дәстүрмен тығыз байланысты. ... ... ... ... естелiк ретiнде қайталана отырып өзiнше бағдарлама құрады.
Онда қоғамдағы әрбiр ... ... ... ... ... ... ... жылдар бойғы мерекелердiң аясында туып, сақталып қалған.
Ұлттық мерекелерде ұлт байлығы көрiну арқылы халықтың өмiрi ... ... ... ... ... жағдайлар және т.б. факторлар
таңбасы салынған ерекшелiктерi мен ұзақ даму тарихына ие. Кез ... ... мен ... ... маңызды орын алады.
Қазақ халқы сенiм-нанымы бойынша мұсылман дiнiнiң сүннет ағымына қарайды.
Қазақстандағы ислам бағыты, олардың ... және жеке ... ... ғ. орта кезiнен бастап күшейе түседi.
Кез келген халық мейрамды құбылыс ретiнде қабылдайды. Сондықтан ондағы
жарыстар мен ... ... ... ... ... ие. Осы ... жалпы қазақ мәдениетi мейрамға, оған ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, ойындар т.с.с.
халықтың рухани сезiмiн, адамгершiлiк қасиетiн, мiнез құлығын ... ... ... ... түрлi бiлiмдер негiзiнен де
мағлұмат бередi. Егер күнделiктi өмiрiмiзге зер ... ... ... ... өмiрдiң әрбiр сәтiнде көптеген ғылым негiзi
ауадай қажет. Әдетте бiз ... ... мән ... назар аудара бермеймiз.
Яғни, белгiлi жайлардың беймәлiм сыры бар. Ғылыми негiзi, шығу себептерi,
қозғаушы күшi ... ... ... ... ... ... ... iз түзсiз жоғалғаны, көмескiленгенi ... ... ... өзiнен қазақ халқының асқан даналығы мен ғажап зердесi,
табиғатқа деген адамгершiлiк көзқарасы айқын аңғарылады.
Қазақтың ... ... ...... ... ... ... Сондықтан да республикалық ұйымдар оларға мұқият қарап, ұлттық
дәстүрлердiң жағымды жақтарын пайдалана ... ... ... ... ... ұлттық спорты мен ойындары республиканың ... ... ... орын алуы ... ... ойын фольклорын, оның жанрлық түрлерiн, атқаратын қызметi
мен шығу тарихын тақырыптар ... ... ... ... ... ... ойын ... жинау, жариялау жұмыстары барысында ... ... ... ...... туып ... нәтижелерiнен төмендегiдей тұжырымдар туындайды:
1.Қазақтың ұлттық ойындары осы феноменнiң ... ... ... айшықты мәдени құбылысқа жатады.
5. Ойындық мәдениет қалыптасуының ... ... ... ... ... ... ретiнде шектеп, оның дионисийлiк, қарым-
қатынастық, гедонистiк, еркiн шығармашылық жақтарын елемейдi.
6. Қазақтың ұлттық ... ... ... тип пен
әлеуметтенудiң ру-тайпалық ... ... ... ... ... ойындарында сақталып келген кейбiр
эротикалық, оргиастикалық, пуэрелистiк, құңарлылық пен ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындарында тәрбиелiк, жаттығушылық, инициациялық, көңiл
көтерушiлiк, эстетикалық ж.т.б. функцияларды атап ... ... ... ... ... салттық рәсiмдерден агонистикалық және
мейрамдық формаларға ... ... ... ... ... ... тәуелсiздiк алғаннан кейiн
бiршама деңгейде жаңғырғанымен, жақандану мен батыстандырылу ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Хейзинга Й. Homo ludens. ... ... ... по ... ... М.: ... 1997. - 416 с.
2 Исмағамбетова З.Н. Онтология //Философия. - ... ... 2005. ... Тәжiбаев Т. Ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні. - Алматы, 1997. - 225 б.
4 Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы, 1978. - 250 ... ... А. ... ... и ... как ... ... наук. – Алматы: КазНУ, 2002. – 140 с.
6 Берн Э. Игры, в ... ... люди и ... ... играют в игры. -
М., 2002. - 473 с.
7 Выготский Л. Игра и ее роль в ... ... ... ... ... - 1966. - № 6. - С. 3.
8 Оуэн Г. ... игр.- М., 1971. - 115 ... ... С.И. ... ... ... языка. - М., 1978. - 205 с.
10 Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздiк. - Алматы: Раритет, 2004.
- 320 б.
11 Сигов Б.К. Игра // ... ... ... ... - ... – С. ... ... Х. Дегуманизация исскуства и другие работы: ... М.: ... 1991. - 639 ... Шилз Э. ... ... и его ... // Буржуазное массовая
культура. - М.: Политиздат, 1985. - С. 399.
14 Нуржанов Б.Г. Культурология: Курс лекций. - ... ... 1994. ... ... ... Г. ... ... философия. - Алматы: Ақыл кiтабы,
2002. - 465 с.
16 Делез Ж., Гваттари Ф. Номадология туралы трактат // Тамыр. - ... № 4. - 2 ... ... ... // ... Сочинения: В 3-х т. - М.: Мысль, 1972. -
Т.3, ч.2. - С. 600.
18 Аристотель. ... ... ... ... В 4-х т. - ... 1976. - Т.4. - ... Кант И. ... способности суждения / Кант И. Соч: В 6-ти т. - ... 1966. - Т.5. - С. ... Холл Г. С. ... по ... ... - М., 1925. - 144 ... Холл Г. ... и чувства в юношеском возрасте. – М., 1920. - 88 с.
22 Эльконин Д. Психология ... - М., 1978. - 410 ... ... К. Душевная жизнь ребенка. - Киев, 1916. - 215 с.
24 Хейзинга Й. В тени ... дня. - М.: ... 1992. - 283 ... ... ... ... // Самосознание еврапейской
культуры ХХ века. - М.: Политиздат, 1991. - С. ... ... Г. Игра в ... - М., 2001. - 445 с.
27 Кажгали óлы А. Ою и ой. ... 2004. - 444 ... ... С. ... //Культурные контексты Казахстана. – Алматы:
Золотой век, 1998. – С. 280.
29 ... Х. Что ... ... -М.: Наука, 1991. - 408 с.
30 Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Адамға қарай бет бұрсақ. - ... ... - 160 ... ... Ф. Письма об эстетическом воспитании человека // ... ... // ... В 2-х т. - М.: ... 1973. ... – С.368.
32 Кривцун О.А. Эстетика. - М., 1988. - 480 с.
33 Современный словарь иностранных слов. - М.: ... ... 2000. ... Руднев В. Энциклопедический словарь культура ХХ века. - М.: Аграф,
2001. - 604 ... ... А.В. ... ... ... - М.: ... 1985. –
399 с.
36 Куликова И.С. Философия и ... ... М.: ... - 272 ... ... Г. ... ... истории // Изобр. филос.
произв. – М., 1965. – Т.2. - С. ... ... Б.Ө. ... ... ойындары (тарихи-этнографиялық зерттеме:
Автореф. д-ра ист. наук. - Алматы: Тарих және этнология институты, 1998. -
44 ... Финк О. ... ... ... бытия // Проблема человека в
западной философии. - М., 1988. - С. 493.
40 ... М.М. ... ... ... и ... ... и ... - М.: Худ. лит., 1990. - 513 с.
41 Мәдениеттану сөздiгi /Құлсариева А. - Алматы: Сорос қоры, 2001. ... ... ... Й. ... ... - М., 1992. - 415 ... Кун Л. ... история физической культуры и спорта. - М.: Радуга,
1982.- 400 ... ... А. ... ... // ... – 2000. - Вып. 1(2). – ... ... Х.-Г. Истина и метод. - М., 1988. - 704 с.
46 Щедровицкий Г.П. Игра и ... ... – М.: ... 1964. - 227 с.
47 Турсунов Е. Возникновение баксы, акынов, сэри и жырау. - ... 1999. - 266 ... ... Э. ... человеческой деструктивности. - М.: АСТ-ЛТД, 1998.
- 672 с.
49 Комский Д.М. Электронные автоматы и ... - М.: ... 1981. ... ... ... Ж. Электронные игры. - М.: Радио и связь, 1983. – 130 ... ... А.Ф. ... ... ... - М.: Политиздат, 1991. –
525 с.
52 Витгенштейн Л. О ... // ... ... 1991.-
№ 2. –С. 5.
53 Витгенштейн Л. Философские работы. - М., 1944. 330 с.
54 ... Е.В. ... ... и ... ... – М.: ... - 225 ... Шаманские песнонения сибирских тюрков / Н. Катанов. - М., 1966. – ... ... Е. ... ... ... и ... -Алматы:
Дайк-Пресс, 2001. – 172 с.
57 Симаков Г.Н. ... ... ... ... ... ... ХIХ-начале ХХ в. - Л.: Наука, 1984. – 229 ... ... Э., ... С. ... ... игр. - М., 2002. – 350 ... Чжан Цянь (II в. до н. э.) // Портреты. ... ... ... ... ... им. ... 2000. – С. 148.
60 Гумилев Л.Н. Қиял патшалығын iздеу. – Алматы: Балауса, 1992. – 448 б.
61 Толстов С.П. Пережитки тотемизма в ... ... у ... ... ... докапиталистических обществ. – М., 1935. - № 9-10. - С. ... ...... Р.К. К ... старинного казахского поминального
ритуала «түйе шешу» // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен ... жқне ...... ... 2001. – 428-430 ... ... Г.П. Реликты домусульманских верований и обрядов у узбеков
Хорезма. – М., 1969. 230 с.
65 Хлудов Н.Г. Состояние с ... ... // ... РК. ... Оп. ... ... ... А. Биография и заключения по картинам Н.Г. Хлудова
«Состязание с призами» // ... ... мен ... 1986. - 428-450 ... ... Ә. Ежелгi жыр-аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985.- 368 б.
68 Танекеев М. Казахские национальные виды ... и ...... 1957. –125 ... ... Ч.Ч. Следы шаманства у киргизов // Собр. Соч: В 5 т. – Алма-
Ата: Казэнциклоп., 1985. - Т. 4. – С. ... ... ... ... ... От ... до ... Под. ред.
А.Х. Касымжанова – ... ... 2000. – 148 ... ... Э. ... культуры долины Инда. – М., 1957.- с. 258.
72 Сеченов И. ... ... ... – М., 1952. – 163 ... ... Б. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы: ТЭИ, 1998. – 53 б.
74. ... М. ... ... – Алматы: Қазақстан, 1980. – 172 б.
75 Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерi. – Алматы: Ғылым, 2001. –
428 б.
76 Мид Г. От ... к ... - ... 1934. - 78 ... ... А.И. ... киргиз – казачьих или киргиз – кайсацких орд и
степей. – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
78 Радлов В.В. Из ... – М.: ... 1989. - С. ... ... А. ... и ... из ... по казахским степям. –
Алматы: Қазақстан, 1966. - С. ... ... М. // ... сочинений: В 30 т. – М., 1955. – Т. 25. – ... К. От двух до ... – М., 1968. – С. ... ... Е. ... игры, преимущественно русские в связи ... - М., 1895. – 223 ... ... Г.Н. В юрте ... ... царевича // Валиханов
Ч.Ч. Собр. соч. В 5 т. – Алма-Ата: Казэнц., 1985. Т. 5. - ... ... Ч.Ч. ... Кукотай-хана и его поминки // Собр. соч. В 5 ... ... ... 1985. – Т. 2. С. 90-100.
85 Манас. Киргизский народный эпос. Раздел: Великий поход – М., 1941. ... ... ... Р. ... ... и ... на ... – СПб, 1910;
87 Абай. Қара сөз. Поэмалар. – Алматы: Ел, 1992. – 272 б.
88 Шәймерденов С. ... ... // Төрт ... – Алматы: Жазушы, 1999.
Т. 3. - 330 ... ... А. ... колыбельная песня // Известия туркестанского
отдела РГО. – 1990. – Т. 2. – С. 83.
90 ... Т. ... в ... ... // Простор. – 1972. - №
3. - С. 17.
91 Амребаев А. ... ... ... ... ... айтысоа) //
Культурные контексты Казахстана. – Алматы: Ниса, 1998. - С. ... ... С. ... ... – Алматы, 1995. – 72 б.
93 Әуезов М. Қазақ халқының жұмбақтары. – Алматы: ҚМКӘБ, 1959.- 220 ... ... Б. ... ... көне ... сенiмдерiне қатысты
ғұрыптық фольклоры).- Алматы, 1993. – 115 б.
95 Родари Дж. Грамматика фантазии. Сказки по телефону. – ... 1962. ... ... Сейфуллин С. Қазақ әдебиетiн зерттеу. – Алматы, 1931. - 253 б.
97 Абылқасымов Б. Телқоңыр (Қазақтың көне ... ... ... ... - ... 1993. – 330 ... Өмiрзақов Т., Ислямов О. Наурыз // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен ... ... – 2001. – 420-428 ... ... Е.Д. Қазақ ауыз әдебиетiн жасаушылардың байырғы өкiлдерi.-
Алматы, 1976. – 123 б.
100 Ғабитов Т.Х. Әлiмжанова Ә.Ш. Исламға ... ... ... мен дiни ... // ... ... - Алматы, 2003.
Т.1. - 483 б.
101 Шулембаев К.Ш. Маги, боги и действительность. – Алма-Ата: Казахстан,
1975. – 128 ... Есiм Ғ. ... ... не? // ... – 1996. - № 2. 3-5 ... ... М.С. Верования древнего Казахстана. – Алматы: Қаз. даму ин-
ы, 1997. – 154 с.
104 ... ... ... ... // Сост. Н.Ф. Катанов. –
М.: Наука, 1966. - С. ... ... Е.Д. ... ... ... истоки и становление. –
Алматы: Дайк – Пресс, 2001. – 172 ... ... С. ... ... ... – Алматы: Инст.
культуры, 1988. - Ч.2. – 288 ... ... Қара ... // ... жас. – 1925. – 8 ... Валиханов Ч.Ч. Тенкри (бог) // Собр. Соч: В 5 т. – Алма-Ата: Каз.
энцикл., 1984. – Т. 4. – С. ... ... Қ. ... ... // ... 1985. - № 5. ... Тұрсынов Е. Сал-серiлер дәстүрiнiң төркiнi // Заман - ... ... – 8 ... ... Қ. ... ... ғұмыры // Мәдениет. 1990. - № 6. 6-7
бб.
112 Буркитбаев А. Казахские национальные виды конного спорта. – ... 1978. -125 ... ... В.В. ... облысы қырғыздарының салты // Русский вестник. –
1879. - № 9.- 12-17 бб.
114 ... А. ... ... ... игры // ... – 1905. – 2 ... 3-5 бб.
115 Қасымхан Ж. Жiгiт болғың келсе… Қазақтың ... ... ...... РБК, 1997.- 125 ... ... Д. Записки о некоторых народах и землых средней части Азии
- М., 1968. – 156 с.
117 Гуннер М.М. ... ... ... ... - ... 1975. – ... ... Р. Среди киргизов и туркмен не мангышлаке. – СПб, 1910. - ... ... А. ... ... ... и игры // ... Историко-
этнографическое исследование. – Алматы: Ғылым., 1984. – С.125.
120 Ермолов М. Рыцарские ... ... // Сын ... ... 1845. – С. ... ... А. Поездка к киргизам на озеро Нор – Зайсан // Русские
ведомости. – 1887. – 15 ... ... М.М. ... ... ... спорт. – Алма-Ата, 1957.- 250
с.
123 Киргизский праздик // Астраханский вестник. – 1851. - № 3. – С. 17.
124 ... Ж. Ер ... - ... 1985. – 7 ... ... А.Н. ... быта ... киргиз // Известия РГО. СПб.,
– 1887. - № 4. - С. 13.
126 Толстов С.П. ... ... Опыт ...... – М., 1948. - 118 ... ... С.М. Таджики долины Хуф. – Сталинабад, 1953. – 72 с.
128 Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. - Алматы, 1978. - 66 ... ... Б. ... ... ойындары. - Алматы, 1978. – 68 б.
130 Диваев А. Казахские национальные спортивные игры. - Алматы, ... ... ... М. ... ... культуры в Казахстане. – Алма-Ата:
КазИФК, 1977. - С. ... ... А. ... или ... орда. – СПб. – Современник ... – Т.29. - 40-96 ... ... А. ... ... ... игры – ... – 1905. - № 152.- 45 б.
134 ... Б. ... ... года у ...... – 1892. -№ 3. - С. ... Валиханов Ч.Ч. Записи о киргизах. // Собр. соч. в пяти томах. Т.2. –
Алма-Ата: Каз. энцикл., 1985. – С. ... ... ... Асық ... академик // Егемен Қазақстан. – 2003 .
- 3 қыркүйек.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 161 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қоғам және мәдениет8 бет
Қазақ халқының дәстүрлі педагогикалық мәдениеті (Тарих. Теория. Практика)45 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Арқаның дәстүрлі ән мектебі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь