Фразеологизмдердің мағыналық категориялары

Мазмұны

Кіріспе

1. Қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестері туралы түсінік
1.1. Фразеология және фразеологиялық бірлік
1.2. Фразеологиялық оралым және оған тән белгілер
1.3. Фразеологиялық оралымның пайда болуы, шығу негіздері

2. Фразеологизмдердің мағыналық категориялары
2.1. Фразеологиялық тұтастық
2.2. Фразеологиялық бірлік
2.3. Фразеологиялық тізбек
2.4. Фразеологиялық сөйлемше

Қорытынды

Әдебиет
Кіріспе
Осы зерттеу жұмысын қарастыру барысында біз тіліміздегі тұрақты сөз тіркестерін зерттейтін фразеология ғылымы туралы жалпы түсінік беруде отандық тіл біліміміздің көрнекті ғалымы Ә.Хасеновтің жоғарғы оқу орындарының оқытушылары мен студенттеріне арналған «Тіл білімі» оқулығын, ал фразеолгизмдердің мағыналық категорияларына жеке – жеке тоқталып, түсінік беруде лингвист – ғалым К.Ахановтың «Тіл білімінің негіздері» атты ғылыми еңбегін пайдаландық. Жұмыс барысында сипаттама әдісі мен зерттеу жұмысына қажетті нақты мәліметтерді жинау әдісі қолданылды.
Тіліміздегі тұрақты сөз тіркестерінің варианттары, синонимиясы, полисемиясы, этимологиясы жайлы зерттеліп, үлкен еңбектер жазылды. Жеке авторлардың фразеологизмдерді қолдануы, аудармадағы фразеологизмдер, компоненттернің байланысуы, параллель фразеологизмдер жайлы да жайлы да зерттеулер жазылды. Әйтсе де фразеологизмдердің әлі де ашылмаған қыр – сырлары жеткілікті. Солардың бірі – фразеологизмдердің мағыналық, яғни семанттикалық категориялары. Бұл мәселені зерттеу жұмысымыздың өзектілігі ретінде қарастырдық.
Зерттеу жұмысының мақсаты:
1. Тіліміздегі тұрақты сөз тіркестерін қарастыру, оларға жалпы түсінік беру.
2. Фразеологизмдердің мағыналық, яғни семантикалық категорияларын ашу.
Зерттеу жұмысының міндеті:
1. Тұрақты сөз тіркестеріне тоқталу;
2. Фразеологизмдердің семантикалық категорияларын қарастыру;
Зерттеу жұмысының нысаны: тіліміздегі тұрақты сөз тіркестерінің мағыналық категориялары.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Хасенов Ә. Тіл білімі (Оқу құралы), 3 – басылуы. – Алматы: Санат, 2003. – 416 б.
2. Мамаева М. Фразеологизмді сөз тіркестері. Филология ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайылған диссертацияның авторефераты. – Алматы, 2004. – 30 б.
3. Аханов К. Тіл білімінң негіздері. Оқулық. 4 – басылуы. – Алматы: Санат, 2003. – 496 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1. Қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестері туралы түсінік
1. ... және ... ... Фразеологиялық оралым және оған тән белгілер
3. Фразеологиялық оралымның пайда болуы, шығу негіздері
2. Фразеологизмдердің ... ... ... ... Фразеологиялық бірлік
3. Фразеологиялық тізбек
4. Фразеологиялық сөйлемше
Қорытынды
Әдебиет
Кіріспе
Осы зерттеу жұмысын қарастыру ... біз ... ... сөз
тіркестерін зерттейтін фразеология ғылымы туралы жалпы түсінік беруде
отандық тіл ... ... ... ... ... ... оқытушылары мен студенттеріне арналған «Тіл білімі» ... ... ... категорияларына жеке – жеке тоқталып,
түсінік беруде лингвист – ғалым К.Ахановтың «Тіл білімінің негіздері» ... ... ... ... ... сипаттама әдісі мен зерттеу
жұмысына қажетті нақты ... ... ... ... ... сөз ... ... синонимиясы,
полисемиясы, этимологиясы жайлы зерттеліп, үлкен еңбектер жазылды. Жеке
авторлардың фразеологизмдерді ... ... ... ... ... ... ... да жайлы да
зерттеулер жазылды. Әйтсе де фразеологизмдердің әлі де ашылмаған қыр ... ... ... бірі – ... ... яғни
семанттикалық категориялары. Бұл мәселені зерттеу жұмысымыздың өзектілігі
ретінде қарастырдық.
Зерттеу жұмысының мақсаты:
1. Тіліміздегі ... сөз ... ... ... жалпы түсінік
беру.
2. Фразеологизмдердің мағыналық, яғни семантикалық категорияларын ашу.
Зерттеу жұмысының міндеті:
1. Тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... ... нысаны: тіліміздегі тұрақты сөз ... ... ... тіліндегі тұрақты сөз тіркестері туралы түсінік
1. Фразеология және фразеологиялық бірлік
Фразеология – лингвистиканың үлкен бір ... ... ... жеке пән деп те атап жүр. Олай ... мән – ... да ... тіл – ... фразеологияға қатысты мәселелер ұшан – ... ... пән деп ... та, ... ... бір ... деп атасақ та, -
бәрібір: ... ... ... орны ... ( ... phrasis – ... ... сөзінен алынған ) – сөйлеудің
ең бір қысқа, әрі бүтін бір бірлігі. Дәлдеңкірей түссек, ... – тіл ... ... ( речь ) ең бір мәнді де тұтастай қалыптасқан ... ... ... ... мен тізбектер кем дегенде екі сөзден
құралуы да, бүтіндей бір ... ... да, ... ... құралуы да
мүмкін. Сондықтан фраза – сөйлеудің, яғни қарым – ... ... ең ... ... ... де ... Осыған орай, фраза деген сөз фразеологиялық
тізбектер (бірліктер) ерекшелігін тұтастай қамтығанда, ... ... пара – пар ... ... еркін тіркесіне сырттай ұқсас, ... ... яғни ... ... оған қарама – қарсы қойылатын оймақ ауыз, ... ... тас ... ... ат – ... ала ... ер ... болу, т.б. тәрізді
тіркестер бар. Бұлар құрамы жағынан ... ... ... де бүтіндей
оралым бұрыннан тіркескен, дағдылы қалпын сақтайды, сыңарлары «ешкімнің
еркіне көнбей», ... өзі ... ... ... ... ұғынылады.
Мұндай тіркестер сөздердің еркін тіркесіне қарсы қойылып, сөздердің ... ... ... ... деп ... екі сөздің тіркесуінен жасалған, мағынасы біртұтас, құрамы мен
құрылым ... даяр ... ... тілдік бірлік, әдетте,
фразеологиялық ... деп ... ... сүттен ақ, судан таза; ақша
бет; қызыл жүз; азуы алты ... ... ... ... бел; қиғаш қас;
аузының суы құрып жүр, т.б. – ... ... яғни ... ... ... ... фразеология – белгілі бір тілдегі
сөздердің тұрақты тізбектері мен ... яғни ... ... ... ілім.
Фразеологияға қатысты терминдер де көп: идиома, тұрақты тізбек, тұрақты
тіркес, фразеологиялық ... ... ... ... фразеограмма,
фонемалық фраза, фразеологизм, т.б.
Фразеологизмдерді зерттеу арқылы тек тілдің өткенін, түп – тамырын ғана
емес, сол ... ... ... мәдениетін терең білуге болады.
Сондықтан да ... ... жан – ... ... ... ... емес.
Фразеологизмдердің варианттары, синонимиясы, омонимиясы, полисемиясы,
этимологиясы жайлы да зерттеліп, ... ... ... Жеке ... ... аудармадағы фразеологизмдер, компоненттерінің
байланысуы, параллель фразеологизмдер жайлы да зерттеулер жазылды. Әйтсе де
фразалық тіркестердің әлі де ... қыр – сыры ... ... фразеологияға арналған зерттеулер мен басылып
шыққан ... көп. Бұл ... ... ... ілімнің дамуына үлес
қосқан ірі ғалым – ...... Бұл кісі Ұлы Отан ... ... ... ... ... маңызы бар бірсыпыра еңбек
жазды. Мұнымен бірге А.И.Молотковтың редакциясымен жарияланған 4000 – ... ... ... бар «Фразеологический словарь русского языка» (1968)
атты, Бабкин мен В.В.Шендельстің «Словарь ... ... и ... ... «Основы английской фразеологии» атты кітаптарын да
атаған жөн.
Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... - қазақ лингвистикасының үлкен табысының бірі.
Сондай – ақ аталмыш ... ... ... ... ... Т.Сайрамбаев, Ә.Болғанбаев, М.Оразов, А.Аблақов, С.Сәтенова,
Г.Смағұлова сынды отандас тілші мамандар да айналысты.
Фразеолгия және оның зерттейтіні – ... ... ... ... ... ... ... және сөздердің еркін тіркесі деген ұғымдарды
білу, бір – бірінің айырым белгілерін айқындап ұғу керек, олардың бір ... ... ... ... ... ... Жәнібектің екі езуін
айырып жіберіпті, ал Айғаныстың екі езуі екі ... ... ... - ат
құлағында ойнап жүр, - есек, осындағы ерекшелеп терілгендер – ... яғни ... ... үйге ... екі езуін
бірдей көрсетіп еді, қарасақ, - дәрігерге апару керек ... ... ... бірдей, атасынікіне тартқан, - нағыз қалқанқұлақ... Нұрбол: Мен
ат құлағын жемеймін, қозы ... бер! – деді де ... ... ... екі ... екі ... ат құлағы, қозы құлағы – еркін
тіркестер. Алғашқы ... ... ... да, ... де ... ... болады.
Фразеологиялық тізбектерді бір тілден екінші тілге сөзбе – сөз аударуға
болмайды, сол тілде бар баламасымен ғана ... ... ...... ондайлар тұрақты тізбек болудан да қалады, ой ... ... ... де мүмкін.
Мәселен, аузының суы құрып жүр, мұрнын көкке көтеріп жүр, мұртын балта
шаппайды, тауы шағылып қалды, ... ... ... ... ... ... ... қой үстіне бозторғай жұмыртқалады, т.б. тұрақты тіркесті дәлме
– дәл аударуға болмайды.
2. Фразеологиялық оралым және оған тән белгілер
Тіл арқылы қатынас ... ... ... ... жеке дара күйінде
емес, бір – бірімен тіркесіп қолданылады. Сөздердің ... ... ... емін – ... ... ... ...
еркін сөз тіркесі мен сөйлемдер жасалады. Сөздердің жалпы тіркесі мен еркін
сөз ... ... бір – ... емін – ... тіркесуінен жасалады.
Бірақ сөздер бір – бірімен жапа ... ... ... ... ... ғана ... жұмсалады. Мағыналық үйлесімділік
сөздердің бір – бірімен семантикалық ... ... ... дегенді
білдіреді. Еркін сөз тіркесінде оны құрастырушы сыңарлар ... ... ... ... сыңарлармен (сөздермен) ауыса алады. Мысалы:
оқушымен сөйлесу – ... ...... ... ...... әңгімелесу – қойшымен әңгімелесу; оқушымен кездесу
– мұғаліммен кездесу, т.б. Осылар тәріздес ... сөз ... ... түрлерін грамматиканың синтаксис саласы зерттейді.
Фразеологиялық оралым тілде ... ... атап ... бір
жағынан, сөзбен, екінші жағынан, еркін сөз тіркесімен шектесіп жатады.
Фразеологиялық оралымды ... де, ... сөз ... де ... ... тән ... ... мен қасиеттерді айқындап алу қажет. Бұл ... ... тән ... ... алдын – ала ескеретін бір
жай бар: фразеологиялық оралым өзінің ... ... – екі ... ... ... екі ... жоғарыда аталып өткеніндей, бір
жағынан оның дара ... ... ... ... еркін сөз тіркесіне ... ... ... Осыған орай фразеологиялық оралымның белгілері де
екі бағытты қызмет атқарады. Анығырақ айтқанда, ... ... ... белгі оны (фразеологиялық сөз тіркесін) еркін сөз
тіркесінен ажырататын ... ... ал ... ... ... ... оны ... сөз тіркесімен жақындастыратын ... ... ете ... ... фразеологиялық оралымға тән белгілерге және ол
белгілердің екі бағытты қызмет ... ... ... өте – мөте тән ... – оның даяр ... жұмсалу
белгісі. Фразеологиялық оралым қарым – қатынас процесінде, сөйлеу кезінде
жасалынбайды, даяр қалпында біртұтас, бір бүтін бірлік ... ... ... бұл ... оны ... сөз ... ашық – ... көрінеді. Мысалы суды қайнату, түймені қадау,
қолды жуу, қысқа жіп, ... аузы және т.б. ... ... ... сөз
тіркестері қатынас жасау процесінде, сөйлесу кезінде жеке сөздердің бір –
бірімен емін – еркін тіркесіп айтылуынан ... қаны ... ... ... (сорлау), түймедейді түйедей ету (асыра ... ... ... ... – бос, ... ... жібі күрмеуге келмеу (жетімсіздік,
жоқшылық), қой аузынан шөп алмас (момын, ... т.б. ... ... ... ... күйінде, бүтін қалпында ... да ... ... ... ... ... ... қалауы
бойынша тіркеспейді, бүтіннің бөлшектері бұрыннан өзінше тіркесіп қойған
қалпында біртұтас даяр ... ... ... кезінде фразеологиялық
оралымды қолданушы адам оның құрамына енетін сөздерді өз ... ... ... ... қаз – қалпында қайталай қолданады.
Мұндай қасиет фразеологиялық оралымға ғана емес, сонымен бірге ...... де тән. ... ...... ... – шіміркенбеу,
лезде – жылдам, қысылу – ... ...... қыру – жою ... де және бұларға белгілі дәрежеде синонимдес болып келетін үріп
ауызға салғандай, мұртын балта шаппайды, аузы – ... ... ... – жұмғанша, қас пен көздің арасында, қас қаққанша, аузына құм құйылу,
жұмған ... ... жаны ... ... ... балта шабу тәрізді
оралымдар да даяр қалпында жұмсалу қасиетімен сипатталады. ... (сөз ... ... сөйлеу кезінде конструкцияланбайды, даяр ... ... ... ... етеді, тұтас қалпында не еркін ... не ... ... ... ... оралымның даяр қалпын сақтай ... ... оны ... жақындастырады да еркін сөз тіркесінен ажыратады.
Фразеологиялық оралымға тән ... ... екі ... ... ... де ... ... оралым – ... ... ... даяр ... ... ... жұмсалатын, бүтін
бірлік , ал еркін сөз тіркесі – ... ... ... бір ... бойынша
құрастырылатын, осыған орай сөйлеушінің ... ... бір ... ... ... ... синтаксистік бірлік.
Даяр қалпында қайталану белгісі сөз бен фразеологиялық оралымға бірдей
қатысты барлық ... ... атап ... ... ... мен ... ... белгісі мен мағыналық тұтастық белгісін
ашып – айқындайды.
Фразеологиялық оралым мағына тұтастығымен ... Оның ... ... ... ... бар және ол мағына фразеологиялық оралымды
құрастырушы сыңарлардың мағыналарына ... ... өмір ... ... ... тұтастығы, оның семантикасы құрастырушы
сыңарлардың мағыналарының жиынтығына сәйкес келгенде де ... ... ... ... ... ... бір ... бір
тұтас бірлік ретінде көрінеді де, оның ... ... ... ашық, айқын бейнеленгенде де мағыналық бүтіндігі,
тұтастығы бұзылмайды. Мысалы тайға ... ... ... ... ... ... – айқын), қаны қайнау (ызалану, ашулану), көзді ашып –
жұмғанша немесе қас ... ... өте ... су ... ... ... ... түймедейді түйедей ету (асыра үлкейту), тамырына балта шабу
(құрту, жою), қуанышқа бөлену (қуану), шаттыққа бөлену ... т.б. ... ... ... ... ... мен ... сыңарлардың ара қатысы жағынан әртүрлі (әр типтес) ... ... ... ... әр қайсысы да мағына
тұтастығымен сипатталады.
Фразеологиялық оралым тұрақты қасиетімен сипатталады. Оның ... ... ... ... ... бүтіннің бөлшектері ретінде
ұғынылатын, өзара тығыз байланысты сыңарлардан (сөздерден) құралады да ... ... ... бірі ... қалыптасқан тәртіппен орналасады, басқа
сөздермен ауыстырылмайды, қалыптасқан орын тәртібі өзгерілмейді. ... ... қалу ... ... ... ... ... орнын
ауыстырып айтуға немесе оның ішіндегі бір сөздің орнына басқа бір ... ... ... ... қалу деп ... ... – ақ ... балта шаппайды деген тұрақты тіркестің құрамындағы
мұрт деген сөздің орнына сақал немесе балта ... ... ... ... ... кеспейді деген сөздер қолданылмайды. Егер бұлай ... олар ... ... ... ... ... тіптен мағынасыз,
түсініксіз болып шығады. Құрамы мен сыңарларының орын ... ... ... ... жеке ... ... орын ... еске түсіреді. Орыс тіліндегі фразеологизмді
зерттеуші Н.М.Шанский сөздің морфемалық ... және ... орын ... ... сипаты да сондай деп
есептейді.
Ал сөздердің еркін тіркесіне фразеологиялық ... ... ... тән емес. Фразеологиялық оралым құрамының ... ... оның ... ... ... бір ... ғана енуі ... басқа сөздермен алмастырылмауы ескеріледі. Ал еркін сөз тіркесінің
құрамында мұндай тұрақтылық болмайды, оның құрамында ... ... ... ... әр түрлі сөздер тіркесіп келе береді. Мысалы: дәмді ... ... ... ... ... ... (ас) ... деген сөзбен
ауыстырып, дәмді тамақ деп өзгертуге немесе дәмді дегеннің орнына ... деп ... ... ... ... еркін сөз тіркестерінң
атрибутивті сөз тіркестері ретіндегі грамматикалық табиғаты өзгермейді. Ал
ас ... ... ... ас – ... ... тәрізді фразеологиялық
оралымдардың құрамындағы ас дегеннің орнына тамақ деген сөзді ... ... ... ... ... ...... арқауы деп өзгерту
белгілі бір қалыптасқан норманы бұзғандық болар еді және ... ... ... ... ... ... ... қалар еді.
Фразеологиялық оралымдардың басым көпшілігінің құрылымдық тұтастығының
бекемдігі ... оның ... ... ... бір сөз ене ... Кейде
бірді – екілі фразеологиялық оралымның сыңарларының аралығына басқа бір
сөздің енуі мүмкін: таяқ жеу – ... ... жеу; жаны ашу – жаны ... т.б. ... ... өзі ... ... жалпы тән құбылыс
емес.
Аталған қасиеттер ... ... ... де тән. ... сөз ... ... бір – ... тепе – тең емес, бұлардың ... ... бар. Ол ... ... ... ... ... ең алдымен, сөздің құрылымы мен
фразеологиялық оралымның құрылымына қатысты. Құрылымы ... сөз ... ... - әр басқа құбылыстар (единицалар). Сөздер, әдетте,
әртүрлі бөлшектен құралады да ол бөлшектер ... тыс ... ... ... ... ... ... морфемаларға бөлшектенеді де ... сөз ... ғана өмір ... Мысалы: жол-сыз, жол-ық-тыр-у, жол-
ы және т.б. Ал фразеологиялық оралымдар морфемалардан ... ... ... бар ... ... ... жасалады. Мысалы: сақалын сипап
қалу, тонның ішкі бауындай, жер – жеберіне жету, көз шырымын алу, көз таныс
және т.б.
Сөз бен ... ... ... ... ... да бір ... айырмашылығы бар. Морфемалардан құралған сөздер тұтас тұлғаланған
бірлік ретінде қызмет етсе, ... ... ... ... ... ... тұлғаланған бірлік ретінде қызмет етеді.
Мысалы: жолаушы, жолсыз, жолбарыс, қолғап, шекара және т.б. осылар ... ... ... ... сипатталса, ит өлген жерде, оқ бойы
жерде, жермен жексен ету, жер – ... ... ... таяқ деп білмеу, таяқ
жеу, қам жеу, сойылын соғу және т.б. ... ... ... ... ... қасиетімен сипатталады.
Сонымен, жоғарыда аталған белгілердің бірі – ... ... ... ... оны ... ... тіркесінен ажыратады.
3. Фразеологиялық оралымдардың пайда болуы, шығу ...... ... оралымдар әртүрлі жолдармен жасалған. Олардың
жасалуына алуан түрлі құбылыстар, ұғымдар, ... ... ... ... оралымдарға әртүрлі құбылыстардың адам ойында
қорытылған образды бейнесі негіз ... ... ... ер ... ...... ... мезі болу») деген фразеологиялық
оралымның негізінде көп мініс көрген арық аттың ер ... ... мезі ... бойын аулақ салуының бейнесі жатыр. Әдетте, ер
қашты болу ... сөз ... ... ... ... ... ойымызға келмейді. Сондықтан да бұл
тіркес адам ісіне байланысты қолданыла ... ... ... – «кенет келіспей қалу, көнбеу») деген фразеологиялық
оралымның негізінде байқаусызда шалқасынан құлап түсудің ... ... ... мағынасы жатыр. Сақалын сипап қалу, төбе
шашы тік тұру, екі ... бір ... ... сабасына түсу, аузынан
суы құру, аузымен орақ ору, иттен де бір ... ... ... қуырдақ ет алған, сүйекке таңба болу деген фразеологиялық
оралымдардың жасалуы жайында да осыны айту ... ... ... ... ... бейнесін елестету негіз болған.
Дөрекет, ... ... ... ... ... ... ... сирақ үйітумен салыстырып, епсіздікті мысқылдап,
түйе үстінен сирақ үйіту десе, дөрекі сөйлеген адамның сөзін сөзі
түйеден түскендей ... ... ... – ай!» - деп,
өкінген адамдардың санын ... ... ... бар; ... ... ... соғып қалу деген тұрақты тіркестің (мағынасы-
«өкіну») жасалуына негіз болған.
2. Кейбір ... ... ... ... ... ... мен ... негіз болғандығы аңғарылады. Мысалы
халықтың түсінігінде (ескіше) ... ит ... ... ... ... ... ит өлімтігін көрсетпейді» деген мақалдың
жасалуына негіз болған. Осыдан келіп, ... алыс ... ит ... ... ит ... ... ... Фразеологиялық оралымдардың
кейбіреулерінің діни ұғым, ескі әдет ғұрыпқа ... ... ... орыс ... ... ... – ұстіне шығып былығу, астан – кестен болу»
деген мағынада) деген тұрақты сөз тіркесіне «Вавилон тұрғындары
күмбезді ... ... ... болғаны үшін жазаланып,
тілдері араласып, бытысып кетіпті дейді - міс» ... ... ... ... ... как ... ... («шыдамы таусылып,
асыға күту» деген мағынада) деген тұрақты ... ... «шөл ... ... үшін ұнтақ жарма (крупа) аспаннан
түсіпті - міс» дейтін Библия ... ... ... ... тіліндегі
кейбір фразеологиялық оралымдар бұрынғы кездегі ескі әдет ... салт – ... ... ... ... Бұған біреуді
сүйеу, қоштасу мағынасында айтылатын шашбауын көтеру, жыртысын
жырту, ... соғу ... ... сөз ... ... ... түп – төркіні ескі әдет – ... ... ... ... ... ... шығу ... байланыстырылмайды, ол жағы тіптен ұмыт болған. ... ... на ... гуще ... – «бал ашу, ... ... болжап айту») деген фразеологизм былайша
пайда болған: ертеде бал ашушылар сауатсыз, неге ... да ... ... ... ... ... ... ашатын болған.
Олар бал ашу үшін кофенің қоюын тәрелкеге не болмаса басқа бір
ыдысқа құйып, соның ... ізі ... ... не ... айтқан», соған адамдарды сендірген. Осыдан орыс тілінде
жоғарыда аталған фразеологиялық оралым пайда ... ... ... ... ... кейбір жағдайлардың,
дағдылардың негізінде пайда болуы мүмкін. Мысалы, орыс тіліндегі
во всю ивановскую (мағынасы – «өте ... ... ... ... шығу тегі ... түсіндіріледі: ертеде
Кремльдегі Ивановск алаңында адамдар көп жиналып, онда ... ... ... ... қатты дауыспен
оқылатын болған. Указдар мен бұйрықтың бар ... ... үні ... ... ... ... ... Осыдан
орыс тілінде «бар даусымен айғайлау» деген мағына кричать во всю
ивановскую ... ... ... ... ... деген
мағынада храпеть во всбю ивановскую деген ... ... ... ...... ... ... деген ұғымдар және
олардың атаулары бірден пайда болмаған. Бұл ұғымдар мен ... жоқ ... ... бір іс - ... ... ... өтуі немесе белгілі бір мезгілде ... ... ... ... ... қазақ тілінде мезгілдік мағыналарды
білдіретін бие сауым (уақыт), шай қайнатым (уақыт), ет асым
(уақыт), күн арқан бойы ... көз ... ел ... ... ... екінді мен ақшамның арасында
тәрізді сөз тіркестері пайда болған. Бұлар қазірде фразеологиялық
оралым ретінде ... ... – ақ ... ... ... ... ... «миллиметр» деген ұғымдар және
олардың атаулары жоқ кезде ... ... ... өту
мөлшері кеңістік өлшемдері ретінде қызмет атқарған. ... ... кез ... ... мен ... атаулары
емес, сол тілді қолданушы халықтың шаруашылығына, күн көрісіне,
тұрмысына, негізгі ... ... ... ... ... атаулары негізгі шаруашылығы – мал шаруашылығына
тікелей қатысты ұғымдар мен атаулар кеңістік өлшемдеріне ... ... ат ... жер, тай ... жер, қозы көш жер,
түйенің қолтығы терлемейтін жер, таяқ бойы қар қар жауса тәрізді
тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... танылған. Мұндай фразеологиялық оралымдардың шығу тегін,
жасалу жолдарын зерттеудің халық этнографиясын білуде де маңызы
зор.
5. ... ... ... ... лексикадан
ауысқан. Мысалы орыс тілінде дело – ... ... өте ... ... ... ... бурлактардың тілінен алынған.
Мұның шығу төркіні мынадай жағдайлармен байланыстырылады:
бурлактар бұл ... ... ... өту ... ... ... ... судың жеткенін ескерту үшін ... ... ... бұл ... ... тілінен
алынған играть первую скрипку («бір істе басшы, жетекші ... ... ... ... в тон («біреуге ... ... ... іс ... ... сөз ... деген
мағынаны білдіреді) деген тіркестер де жатқызылып жұүр. Орыс
тіліндегі ... ... ... ... ... ... нәрсені
өте шабан істеу», «сөзбұйдаға салу», «ұзын арқан, кең тұсуға
салу» ... ... ... ... ... да шығу төркіні
жағынан кәсіпке байланысты. Бұл фразеологизмнің пайда ... ... ... ... ... немесе жезді
созып, одан ұзын жіп жасайтын болған. Мұндай жіп барқыттың сыртын
өрнектеу, офицерлердің погондарын ... үшін ... бұл түрі орыс ... ... деп ... осы ... ... сөзбен тіркесуінен жоғарыдағы фразеологизм жасалған.
Орыс тіліндегі ставить в ... ... ... ... ... жолшылардың лексиконынан алынған.
Фразеологизмдерден әрбір тілдің өзіндік ерекшелігі көбірек аңғарылады.
Түрлі тілдерде бір – ... ... ... ... ... бар. ... ... оралымдардың жасалуына әрбір тілде әр
басқа белгілер, түрліше салыстырулар негіз болған. Мысалы, орысша из ... ... ... ... оралымның қазақша баламасы – түймедейді
түйедей ету. Кішкентай нәрсені үлкейтіп , ... тыс ... ... ... ... ... үшін орыс тілінде шыбын мен пілді салыстыру
негізге алынса, қазақ тілінде түйе мен түймені салыстыру ... ... тілі мен ... ... бұл фразеологизмдер өзара мәндес болғанымен,
олардың жасалуына әрбір ... ... мен ... ... ... ... ... әртүрлі жолдармен жасалған, олардың
жасалуына сан алуан ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған жолдармен, келтірілген деректермен ғана
шектеліп қоймайды. Олардың шығу тегі ... ... ... ... мағыналық категориялары
1. Фразеологиялық тұтастық
Фразеологиялық оралымдардың түрлері бір – ... ... ашық ... ... ... ... оларды классификациялау (түр – түрге бөлу,
топтастыру) тіл білімінде өте – мөте күрделі мәселе ... ... ... ... ... әртүрлі жағынан қарастырыпып, осыған
сәйкес, олар түрліше ... жүр. ... ... ... ... бүтіндей тұрақты тіркестің тұтас
мағынасы мен оның ... ... ... ара қатысы жағынан
топтастырылса, екіншілерінде құрылымы жағынан, ал кейбіреуінде қызметі
(функциясы) ... ...... ... ... ... фразеологиялық бірліктерді бүтіндей
фразеологизмнің біртұтас ... мен оны ... ... ара ... ... ... тұтастық, фразеологиялық
бірлік және фразеологиялық тізбек деп үш ... ... Орыс ... зерттеуші Н.М.Шанский аталған классификацияны ... ... ... төртінші түрі фразеологиялық сөйлемше деп
есептейді. Енді, фразеологиялық ... ... ... әрқайсысына
тоқталайық.
Фразеологиялық тұтастық. Семантикалық жақтан ... ... ... ... ... жуыспайтын (байланыспайтын)
фразеологиялық оралым фразеологиялық тұтастық деп аталады. Фразеологиялық
тұтастықтың ... ... бір – ... біте ... ... бітісіп кетеді де бүтіндей тіркес семантикалық жақтан бөлінбейтін,
біртұтас бірлік ретінде ұғынылады. Мысалы орыс тілінде во всю ... ... ... ... съел (бірдеңе жайында үлкен тәжірибе алған,
өте шебер болып алған), ... ... ... ... ... солай),
бить баклуши (бостан – бос сенделу), қазақ тілінде жүрек жалғау (аздап
тамақтану), жүрек жұтқан ... ... түгі бар (өте ... ... ит ... жерде (өте алыста, шалғайда), қол қусырып (бостан –
босқа), аузы – ... ... ... ... ... тұтастықтардың білдіретін мағыналары осы тіркестерді
құрастырушы сыңарлардың мағыналарынан келіп тумайды, олармен ... ... ... ... ... аузы – ... ... фразеологиялық тұтастықтың мағынасы – ... Осы ... ... және ... деген сөздердің
білдіретін мағыналары мүлдем жанаспайды. Орыс тіліндегі собаку съел деген
фразеологиялық тұтастықтың ... өзін ... ... ... жанаспай, бүтіндей тіркес басқа бір мағына – «бірдеңе
жайында мол тәжірибе алған, өте ... ... ... ... мағынаны
білдіреді. Мағынасы жағынан алғанда, ит өлген жерде ... ... өзін ... үш сөздің (ит, өлген және ... ... ... ... ... ... ит ... да, оның өлгені
немесе өлген жері туралы да ... Бұл ... ... ... «өте ... тым ... деген мағынада жұмсалады.
Фразеологиялық тұтастық жеке сөдердің тіркесінен жасалғанмен, құрамы
бөлшектерге ажыратылмай, зат пен ... сапа мен ... ... іс ... бүтін бір атауы ретінде жұмсалады. Сыңарларының бір – бірімен
біте қайнасып кетуі және, ... ... ... ... ... бөлшектерге
ажыратылмауы жағынан фразеологиялық оралымдар негізгі сіңіскен негіз болып
саналатын сөздерді еске түсіреді. Сіңісу процесінің ... ... ... ... бір – ... ... ... де сіңісу
процесіне ұшыраған сөз, тілдің қазіргі тұрғысынан алғанда, ... ... ... бір ... сөз ... негіз)
ретінде ұғынылады. Мысалы, бүлік, бүлін, бүлдір деген сөздер ... ... ... ... ... (бүл-ік, бүл-ін,
бүл-дір) құралғанмен, бұл күнде морфемаларға, яғни мағыналық ... ... ... ... ... ... да осылар
сияқты. Сөздердің тіркесінен құралғанмен, фразеологиялық тұтастықтар
тілдің ... ... ... ... ... ... ажыратуға
келмейтін, біртұтас бірлік ретінде қызмет ... ... ... ... мағыналық жақтан бір – бірінен сіңісіп кетеді.
Морфемалары бір – бірімен жымдаса сіңіскен ... ... ... бір ... ... сөз ... туынды емес негіз) ретінде
ұғынылатыны сияқты, фразеологиялық тұтастықтар да ... ... ... ... бір бүтін ... ... ... ... осы қасиетін ескере ... оны ... ... ... ... бөлшектердің химиялық қосындысы» тәрізді деп есептейді.
Белгілі бір фразеологиялық тұтастықтың құрамы басқаша емес, неге осылай,
яғни неге ... ... ... ... ... ... тілдің
қазіргі қалпы тұрғысынан жауап беру қиын. Атауға алғашында негіз болған
белгі уақыт ... ... ... ... ұмыт ... Мұның туынды емес
сөзге де, ... ... да ... бар. Белгілі ... ... ... ... емес, неге осылай деген сұраққа
тілдің қазіргі қалпы тұрғысынан жауап беру қиын ... ... де ... ... Бұл ... ... беру үшін ... анализ керек.
Фразеологиялық тұтастықтар мүлдем ажыратылмайтын мағыналық бірлікте
болады да, ... ... жеке ... ... ... ... атқарады.
Мысалы; қол қусырып отыру – бостан – бос; мойны жар бермеу ... ... ...... жалқаулану; қас қаққанша немесе қас пен ...... ... және ... ... бірлік
Фразеологиялық оралымдардың бұл түрі де - фразеологиялық тұтастық
сияқты семантикалық жақтан бөлінбейтін, біртұтас ... ... ... ... ... мынада: фразеологиялық
тұтастықтың бір бүтін мағынасы құрастырушы сыңарлардың ... ... ... ... ... бөлінбейтін мағынасы
құрастырушы сыңарлар мағыналарының бүтіннің біртұтас келтірінді мағынасына
ұласуы нәтижесінде ... ... ... ... ... ... образды мағына, бірақ туынды ... ... ... ... ... оны ... сыңарлардың бәрінің де, әрине,
қатысы бар, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... фразеологиялық тұтастықпен семантикалық бөлшектенбеуі
жағынан жақындаса, одан (фразеологиялық ... ... бір ... ... ... ... мағыналарымен
байланыстылығы жағынан ажыратылады. Бүтіннің мағынасы тұрақты тіркестің
ішкі образды өзегін ұғынумен, фразеологиялық бірлікті ... ... мән – ... ... ... болады. Фразеологиялық
бірліктің бір бүтін мағынасы сыңарлардың лексикалық мағыналарына таралып
бөлшектенбей, тұтас күйінде ... ... ... ... ... Мысалы: ауырдың үсті, жеңілдің астымен; ауыз жаласу; тілі қышу;
түймедейді түйедей ету; тайға ... ... ... таяқ ұстатқандай;
екі езуі екі құлағына жету; мақтамен бауыздау; тамырына балта шабу ... Орыс ... ... ... ... фразеологиялық бірлік
деп саналады: выносить сор из избы (жақын адамдардың немесе шағын топтың өз
арасындағы керісті, таласты жария ету), ... ... («қу ... ... алаяқ»), семь пятниц на неделе («өз шешімін, көңіл – күйін өзгерте
беру, құбыла беру»), кровь с ... ... ... адам ... ... ... қызыл, ағы ақ, қызылы қызыл), плясать под чужую дудку
(біреудің айтқанына көніп, ... ... ... бір ... ... өзін ... бөлшектердің
(морфемалардың) мағыналарының қосындысынан пайда болатыны ... ... де бір ... ... өзін ... ... бірлігінен пайда болады. Бірақ фразеологиялық ... оның ... ... ... ... ... үшін, оны жалпы
туынды сөздің емес, образды қасиеті бар туынды сөздің мағынасымен салыстыру
дұрыс болмақ. Мысалы, тілі ... ... ... түймедейді түйедей ету
тәрізді фразеологиялық бірліктердің табиғатын ... үшін ... ... ... ... ақылсыздық деген туынды сөздермен ... ... ... ... тәрізді туынды сөздермен, яғни
образды (астарлы) мағынасы бар туынды сөздермен салыстыру ... ... ... ... ... ... деген туынды сөздердің мағыналары
құрастырушы мағыналық бөлшектердің (су-лы, су-сыз, ақыл-ды, ақыл-сыз, ақыл-
сыз-дық) қосынды ретінде ұғынылады, ... ... ... ... ... ... – дара күйінде) образды мағынаға ие бола алмайды. Ал жүрек,
жол деген сөздерден ... ... ... ... ... ... жолсыздық (еш ретке ... ... ... ... сөздердің әрқайсысының мағынасы – құрастырушы
бөлшектердің қосындысынан пайда болған жай ғана туынды ... ... ... ... Фразеологиялық бірліктерлің мағынасы да осы сияқты. Олардың
біртұтас мағынасы – ... ... ... ... ... жай ғана ... ... емес, образды туынды мағына, астары
бар мағына.
Фразеологиялық бірлік мағына ... ... ... ... ... ... образдың бірлігіне, нақты мағынаның
бірлігіне ... ... ... ... ... мысалы,
мақтамен бауыздау деген тұрақты сөз тіркесінің мақтамен деген сыңары ... ... ... да ... образды мағынаға ие бола алмайды ... ... бұл ... тіркескен күйінде, яғни бір бүтін тұрақты сөз
тіркесі күйінде ғана ие ... ... ... ... ... ие болып,
оның сыңарлары біртұтас образды мағынаның бірлігіне бағынады.
Сыңарлардың жиылып келіп, бір бүтін образды ... ... ... ... ... ... болып саналады. Фразеологиялық
бірлік өзімен омонимдес еркін сөз тіркесінен бір ... ... ... ... жағынан ажыратылады. Мысалы, тілі қышу, қолға алу, бел буу
тәрізді сөз тіркестері образды мағынасында ... ... ... тура ... ... сөз ... ретінде ұғынылады.
3. Фразеологиялық тізбек
Фразеоогиялық оралымның бұл түрі ерікті ... сөз ... ... ... ... ... жасалып, өзінің
даяр қалпында, тіркескен күйінде жұмсалады. Фразеологиялық тіркестің
қатарына орыс ... ... ... щекотливое положение, закадычный
друг, трескучий мороз, расквасить нос тәрізді тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... тау, шалқар көл, тас қараңғы, ата мекен,
ата жау, аталы сөз, бел сала, су жаңа, ... бел ... ... ... ... Фразеологиялық тізбектің құрамындағы ерікті мағынасындағы
сөз алуан түрлі сөздермен ... ... ... ... ... мағынасындағы сөз бір не бірен – ... ... ғана ... ... ... ... көл деген фразеологиялық тізбектердің
құрамындағы дала және көл ... ... ... ... ... жұмсала
берсе ( мысалы: жазық дала, кең дала, үлкен дала, терең көл, үлкен ... көл және т.б.), ... ... мағынасындағы мидай сөзі дала
сөзімен, шалқар сөзі көл немесе шабыт (шалқар ... ... ... ... мағынасындағы сөздің басқа сөздермен тіркесіп
жұмсалу ... ... ... ... ... ... фразеологиялық тізбектің тұрақты сыңары ретінде жұмсалады. Мысалы: ата
сөзі ... ... ... фразеологиялық байлаулы мағынасында тек мекен,
жау сөздерімен тіркесіп, ... ... ата ... ата жау ... ... ... ғана қолданылады және олардың тұрақты
сыңары ретінде жұмсалады.
Фразеологиялық тізбектің ... ... ... сөз өзімен синонимдес сөзбен ... ... ... тау – биік тау, қыпша бел – жіңішке бел, ата ...... ... қараңғы - өте қараңғы, мидай дала – жазық дала және т.б. ... ... сөз ... мәндес (синонимдес) сөзбен ауыстырылғанда,
еркін сөз тіркесі жасалады да ондай тіркес ... ... ... қатарға енеді.
4. Фразеологиялық сөйлемше
Фразеологиялық оралымның бұл түрі мағынасы ерікті сөздердің ... ... ... мен ... ... болып келеді. Мысалы:
Айдағаның бес ешкі, ысқырығың жер жарады; Шегірткеден ... егін ... ... ... Бас ... ... өк деген - өлім; ... ... ... оқу орны және ... ... байланысының сипаты жағынан және білдіретін жалпы
мағынасы жағынан ... ... ... ... ... ... ... жалпы еркін тіркесуінен ешбір айырмашылығы
жоқ десе де болады. Бұлардың бір – ... ... ... ... сөз ... мен ... сөйлеу кезінде жасалса, фразеологиялық
сөйлемшелер, жалпы фразеологиялық оралымның ... ... ... ... ... мен мағынасы бар даяр единица ретінде сол ... ... ... – бала, оқығаның – кітап деген сөйлемді
сөйлеуші адам жеке ... ... ... ... ... бір ... ... арқылы сөйлеу кезінде құрастырса, Айдағаның бес ... жер ... ... ... ... жадында сақталған
қалпында шып – шырғасын бұзбай, даяр күйінде қайталайды. Сондай – ақ, ... үріп ... ... ... ауыз ... ... қызған кезде соқ;
Сорлыға сойылдың жуан басы тиер; Тауықтың түсіне тары ... ... ... де ... ... ... сияқты болғанымен,
сөйлеу кезінде конструкцияланбай, қалыптасқан, орныққан күйінде, даяр
қалпында жұмсалу қасиеті ... ... ... ... ... бір түрі ретінде танылады.
Фразеологиялық сөйлемше фразеологиялық тізбектен құрамында байлаулы
мағыналы ... ... ... ... зерттеу жұмысында жалпы қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестеріне
тоқталып, фразеология деген не, фразеологиялық бірлік ... не ... ... бердік. Фразеология терминінің мағынасын қарастырып,
оның тіл білімінің бір саласы ретіндегі ... ашып ... ... және оған тән ... ... ... ... ең
алдымен, фразеологиялық оралымның өзі тұрақты сөз тіркесі ... ... ... оның ең ... бес ... ... ... шығу тегі мен пайда болуы негізінде халық
жадында ... ... келе ... діни ... мен ... ескі салт ... мен ... – тіршілік сипаты жатқанын айқындадық.
Фразеологизмрдердің мағыналық категорияларының ең алғашқысы болып
есептелетін фразеологиялық тұтастық, оның ... ... мен ... ... ... ... ашылды.
Фразеологиялық бірлік, оның фразеологиялық тұтастықтан айырмашылығына біз
зерттеу жұмысының келесі бөлімінде тоқталдық.
Бұдан кейін фразеологиялық ... оның ... ... ... туралы жайлы айттық.
Фразеологиялық сөйлемшенің синтксистік сөйлеммен ұқсастықтары мен
айырмашылықтарын біз зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Ә. Тіл білімі (Оқу құралы), 3 – басылуы. – ... ... – 416 ... Мамаева М. Фразеологизмді сөз тіркестері. Филология ғылымының
кандидаты ғылыми ... алу үшін ... ... – Алматы, 2004. – 30 б.
3. Аханов К. Тіл білімінң негіздері. Оқулық. 4 – басылуы. – ... 2003. – 496 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері41 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері;.Қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер;.Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы12 бет
Өндірістегі қауіпсіздік категорияларын есептеу8 бет
«Ақшат 1» әктас кенорнының өнеркәсіптік маңызын айқындап, С1 және С2 категориялары бойынша қор есептеу52 бет
Бата, тілек, алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық – тұлғалық ерекшеліктері10 бет
Дк программалық жабдықтамасы, оның категориялары, сұлбасы, құрылымы3 бет
Есімдіктердің мағыналық топтары51 бет
Етістік категориялары30 бет
Етістік. Етістіктің категориялары және ерекшеліктері27 бет
Жастардың әр түрлі категорияларымен әлеуметтік жұмыстың халықаралық тәжірибелері және оның мәні19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь