Қожа Ахмет Яссауи өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе
І.Қожа Ахмет Яссауи өмірі мен шығармашылығы
1.1.Ахмет Яссауидің шығармасы «Диуани Хикмет»
1.2.Мирату.л.Құлуб (Көңілдiң айнасы)
1.3 Қожа Ахмет Яссауи ескерткіші
1.4. Қожа Ахмет Яссауи кесенесіндегі тайқазан туралы

ІІ.Аңыз түбі . Ақиқат
2.1.Ибраһим шайх пен Қожа Ахмет Яссауи жайындағы аңыз.
әңгімелер.

Қорытынды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Ахмет Яссауи Оңтүстік Қазақстанның Сайрам (Испиджаб) қаласында 1103 жылы дүниеге келген. Әкесі ИбраҺим сөз қадірін түсінетін білікті адам болған. Шешесінің аты - Қарашаш. Жастайынан жетім қалып, жоқшылық тақсіретін шеккен Ахмет Яссауи туыстарының қолында тәрбиеленеді, бала кезінен Яссы шаһарын мекен етеді. Кейіннен осы қаланың атымен Яссауи атанады. Ол білімді кезінде ғылым мен мәдениет орталығы ретінде даңқы шыққан Түркістаннан 50 шақырым қашықтықтағы Отырар қаласында жергілікті дінбасы Арыстанбабтан алады. Өзінің ана тілінен басқа арабша және парсыша сөйлей білген. Арыстанбаб қайтыс болғаннан кейін ол Бұхараға барып Юсуп Хамадани басқарған сопылар қауымына кіріп дәруіштік мектептен өтеді.
Юсуп Хамадани қайтыс болғаннан кейін, 1140 жылы оның екі мүриті дүние салған соң, қауымды Қ.А.Яссауи басқарады. Алайда, ол көп ұзамай-ақ "құзырлы" тұғырды тастап, өзінің туған өлкесіне біржола қайтып оралып, Түркістанға тоқтайды. Сопылықтың идеяларын уағыздап, өзі жоқшылықта өмір сүреді. Сырдарияның орта және төменгі жағалауын мекендеген қаңлы, қыпшақ, қоңырат және көне түркі тайпалары арасында ислам діні енді ғана тарай бастаған болатын. Ал бұл дінді уағыздаушы Ахмет Яссауиді рухани басшы санаған халық оны "әулие ата" атап кетті. Дін уағыздаушы әрі ақын ретінде аты шыққан Ахмет Яссауидің басқа Шығыс авторларынан айырмашылығы - ол шығармаларын өз тілінде - көне түркі тілінде жазды. Қыпшақ мақалдары мен мәтелдерін көп қолданды. Ахмет Яссауидің бүгінгі ұрпаққа жеткен " Диуани Хикмат" ("Даналық жайындағы кітап") өлеңдер жинағы өте жоғары бағаланды.
1.«Қазақ мәдениеті энциклопедиялық анықтамалық» Алматы «Аруна» 2005ж.
2.Қазақ Ұлттық энциклопедиясы
3.Ш.Құдайбердіұлы «Шығармалары». – Алматы, 1988
4.Тәжікова К. Ислам: дүниетаным, идеология, саясат. – Алматы, 1989, 79-б.
5.Яссауи Қ. Хикмет жинақ. – Алматы, Жалын, 1998. 628-б.
6.Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университеті «Мәдени мұралардың танымдық негіздері». – Ақтау, 2004.
        
        Жоспар
Кіріспе
І.Қожа Ахмет Яссауи өмірі мен шығармашылығы
1.1.Ахмет Яссауидің шығармасы «Диуани Хикмет»
1.2.Мирату-л-Құлуб (Көңілдiң айнасы)
1.3 Қожа ... ... ... Қожа ... ... ... ... туралы
ІІ.Аңыз түбі – Ақиқат
2.1.Ибраһим шайх пен Қожа Ахмет Яссауи жайындағы аңыз-
әңгімелер.
Қорытынды.
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... Сайрам (Испиджаб) қаласында 1103
жылы дүниеге келген. Әкесі ИбраҺим сөз ... ... ... ... ... аты - ... Жастайынан жетім қалып, жоқшылық
тақсіретін шеккен Ахмет Яссауи ... ... ... ... Яссы ... мекен етеді. Кейіннен осы қаланың атымен Яссауи
атанады. Ол ... ... ... мен ... ... ретінде даңқы
шыққан Түркістаннан 50 шақырым қашықтықтағы Отырар қаласында жергілікті
дінбасы Арыстанбабтан алады. Өзінің ана ... ... ... және ... ... ... ... болғаннан кейін ол Бұхараға ... ... ... ... ... ... дәруіштік мектептен өтеді.
Юсуп Хамадани қайтыс болғаннан кейін, 1140 жылы оның екі мүриті дүние
салған соң, ... ... ... Алайда, ол көп ұзамай-ақ
"құзырлы" тұғырды ... ... ... ... ... қайтып оралып,
Түркістанға тоқтайды. Сопылықтың идеяларын ... өзі ... ... ... орта және ... ... ... қаңлы, қыпшақ,
қоңырат және көне түркі тайпалары арасында ислам діні енді ғана ... ... Ал бұл ... ... ... Яссауиді рухани басшы
санаған халық оны "әулие ата" атап ... Дін ... әрі ақын ... ... ... Яссауидің басқа Шығыс авторларынан айырмашылығы - ол
шығармаларын өз тілінде - көне ... ... ... ... ... ... көп қолданды. Ахмет Яссауидің бүгінгі ұрпаққа жеткен " Диуани
Хикмат" ... ... ... ... ... өте жоғары бағаланды.
Әлі күнге дейін түркі тілдес халықтар ғана емес, көпшілік ... ... ... ... ... қалаларында 19 ғасырда бірнеше рет кітап болып
басылып ... ... ... 1878ж.), қазақтарға арнап оны 1901 ж. Қазанда
Тыныштықұлы жариялатады. Төрт тармақты өлеңнен ... ... ... ... ... бала күнінен бастап 63 жасқа дейінгі өмірін баян
етеді. Тірлікте көрген азабын, шеккен қайғысын ... ... ... ... ... бектерді, қазыларды сынайды, фәнидің
жалғандығын айтады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дүниеге (дүние қызығынан безу) салынады.
О дүниенің ... ... ... ... Софы ... Ахсани
т.б. Ахмет Яссауидің жолын қуып, софизмнің жаршысы болады. Ел аузында Ахмет
Яссауи туралы көптеген ... бар. ... ... ... ежелгі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына, әтнографиясына қатысты
бағалы фактілер табуға болады. Оның сүйегі ... ... ... орта
ғасырлық архитектурасының маржандай үлгілері болды. Ахмет Яссауи бейітінің
үстіне салынған мазар ол қайтыс болғаннан 200 жылдан ... XIV ... ... ... зираты бұрыннан қажылық ету орнына айналды, оған
үш мәрте тағзым етіп бару Меккеге қажылыққа барумен ... ... ... мазары қазақ мемлекеттігінің нысанына айналып, кейінгі уақытта жалпы
ұлттық зиарат-қорым қызметін атқарады. Қазақ халқының ұлы перзенттері ... ... ... ... Тәуке хан, Абылай ханның, көрнекті билердің
мүрделері осы ... ... ... ... ... ... сәулет
өнерінің інжу-маржаны болған бұл кесене бүкіл түркі, ... ... ... жоқ алтын мұраларының бірі болып саналады.
І.Қожа Ахмет Яссауи өмірі мен шығармашылығы
1.1.Ахмет ... ... ... ... мәлімдеуі бойынша Х-ғасырдағы діни-сопылық шығармаларды
“хикмет” деп атағанға ұқсайды.
Ал ... ... ... Яссауидің өлеңдері қамтылған жинақтың аты.
Осы есім Ахмет Яссауидің шығармасына ХХІ ... ... ... ... тарапынан қойыла бастаған деген пікір айтқан ғалымдар да бар.
Өйткені олар сол заманда өмір сүрген Фазлуллаћ бин ... ... ... ... басында «Диуани Хикмет» деген сөзді
кездестірмегенін дәлел ... ... де ... ... осы шығарманы Құран Кәрімдегі Нахл
сүресінің 125 аятындағы Аллаһ Тағаланың: ... ... ... ... және ... үгіт ... ... - деген бұйрығы бойынша,
халыққа ислам дінін даналықпен (хикмет) шақыру ... ... ... ... Хикмет деп атаған. Өйткені оның өлеңдерінің
әрбір сөзі шеберлікпен жазылған даналық (хикмет) болып табылады.
Диуани Хикмет - ... ... ... ... түркі жырауларының
сөз саптау, өлең пішімдерін қолдана отырып діни-сопылық оймен жазылған
алғашқы шығарма, яғни, ислам-түркі ... ... ... ... ескі ... үлгісі.
Осы шығарма Құран сияқты қасиетті жинақ ретінде халқымыздың арасында
жақсы сақталды. Бұл жинақ Ахмет Яссауидің өмір ... ... ... ... ... ... ... арада 8 ғасыр өтсе де ... ... жоқ. ... бұл шығарма исламды, сопылықты насихаттау
жағынан ерекшеленеді. Сондықтан Диуани Хикметтің халық арасындағы атақ-
абыройының жоғарылығы соншалық, өзге діни ... де осы ... ... деп ... ... ... ескі тілі қай тіл екенін білу қиыншылық ... ... ... ... ... ... өмір ... ескерсек,
қолымыздығы жазба нұсқаларының ең ескісі - ... ... ... ... Ал бұл нұсқалар Яссауи дәруіштері тарапынан түрлі тілдерде
көшірілген. Сондықтан қазақ жазбасындағы қазақ тіліне, өзбек жазбасындағы
өзбек тіліне, татар жазбаларындағы татар тіліне ... ... ... ... ... ... ... жинақ. Бұл жинақтағы
хикметтердің барлығын Ахмет Яссауидің өзі жазбағанға ... Ал ... өзі ... ... ... жоғалып, оның орнына оның
жолындағы бізге ... ... ... ... ... Өйткені кейбір хикметтерде Ахмет Яссауиден бірнеше ғасыр
кейін өмір сүрген адамдардың аттары (мәселен ... ... ... бір ... бар хикметтер келесі бір нұсқада жоқ ... ... ... ... тек ... ... ғана ... емес, бүкіл
Яссауи жолындағылардың шығармасы дегеніміз жөн ... ... ... кім жазса да, хикметтердің мағынасы Ахмет ... ... ... ... ... жазба, баспа нұсқаларында хикметтердің саны әр түрлі
болып кездеседі. Ал Диуани Хикметтің ... ... онда 4400 ... ... Хаже ... ћәр бир сөзің дердке дәрман,
Талиблерге баян қылсам қалмас арман.
Төрт миң төрт юз ... ... ... ферман.
Ферман болса, та өлгүнче сөзлесем мен (Қазан-1896ж. 209-бет)
Бірақ ... бұл өлең ... ... ... өте ... ... ... жазба, баспа нұсқаларының Ахмет Яссауиге қатысты ... ... саны ... аспайды.
Диуани Хикмет соңғы екі ғасыр ішінде Қазанда, ... ... және ... араб, латын, орыс әріптерінде басылды.
Ислам дінінің негіздерін, шариғат үкімдері мен Әћли сүннет (сүнни)
сенімін ислам дінін ... ... ... үйрету, сопылықтың
мәнісін, тариқаттың әдебі мен негіздерін мүридтеріне ... ... ... ... ... болып табылады.
Ф.Көпрүлүнің айтқанындай, хикметтердің мазмұнын діни-тасаууфи
(сопылық) элементтер, пішімін ... ... ... Бұл ... ... сопылығы мен Яссауи тариқатының негіздері, сенімдер
мен нанымдар, ахлақ т.б. тақырыптар қамтылған. ... ... ... өлеңдер, Аллаћқа деген ғашықтық, Аллаћтың бірлігі, оның ... мен ... ... ... (ғ.с.) ... ... ... Пайғамбардың шариғаты мен сүннеті, нәпсі
тәрбиелеу, зүћд (дүние рахатынан аулақ ... пен ... ... қорқу),
құлшылық, ислам ахлағы, ислам аңыздары, ахирет өмірі, ... ... ... суреттеу, алдамшы өмірден шағымдану,
дәруіштердің ... ... ... мұсылман сопыларының
қиссалары, зікір мен қылует сияқты Яссауи ... ... ... ... ... қамтылған.
Диуани Хикметте Мұхаммед, Зәкәрия, Исмаиль, Мұса, Әййюб, Жүсіп
сияқты пайғамбарлар, Әбу Бәкір, ... ... және Али ... ... ... Мысри, Шибли, Әдхам; Баязит, Мансұр сияқты атақты сопылар,
Ләйлә-Мәжнүн, Жүсіп-Злиха сияқты ... ... ... Арыстан Бабқа қылдым сәлем...
Осы халде мың зікірін қылдым тәмем...
Құрма беріп, басымды сипап назар қылды...
Мектеп барып, ... ... ... ... – деп жазады бұл туралы
кейін Ахмет Яссауи.
"Диуани хикмет" кітабындағы "зікір" сөзі – құдайды ... ... Баб ... ... ... ... ... насихаттаған
аса ірі сопы болумен бірге, араб, парсы тілдерін жетік білген, оны сүйікті
шәкіртіне үйреткен. Ұстазы жеті жасында қайтыс болып, одан ... ... ... ... ... ... Яссауи он жасынан он жетіге дейін
тақуалықпен өмір сүріп, пәк тіршілігімен, әулиелік қасиеттерімен, ... аты ... ел ... ... Бұл ... шет ... мұсылман
ілімін оқып жетік меңгерген ол он жеті жасында Арыстан ... ... ... ретінде елге танылып, Түркістанға қайта оралады.
Алайда Арыстан Бабтың нағыз орнын басуға лайықты болу үшін және ... ... әлі де ... екенін біліп, ол 1110 жылы жиырма
жеті жасында сол ... ... ... ... ... (Бұқара) қаласына оқуға
аттанады. Онда атақты ғұлама мектеп жетекшісі Хамаданиді өзіне "пірім" деп
таниды ("пір" – ... ... ... ... ... ... жиырма жеті жаста пірді таптым...
Мен жиырма сегіз ... ... ... ... ... болып, дана болдым...
Отыз бесте мешіт кіріп, дәурен сүрдім...
Отыз алты жаста болдым сақып кемел..., –дейтін ... ... ... ... ... ... ... кемел" сияқты ілім
сатыларын, лауазымдарын меңгергені туралы айтылады. Сөйтіп, ол отыз ... ... ... ... ... ... сопылық оқуын толық
аяқтайды, өзіндік мектеп ашуға хұқысы бар ең жоғарғы лауазымға ие ... ... ... оралады.
Яссауи – өз заманының өкілі. Оның өскен ортасы, тәлім-тәрбиесі ислам
діні болып, діни-философиялық дүниетанымы ... ... ... ілім
негізінде қалыптасты. Сопылық идеялар ислам дінінің мазмұнын әр халықтың
өзіндік болмысымен, тұрмыс-салтымен үндестіруді ... ... ... отырып, оларды мұсылмандық жолға бағыттады. Яғни, сопылық ілімде
мұсылман діні ... ... ... ... ... ... ... діндерін жатсынбай өз бойына ... ... ... ... ... қалыпта ұсынып отырды. Осындай
діни ... бір ... ... Қожа ... ... ... ілімнің
түркілік дәстүріне алғаш жол салды. Яссауи салған сопылықтың түркілік
дәстүрі түркілердің ежелгі ... ... мен ... ... аскетизмін
ұштастырды, сөйтіп, ежелгі салт-жораларға мұсылмандық сипаттар берілді:
киім үлгілері, бақсылық сарнау ... ... ... ... ... кезінде бақсылар бұрынғы бақсылық кереметтерін, ... ... ... береді), құрбандық шалудағы жергілікті әдет-ғұрыптың
сақталуы (мысалы, күннің жаууы үшін тәңірден жауын ... ... ... ... ... ... түркі тілінде жүргізді. Құран тілі, яғни,
араб тілі Алла ... ... тіл деп, ... ... ... тек осы ... ғана тануға болады деген догманы (бұлжымас қағиданы) жақтаушыларға
қарсы тұра білген ... ... ... ... ... ... жазып
таратты. Ахмет Яссауи айтуында, дүние жүзін жаратушы Алла тілдердің әр
түрлі болуын да ... ... Алла ... ... тілдердің әр
түрлі екенін, мойындау керек. Адам қай ... ... ... де ... ақ ... ... сөз өзінің мұсылмандық мәнін жоймайды.
Сондықтан ислам дінінің мазмұнын түркі тілінде айту ... ... ... бастар жолбасшының парызы деп түсіндіреді.
Диуани хикмет. Ахмет Яссауи сопылық-философиялық дүниетанымдарын өзінің
"Диуани хикмет" ("Даналық кітабы") еңбегінде баян ... Бұл ... ... ... халықтардың XII ғ. сақталған әдеби ескерткіштерінің бірі
саналады, сонымен бірге ол қазақ әдебиетінің де орта ... ... ... ... ... хикмет" – оғыз-қыпшақ тілінде ... ... ... ... ол ... өте ... ... түсінікті тілмен
жазылған, бірақ бертін келе жинақты көшірушілер оған өз тарапынан көптеген
араб-парсы сөздерін қосып жіберген деген болжам бар.
Қожа ... ... 63 ... ... ... ... – арабша оңашалану
деген сөз, жарық дүниеден қол ... жер ... жеке дара өмір сүру ... ... ... ... ... ұстау, тазалану, сөйтіп, Хаққа жақын
болудың бір түрі ретінде Яссауидің өзі ... ... ... ... жер ... жай ... ... дүниемен тек шәкірттері арқылы
байланысып, сол жер астында осы кітабын ... ... бұл ... ... аралығында жазғаны, сөйтіп, өзінің өмір бойы жинап, жазып жүрген
ойларын өлең түрінде бір ... ... ... пікір ақиқатқа жақын.
Барлығы 149 хикмет-жыр, ғалымдар оның ... ... ... ... ... кейін қосқан дейді.
Яссауидің кітабын тақырыбы жағынан екі топта жіктеп қарастыруға болады.
Біріншісі – сопылық ілімнің мазмұнын өлең түрінде жырлаған ... ... ... – насихат, өсиет үлгісінде жазылған тәлім-тәрбие сипатындағы
хикметтер жатады. Ал екінші тобы – ақын өз ... ... ... ... ... ... Бұл ... бір жағынан, философ Яссауидің
дүние танымының мазмұнын баяндаған және ... ... ... ілімнің
әдеби нұсқасын берген өлең-жырлар деп, ұстаздың шәкірттеріне, болашақ
ізбасарларына, ... ... сөзі ... ... деп баян етіп ... айтып,
Тәліптерге дүр уа гауһар шаштым, міне, – деуі содан. Мұндағы тәліптер
деп отырғаны – шәкірттер деген сөз.
Жинақта бүкіл адамзатты ... ... ... кім?", "Өмір
дегеніміз не?", "Адамның өмір сүрудегі мәні мен мұраты не?" – ... ... да ... ... ... ... хикметтері бойынша
ғаламат ғарышты, шексіз өмірді, рух дүниесін жаратқан – құдірет пен ... Ал ... ... мәні мен ... ... ... етіп тапсырған
рухани жанын дүние күнәсінен ада, таза түрінде алланың ... о ... беру ... деп түсіндіреді. Сөйтіп, адам Алланың тұтастығынан
бөлініп жаралған тағдыр бола отырып, енді қайтадан сол тұтастыққа, ... ... ... болуға тиіс деп табады. Хақ тағала сеніммен, рухани
бірлікпен суарылған махаббаттың мазмұны жеке құлқынның ләззаты емес, ... ... ... ... ... ... махаббат қана нағыз пәк,
берік болмақ деп, оның небір керемет ... ... ... ұғымындағы махаббат ғажайыптары суреті арқылы көркем үздік
образдар жасайды. Ғылым мен ілімге (сопылыққа) тек ... ... ... болатынын айтады:
Махаббаттың дариясына шомылушы
Ғылым, амал қыл, қалар көп үлгісі, – дейді.
Мұндағы амал деп отырғаны – сопылықтың шарттарын ... ... хақ ... ... ... ... ... образдары
махаббатқа қарсы қойылады. Адам өмірінің мәні өз бойын, өз рухын сол шайтан
мен нәпсіхауаға алдырмауда дейді. ... шын ... ... ... жан ... дертін тарттым" деп, бар өмірін Алла жолын таза күйінде
ұстау үшін ... ... ... ... Қожа Ахмет Яссауи философиялық
мазмұнға құрылған хикметтерінде ... ... ... өз ... әр ... ... көре ... реалист суреткер ретінде
көрінеді. Әр ... ... ... ашық айта ... ... ... бере алатын шыншылдығын, сыншылдығын байқаймыз.
"Диуани хикмет" – сыншылдық дәстүрдің басы.
Өз заманының дағдарыстарына дауа іздеуде Яссауи өз көзқарасы тұрғысынан
мынадай тұжырымдар ... Алла ... ... өмірдің қасіретке толып,
азып-тозып азғындауына адамдардың өздері кінәлі. Адамның ниеті, ... ... ... заман қайшылықтарын туғызады деп
табады.
Біліңдер достар, Хақ Расулдың елшілері,
Замана күннен күнге азар болды...
Патшалар ... үкім ... пара ... арыз ... ... ... заманның азуына әділетсіз
патшадан бастап, тағдырына қанағатшылық етпеген пиғылы нашар пақырлардың
бәрін кінәлі етіп ... өз ... ... ... ... таратушы, уағыздаушы,
шариғат сөзін сөйлеуші, сақтаушы болуға міндетті ишан, молда, ... ... ... ... қоғамдық сана-сезімнің алдыңғы өкілі ретінде
қарастырып, олардың ... ... ... ... ... ... ... етеді. Сондықтан да қоғам
қаймағы, рухани жалауы ... сол ... ... ... – заман
азғындауының себепшісі екенін айтады.
Ишан, шейх, қожа, молда дүние ... ... топ ... келіп алдар,
Аят, хадис сөзін қойып малды іздер...
Шейх деп салар сарай, жинар дүние,
Алла үшін ... ... ... ... ... ... дұрыс білмес,
Нағыз дәруіштерді көзге ілмес, – деп, ашынады.
Мұндай заманда әділеттікті, Хақ істі жақтаушылар қуғындалып, ал мансап
үшін пара ... ... үшін ... ... ... ... ... құратынын әшкерелейді. Яссауи өз заманынан сонда да ... ... ... жақсыны үлгі тұтып, ізгілік нышанына қуанады. Ол
өз уақытының бейнесін жасап кеткен ақын әрі сол ... ... де ... ... ... ... отырып, қазақ әдебиетінде адам
бейнесін, оның қоғамдағы қызметін, өмір мұратын жоғары ... ... жол ... ... хикметтері қоғам өміріне, адам ... ... ... ... дәстүр әкелді. Оның бұл сыншылдық дәстүрі
Дулат, Сүйінбай, Шортанбай, Мұрат, т.б. жырларында, тіпті күні ... ... ... ... (Көңілдiң айнасы)
ХІ ғасырда Шағатай тілінде көшірілген Қожа Ахмет Яссауидің тағы ... ... ... ... ... ... ескі жазбалар қорында сақтаулы. Көлемі 534 парақтан
тұрады. Рисалені жинақтаған Қожа Ахмет ... ... бірі ... ... ... ... жазылу мақсаты – Қожа Ахмет Яссауидің сопылық
ой-тұжырымдарын жинау болып табылады. Әйтсе де еңбекте ... ... Сопы ... ... де өз ... мол ұшырасады. Еңбек шариғат,
тариқат және хақиқат деген үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде исламдық
және сопылық ахлақ, ... ... ... ... ... ... ал ... бөлімде мағрифату-л-лаћ (Аллаћты тану) турасында
әңгімеленеді.
Мирату-л-Құлуб еңбегінде жалпы сопылық ілімнің ... ... ... ... ... ... басты мәселе ретінде қаралады.
Ондағы мол ұшырасатын сопылық дүниетанымдық ... ... ... ... ... ретінде қызмет еткен. ... ... жиі ... ... Мұхаммедия», «үммү-л-әруах»
категориялары, сондай-ақ адам рухының жоғарғы сапалық тазалық ... ... ... ... өту сатылары – ... мәні ... ... ... тазалыққа, кемелдікке жетудегі ең негізгі
шарттары мен қағидалары әдістемелік теориялық деңгейде түсіндірілген.
Мирату-л-Құлуб ... ... ... ... Түркияның
Стамбул қаласындағы Ислам ғылыми зерттеу орталығының ... ... ... ... ... ... және “мағрифат” жолдары
да Диуани Химеттің ішінде көп баяндалатын тақырыптардың бірі.
Ахмет ... ... ... ... үш жол ... ... ... қадам қоймас тариқатқа,
Тариқатсыз қадам қоймас хақиқатқа.
Бұл жолдардың негізі бар шариғатта,
Бәрін оның шариғаттан ... ... ... ... ... өткен сопыны:
Ада қып бар жұмысын тариқаттың,
Тариқат дариясына сүңгір достар.
Тариқаттан кейінгі жол мағрифат жайлы:
Махаббаттың дариясына шомып жүріп,
Мағрифаттың гәућарын алғым ... ... ... ... ... – жас, өзі ... болған кісі.
Дәмдіде сары қаймақ сол дәмдісі,
Бақытқа дидар көрген ... ... ... пікірлерінде Аллаћқа дәруіш тек ғашық болу арқылы
қауыша ... ... ... ... ... ... ... да айтады немесе Аллаћқа ғашық болған құл, ғаріптікті ... ... ... ... ал рух ... жақсылықтың қайнар
көзі болып табылады. Жақсылық пен жамандықтың бірге болуы ... ... ... мен ... қатар өмір сүруі де мүмкін емес.
Екеуінің бірі ғана өмір ... ... Ал ... өмір ... ... ... шарт. Өйткені өмірдің мәні рухтың тазалығында, яғни көңіл айнасының
ашылуында жатыр. Рух тазалығынан мақсат, ғашық ... ... ... көру ... ... ... өз жастарымен салыстыра отырып, сопылықтың қыр сырларын
айтып өткен. Диуани Хикметте Ахмет Яссауидің ... ... 63 ... өмірін бір шолып өтсек, өзінің көкке ұшқанын, Пайғамбардан құрма
алғанын, Шілтендермен шарап ... т.б. ... ... ол біздің
түсінгеніміздей емес, басқа атақты ... ... ... түсініктегі
астарлы мағынада жазғанын ұғуға болады.
Тоғыз ай, ... ... ... ... ... тұра алмадым көкке ұштым.
Ғаршы-күрсі босағасын барып құштым,
Сол себептен алпыс үште ... ... өлең ... Ахмет Яссауи өзінің дүниеге келгендігі ... ... ... ... ... ... отыр, яғни сопылық өмірде
қайта туылғанын, ... ... ... ... әруақ маған үлес берді,
Екі жасымда пайғамбарлар келіп көрді.
Үш жасымда шілтен келіп ... ... ... ... үште кірдім жерге.
Ұлы бабамыз сопылыққа кірген алғашқы жылдарын суреттеп, ... жылы ... әсер ... ... жылы ... ... тақуалығын, олардың негізгі ерекшеліктерін өзіне ... ... ... ... ... ... ... Тағалаға
жақын болған қырық әулие сияқты өмір кешуге тырысқанын да ... ... Хақ ... ... ... ... ... салдым жолға.
Қайда барсам Қызыр бабам бірге болды,
Сол себептен алпыс үште кірдім ... ... ... ... ... баб 500 ... 700 ... Пайғамбарымыздың аманатын (құрма) Ахметке берген екен. Алайда бір
адамның 500 ... 700 жыл ... ... емес ... белгілі. Ал біз
Арыстан бабтың ата-бабасы арқылы немесе оның ... ... ең ... ... ... баб оның тақуалық, әулиелік,
исламдық жолын Ахметке ... ... ... ... да Диуани
Хикметте де Пайғамбарымыздың осы тақуалық, ... ... ... ... “құрма” деп баяндағанға ұқсайды. Диуани Хикметте те мұны
"Жол көрсеттім ... ... ... - деп ... отыр.
Одан кейінгі жастарын:
Бес жасында:
Бес жасымда шариғатқа белім бұрдым,
Дін жолында ораза ұстап, әдет қылдым.
Күндіз-түні ораза ұстап әдет қылдым,
Сол ... ... үште ... ... ... құрметтеуіне қарап Әмір Темір, бір жағы өзі де ... ... ... ... ... зәулім кесене соқтырды.
Осы кесенеде Яссауи жолындағы дәруіштер жиналып зікір салатын. Тіпті қазақ
хандары өздерінің әскери, саяси ... осы ... ... ... Яссауи кесенесіне қазақтар бабамызды қияметте шапағатшы болады деп
біліп, Қазақ хандығы кезеңіндегі хандар мен ... ... ... ... ... рәсімі Кеңес үкіметі орнағанға дейін жалғасып
келді.
Тіпті Кеңес үкіметі дәуірінде Коммунистердің күштеп зиярат ... ... ... ұлы ... жасырын зиярат жасап, Құран
оқитын. ... ... ... ... қазақ халқының жүрегінде мәңгілік орын
тепкенін білуіміз қиын ... ... ... ... аттанар алдында Әзіреті Сұлтан
бабамыздың басына келіп, Құран оқытып, ... ... ... ... ... ... ескерткіші
Қожа Ахмет Яссауи ескерткіші – ерте ... ... ... ... Әуелі Қарахан дәуірінде тұрғызылып, оның қираған
іргесне ХІV ғасырдың аяқ шені мен ХV ... ... ... ... ... ... ... бастады. Бірақ ... Бибі ... ... ... ... ... кіре ... сырт қабырғалары көк таспен ... ... ... ... ... ... ... бар мүмкіншілігі пайдаланылған. Исламға дейін
үсемдік еткен салт-сана түрі мен ислам дінінің талаптары шебер ... ... ... ... 41 кез, ... 130 кез ... Ахмет Яссауи ескерткіші – архитектуралық ... ... аса ... ... ... комплекс Темір мен оның әулеті басқарған
елдің ешбірінде кездескен емес. Осы ескерткіш комплексіне кіретіндер мешіт,
ислам дінін үгіттеген ... ... ... ... ... Үлкен
және Кіші Ақсарайлар, кітапханашы, ... ... ... ... Қазандық. Орта Азия мен Қазақстанда теңдесі жоқ зәулім
күмбезді бөлмелердің асқан шеберлікпен үйлестіріп салынуы – ... ... не ... ғана ... бір ... күрделі мемориалды
комплекс екенін танытады. Қазандық деп аталатын ...... ... ... ... тұту ... бейнелесе, ал Үлкен және Кіші
Ақсарай мемлекеттік мәселелерді шешетін ... ... мен ... айтатын орын, кітапхана – исламды уағыздау және діни ... ... ... ... мавзолейі жоғарыда көрсеткендей Қарахан дәуірінде
тұрғызылып, кейін Темір заманында мұсылман болған ... ... ... үшін орнатылған. Бұл ескерткіш – комплексті салудағы негізгі мақсат
– қазақ даласын басқаратын орталықты Темірдің ... ... ... Орда ... ... ... ... кек сақтаған
қыпшақтардың Темірге деген өкпесін басу болды.
Қожа Ахмет Яссауи ескерткішінің ені 46,5 м, ... 62,5 м. ... бір ... әр қилы ... пайдаланатын 35 бөлме сыйып тұр.
Олардың кіндік орталығы кеңейте салынған. Қазандық ... ... ... ... ... ... ... күмбездің диаметрі 30 кез. Осы
бөлмеге 60 шелек су сиятын, салмағы 2 т үлкен қазан ... ... бос ... ас, ... ... ... табынушыларға, софылар мен
муридтерге, мүсәпірлерге, зікір салатын дәруіштерге үлестіріліп беріледі.
Қазан суын қасиетті су деп ... ... ... ... ... ... төрт ... қабырғасының ұзындығы 7,15 м-ден, үйдің ұзын
тұрқына бойлата, ... ... ... нақ ... ... Әр ... қуыс бар. Оның да төбесі күмбезбен көмкерілген. Күмбез биік нықтың
үстінде. Күмбездің ... ... көк ... ... Дәл ... құлпы
тас орнатылған. Ол ақшыл, жасыл түсті ... ... ... ... оюмен өрнектелген екі есік бар: бірі – ... енді бірі ... ... ... ... ... ... Бұл есіктен Горханаға
тек ақсүйектер ұрпағы ғана кірген. Ал ... есік ... ... ... Ол да зиярат етуге келген ... ... Оның ... ... ... ... және шығыс есік деп
аталған тағы екі есік ... ... есік ... ... Горханаға
ұлықтар өтеді екен. Мешіттің табан тұқы крест тәрізді көп бұрышты, аласалау
иықтан көтерілген қос қабат күмбезі, жарық ... ... ... ... Оған Қазандық арқылы өтеді. Бөлме онша кең емес, соған қарағанда
жәрежесі биік ... ... ... ... ... ... Қожа ... Яссауи кесенесіндегі тайқазан туралы
Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің қазандық бөлмесінде тұрған қазанды халық
ілгеріден «Тайқазан» дейді. Неге «Тайқазан» деп ... ... ... ... ... Елдің бұл туралы пікірлеріне ден қойсақ, қазанның үлкен
болуына, бір тайдың еті сиятын ... ... ... ... табуға
болады. Оның салмағы – 2 тонна, диаметрі – 2,43 см, ішіне 60 ... ... ... ... ас ... ... жасалмаған, тек қасиетті су құюға
арналған, қазанның сыртындағы ... ... ... ... ... Ғалымдар М.Е.Массон, А.А.Ивановтың ... ... ... ... ... төмендегідей сипатта
негіздеуге болады: «...Кімде-кім Алла жолына су ішетін жер (ыдыс) қойса,
оған Алла ... хауз ... ... ... ... ... бұл
ыдысты жасауға әмір берген...,» «Су ішуге арналған бұл ыдысты жасауға әмір
берген Ұлы ... ... ... Әмір ... ... Алла ... ... Ислам шайхы, шайхтар сұлтаны Ахмет Яссауи қабіріне
арналған. Алла оның рухын нұрландырсын. 801 жыл, 20 ... » ... ... ... суға арнап жасалғанын көруге болады.
Енді осы «Тайқазан» атауына көңіл бөліп көрейік. Түркі – ... ... ... бар екен. Оның негізін ... ... ... ... Жануарларды құрбандыққа шалып, мінәжат ету
тувалықтарда – тайлган, алтайлықтарда – тайлга, ... және ... ... деп ... ... тілдес халықтарда тайлган (тайлга,тахил,тайх)
сөздері «құрбандық шалу» деген мағына береді. Ежелгі ...... ... ... қасиетті деп есептелген жерлерде
өткізілген. Сонымен бірге, «тайыг» - ... ... ... сиынудың
шамандық рәсімі. Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің қасиетті жер ... ... ... жылдар бойы мұнда ... ... ... ... ... Солардың ішінде құрбандық шалу да болды.
Қазанның атауы, оның мазардың жанына қойылуы, ою-өрнектері көне ... ... ... біте ... ... ... ... көрінісі деуге болады.
Қазандардың Қазақстан аумағында таралу, түрлерге бөліну мәселелерімен
бірқатар зерттеушілер ... ... ... мақаласында ерте
көшпенділердің қазандары туралы қысқа және ... ... ... ... ... ... табылған көптеген басқа
қазандардан жергілікті ерекшеліктері мен айырмашылықтарын ... ... мен ... ... ... ... ... түрге бөледі. Бірінші – «қырқылған» конустық ... ... ... ...... ... Сонымен бірге, бұлардан
басқа, тек Жетісуда табылған ... ... ... мақаласында
Қазақстан мен Қырғызстан ... ... мыс ... 1956 ... ... береді. Осы картада Түркістан маңынан «сақтық ... ... ... белгі бар.
А.И.Бернштамның еңбектерінде Алматы мұражайында, Эрмитаж, ... ... ... ... ... ... ... бар.
Қазандардың сыртқы сипаты – конус түріндегі тұғырға орнатылған жарты
шар іспетті ыдыс. Сыртқы түріне қарай ... ... ... ... ... ... сақтар жайында жазған әңгімелерінде үлкен қазан туралы ... ... ... Сақ ... ... ... саққа садақтың бір-бір
ұштарынан әкелуді бұйырады. Олардан алып, 600 амфор сиятын ... ... ... ... ... ... ғ.ғ. мыс
пластиналардан ... ... ... бай ... ... ... ... онда «қолбасшылары, ру, үлкен отбасылары
жерленген» деген пікір ... ... ... ... ... ... ... болды. Қазан неғұрлым үлкен болған ... ... ... да саны ... кең сипат алған.
Археолог М.Л.Швецов ХІІ-ХІІІ ғ.ғ. басында ... ... ... ... ... жерлеу рәсімінің әлеуметтік элементі
деп есептеген. Қазандар – қайтыс ... ... ... ... ... ... ... сыртында, бірінші белдеуде «...ислам шайхы, ... шайх ... ... ... ... жазулар бар. Осы жазулардың
мән мағынасына сүйене ... ... ... ... тірегі болған шейх,
Яссауиге арнап жасалғанын көруге болады. Сол ... ... ... жағдай, Әмір Темірдің түркіленген ... ... ... негізін көшпенді тайпалардың құрауы – қазанды ... ... көп ... ... ... ... «Ерлікті қадірлеген сақ, ғұн, үйсіндер
жолға шыққанда беліне не кесе, не ... ... ... байлап жүретін
болған. Бұл дәстүр біздің заманымызға дейін Кіші жүз тайпаларында сақталып
келеді» деп жазады. ... ... ... ... ... белге байлау, бұл
заттарды қасиетті деп есептеген ... ... ... ... бекем
буып, жолға шыққан кезде бұлар ру, отбасының, бірліктің, жеңістің, бақыттың
белгісі ретінде адамның жанында жүрген тұмары ... ... ... ... тай ... ... мақал бар. Жаугершілік жорықтардың барлығы да ... ... ... ... ... ... ... болашақ ұрпағына,
бақытқа, жеңіске деген сенімдерін алып ... ... ... олардан кейін ғұндарда болып, үйсіндерде қолданылған
дәстүрдің ... ... ... ... сақталып, біздің заманымызға дейін
жетуі – кездейсоқ құбылыс емес.
Сонымен, қазандардың ... ... ... ... ... оны ... белгісі ретінде, қабылдау – сақ, түркі – моңғол
тайпаларының өмірлерін көптеген ғасырлар бойы байланыстырушы ... Аңыз түбі – ... ... шайх пен Қожа ... Яссауи жайындағы
аңыз-әңгімелер
Ысқақ Бабтың ұрпақтарының бірі ... ... екі бала ... аты Қожа ... ... ... аты Садр ... Міне осы екі бала
туралы мынадай аңыз-әңгіме бар.
Бірде Қожа Ахмет Яссауи ... ... ... кезінде үйден
далаға шықса, атасы Ибраһим шайх шұқшиып жер шұқып отыр ... ... ... отырсыз?»-деп сұрағанда:-«Е,балам егістікті жегенелеп ... ... «Ой, ... ... да ... жұмсап, әуре боласыз ба, бір ауыз
сөзбен ... ... ... жас Қожа ... тұрып: «Жегенең жерге
қал, бегенең бетке шық»,-деген ... алып ... ... ... ... «Е, балам, екі қошқардың басы
бір қазанға сыймайды дегендей, енді бұл жерден не сен, не мен ... ... Қожа ... ... «Сіз ... келген кісісіз, мен
жаспын, мен кетейін»,-деген екен. Сонымен, ақ түйеге ... ... ... ойы – осы ақ түйе қай ... ... ... сол жерге қоныс тебу.
Сөйтіп, ақ түйе шөккен осы Түркістан жері оның мекен-жайына айналады. Арада
біраз уақыт өтеді. Бір ... Қожа ... ... ... ... қайту
үшін Сайрамға келеді. Дем алып, тыныстаған соң, атасы сөз қозғап: ... ... ... қай ... ... ... - деп сауал береді. Сонда
ол: «Ақ түйем Түркістан шаһарына шөкті»,-деп жауап берген екен. Сол ... ... Қожа ... Яссауи ғимараты жайласқан жер. Сонда атасы тұрып:
«Балам, сен сол жердің ... ... ба, не ... ... ата, ... бәрін де білемін, бірақ соны біле тұра, мен ... ... ... бел ... деп жауап береді. Баласын сынамақ болған
Ибраһим шайх: «Иә, не байқадың, айтшы»,- ... жас Қожа ... ... ... екен: «Ол жердің халқы арқаңнан қағып тұрады, аяғыңнан шалып
тұрады». Сонда мұны ... ... ... ... риза ... ... дұрыс айтасың, бірақ соны біле тұрып, неге қоныс тептің?» дегенде:
«Жақсыны жолға салу ... ... да ... ... ... ... Ахмет 63 жастан кейін хилуетке кірген және қалған өмірін сонда
өткізгені белгілі. Көп мәліметтерге қарағанда, ол жүз жиырма бес жыл ... ... ... ішінде алпыс екі жыл өмірін сол жер астында хилуетте
өткізген. Себебі, «Мен пайғамбардан артық емеспін, ... ... ... мен ... ... ... жер ... кіруім керек»,-деп ойлаған. Екінші
жағынан, жер үстінде жүріп, халықтың жан тазалығын жақсартуға ... ... жер ... ... сол көңілге тигендерін
хикметтері арқылы жазып қалдыруды мақсат ... ... Осы ... ... хикметтердегі сөздердің бәрі жан тазалығына арналған даналық сөздер.
Бұл жерде бір айта ... ... ... тән ... және жан ... ұғым бар. Тән ... ... шомылу,дәрет алу арқылы тазартуға
болатын болса, ал жан ... ... ол ... ... яғни ... ... таза болмағы деген сөз. Бұл өте қиын. Себебі-«Алтын көрсе
періште жолдан ... сөз бар. Қожа ... ... сол ... ... көп әрекет еткенімен, ойлағанын жүзеге асыра алмай, ақырында жер
астына түседі. Сөйтіп хилуетте жатып, өшпес ... ... мұра ... ... ... теңейді. Оған себеп құранды қарапайым ... ... Оның ... ... жергілікті түркі тілінде жазылған. Соған
байланысты көп ... Қожа ... ... ... ... ... деп
топшылайды. Хикметтің түркі тілінде жазылуы ... ... ... ... Алидің ұрпағы екенін біле тұрып: «Менің күндік қаным осы жерге
тамған, мен осылар үшін ... ... ... керек. Бұларды имандылыққа
шақыруым керек»,- деп есептеген. Егер ол хикметін арабша жазғанда, ... ... ... ... ... ... еді. ... ол соңында әрбір
адамға рухани азық боларлық мол мұра қалдырған. Оның хикметтерін сол кездің
өзінде халық жатқа айтқан ... ол ... әлі ... өз ... ... рухани бастауына айналып отыр.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1.«Қазақ мәдениеті энциклопедиялық анықтамалық» Алматы «Аруна» 2005ж.
2.Қазақ Ұлттық энциклопедиясы
3.Ш.Құдайбердіұлы ...... ... К. ... ... ... саясат. – Алматы, 1989, 79-б.
5.Яссауи Қ. Хикмет жинақ. – ... ... 1998. ... ... ... мемлекеттік университеті «Мәдени мұралардың
танымдық негіздері». – Ақтау, 2004.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қожа Ахмет Яссауидің өмірі19 бет
Қожа Ахмет Яссауидің өмірбаяны12 бет
Ақсақ Темір 8 бет
Бейнелеу өнері сабағында көне мұраларды оқыту арқылы оқушылардың рухани білімін дамыту46 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті55 бет
Кожа Ахмет Яссауи9 бет
Көне Түркі мәдениеті (VІ-ІХ ғғ.)87 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының көрікті жерлері87 бет
Қ . А . Яссауи түркі халықтарының ұлы ойшыл ақыны11 бет
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь