Мұқағали Мақатаев шығармашылығындағы дінмен үндестік және Аллаһты тану

КІРІСПЕ
1 МҰҚАҒАЛИ МАҚАТАЕВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ДІНМЕН ҮНДЕСТІК ЖӘНЕ АЛЛАҺТЫ ТАНУ
1.1 М. Мақатаев шығармаларындағы адалдықты, ізгілікті, отаншылдықты жырлауы
1.2 М.Мақатаевтың шығармашылығындағы діни тақырыптағы өлеңдері
2 ҚҰЛ . КЕРІМ ЕЛЕМЕСТІҢ ГУМАНИСТІК ЖӘНЕ ДІНИ ТАҚЫРЫПТАҒЫ ЕҢБЕКТЕРІ
2.1 Құл . Керім Елеместің шығармашылығындағы адамгершілік, ұлтжандылық, отансүйгіштікке байланысты ойларын қарастыру
2.2 Құл . Керім Елеместің шығармаларындағы діни . фиософиялық ойлары
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаты. Осы дипломдық жұмыстың сипаты ата-бабамыздан келе жатқан хақ дін Исламды жырлау үрдісінің жалғасып бізге жеткендігін, әрі жалғаса беретіндігін көрсету. Сонымен қатар бүгінгі таңда дүние халқын алаңдатып отырған әр түрлі діни сенімдердің қарама-қайшылығын ымыраға келтірудей маңызды мәселе, Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың парасатты да, көреген саясатының арқасында Астанада бой көтерген Бейбітшілік және Келісім Сарайында 3 дүркін болып өткен бүкіл әлемдік діндер съезінен көрініс табады. Осы бір жетістігімізді қолдап, қуаттай отырып шығармашылығындағы діни көзқарастар талданбақшы болған Мұқағали Мақатаев пен Құл-Керім Елеместің өлеңдерінде алдын-ала жырланып қойғандай екендігін аңғарамыз:
Әлем дархан сайалаңдар, бәріңеде орын бар
Қорған емес салтанатты, сәнді сарай соғыңдар
Ей адамдар сендер тату, сендер тату болыңдар [1, 9 б.].
Зерттеу тықырыбының өзектілігі. Қазіргі таңда елімізде дін мен мемлекет бөліп қарастырылады. Яғни зайырлы ел түзімін ұстанудамыз. Дінді мемлекет басқарады. Дін мемлекет істеріне араласа алмайды. Еліміз халқының қайсыбір дінді ұстану және оны дәріптеу еркіндігі өзінде.
Мұқағали Мақатаев пен Құл – Керім Елемес шығармашылықтаныдағы көтерген отаншылдық идея, Отан ұшін жанымды қиямын, өлемін – өшемін деген құрғақ айқай байбалам емес немесе бейбіт заманда тырнақ астынан кір іздеп қолға қару алып, көтеріліс ұйымдастырып, ел – жұрттың тыныштығын алуда емес. Керісінше Отанды шынайы сүю. Ол үшін Отанның жүгін арқалап, өз қызметіңе адал бол, Отанның мүлкі мен байлығын ысырап етпе, сатқындық жасама, Отанның атақ – абыройына кесірін тиғізетін сөз – әрекеттен аулақ болып тәртібіне бойұсын. “Үкіметтің малы теңіз, жемеген адам доңыз” деген кері – бақпа идеядан азат етуге үндеп, әркім өзінің мүмкіндігінше Отанына үлес қоуды дәріптейді.
Екі ақынның осындай алға басар идеялары ұлтымыздың ұстаздары мен ойшылдары болған Абай, Шәкәрімдердің ойларымен тоғысып жатады. Олардың діні мен әдебиеті біреуі жүрегі болса, екіншісі оның дүрсіліндей еді. Бейне Абайдың “Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп” жырлағаны [2, 129 б.]. Құлдырауға бет алған ұлт тағдырына жаны күйзелген Алаш Арыстары “Барады дін нашарлап, халық арам болып” [3, 1 б.] деп жұрегі езіле жырлап, дін мен біліммен қазақты ойатпақ болған. Міне осыдан ата – баба дініміздің тарихтан жалғасып бізге жеткенін, әрі Ислам дінімен ғылымның ешқандай қайшылығы жоқ екендігі. Керісінше дін мен ғылым бір – бірін дәлелдеп, қалтарыс жерлерін ашып көрсетіп, бірін – бірі толықтырып, бірге дамитынын дәлелдеу арқылы Ислам дінінің шынайы, мәңгілік қасиетін көрсету. Бүгінгі таңдағы жат ниетті секталардың Ислам дұшпандарының арандатушылығы себебінен Ислам дініне қырын қарап жүрген бұрыс көзқарастағыларға ата – баба дінімізді оң қырынан көрсетіп, бейбітшіліктің қайнар көзі екендігін көрсету.
1 Мұқағали Мақатаев. Қаздар қайтып барады (жыр жинағы) – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 1988. - 256 б.
2 Абай Құнанбайұлы. Абай өлеңдері – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 1982. – 520 б.
3 Міржақып Дулатов. Міржақып өлеңдері. – Алматы: Дәуір, 2002. - 317 б.
4 Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жарық жұлдыздары. Тарихи – филологиялық зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1995. - 378 б.
5 Шейх Әбсаттар Қажы Дербісәлі. Исламның жауһарлары мен жәдігерліктері – Алматы: Атамұра, 2008. - 488 б.
6 Аңызға айналған адам. М.Мақатаев туралы естеліктер – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 1999. - 215 б.
7 Поэзия менімен егіз бе едің? М.Мақатаев туралы естеліктер. – Құлжа: ҚХР ШУАР, 2004. - 430 б.
8 Мұхитдин Исаұлы. Қайрат Жолдыбайұлы. Ислам ғылымхалы. – Алматы: Ислам мәдениеті мен білімін қолдау қоры, 2008. -520 б.
9 Мұқағали Мақатаев. Аққудың қанатына жазылған жыр. – Бейжің: Ұлттар баспасы, 2004. - 196 б.
10 Жұлдыз Мақатаев. Мұқағали туралы сыр сұхбат // Аңыз адам. -№ 3, 2011.
11 Алау Әділбаев. Кемелдік кілті – Астана, Ислам мәдениеті мен білімін қолдау қоры 2011. – 248 б.
12 Батыржан Мәнсұров. Негізгі діни мағлұматтар – Алматы: Хикмет, 2008. - 384 б.
13 Шерхан Мұртаза. Мұқағали ақын жалған сөздің жауы болатын // Мұқағали - № 1, 2010. 45-47 б.
14 Мұқағали Мақатаев. Өмір өзен. – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 1998. - 285 б.
15 Мұқағали Мақатаев. Қош махаббат (жыр жинағы) – Алматы: Жазушы, 1986. - 318 б.
16 Мұқағали Мақатаев. Аманат (жыр жинағы) – Алматы: Атамұра, 2002. -344 б.
17 Мұқағали Мақатаев. Жылап қайттім өмірдің базарынан (жыр жинағы) – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 1997. -183 б.
18 Мұқағали Мақатаев. Шолпан (жыр жинағы) – Алматы: Жалын, 1984. -277 б.
19 Мұқағали Мақатаев. Жүрек арызы (жыр жинағы) – Алматы: Қазақпарат, 2011. -296 б.
20 Құл – Керім Елемес. Екі ғасырдың екі ақыны. Білгің келсе, алдымен зертте мені. – Алматы: Сарыжайлау, 2010.-312 б.
21 Шейх Әбсаттар Қажы Дербісәлі. Дін және Отан. – Алматы: Ислам мәдениеті мен білімін қолдау қоры, 2011. -28 б.
22 Бауыржан Момышұлы. Ұлы ақынға ұлағатты пікірлер // Мұқағали. -№ 2, 2010.
23 Осман Нұри Топбаш. Өркениет шыңындағы жәуһарлар. – Алматы: Хикмет, 2010.-496 б.


24 Мұхаммед Юсуп. Бес парыз және отбасы тәрбиесі – Медине: 2009. -1118 б.
25 Смайыл Сейітбеков. Иман негіздері. – Алматы: Көкжиек, 2011. -376 б.
26 Жұлдыз Мақатаев. Мұқағали туралы сыр сұхбат // Аңыз адам. -№ 3, 2011.
27 Нұрлытай Үркімбай. Жаратушының жетегінде жыр кешкен. Мұқағалитану бастауы – Алматы: Сарыжайлау, 2010.-321 б.
28 Нұрлан Оразалин. Құдірет жырдың құндағы // Мұқағали. -№ 6, 2010.
29 Құрманбаев Қайрат. Хадис ілімі. – Алматы: Нұрмүбәрак, 2010. -300 б.
30 Шабан Дөген. Мұсылман білім өнжиллери ансиклопедиясы. – Стамбул: 1987. -572 б.
31 Ғазез Ақытұлы. Құран Кәрімдегі ғылыми негіздер. – Алматы: Тоғанай Т, 2007. -224 б.
32 Ерлан Сыдықов. Тажалды тұншықтырған тұлға // Егемен Қазақстан. -№ 3, 2010. -8 б.
33 Ахметбек Кірішбаев. Әбу Насыр Әл – Фараби – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 2003-176 б.
34 Құл – Керім Елемес. Ақ жалын. – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 1988. -182 б.
35 Құл – Керім Елемес. Жұлдызды түн (жыр жинағы). – Алматы: Құс жолы, 2002. -212 б.
36 Бекболат Тілеухан. Тарихи санасы әлсіреген халықтың болашағы бұлыңғыр // Намыс журналы. - № 5, 2010. -18-19 б.
37 Оразақын Асқар. Сегіз қырлы, бір сырлы сері Керім. // Қазақ Әдебиеті. -№ 7, маусым 1998. -5-6 б.
38 Абдуссамад Махат. Отыз күн оразанаың уағызы. – Шымкент: Қазығұрт, 2010. -332 б.
39 Құл – Керім Елемес. Жетінші аспан (жыр жинағы). – Астана: Елорда, 2002. -160 б.
40 Айнұр Әбдірасылқызы. Қазақ әдебиетіндегі мінәжат жанар // Халық сөзі. -№ 5, 2011. -6-7 б.
41 Бекболат Тілеухан. Абайдың жолы // Намыс. -№ 6, 2010. -24-25 б.
42 Б. Хинаят, А. Сужикова. Қазақ халқының ұлттық киімдері. – Алматы: Дәуір, 2011.-487 б.
43 Мағжан Жұмабаев. Шолпанның күнәсі (повесть). – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 1996. -356 б.
44 Құл – Керім Елемес. Илаһи өлеңдер // Жалын. - № 6, 2005. 34-35 б.
45 Елеусіз Ахметкерімұлы. Ұмытылмайтын сол күндер // Мұқағали. -№ 6, наурыз 2010. -17-18 б.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаты. Осы дипломдық жұмыстың сипаты ата-бабамыздан
келе жатқан хақ дін Исламды жырлау ... ... ... жеткендігін,
әрі жалғаса беретіндігін көрсету. Сонымен қатар бүгінгі таңда дүние халқын
алаңдатып отырған әр түрлі діни ... ... ... ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтың парасатты да,
көреген саясатының арқасында Астанада бой ... ... және ... 3 дүркін болып өткен бүкіл әлемдік діндер съезінен көрініс
табады. Осы бір ... ... ... ... ... ... талданбақшы болған Мұқағали Мақатаев пен Құл-Керім
Елеместің өлеңдерінде алдын-ала жырланып қойғандай екендігін ... ... ... ... орын ... емес ... ... сарай соғыңдар
Ей адамдар сендер тату, сендер тату болыңдар [1, 9 б.].
Зерттеу тықырыбының өзектілігі. Қазіргі ... ... дін мен ... ... Яғни ... ел ... ... Дінді мемлекет
басқарады. Дін мемлекет істеріне араласа алмайды. ... ... ... ... және оны ... ... ... Мақатаев пен Құл – Керім Елемес шығармашылықтаныдағы көтерген
отаншылдық идея, Отан ұшін жанымды қиямын, өлемін – өшемін ... ... ... емес немесе бейбіт заманда тырнақ астынан кір іздеп қолға
қару алып, көтеріліс ұйымдастырып, ел – ... ... ... ... ... ... сүю. Ол үшін Отанның жүгін арқалап, өз қызметіңе
адал бол, Отанның мүлкі мен байлығын ысырап етпе, ... ... ...... ... ... сөз – ... аулақ болып тәртібіне
бойұсын. “Үкіметтің малы теңіз, жемеген адам доңыз” деген кері – ... азат ... ... ... ... ... Отанына үлес қоуды
дәріптейді.
Екі ақынның осындай алға ... ... ... ... ... ... Абай, Шәкәрімдердің ойларымен тоғысып жатады. Олардың ... ... ... ... болса, екіншісі оның ... еді. ... ... ... сүй бауырым деп” жырлағаны [2, 129 ... бет ... ұлт ... жаны ... Алаш Арыстары “Барады дін
нашарлап, халық арам болып” [3, 1 б.] деп ... ... ... дін ... қазақты ойатпақ болған. Міне осыдан ата – баба дініміздің тарихтан
жалғасып бізге жеткенін, әрі Ислам дінімен ... ... ... ... ... дін мен ғылым бір – бірін дәлелдеп, қалтарыс ... ... ... – бірі ... ... ... ... арқылы
Ислам дінінің шынайы, мәңгілік қасиетін көрсету. Бүгінгі таңдағы жат ... ... ... ... ... ... ... қырын
қарап жүрген бұрыс көзқарастағыларға ата – баба дінімізді оң қырынан
көрсетіп, ... ... көзі ... ... ... ... Мұқағали Мақатаев пен Құл – Керім
Елеместің ... діни ... ... ... ең ... ... зерттелу деңгейінің тамыры тым тереңде жатқанын айта кетуге
тура келеді. ... ... 9 – ... ... ... діни ... басталық.
Қазақ жеріндегі ғылым, білім, діни руханият, мәдени орталықтың үлкені
әрине Фараб еді. Мұнда кезінде бай қоры бар ... ... ... орай оның моңғол шапқыншылығы кезінде ... ... ... ... жалпы жұртшылық түгіл, мамандарға белгісіз он Фараби, үш
Сайрами, жеті Түркістани, бес Женди, екі ... ... ... екі Баласағұни, үш Тарази немесе өздеріне нысып етіп ру,
тайпаларының атын ... үш ... ... Дулати, екі Жалайыри, Наймани,
Қоңыратили, Қазақилердің өмірі мен ... ... ... Әбу ... Әл-Фараби энциклопедиясы болса, өзгелері ғылымның белгілі
бір саласының өкілдері болатын [4, 108 б.].
Поэзия тілімен адамзат баласын әділ ... ... ... ... оның ... ... ... асыл құндылықтарын дәріптеу ұлттық
поэзиямызда күшті дамыған. Шәкәрім өмір сүрген кезде хақ ... ... ... аз ... ... Мәди ... деген ақын Түркістан
өлкесінде өмір сүрген. ... ... ... ... оның ... басып шығарыпты. Сол ақынның “Ислам діні – хақ дін” деген
өлеңінде ... ... Әбу ... Әл-Фараби, Әбу Әли ибн Сина қазаққа
белгілі ... ал Ибн Әл ... ... ... дей ... Ибн Әл Араби
(Мухий ад-Дин Әбу Абдалла Мұхаммед бин Әли әл-Хатима ... ... ... ... ... ... ... оны “ұлы ұстаз” деп атаған.
Тегі жағынан андалусиялық ойшыл өз ... тек араб ... ... ... ... ... ата-бабамыздан жалғасқан хақ дінді зерртеу, оны ... бір сәт ... жоқ. ... ... ... жалғастырған, кешегі
Кеңес Үкіметіндегі Мұқағали арқылы бүгінгі заманымыздағы Құл – Керім ... ... ... ... Мақатаев пен Құл – Керім Елеместің шығармашылығындағы зерттелу
деңгейінің өзгешелігі олар ... ... ... ... ... жетелеп, Ислам дініндегі Шариғат Үкімдерінің ұлттық идеямызбен
тоғысып жатқан ... ашып ... дін мен ... ... ... ... ялық тілмен жеткізген.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Бүгінгі ... ... ... діндермен алуан мақсаттағы секталардың көбейюіне байланысты әлемдік
негізгі діндерді басқаларынан ажырата білу. Жат ... ... ... өз ... заң жүзінде қорғай білу. Діннің
атын жамылып ... ... ... ... аттөбеліндей аз ғана
бүлгіншілердің әрекетіне бола, хақ ... ... ... ... ... сақтанайық деген мақсатта бола отырып, ... ... бері ... ... ... жырланып келгендігін,
қазірде жырлану үстінде, әрі жырланған өзекті ... ... ... тыныштығы, Отанның тұтастығын сақтау екенін ашып көрсету.
Бейне Елбасымыз Н.Назарбаевтың ... рет ... және ... ... ... бұл әлемдегі діндераралық шиеленісті ... ... пен ... насихаттау міндеті болатын
халықаралық ұйымның негізін қалай алар еді” деген аталы сөзіне үн ... ... қажы ... ... ... Бір дін, бір ... ұлт, бір тіл және ... ынтымағы мен достығы” [5, 203 б.] деп салт –
дәстүрімізбен сәйкестендіріп ... келе ... хақ ... ... ... іріткі садғысы келетіндерге ескерту жасап бірлікке шақырған
алғабасар идеясын дәріптеуді ... деп ... ... ... мен ... ... пен Құл-керім Елеместің
шығармаларындағы діни көзқарастарды жан-жақтылы талдап көрсету арқылы ата-
баба дініміздің тарихтан жалғасып бүгінге жеткен, ... мен ... ... ... емес, қайта өзара сәйкестігін түсіндіру. Сонымен қатар әлемдік
діндер мен ... ... ... ... ... ара ... қоғамның тыныштығын сақтау. хақ дін Исламды берік ұстанып, оны
жалғасты зерттеуді алға қояды.
Дипломдық жұмыстың пәні шығармалары ... екі ... діни ... ... көптеп зерттелген. Мұқағали Мақатаев жөнінде Нұрлан
Оразалин “Құдірет жырдың құндағы” ... ... ... ... ... ... дертіне шалдықпаған діни тақырыпта өлеңдер жазған деп
мәлімет береді. Ал Нұрлытай ... ... ... жыр ... ... қылышынан қан тамған құдайсыз Кеңес Үкіметі ... ... ... деп ... ... Құл-Керім Елемес “Екі ғасырдың
екі ... атты ... ... ... ... ... ... үндестіктерін тауып Құран және Шариғат үкімдерімен ... ... ... діни ... қалам тербеген саусақпен санарлық
ақындардың бірегейі Құл-Керім Елемес ... ... ... ... мінәжат жанр” атты мақаласында әжептеуір ... ... ... осы ... ... ... кезең, болашақта кеңінен
зерттеледі деп сенеміз.
Зерттеу жұмысымның теориялық және практикалық маңызы. Зерттеу жұмысының
нәтижелері дінтану ғылымының ... өз ... қоса ... ... ... ... екі ... шығармашылығындағы дінмен үндесетін жырлары
менресми діни тақырыптағы өлеңдерін, діни мазмұндағы даналықтарын зерттеу
барысында ... ... ... ой ... дін ... арнайы зерттеу әдістерін пайдалану негізінде жазылды. Зерттеу
тақырыбының алға ... ... жету ... адам ... ... ... ... және тереңдеуі, жаратылыс әлемін танып, сол
арқылы дінге келуі, яғни ақын шығармаларында айтылған діни ... ашу үшін ... ... мәйегі, қағидасы Құран Кәрім, хадистерде
алдын ала ... ... ... ғылым, техника жетістіктері
дәлелдеген, ғылыми зерттеу кітаптарына ... ... ... зерттеу тәсілдері пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмыстың құрылымы кіріспеден, екі
тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған ... ... ... ... жұмысы 70 бет.
1 МҰҚАҒАЛИ МАҚАТАЕВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ДІНМЕН ҮНДЕСТІК ЖӘНЕ ... М. ... ... адалдықты, ізгілікті, отаншылдықты
жырлауы
Аллаһтың нәсіп еткен ақылын орынды пайдалана білген ... ... ... ... ... өткен емес. Мысалы Омар Хайям, ... ... Абай ... ... ... ... айна ... таныған.
Ақиқатты әділдікті жырлап, дін туралы әлемдік деңгейде ... ... ... ... ... ... таңда ұлтымыз әспеттеп отырған аңыз
адамдардың біріне айналған жыр ... ... ... ... діни ... талдамақшы болған бұл еңбегімнің
беташары ретінде оның есімі туралы түсінік бере ... жөн ... ... қойылған аты Мұқамедғали, яғни пайғамбарымыз (с.ғ.с.) – ... ... ... ... Осы арада ақын неліктен әуелгі аты
Мұқамедғали бола тұрып, Мұқағали болып танылды деген орынды ... ... Бұл ... ақынның өзіне сөз берсек, ол ... ... ... әкем Мұқамедғали деп қойыпты, әкем соғыста қаза болды, ... ... ... ... бе ... ой ... ... бұл есім бүкіл
мұсылманның ардақтысы пайғамбардың ... ... ... Соны ... Мұқасы мен Ғалиін алып, өзгертіп алдым” [6, 17 б.]. Міне ... ... ... ... ... бар ... ... Мұқағали
бойындағы ақындық сарынның дінмен үндестігі, оның балалық шағынан бастау
алғаны белгілі. Мәселен соғыс ... бір топ бала ... ... ... ... ... таңетең беті қолдарын беті қолын жуарда
су жоқ болып шығады. Сонда бала Мұқаң :
Дем бе, дем бе дем бе ... ... кем бе ... қол жусақ
Бір құдайға жөн бе екен [7, 123 б.] – деп ... ... қол ... ... ... ... жағып-жағып, екі бетін
сүркен екен. Тап бермеде тауып айтатын, суырып салма ... таң ... ... ... мағынасына, оның астарына ... ... ... ... Он ... бала ... ... мағлұматы болмаған
алпыстағы ақсақал біле бермейтін, су болмаған кезде немесе су қолдану зиян
болған ... ... ... таза жер ... екі ... ұрып, екі
қолды, шынтағы мен бетті толығымен сипаса, дәреттің де, ... да, ... ... ... атты діни ... бір ауыз өлеңге сыйдырған
ақынның алған тәрбиесімен тәлімін де, ділі мен ... дін жоқ деп кім ... ... алтыншы жылында Бәни Мұсталық ... ... мен мың ... ... әскері таң намазына су таба алмаған кезде мына
аятпен білдірген : “Егер науқастанып қалсаңдар яки сапарда ... ... ... ... отырып келсе яки әйелдеріне жақындасып, су таба
алмасаңдар, таза жерге ... ... ... ... ...
[8, 88 б.].
Ақынның “поэзия махаббаттан басталып, парсаттылыққа ұласады”дегеніндей,
әрбір қалам ... ... ... ... өтуі ... емес. Енді
ақынның махаббат жырларының дінмен қаншалықты қатысы бар екенін қарастырып
көрелік:
Жамылып сағыныштың сал шекпенін
Сарғайып сенің үшін зар ... о ... ... ... ... деп ант ... тұста еді, құдай қай маңда еді
Маған құшақ сол жанның жайған жер [1, 63 б.].
Деген өлең жолдарындағы Алла есімін тілге ала ... ... ... ... ... ... еске ... сол арқылы құдайға сыйынуы
көрініп тұрған діндарлығы. Ғашығы үшін сағына сарғайып зар ... ... ... ... ... ... адал ... айғағы. Ақын
лапылдаған от сезім, ... ... ... ... аңсауды
армандап, көрсеқызар қызғаншақтық тез жалықтырады. Жалығу сезімнің айнуы,
махаббаттың бүлінуі опасыздық деп ... ... ... деп ант ... ... уәде беру онда ауытқымай нық тұрып, махаббатта адал болу ... ... ... ... ... ойыншық етіп, ай сайын немесе аптасына
жар ауыстыратын, талғамы таяз, сезімі селтең, ар – ұятты аяқ асты ...... салт – ... жұрдай, адамгершілік құдайшылыққа мүлдем жат,
азғындықтың құйына белшесінен батқан жастарымыздың ... ... ... ... жол ... әпсана.
Ақ қыздар бәріңді де тұнық көрдім
Жасқанып жанарлардан бұғып келдім
Біріңнің арыңа ақау ... ... ... ... [9, 199 ... ... ... бір мәселеге, жағдайға байланысты дұрыс пікір, оң
көзқараста болу ... таза ... ... ісі. ... басынан айып
кеміс іздеу ең кемінде күмәнданып күдікпен қарау, иманды әлсірететін күнәлі
істерден саналады.Ал ақын ... ... ақ, ... деп ... ... жат ... бойын аулақ ұстап, сырт көздерге оғаш
көрінуден жасқанатын кіршіксіз пейілін ... ... ... ... ... ... ... аман қалған, яғни арулардың көз
жасына қалудан қорқып нәпсіге құл болмаған пәк ниет, адал өмір ... ... ете ... ... ... жасау, мұсылманшылыққа жат,
адамшылықтан алыстатын, арсыздық, сатқындық деп ақыл айтып тұрғандай.
Мейлі ғасыр ... ... жыл ... ... ... бір ... ... сен бақытым, сен досым
Сен тірегім, сен кеудемде жүрексің [10, 24 б.].
Ақынның адал жарына арнаған бұл ... ... ... ... ... ... таба алмайсыз. Табынарым сен ғана сенсіз маған өмір
жоқ деп тәңірлік ... ... ... қор ... ... ... Жарының қадір-қасиетін бағалап, бейне пайғамбарымыз (с.ғ.с.)-
ның “Әйелдеріңе жақсы ... ... ... ... ... олар ... бір іс істегені болмаса ... ... ... ... хадисін отбасының қағидасы етіп ұстанғандай, жарын
байлығына, бақытына, сырлас досына теңеп тіпті ... деп ... ... ...... ... ... күнделіктерінен
мына үзіндіні оқи кетейік ‘’ Мен үшін ... ең ...... ... ... оның ... ... Бұл – бір, екінші – ... жоқ деп айта ... '' [11, 7 б.]. ... ... тиісті
нағыз көркем ақлақты ақыннан кездестіре ... ... ... дініде
кісінің айыбын ашу, оны бетіне басу қатаң ... ... ... іс. ... кір ... ... біреудің кемшіліктерін тізбектеп отыру да адамды
ғайбатқа жетелейді. ... ... : ...... ... ... - десе ... (с.ғ.с.) : “Ей, тілімен иман
келтіріп, жүректерімен ... ... ... сөз ... мен ... ... ... – кім мұсылмандардың құпия
халдерін іздесе, Аллаһ тағала да оның кінәларын ... ... ... ... күннің өзінде оны жұртқа масқара қылады” , - деп ескртеді.
“Жаңылмайтын жақ, ... тұяқ ... ... ... соң ... күнә
жасауы мүмкін. Біздің міндетіміз- діндес бауырларымыздыңкүнәсін барынша
жасырып, жария етпей, қайта оның сол кемшіліктер мен ... ... ... ұшын ... ... болу [12, 232 б.]. ... ... нашар қылықтарды
қорлық санауы, кісінің көңілін ауыртқысы келмейтін ... ... ... шығармалары адалдықты, әділдікті шындықты арқау етіп, ар-
намысқа ақау түсірмей аялауға үндейді. Арамдықты, ... ... ... ... жан ... ... ... Махаббаттан
басталған поэзияеың парасаттылыққа ұласа бастаған, кезеңінен бірер ... ... бас ... аға ... қош ... бәрін жатырқамай жақсы дедім дос көрдім
Араларын ажырату мұнша қиын болар ма
Адалдық пен арамдық деп аталатын қос ... ба ... бер ... ... ... ба ... ... ағайын
............................................................................
.....
Өмірдегі адамдықты, адалдықты теріп ал
Қалғандарын құлан жорытпас құла дүзге лақтыр! [1, 17 ... өлең ... ... аппақ көңілі жырына шағылысып, жарқырап
тұр.
Өзімшілденіп өзінікін дұрыс санап қалмастан, ... ... ... етіп ... ой ... ... жат санап басын алып
қашпай дұрыс ниет, жылы сезіммен бауырына тартады. ... ... ... ... өзгелер де солай деп аузын ашса жүрегі ... Қыры ... ... болмайтын сан қилы саласы бар, алмағайып өмірде дәл өзіндей
ізгі ниетті адамдарды сирек ... ... ... ... шуақты мейірге бөлене алмайды.
Адалдықта, арамдықта жүрекке байланысты ... Оны дөп ... ... ... Бұны тек ... аңсаған, соның жолында шаршаған
адам ғана біледі. Ақын жүрегі адал, ниеті таза ... ... ... одан ... ... ... ниеті бұзық арам пиғылды адамдардан ат
тонын ала ... ... ... келмейді. Жақсылармен жолдас болғандарға
жақсылықтың, жамандармен жолдас болғандарға жамандықтыңтың тәсірі болатынын
пйғамбарымыз ... ... бір ... ... ... ... адамдармен жолдас болуды, қош иісті ... ... ... ... ... ... оған ештеңе ұсынбаса да, ол жердің
қош иісіне рақаттанады”,”Жаман адамдармен ... ... ... ... Ол ... отырған кісіге оттың ұшқыны шашырайды, ия
болмаса иісі мазалайды’’ [13, 247 б.]. Міне ... ... ... ... ... иманды жүрек, даңғыл көкіректен ғана туады. Бұл өмірдің
мәні ... ... онан ... бәрі ... пәс ... ... ... адасушылық деп түсінген ақын арамдықтан
құлқыңды ... ... ... ақау ... ... деп шырылдайды.
Адалсың деп көңіліңді көпсітпе
Адалдықты ала келгем анамнан
Арамсың деп өміріңді өксітпе
Жұмыр басты пенде болып жаралғам’’ [7, 25 б.]. – деп ақын ... ... ... ар ... ақын оны ... ... деп астыма
көпшік қойып, қолтығыма су бүркіп, мақтаншақтық дертіне душар етпе, адалды,
Аллаһ бүкіл адам ... ... ... ... ... Оны ... ұстау
әрбір адамның өзіне байланысты дей ... ... ... ... мұсылман болып туылады, қалған өмірінде қандай тәрбие
алуы ата-анасына байланысты ... ... ... ... жасалған ағаттықтары бола, арамсың деп адам ... ... күйе ... ... ... ... тұяқ жоқ.
Жұмыр басты пенденің ешбір күнә жасамауы ... ... ... ... жасаған күнәсі үшін тәуба келтіргені жөн. Тәуба келтіру Аллаһтың
алдындағы ең ... ... ... Сол ... адам баласының
кемшіліксізін, күнәсіз деуі иманнан айыратындай аса ауыр қателік. Мүлде
жаңылмайтын ... тек бір ... ... Біз ... үшін ... ... ... баласының адалдықты, адамдықты жақтап соның жолында күресу,
арамдықтан алыс жүріп, өзін таза ...... ... ... ... ... ... Бұл тақырыпқа да ақын соқпай кеткен
емес. Міне осындай М.Мақатаевтың бойындағы асыл қасиетін Шерхан ... деп ... ... ... ... ... ... жалақорлықты, бәлеқорлықты жан – тәнімен ... ... [14, 12 ... міне сүттей аппақ алдыма кеп жылап тұр
Жанарымда жалғыз ғана жаутаңдаған сұрақ тұр
............................................................................
........
Ақ қыздар арым таза алдарыңда
Сөндірдім жалынымды, жанғанымды
............................................................................
.........
Арыммен де оңаша ... ... ... ... бердім
Ар, ұят деп аталатын нәрестені
Қызылшақа күйінде алып келдім
.......................................................
Ақынның ...... ... ... ар да ғана [1, 190 ... іспетті желдес келетін өлеңдерінде ақынның жылап тұрған сүттен
аппақ ары – оның таза ... ол неге ... ... ақ, ... ... ... жолдан ауытқып кетемін бе? Шалыс басып қателесіп кетпейін,
нәпсінің қалауына беріліп, намысыма сызат түсіріп ... деп ... ... ... жалынға теңеп, оны ұят, намысымен басқанын,
арулар алдында ары таза, беті жарық екенін ... ... ... ... тексеру, өткізген ағат қателіктері үшін өкініп опық жеп, ... ... ... ... ... ... ... Ақын ар –
ұятты нәрестеге теңейді. Сәби ... ... деп ... осындай
түсінікті болғанынан дерек береді. Нәрестенің қандай адал кіршіксіз,
дүниеден еш ... жоқ, ... пәк ... Ал ... ... ... күйіп, суығына тоңу, оған деген мейір махаббат аналар үшін ... ... ... ар – ... ... жауапкершілігі ана мен баланың
арасындағыдай байланыста болса екен деген ой ... деп ... ... ұғым – тек ... ғана ... ... қандай
бір тақырыпты жырласын ар – намытан аттамауы шарт. Ол атақ абырой үшін,
біреулерден асып түсу үшін ... ... ... ... немесе
мәнсаптылармен қалталыларды жақтаған, жағымпаздықтан туындаса, әлде бір
мүдде үшін жазылған болса ол ... емес деп ... ... Мұқағали
арын таза ұстаған. Өмірдің тоқшылығы мен жоқшылығы болсын, өзгелерден
қақпай ... сый – ... ... естісін ешуақытта адамдық қалпын
бұзып арына ақау түсірмеген. Өмір бойы ар намысты, ... ... ... Сол ... ... ... ... арлысы әрі бірегейі болып
қала берді, қала ... ... еді ғой ... кеше еді ... мына дәу шешегі ғой
............................................................
Деуші еді ғой “жалғыздың жары құдай”
Неге тасый береді қаным удай
..............................................................
Түйсіксіз тайлақтардан ... ... алды ... ... мені ... қондырмағай
Тіл білмес дуана мен шәйілменен
.....................................................
Енді маған қырықтың қылығын бер
Ақылын бер, арын бер ая ... [15, 117 б ... өлең ... ақын ... ... ... кешегі тәй-тәй басып
жүрген сәбидің ержеткенін көріп, өзінің біраз жерге барып қалғанына қайран
қала құдайына сыйады. Әрбір ... ... ... ... бара ... қым-
қуыт ойлардың жетегіне ілесіп, қарадай алағызған, сырласатын дос таппай,
жалғызсыраған шақтарында жалғыздың жары құдай деп өзіне басу ... ... ... ... ... мән ... ... жүрдай, үлкенге құрмет, кішіге ізет жасаудан хабары жоқ, кісіліер
алдынан кес-кестеп өте ... ... ... ... ... сондайлардан
сақтай көр деп пана тілейді. “Үй сатып алма, көрші сатып ал ’’ ... ... не ... ... ... аз, пәңгі шәйпаулардан алыс
ете көр деп жалбарынады. ... ... ... ұрып сұрайтыны атақ,
абырой, мәнсап, байлық емес кемелді ақыл, ... ар, ... ... ... тілейді.Ақын қайсыбіреулер сияқты бұл дүниеге немесе заманға
тіл тигізбеген ... ... ... ... ... ... ... бойлап, сол арқылы әділдікті танып, ... ... ... ... ... төменде ақынның бірнеше өлеңдерін ... ... ... ... ... дүние әділдіктен жаралған
Өз орнында жерде, күнде, тау, орман
Бір-бірінен қуат ... нәр ... ... ... ... ... бері қарай мынау жаратылыс дүниенің тәртібінде ешбір
өзгеріс болған емес. Әрбір жаратылыс ... ... әділ ... әрі ... ... ... ауытқыған емес. Аспанмен жердің
өзара тығыз байланысы күндізбен түннің ... ... ... ... ... ... желдің жер бетіндегі шаң тозаңдарды ұшырып
апарып буға араластырып, бұлттың пайда болуы, оның жаңбырға ... ... жер ... ... суаруы, өлі жерді тірілтуі, өсімдіктерді
адамдар мен ... жеп, ... ... ... ... ... ... жаратылыстың өте ... ... ... ... Адамның санасы жете бермейтін ... бір ... ... ... ... ... ... өте әділ,
теңдессіз құдірет иесі Аллаһтың орналыстыруы екендігін бір шумаққа сидыра
келіп, ары қарай ойын ... ... ... деп жырлайды:
“Күн барады әділдігін арқалап
Әділдігін бөлеп жатыр шартарап
Әділдік деп жүргеніміз біздердің
Бар ғаламға, әлемге ортақ салтанат’’
Күн Аллаһ Тағаланың ... ... ... ... Күн, ... оның жаратылыстағы ерекше маңызын Құранда көптеген жерде айтылады.
Мысалы ретінде Юнус сүресінің 5-ші аятында”Аллаһ ... ... Айды ... да, оған ... ... ... ... білу үшін, орындар
белгіледі, Аллаһ бұларды шындықпен ғана ... ... ... ел ... ... баян ... адам ... тіршілігі, уақыттарын
есептеу, онанда басқа игіліктері үшін және жер ... ... ... көзі етіп жаратқан Күннің өз ... ... ... ... ... шекте әрекеттенеді, міне бұл жеңіс
пен ... иесі ... ... ... ... 36 аят) – деп
баяндалса, ақын күн ... ... ... деу ... Алла ... ... иесі ... болған күн өз нұрын төгіп пайдасын жеткізу
барысында, олардың ... ... ... ... ... ... кедей деместен,хан-қара, мықты-әлсіз, жақсы-жаман деп бөліп жармай,
адамдар сияқты біреудің атақ-абыройы,билік- мәнсәбі, ... ... ... ... ... ... шуағын төгеді деп түсіндіргісі
келеді. Ал біздердің ... деп ... қара ... қамы үшін ... ... ... ... пайдалы, бүкіл ғаламға ортақ ... ... ... ... ... ... ... сияқты деп
пайымдайды. Өлеңнің келесі шумағы:
Мынау өмір әділдіктің тұрағы
Мынау дүние әділдіктен тұрады
Ал адам ... неге ... ... неге ... сағы неге сынады? [16, 181 б.].
Бұл өмірді Алла ... адам ... мен ... өмір ... ... ... өмірін өзіне ғибадат ету үшін жаратты. Ақыл иелері Аллаһтың
мақсатына лайық өмір сүрсе, шынайы әділдікті бұл ... ... ғана ... Сол ... ақын бұл ... ... ... десе, ал жаратылыс дүниенің
барлығы аспан, жер тағы басқа біздер білмейтін жаратылыс әлемі өз ... ... ... ... дене ... де солай. Көз көреді, құлақ
естиді,аяқ жүреді, қол істейді, тіл сөйлейді, қан айналады, ... ... ... өз ... ... ... ал оны ... жолға жұмсау
адамның өз еркінде, яғни ақылдың ісі. Егер адам баласы Аллаһ нәсіп ... ... ... олда басқа жаратылыс ... ... ... ... еді. ... адам баласы олай етпейді. Ақылы бола ... ... ... жетегіне еріп, хайуаннан да пәс деңгейге
түседі. Сондықтан да ақын Ал адам ше? - деп ... ... ... іздейді, әрі
адамзатты жауап іздеуге жетелейді және де “Адам неге ... ... неге ... сағы неге сынады?’’ - деп жітірмелете сұрақ
тастайды. Алайда бұл сұрақтарының жауабын ақын өзі ... ... ... ... болатын, яғни мынау дүниенің әу баста әділдіктен
жаралғанын, бір-бірінен қуат алып, ... ... ... ... ... ... ... атқарып тұрғандықтан бұл дүние әділдіктің
тұрағы болды. Ал адам ... дәл ... ... ... өз ... қарап, Аллаһ аманатына ... ... ... ... кең, ... ... ойды өлеңмен өріп, қарапайым тілмен түсіндіреді.
Осындай деп айтуымыздың бұлтартпас дәлелі ретінде Құрандағы мына бір аятқа
жүгінелік: “Рас біз ... ... пен ... ... ұсындық, олар
оны үстіне алудан бас тартты, одан ... оны адам ... ... ... баласы тым залым және ... ... ... ... ... дінді көк пен жер, таулар оны атқару қиын болғандықтан үддесінен
шыға алмаймыз деп ... ... ... өз ... мүлтіксіз
орындайтын аса жауапкершілікке, әділдікке ие жаратылыс екенін, ал осындай
ауыр міндетті мойнына алып, оны атқармай ... ... ... ... адам баласының бір-бірін жылатуы,ығыстыруы, сағын сындыруы таң
қаларлық іс ... ... ... ойды ... сыйдырып, санаға сілкініс
тудыратын Мұқағалидің діннен мағлұматы қаншалықты ... ... ... ... ... адам ... ... азғындаған, түп тегіміз
маймыл, құдай жоқ деп атеистік жолмен тәрбиелеген қара түнек ... ... ... ... ақиқат жолынан адаспаған. Өтпелі бір дәуірдегі
дінсіздік идеяның ... ... хақ ... не айтылған болса, соны
айнытпай өлең ... ... мына бір өлең ... куә ... жер, сол ... ... туыстық
Алайда біз қанда төктік, қалжырадық,ұрыстық
Армысың сен, арамызда жалғыз перзент тыныштық!?’’ [1, 3
б.].
Адам ... ... ... адам ... ... ет, қан
сияқты заттардан құрам тапқан бола тұра жер ... ... ... кальций сынды элементтердің адам денесінде бар екендігі зерттеліп,
бүгінгі таңдағы ғылым, техника ... ... ... ... Ал
маймыл Аллаһтың әміріін тыңдамай Мұса пайғамбар заманда ... ... ... бір ... ... ... ... азғындаған, сол себепті
ақын анамыз-жер сол анадан жаратылдық , яғни жаралдық деместен жаратылдық
дейді. ... ’’ ... осы бір ауыз ... мән беретін болсақ ... ... ... жаратқандығы немесе аллаһты әуелгі Адам Атаны
топырақтан жаратқандығын дөп басып айтады. Аллаһтың адам баласын топырақтан
жаратқандығы ... ... ... ... ... бар. Мысалы “Алла
сендерді (әуелде) топырақтан, онан соң мәни ... ... ‘’ ... ... Осы бір жол ... ... сөзі ... аяқталады. Туыстық
дегені не? - демек біз әр ... ... ... тайпаларға, нәсілдерге
бөлініп алуан түрлі діндерге сеніп, ... ... жер ... ... ... ... түп тегіміз бір дегенді түсіндірмекші.Бұл
туралы да ... ... ... ... ашық ... аз емес “Ей ... Сендерді бір кісіден( Адам Атадан) жаратқан және одан оның жұбайы
(Хауа Ананы) жаратып ол екеуінен көптеген ер, ... ... ... деп ... ... келесі жолы “Алайда біз қан төктік,
қалжырадық, ұрыстық ‘’-дейді ақын біз адам баласы бір ... ... ... тұра қан ... ... ... атымызға лайық болмаған ... ... ... ... деп налиды. Бұдан арылуға күллі адам
баласына үндеу ... егер олай ... ... қаһарына жолығып, екі
дүниеде оңбаспыз, азабы тым ... ... ... деп ... Қан ... Атаның екі ұлы Қабылдың Абылды өлтірумен басталып тарих қатпарларының
ешбірін құрғақ жіберместен ... ... ... ... жойған
жауыздық күні бүгінге дейін толастамай жалғасуда. ... бұл ... ... ... өте ... ... Қан төгістің зардабын ұлы ... ... ... деп ... ... ... ... қанын бірің
төкпеңдер, бір-біріңді мекеннен қуып жібермеңдер-деп сендерден уәде алған
едік, мақұл болдыңдар,бұған өздеріңде ... ... келе ... ... бір-біріңді өлтірдіңдер. Іштеріңнен бір бөлім адамдарды мекенінен
қудыңдар....... сендерден осылай істегендердің жазасы пәни дүниеде ... ... ... ... ... ... ... 84-85 аят. Өлеңнің үшінші
жолында Армысың сен, арамызда жалғыз перзент-тыныштық?-деп адам ... ... ... ... ... ... Ал бейбітшілік
күллі жаратылыстың тыныштығын сақтайтын адам баласын ... ұлы ... Ол ... діні, Аллаһ алдында қабыл болған Ислам
діні. ... ... ... кең, ... ... бір ... ... Ақынның айтпақшы болғаны да осы:
Мынау аспан
Мынау жер мекеніме
Есеп берер күн туар кетерімде
Тоқсан жасап, жүз жасап не қыламын
Не бересің жүз ... ... [17, 150 ... ... өмір кешкен әрбір адам ... ... үшін ... ... ... ... Ең әуелі Аллаһты шынайы тануы, оған ... оған ... ... ... болу ... Бұл адамның өтеуге
тиісті алғашқы міндеттері болса, ... ... - ның ... ... төрт ... сұраққа тартылмай, Аллаһтың алдынан кетпейді. Біріншісі
өмірін ... ... ... дене ... ... ... ... қалай тауып, қалай жұмсағандығынан, төртіншісі
білімімен ... амал ... [13, 281 б.] – ... ... ... ... ... түседі. Демек ақынның бұл өлең жолдары
ұзақ өмір сүргісі ... ... ... өмірінің өтеуін шариғат
талабына лайық өтей аламын ба? - деген ... ... ... ... жаратып, Аллаһ алдындағы берер жауапқа дайын болайық ... ... Ақын ... шыдамдылыққа, сабырлылыққа баулып:
Шыда,шыда
Шыдай түс, шыда тағы
Шыдамдыны бұл өмір ұнатады
Үміттің құлан иек құла таңы
Әйтеуір бір атады, бір атады’’ [18, 9 б.]. – ... ... ... бұл өмір ... деуі тек ... үшін емес, адам
баласын төзімділікке, шыдамдылыққа ... ... ... ... ... – ұлы адамдарды биік ... ... ... – ұшар ... талпынғандардың сарқылмас күш қайнары. Адам
күндіз - түні ... ұрып ... амал – ... жете ... ... ... ... түскен қиындыққа сабыр ету арқылы қол жеткізе алады.
Бұл шындық ... ... ... ... ... ... құлшылық
амалдары мен жетуі қиын бір мәртебені мұрат етсе, ол адамның өзін немесе
отбасын бір сынаққа ұшыратады. ... де ол ауыр ... ... ... ... ... артынша сабыр еткен құлын жоғарлатып өзі қалаған
мәртебеге жеткізеді.”
Адам жаны мен ... ... ... алып ... ... ... ... пен байсалдылықты, төзімділік пен тереңнен
мойынұсынушылықты үйрене ... Аз ғана бір ... тап ... ... ... ... ... шыдамсыздыққа салынады, үмітсіздікке беріліп,
әркімге бір жалтақтап бейшара күй ... ... ... де ...... жақсы амал жаратылысты танудың да бастауы
– осы сабыр [12, 162 б.].
Міне ... ... ... ... Алла ... ... сүресі 153 аят) - деген аяттың мағынасымен қабысып жатады.
Үміттің құлан иек құла таңы
Әйтеуір бір ... бір ... – деп ... ... ... ... үмітпен қарауға жетелеп, қиындық бір адамның
басында үздіксіз тұра ... оның өзі ... ... ... ... көптеген сауап барлығын, есесіне ... ... ... деп, ... ... қиындықтан кейін бір жеңілдік бар”(Ишырах
сүресі 5 аят) – деп Алланың өзі уәде ... ... ... ... артуға үндейді.
Осы өлеңге желлес келетін:
Міне тағы ашу келіп алқымыма тығылды
Ақылымның есігінен аттай бере жығылды
....................................................................
Біреулерді мерт қылып аламын деп
Ашуыма ауыздық ... ... етіп ... мен ... ... соң жас қабірді [19, 86 б.]. – сынды
желдес ... ... ... ... ... ... ... білмеймін деп көлгірсімейтін таза табиғилығын көреміз. Ашу-ыза
адам баласына ортақ көңіл-күй құбылысыалқымыңа тығылып, ... ... ... да, ... ерік ... ... ... өзіңді немесе өзгені
мерт етесің. Барлығын ақылыңа жеңдіріп, сабыр сақта деп тәлім береді. ... ... ... ... ... жнңген бүтін батыр’’ деген аталы сөзді еске
салып, пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) “Ашуландырса да ... ... ... Аллаһтың махабаты түседі’’ деген ... өлең ... ... ... Ибн ... сабырлылыққа байланысты мына бір
баяндаған оқиғасы тәрізді, Хазіреті Омар жас, кәрі демей қариларды ... ... ... ... ... ... олармен пікір алмасып тұратын.
Бірде ... ибн Хисн ... : “Ей, ... ... Сен бізге дүние –
мүлікті молырақ бермейсің, әділдік пен үкім жасамайсың”, - деп ... ... Сол сәт ... ... ... әлгі адамды ұрып жіберу
мүмкін еді, бұны байқаған Хурр ... : “Уа, ... ... Құран
Кәрімде : “Кешірімшілдікті ұстан, жақсылыққа шақыр және надандардан бет
бұр” (Ағраф сүресі 199 аят) ... аят бар емес пе?! Бұл адам ...... ... осы аят ... ... Омар оған ... Өйткені ол Раббысының кітабынан өзіне бір аят оқылар ... ... ақ, ... ... ... ... ... сабасына түсуді,
сабыр сақтап өзін – өзі тізгіндеуді жақсы білетін [12, 161 ... ... ... ... ... ... оларды риза ету жолында
өлеуіне де пейіл құдды өмірге ... ... үшін ... ... ғазиз
жанын адамдардың берекесі үшін құрбандыққа шалудан тайынбайды. Міне ... ... ... шыңы.
Бөрікті аспанға атып, аттан салып
Жігіттер мақтанбалық, мақатанбалық
........................................................
Сабырымен сабақ алып дәуірлерден
Сабырын сары алтыннан тәуір көрген
Қазаққа мақтансын деп жер бермеген
Жерінің кеңдігіндей сабыр ... ... ... ... ... ... ... - аттар қалып
Әйтсе де мақтанбалық, мақтанбалық [1, 213 ... ең ... ... ... ... мақтан – бөспелік,
есерлік, ағаттыққа апарып соқтыратын адамды білінбей жалмайтын рухани дерт.
Ата-бабаларымыз аш, жалаңаш ... ... ... сан ... ... ... ... қыспағында қалса да, адамгершіліктен
айнымай қалпын бұзбаған барлығын сабырлылыққа ... ... ... Алла
халқымыздың ұлан-ғайыр даласы басқалармен иық тіресетін молшылығын пейіліне
қарай нәсіп етіп, сонымен қоса мақтанып әлінен асып күпірлікке бармасын ... ... ... ... ... ... пенденің сабырлы
болуын көптеген аяттармен ескерте отырып, Аллаһ өзінің сабырлылармен бірге
екендігін сүйіншілейді. Міне осындай ... да ... асыл ... ... екен ... ақын ... сабырға мақтаннан тосып, сабырлыққа
шақырады.
Түп-тегіміз болған сақтар дәірімен, естіген ... ... ... қол ... ... ел ... бүгінгі заманымызға үшкірлік
ет, алайда мақтанба деп қайтала ескерту жасайды. Демек ... ... ... емес ... әдет ... ... ... сыйын
пайғамбарымыз (с.ғ.с.) “ Мен мақтануға тиісті болса да, ... ... ... ... бір жай. ... болса да өтірік айтпаған адам үшін
жұмақтың ортасынан бір жай. Ахылағын жақсылаған адам үшін ... ... ... бір жай ... ... ... деп ... маңызды сиапаты болған сабырлылық – қазақ халқының туа ... асыл ... Ақын осы асыл ... ... ... ... қас жауы ... мақтанға бой алдырмай, мақтанбайытындарға нәсіп
етілген жәннаттың ауласындағы жайға лайық болуға үндейді.
Бәріне де көнесің
Көнесің де
Отырасың, тәубеңе ... ... [20, 73 б.]. ... ... сан қилы ... ...... ащы – тұщысына,
жақсылық – жамандық бәріне сабырлылықпен көніп, өткізген қателік, кемшілік,
қандай да бір ағат ... үшін ... ... ... ... ... ... келсе таудай күнәнің кешірілетінін, Құранда ... ... ... 222 аят) - деп Алла ... үшін ... тілеген
құлдарды жақсы көретінін өлең түрінде өрнектейді.
“Уақытты тоқтатар шамаң бар ма?
Бәрі де өтеді дәуірлер, замандар ... ... ... мына ... көретін адамдарға.............’’ [16, 8
б.]. – деген өлең адам ... ... ... ... ... ... жаратылыс екенін дәлелдеумен бірге, бұл ... ... ... ... ойламастан бейқам жүргендерге немесе мәңгілік дүние
үшін ешбір азық ... аз ғана ... ... ... ... жоқ аяусыз
азапқа айырбастамаса екен деп ескертеді, сондайларға жаны ... Бұл ... ... аз ... ... ... ... біз сендерді босқа
жараттық па, бізге қайтарылмаймыз деп ойлайсыңдар ма” (Муминун сүресі ...... ... есті адамдар үшін бұл дүниені өтпестей ... ... ... ... бару ... болса да жаны ашитын жағдай.
Мұқағали халықтың қамын жеген, ел үшін еңіреген, ... ... ... Абай, Пушкин сияқты адамзаттың рухани ұстаздарын үлгі тұтқан, шәкірті
әрі олардың жалғасы. Ақын өз күнделігінің бірінде “2 сәуір 1972 ж. ... ... ... соға ... соға ... ... ... ай соншаның бәрін
қашан жазып үлгерген екен” [21, 3 б.]. – деп таң қалысын жасыра алмаған.
Демек Мұқағали үлгі тұтқан ... де ... ... туралы 12 өлең
жазған, яғни Исламды өз деңгейінде түсінген, терең ойлы ақын екені баршаға
аян. Ал ... ... ... ... дініне суарылып, өсіп-өнгенін
дәлелдеудің қажет етпейтіні ақиқат. Міне ... ... ... ... болып құмартқан М.Мақатаевтың діни сауатының тым тереңде екенінен
аңғартады. Ақынның ұстаздары ... ... ... ... ... ... былайша жеткізеді:
Өлмеу үшін құлқымды жемдеу үшін
Мендағы өлең жазбаймын ермек үшін
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін”
Абай ... бір ... ... ... – деп өзін ұлы
өлең өнеріндегі шәкірті, Абай жаққан өнер сәулесін маздата беретін мұрагері
екенін, ... ... ... ... ... түсінікті тілменен
тайға таңба басқандай етіп айтып тұрған жоқ па? [21, 53б.]. Ал Құл-Керім
Елемес ... ... ... Абай ... ... ... ... «Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма» десе, Мұқағалидың ... ... ... мен туралы». Бұл – сенім. Мұқағалиша сенім.
Алдында тірегі – Абайы бар ... ... ... ... ... ... айтты.
«Ылдида тұрып өр менікі, есікте тұрып төр менікі» ... ... ... төр ... келмеген мендердің көбік көкіректерін күйдіре, ... ... ... Олар ығыспады. Намыстанды. Ығысып Мұқағалиға орын
беруге олардың дәрмендері жетпеді. ... ... ... Жоқ! ... шын орын шын ... Шын ... ... – Ана шын
дарындарын бір ғасырда бір-ақ рет ... [22, 273 ... Абай ана ... Мұқағали мына ғасырдың жарық жұлдызы. Абай
қазақтың – ... ...... ... ... ... ... аузыңа түсті-ау мұртың.
Жақсы менен жаманды айырмадың,
Бірі қан, бірі май боп енді екі ұртың. (Абай)
Абай қазақты ашынып жазды. Бірақ, сүйді. Шын ... ... ...... ... екінші бақытым – Тілім менің.
.............................................
Бақытым бар үшінші – Отан ... ... бұл ... сүю. ... ... ... ... Тәттілеу
көрінгенімен Абайша сүюдегі кермек дәм мұнда да бар. Бірақ жасырын. ... екі ... ... ... діңі бір. ... ... ... біреу. Ол, Халық – ана – қара Жер!
Тілімен емес жанымен, ... ... ... ... сөйлеу үшін халықтың
рухынан туу керек. Ол дегендік, халықтың ... ... ... ... ... «Бар ... үшеу ... деп – Халқын, Тілін, қара Жерін (Отанын) ессіз
сүйген егей ақын Мұқағали жырларының да ... ... ... атауы – Құдіретті Жаратушы Аллаһ Тағаланың Әл-Халиқ (Жаратушы)
деп аталатын мың бір сипат есімінің бірі. ... ... ақын ... ... сөз – Ұлы ... бір қырынан, Оның Жаратушылық ... ... ... ... ... ойымда Бір-ақ Тәңірі.
Өзіне құмар қылған Оның әмірі.
.......................................................
Өзгені ... ақыл ойға ... ... бір ... ... құлымын мен – Мұсылманмын.
Аллаһ есімі – жүрегім жұдырықтай.
(Мұқағали)
Міне осындай Аллаһты сүйген, таныған жүректің айтары ... да ... ... да ... Өзі де ... де ... сөз ... да жалған болмас!
(Абай)
Бәрі рас айтқанының ақ Алланың.
Құм менен топырақтан жаралғамын.
(Мұқағали)
«Біз сендерді ту баста ... ... ... (Хаж ... 5 аят).
Иә, бұл біздің кейде түсініп, кейде түсінбей айтып қалатын – кемелділік
биігі. ... ... ... еткен танудың шегі – Өзі – Аллаһ. Ал, Оның
(Алаһтың) ілімі шексіз. Оны Абай: «Аллаһ ішімді айтқызбай біледі» десе, ... ... ... ... ... ... ... тұрады.» (Лұқман
сүресі 23 аят) делінген. Ал, Мұқағали оны: «Я, ... ... ... деп ... ... еркін, Илаһи заман. Оның Аллаһты танып өсуі әбден заңды.
Ал, Мұқағали заманы – ... ... ... ... ... ... енді!» заман еді ғой. Сонда оны бұл биікке – Аллаһты тану ... кім? ... елі ме? Жоқ! ... табиғаты ма? Жоқ! Ендеше, бұл жайлы
Иеміз – ... Өзі не деді ... Ол ... ... ... ... Өзі
тура жолға салады» (Бақара сүресі 272 аят) депті. ... ... ... ... ... ... ... берсе, пендесі қыңқ демейді» дегені осы
болды. Аллаһ ... ... Мені еске ... Мен де сендерді еске аламын»
(Бақара сүресі 152 аят) деген.
Демек, Өзін ұнемі еске алудан жалықпаған, жырларына арқау еткен ... ... да ... оқшау танымды Аллаһ берген. Ағынан берген.
Сондықтан екі ақын ең соңғы түйін – Оны, Хақ ... ... ... ... ... ... Оның дәлелі міне. Оқыңыз:
Аллаһтың Өзі де рас!
Сөзі де рас!
Аллаһ ... ... ... ...... сеніп өтем! (Мұқағали)
Жалпы жан иесі тануға міндетті Бір-ақ Ұлы Құдірет бар. Ол – ... бәрі ұлы ... Оның – ... ... ... Абай да ... да. Демек, жаратылған Жаратқанмен тең ... ... ... алуы да жоқ. Олай болу мүмкін де емес. Тіпті, олай
ойлаудың өзі қасірет. Қасірет ... да ... ... ... ... тағы Аллаһты тану кез-келгеннің еншісіне бұйырмаған. «Аллаһ» деп кім
де болса айта алады. Немесе,
Аллаһ ... сөз ... ауыз жол ... Аллаһты тұтас ынты-шынтысымен кіршіксіз тану ғана шын ... ... ... ... ... бұл – шын ... Оны – ... міне осылайша, Мұқағалиша құлы болып
шын, кіршіксіз танығанның рухы (бізше жаны) мен тәні нұрланады. Жүрек көзі
ашылады. «Аллаһ кімді тура ... ... ... оның жүрегін Исламға ашады»
Құран (Әнғам сүресі 125 аят).
Жүректің көзі ашылса,
Хақтықтың түсер сәулесі.
Іштегі кірді қашырса,
Адамның хикімет кеудесі.
(Абай)
Көзі ашылып, Хақтың сәулесі ... ... сөзі ... ... ... ... ант етемін,
Аллаһ есімін кеудемнен ұшырған күн. (Мұқағали)
Міне, осындай, шынайы «Аллаһ» деген жүректен ғана ақыл, өнер шығады.
Дененің барша қуаты,
Өнерге ... бар ... ақыл ... қылса Тәңірі үшін! (Абай)
Абай мұнда өнер де, бәрі де ... ... ... ... ... ... болатынын көкірекке шұқып айтты. Бұған ... ... ... ... ... кімді адастырғысы
келсе, оның көкірегін тарылтып қояды» ... ... 125 аят) ... тардың көретіні басқа. Шындық емес, жалған. Себебі, Аллаһ олардың
күпірліктері үшін «Жүректерін және ... ... ... ... ... ... сүресі 7 аят).
Демек, Аллаһты танымаған, Оның нұрымен нұрланбаған өнерлі де, өнер де
адасады. Адасқан өнердің ... жоқ. ... ... Абай мен ... неге ... Олардың жырлары неге ғұмырлы болып
қалды? Себеп біреу ғана – олар ... адал құлы бола ... ... ... ... ... Одан шын тілей білді. «Ақиқатында Аллаһ
тәуба (райдан қайту) етушілерді ... ... ... ... 222 ... Құдай, сүйендім, Тура баста Өзіңе?!
Аллаһтың рахматын, Жар тұтып әр неге.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... мен ... ... ... Аллаһтың!
Құдай-ау, көңілім, Күн бар ма бір тынар?!
Жүрегім суылдап,
Сүйегім шымырлап,
Аллаһтан тілеймін,
Құпия сыбырлап!
Я, Құдай бере гөр, Тілеген ... ... ... ... шын ... ... шапағатқа зәру Абайды
аяйсың. Аяйсың да, «Әзиз тілегін бере гөр?» деп тілейсің Аллаһтан. ... ... өзге ... ... жоқ» ... сүресі 107 аят) деп
жазылған. Абай оны ... Одан ... ... ... ... ... ... кіші де кішіпейіл, ділгір, құл Абай өнерде ... ... ... ... сез,
Не қызық бар өмірде онан басқа?! (Абай)
Бұл – өсиет. Абайдың бұл өсиетін орындаған жалғыз ақын Мұқаң, Мұқағали
Мақатаев.
Я, Жаратушы Аллаһым,
Қолдай ... гөр ... ... гөр!
Қолдары да, қорғаны да жоқ жан ем.
Жасаған ... ... ... ... ... болған ем! (Мұқағали)
Пендешіліктен ада-күде айығып, ақиқатқа, Хаққа, Хақ Аллаһқа бет бұру,
тәуекел ету, иман ... ... – бұл. ... ... иманға уызында-ақ
жарыған. Дәлел керек пе? Оқыңыз:
Сатпаймын!
Сатқан емен дінімді мен! (Мұқағали)
Әуелден дініне ... ... деп ... арлы жан, иманын сатқан
сабырсыз ортасынан қаяу ... ... ... тұстарында, «Қандай сәби
едім?» («Күнделік») деп өзінен пәк, кіршіксіз, иманды, бала ... ... ... да ... ... «О, ... түйсік бере
гөр?!» («Күнделік») деп ... ... ... Иесі (бәрінің де ... ... ... ... де ... ... шақырып:
«Я, Аллаһ,
Жарылқай гөр, жалғыз Ием!
Көнейін, көндігейін тапшылыққа!»
... Міне ... ... ... ... тазалықтың арқасында
тұрмыстағы тапшылық пен ... ... ісі» деп ... ... да ... ... биікке, Абай көтерілген биікке көтерді. Бұл
туралы Құранда: «Аллаһ шыдамды қайсарларды ... ... (Әл – ... 146 аят) ... Бұл ... ... ... нұрымен нұрланған Абай:
Ыждағатсыз, михынатсыз,
Табылмас ғылым сарасы.
– деп шегеледі. Ал, қасметті Құранға тағы қайта жүгінер болсақ, мұның ... ... ... пендесіне жасаған сынағы еді. Оқыңыз: «Аллаһ (сынақ
үшін) кейбіреудің рыздығын тарылтады» (Бақара сүресі 245 ... ... іс ... әмір ... ... болады да қалады.
Сеніңіз. Дүние әуелі баянсыз. Баянсыз дүниенің өзгеріп, жаңарып, түрленіп,
құбылып ... ... ... оны жай ... ... ... ұзақ
қиырға балайды. Сөйтпесе пенденің пендешілігі қайсы? Оның бәрі кемеңгер,
бәрі дүниенің сырын білетін ақылды, ... ... тууы ... жоқ. Олай
болуы мүмкін де ... Өмір міне ... ... ... Мәнді.
Құдіреті күшті Аллаһ Тағала Өзі жаратқан он сегіз мың ғаламдағы ақылға
саятын бұл ғажайып ... ... ... ... ... ақыл ... арқылы толықтырып отырады. Мұндағы мақсат та –
пенделеріне ... Өз ... ... таныту. Өйткені, «Аллаһ бәрін ... ... ... (Хаж ... 53 аят).
Бір Құдайдан басқаның бәрі өзгермек.
Адамзат бүгін адам, ертең топырақ.
Аллаһ ... ... ... ... ... ... ... өзгермес.
Тағдыр көрмей қоймайды бұққанменен. (Абай)
Көрдіңіздер ғой, Аллаһ ... ... ... де, соңы да ... ... ал, ... бәрі сәт сайын өзгеріп отыратын Оның
(Аллаһ) жаратқандары екенін дана Абай ... ... ма рет ... ма рет ... ...... есеп беру үшін жиналатын ... ... ... деуге аузым бармас.
– дегенін оқығанда жүрегің тас төбеңе шықпай ма? ... ... Абай ... ... ... ... ... кесті құлы болып отырған бізді айтып
отыр. Оны аз ... ... ... иманды бол!
– дейді Абай.
Осы орайда, иман туралы түсінік бере кеткеннің артықтығы жоқ секілді.
Иман ... – «(1) ... ... ... ... жоқ, ... ... уә сәлам Аллаһтың құлы әрі ... ... (2) ... (3) ... ... (4) Аллаһтың елшілеріне, (5)
Тағдырға (жақсылық пен жамандық бір Аллаһтан деп ... (6) ... ... ... кейін қайта тірілуге сену. (Бұл жетеуін жинап «Әмәнту» деп те
атайды). Осылардың ... тек ... ғана шүбә ... ... толық
саналмайды» («Ислам дінінің негіздері». Анкара).
Ендеше, Абайдың «Әуелі иманды бол» ... осы ... жеті ... сен дегені. Өзі имансыздың ... ... бол» деп ... еш ... жоқ. Демек, Абай иманды. Иманды Абай өзі ұнатпаған, көзі
жетпеген істі халқына ... деп ... ... ... ... Біз ... сенейік. Сенейік те, біз де Оның Аллаһы болған әрі бәріміздің де
Жалғыз Иеміз болған бір ғана Аллаһқа иман ... ... ... ... ... ... (Бақара сүресі 257 аят).
Жасыратын несі бар? Біз ғасыр бойына ... ... ... ... Ондағы мақсатымыз, оны өзімізге жақынтаду еді. Бірақ, неге екені
«белгісіз» Абай бізден алыстай берді. Алыстай берді. ... Абай ... ... ... біз ... ... Абайдан алыстай
беріппіз. Дәл солай. Сөйтіппіз. Тағы да Моласындай бақсының, Жалғыз ... тап ... Иә, ... Абай.
Кім жүрер тіршілікте көңіл бөлмей?
Бахи қоймас фәнидің мінін білмей. (Абай)
Бұл дүниесі (фәни – жалған) баянсыздың, О ... ... – шын) ... ... ... ... ... да) Бұ дүниеге әуелі Аллаһқа
құлшылық, сосын рухына О дүниелік иман ... үшін ... Сол ... ... Құдайға құлшылық нәтижесі, ілімі, өнері соңғылыққа көз,
жолшырақ, өнеге мен үлгі, сөз ... ... ... де, ... де ... ... ... міне мынау: «Егер Аллаһ сендерге медет берсе,
сендерге тең келер ешкім болмайды» Құран (Әл – Ғимран 160 ... ... ... ... кісі бар ... ... ... дегенмен ісі бар ма? (Абай)
Бұл түйінге мән берсек, Абай ... ... иман ... кісі болмаған. Бірақ, Оның (Аллаһтың) кітаптарына ден қойып,
ілім іздеген пенде некенсаяқ ... жоқ ... Ал, біз ... ... ... түгілі, Оның Өзіне Абай замандастарындай иман келтіріп
немесе сеніп жүрміз бе? Жоқ! Неге? Дәлеліміз бар. «Заман солай болды». ... ... ... ол ішіп өтті ғой ... ... ... Хаққа құлдық танымы қайдан келді? Бұған оның өз сөзімен жауап берер
болсақ, былай:
Мұхаммедтің үмбеті – Мұсылманмын! ... жәй, ... айта ... сөз бе? ... жоқ. ... ... шын ... құлы ғана Мұхаммедке (с.ғ.с.) үмбет бола алады. Әрі
Құдайға құл, Мұхаммедке үмбет ... адам әсте ... ... ... ... ... күннің өзінде, ондай адам тез, табанда таубасына
келеді. Мұсылман – ол, тек жақсы адам. ... адам бола ... ол ... ... да бола ... ... Мұқағали – «Мұсылманмын» деді.
Әлхамдулиллә! Ендеше, Мұқағали да сөзсіз жақсы адам. ... ... ... ... Ал, ... ... ... Құранның берген серті, жауабы мынау:
«Кімде-кім өзін Аллаһқа тапсырып, жақсы іс істей білсе, оның сауабын ... ... ... ... 112 аят). Міне, Ол (Мұқағали), олар (Абайлар)
алды. Олар Аллаһ алдынан Алғандарынан бізге де қалдырды. ... ... енші ... ... Өйткені, олар жақсы адамдар еді. Олар жақсы
адамдар болғандықтан да, олар – ... ... сіз бен ... ... ... рухани шырақтары болды. Олардың біздің жүрегімізде ... да, жана ... де ... Бірақ,
Бойда қайрат, ойда көз
Болмаған соң, айтпа сөз! (Абай)
Өкінішті. Біздің заман ... ... ... ... бөліп тастады.
Медицина ғылымының жан (рух) жайлы жақ ... ... ... ... ... ... қабілетсіздік, аспан асты «Бір мендік» соның
жемісі деп ... ... ... қазір. «Е-е!» дейді де қояды. Сенгенсиді.
Бірақ, сенбейді. Болмаса Аллаһсыз дін, дінсіз ғылым жоқ екені ... ... еді. ... ... тек ақыл иелері ғана біледі» (Әл –
Ғимран 7 аят) делінген. Сол ақыл иелерінің бірі Мұқағали осы дін мен ...... ...... ...... ... – ғылымның көкесі.
. . . . . . . . . . . . . ... ... ... мен дін ... бар!
– деп қағидаласа, Адам Ата ұрпақтарына Аллаһ тарабынан ескертілген ендігі
– От (Топырақ пен Топансу апаттары болып өткен) апатының ... ... іс ... деп, ... оғын дайындауға себепші болған ғұлама
ғалым А. Эйнштейннің өзі Аллаһ ақиқатына көзі ... ... ... ... дін ақсақ» деп бекітті. Бұл сөзінің түбінде, оның атом құпиясын
ашуға бара жатқан жолында Аллаһты танымағаны, бірақ ... ... соң ... ... бармақ тістеген өксікті өкініші жатыр. Бұл, бір жағынан, оның
бізге, «Мен қателестім, енді ... де ... ... ... ... бұл ... ... сендердің өз бастарыңнан мысал
келтіреді» (30–28) делінген. Сол мысал міне осы – ... ... ... ... ашудағы тапқырлығы.
Ақылдағы көзсіздік (дінсіздік) – Аллаһты, имани ілімді танымаушылдық.
Аллаһты танымаған, ақылы ... ... ... ғылымдағы көзсіздікке
тірейді. Ал, ғылымдағы көзсіздік, айналып ... ... ... ... ... ... шыға келеді. Ондайды ғалым А.Эинштейн айтқан
ғылымдағы дінсіздіктен туған көрлік болмай немене? Бұл жайлы ... ұғар ... ... ... ... ... (және жалпы) Абай сөзі – Құран сөзі. ... нәр ... ... ... ... ... сөз. Оқыңыз. Құранда Аллаһ
Тағала: «Негізінен көздер соқыр емес, көкіректегі көңіл көзі ... ... ... дінсіз ғылым жоқ. ... ... ... бақыт
әкелмейді. Біздің бұл пікірімізді француз ғалымы, доктор Лекомт де Ньюи:
«Білімнің дамуы рухани ... ... ... ... ешқашан
бақытты бола алмайды. Өмірде бірер (тек бірер ғана) ғылыми жаңалық ... да ... ... әрі Оның ... ... ... ... бәрібір,
адамға бақыт және міндет беретін нәрсе руханият (дін)» деп растайды. Ал,
ендеше, біз қай ... ... ... ... ... ... біз ... – тіл ұстартып, өнер шашпақ.
Наданның көзін қойып, көңілін ... ... ... жүз ... мың ... Абай дітінің, танымының, мақсатының
артында, айдаласында жүрміз. Оған жақындау, тану, жете түйсіну үшін бізге
Мұқағали ... ... ... (Дін – ... ... ... ... тануы – Аллаһты бұрынғысынан да жете тануына себеп болған. ... ... ... жоққа шығарылмайды. Қайта дәріптеледі. Мысалы,
пайғамбарлар адамдардың Аллаһты тануына бірінші ескертушілар. Себепкерлер.
Мұқағали: ... мен ... ... соға берем» депті. Пушкин жайлы
сөз басқа (ол да ... ... 12 өлең ... Абайға шын айналып бір
соққан ақылы ояудың ... ... ... танып (Аллаһтың Өзі де рас! Сөзі
де рас!) шықпауы мүмкін емес. Егер көкірегі ... ... ... ... тұтас тұлғасымен, болмысымен діндәр. Өз шындығын ... ... Абай ... бұл ... ... да ... емес. Кезінде
яһудилер Тауратты бұрмалағаны секілді, Абайды, дұрысы Абай ... ... ... ... ... кришнаит) деп бұрмалағанымызбен ... Абай Абай ... қала ... ... біз ... бұ ... осы,
оны (Абайды, Абай таныған Аллаһты) танымаған ... ... ... ... ... ... арасында да ескерілусіз
қалады. Мұқағали әне соны ... ... де ... таныды. Дұрысы оған да
Аллаһ Өзін тануды нәсіп етті. Оқыңыз: «Ол – Аллаһ ... ... ... 1 аят).
Жаратушы Жалғыз Ием, қуат бер?! (Мұқағали)
Оның тіпті, Фәни мен Бақиды тұтастырып жатқан «Моцарт – Жан ... ... ... ішкі рух ... ... ... ... бір тұлғасы еді. Ол
биікті топырағымызда Мұқағали жалғыз ... ... ... бәрі ... ғой.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . ... ... – бір ... ... екен ғой. ...... Бұл – иман нұры. Арғы тегі – Аллаһ. Ақылға сыймас ... ... көп ... ... ... ашық ... оның жыр – ділінің
түбінде жылтырап иман нұры жатады. Ол нұрды да ... діті бар адам ... ... ... ... маған, көтерем.
Жауыздық біткен менімен ғана бірге өлсе,
Қазыр-ақ өліп кетер ем! (Мұқағали)
Және бір ойландыратыны өлім жәйлі ... көп ... ақын жоқ. ... ... Бүл өмірдің жалған, ол – ахирет өмірінің шындығын сезді.
Құранда Аллаһ: «Дүниенің пайдасы аз. ... ... үшін ... ... сүресі 77 аят) десе, оны Мұқағали:
Жер!
Сенің «есігіңді» қағып тұрмын.
Асылып жауыр қылған арқаңнан да,
Қойының әлдеқайда қымбат маған!
–деп, Ұлы Раббының ... ... ... бел буды. Аллаһ Тағала болса Бұл
дүниеде Өзін ... тек қана игі іс ... ... ұшін О ... онан ары ... ... үшін ... қасында іргесінен
бұлақтар ағып жататын, мәңгілік тұрақ ... ... бар» (Әл – ... 15 аят) ... ... Бұл – ... Сөзі – Рас Сөз! ... Сөздің (Аллаһ Сөзінің) кім білер қасиетін?! ( Абай)
Жоқ, дегенмен Құдайға шүкір, ... ... ... ... бұл ... Иесі Аллаһ тарабынан білдірілді.
Ол – Сөз емес, нұр-тұғын! Ақылы оянып, жан жанары ... ... ... ... мен ... ... одан енші алуы әбден заңды.
Жалпы оған (Құранға) кім жұғыса ... де ... ... сала ... ... шынданбақ. Әрі Тура жолға түспек. Дейтұрғанмен ... ... асып ... ... ... жоқ. ... ... сөзі ең жоғары
сөз» Құран (Тәубе сұресі 40 аят). ... ... ... түгілі,
ойлауымыздың өзі асқан күпіршілік. Астаһфируллаһ! Сондықтан,
Ақылға ... Ол – ... ... сіз бен ... ... ... Ұлы Жаратушы Аллаһ Тағала
алдында – құл! Пенде. Жай пенде. Оның алдында реті бойынша – ... ... ... мен ... ... ... Абай мен Мұқағали
сияқты даналар ... ... ... бәрі де ... ... еңәуелі құл.
Олар түгілі, он сегіз мың ғалам құл! ... ... «Көк ... ... ... дәріптейді» (Хадит сүреі 1 аят) делінген.
Демек, жаратылыс атаулы (біз де соның ... ... өзін ... ... ... зікір (еске алып) етіп тұрады. Абайдың,
Тағдыр етсе Аллаһ,
Не көрмейдібәндә?!
– деуі осы тылсым құдыретті сезгені.
Сөзімізді қорытар болсақ, бізде, соңғы екі ... ... ... ... нұрлана отырып, шынайы нұрлы сөз айтқан ақын екеу. Олар ... мен ... ... біз Абай мен ... ... Олар таныған,
сиынған Жалғыз Жаратушы Аллаһты танымаймыз. Неліктен? Өйткені, шын ... емес – ... ... еді де, шын ... ... емес – ... еді. Ал, біздің танитынымыз, қазірге дейін танығанымыз
ақындықтағы діндәр Ибраһим мен құл ... ... ... жай ... жәй ... ғана. Сондықтан діндәр Ибраһим мен құл Мұхаммедқалиды тану
енді басталады. Ол үшін Абайдың емес ... ... ... ... жұректі нұрсыздықтан, ақиқатсыздықтан, ашығы
дінсіздіктен жұлқа оятар Илаһи да ... жан ... және де бір рет ... ... көрелікші, қане! [22, 273 б.].
Отан!
Отан!!
Сен болмасаң нетер ем
Мәңгілікке бақытсыз болып өтер ем
Өмірден бұл ... өтер ем – деп Алла ... ... ... шексіз үшкірлік етеді. Егер отаным болмағанда қайтер ... ... ... ... ... ... зіл батпан жауабы жоқ жұмбаққа тіреледі
де, қорқынышын жасыра алмай, отаным болмағанда қара басымның қамы, ... ... көк ... құны жоқ. Бұл өмірден өкінішпен, қайғы-
қасіретпен мәңгілік бақытсыз күн кешіп, өмір бойы ... атып өтер ... ... деп ... ... сөз ғой ... ... деген
Не тындырдың “басымдыием менен’’
Оңай сөз ғой құрбым ау оңай сөз ... үшін ... өлем ... ... ... ... ... ақ қой өлімнің керегі не
Егер отан сыңсыған ... ... ... жабысқын терегіне [23, 25 б.].
Ақын отанға деген махаббатты, отаншылдықты, ... ... ... сен үшін ... құрбан деп байбалам салып айғайлау емес. Оның
бәрі көпірме құрғақ сөз одан ешнәрсе өнбейді. Бейбіт ... отан ... ... деп қару-жарақ көеріп шығу жарамас. Өлем деген сөз ерліктен
тумайды, бір сөзбен айтқанда құрғақ қасық ауыз ... ... ... мақмат сөзіңді ісің арқылы дәлелде. Қай бір салада жұмыс істесеңде өз
қызметіңе адал болып, ... ... заң, ... ... ... ысырап етпе, әрбір жасаған қаралығың – сақындық, “үкіметтің малы
теңіз, жемеген адам доңыз’’, ... ... кері ... ... идеядан азат
бол, өзат бол деп әр жеке бастың адалдығын ... ... ... ... борышынадал атқарғандарды пайғамбарымыз (с.ғ.с.) хадисінде былай
деп сүйіншілейді”Екі көз ... ... ... ... күнәсына
өкініш білдіріп, оңаша егіліп жылаған көз, екіншісі ... ... ... ... [13, 259 б.]. ... мына бір ... өлеңін оқысыңыз осы
хадиске сәйкес адам ниетін айдан анық көресіз:
Мейлі түндер, күн өтсін
Мейлі өмірім жүдетсін
Сен, сен Отан сен ... ... [16, 53 б.]. – деп ... ... ... ... денедегі ең аяулы зат. Бүкіл тіршілік ... ... ... ... соғатын, ол тоқтаса өмірде жоқ. Ақын
отансыз өмір өмір емес ... ... ... ... күн ... де,
отанының қамын ойлап бір сәт естен шығармайтын, отаншылдық рухын әйгілейді.
Дінімізде отанға сүйіспеншілікті ... сүю - ... ... ... ... отаншылдық рухына тәнті болған қазақтың
біртуар батыры Бауыржан Момышұлы М. Мақатаевқа былай деп баға берген: ... ... орыс ... баға беріп, күреске шақырған. Бұл ұстаздық
етудің тамаша үлгісі. Мұқағали халыққа ұстаз болуға жарайды екен” [24, ... ... ... ... жаның шындықтан қаша алған ба?
Ар ақиқат үкімі жасалғанда
Қолға тұрар ноқтасыз асауларда – деп ... ... ... бір өлеңнің алғашқы шумағынан бастап талдау жасалық: Адам ... ... ... ... ... ер жетуі, ішер тамақ, киет
киімге мұқтаждығы, ... ... ... ... шаттануы
пиғылына қарай өмірден алар сыйы бәрі де ... ... ... ... пен ... ... өтіп, алдамшылық, қулық, сұмдық істеткен
адамдардың шындық алдындағы қаралығы ашылып райынан қайтады. Егер ол ... ... ... ... ... қу, сұм, арамза деп бағасын
береді.Кей ... ... ... ... ... ырықсыз күйге
түсетін сәттері де болады. Алайда ... ... ... Сол ... ... ... ... даналық сөз қалған.
Шындықтың ең әшкере, әрі ең ащысы өлім. Одан ешкім ... ... ... ... ... ... жан иесі өлімнің дәмін ... Ар ... ... ... деу ... бұл дүние ақ қарасы
айырылмай теңдік тарзысы құрылмастан, аяқсыз кете бермейді. Ешкімді ... есеп ... ... ... ... қиямет күні болатынына
шүбәсіз сенеді. ... ... күні ... ... ... ... бар. Құранда “Жер жүзі Раббының ... ... ... дәптері ортаға )қойылады. Пайғамбарларды куәгерге келтіреді,
олардың ... ... ... үкім етіледі. Олар әділетсіздікке
ұшырамайды’’[Зүмәр сүресі 69 аят]. ... ... ... ... ... ... ... алмағандары сияқты қиямет есебіненде қия
басып қаша алмай, жауапқа тартылатынын ... ... ... ... ... ... ... сенімділігін онан ары жарқыратып көрсетеді.
Қолға тұрар қуларда, зұлымдарда
Ат ... мал ... ... ... жұлып түспей
Ақиқаттың алмасы суынған ба?
Бес күндік жалған өмірде қулық-сұмдық жасап аңқауларды , ... ... күн ... ... ... басынып, әлсіздерге
зорекерлік қылған, момын елді ... ... адал ... ... екі ... үзіп-жұлып пайда тапқанжылпостарда бәрі-бәрі пәни
дүниедегі амалдарын іске ... ... күні Алла ... ... ... “Ол күн залымдардың желеулері ... ... ... ... ... ... ... күні адам баласының ешкімін
қалдырмай жинауы бекерден бекер емес. Бүл дүниедегі өмір ... ... ... ... ... беретін әділет күн. Арамзалық, ол
атында айтылып тұрғандай құдайшылыққа, адамгершілікке жат, істеушіні азапқа
салатын, екі дүниенің ... ... ... харам әрекет. Ұрлық
Ислам шариғаты бойынша ... ... оны ... уақытта адам иманынан
ажырайтын пасық амал. Сондықтан да дана ... ... түбі ... ... жексұрын сипаттағы адамдардың ақыреттегі ахуалдары мынадай " Алланың
жолынан ... үшін ... ... оған ... ... бар, ... ... жандырушы азаптың азабын тартырамыз. Бүл бұрыннан ... ... ... Алла ... ... ... емес'' [Хаж
сүресі 11 аят]. Ақын арамза, ұрыларды жазалайтын ... ... ... ... ... ... ба? - деп астарлы мағынадағы өлеңмен
ескерткен. Өлеңнің соңғы ... адам ... ... дүниедегі шындық
деп жар салып, оны бет-перде етіп ... ... ... ... ... ... қылып шындықты жүрер пенде
Шымылдығын шындық келіп жұлып алса
Шыбыны ұшып бейшара кірер көрге [17, 204 б.].
Ерікті ауызға бөрікті бас ... ... өзін ... деп ... ... мінезін жасырғысы келіп, шындықты шымылдық ... ... ... ... ... ... майданында шыдап
тұра алмай, пендешілік пәс қылықтарды қалқан етіп, өмір жалған өмір ... ... ... амал жоқ деп ... Жалғанның көлекөлегейлігін
шындық ашылмастай арсыздыққа басатын пенделерде баршылық. Мейлі қалай болса
да пәни дүниеде өмір сүрген әрбір есті ... ... ... ... ... күндік жалған өмір деген сияқты байламдарға келуі ақиқат.
Аллаһ жаратылыстың барлығын жұп жұбымен жаратқан. Ал бұл өмір ... шын өмір ... Шын өмір ол ... жоқ ... о дүниедегі өмір. Шын
өмірдің табалдырығын адам баласы шын өлім келгендн ғана аттайды. Бұл өмірді
мәңгілік деп ... өзі ... ... ... ... желеу етіп
жүргендер шындықты не екенін сол ... ... ... Қазіреті Ғалидің
“Адамдар ұйқыда, өлгеннен соң оянады” [25, 422 б.]. ... бұл ... ... ... өмірді салыстыра отырып, адам
баласының Алла алдындағы есеп беруін, астарлы ... ... ... ... ... ... ... деген тақырыптың астартына сыйдырып, үш
шумақ өлеңмен жеткізу, жүрегі ... ... ... ... ... ... ... сияқты біртуар данышпандардың еншісіне ғана бұйырады.
Жақындық сеземін -
Жерден де аспаннан.
Жылылық сезінемін –
Мұздардан, тастардан
Өмірім сірә да
Арыдан басталған
Арыдан басталып, мәңгіге тасталған
Осы мен
Өлмейтін, ... ... ғана ... ап, ... ... [20, 18 ... осы аз ғана өлең жолдары Әлмисақпен Қиямет аралығын
қамтып жатыр. аспан мен ... ... ... мен ... ... ... өзі адам баласының топырақтан жаратылған, яғни табиғаттың
бір бөлшегі екенін ... ... бұл ... ... ... барлық
нәрсені адам баласы үшін жаратқанын жете түсініп, сол себепті ... ... адам ... жаттығы жоққайта жақындығы көп деп
түйіндейді.
Өмірінің басталуы ... ... бері ... ... ал ... олай емес тым арыда жатқанын пайымдап, бүкіл адам баласының рухы
(жаны) Аллаһтың алдында Раббымыз сен деп куәлік берген, ең ... ... ... ... Құрандағы “Раббылерің адам ... ... ... ... да және оларды өзіне куә қылып: ... ... ... бе?” дегенде, олар: Әрине ... ... ... күні ... мұны ... деп ... үшін” (Ағраф
сүресі 172 аят). Ал М.Мақатаевтың ... ... ... ... ... тартуы, осыны айтып тұрған жоқ па?
Бұл жалған дүниеде ешкімнің мәңгілік қалмайтынын әрбір ... ... Ал ақын адам ... ... ... ана ... әлемі,
осы дүние әлемі, Барзах (қабыр) әлемін бастан кешіріп, онан соң мәңгілік
өмір ... ... ... пайымдайды. Ашығырақ айтсақ Әлмисақтан
кейінгі ана құрсағындағы кезеңде өзінше бір әлем ... және осы ... ... ... ... екеніне жалпы адам баласы шүбәсіз сенеді.
Алайда қабыр және ... ... ... ... ... иман келтіргендер
болмаса адамдардың көбісі күмәнді көзқараста, ... ... ... ... ... ... дейін артында (дүниегеқайтармайтын) бір бөгеу
бар” (Мүминун сүресі 101 аят). Міне осы аралықтағы уақыт Барзах әлемі. ... жан ... ... соң жер ... ... яғни қабырдегі Барзах
әлемінде Қиямет болғанға дейін аялдайды.
М.Мақатаевтың “Мен осы өлмейтін, ... ... - деуі ... ... ... ... ... деп түсінуге мүлде болмайды. Керісінше
өлу деген біржолата мүлдем жоқ болу емес, бір жағдайдан ... ... ... ... денеден жөткелуі. Бейне хакім Абайдың “Менімен
менікінің айырылғанын, өлді деп ат қойыпты ... ... [2, 159 б.] ... ... ... ... бір ... түсіндіреді.
“Сәл ғана мызғып ап, қайтадан тұрамын” – деген бір ғана жолда романға
сыймайтын жүк жатыр. Біз мұны үшжақты ... ... ... ... дәл ... атақ – ... асқақтамасада, бүгінгі жеткен
шырқау шыңын сезінгенін, менің ... ... 21 – ші ... мен ... ... ... ... сөздерінен ақ байқауға
болады. Өз кезінде өзгелердің пенделік қақпайына ұшырасада, ... ... ... ... ... ақ, жырлары күллі қазақ жүрегінде
жатталып, көрші елдер мен өзге ұлттарға да кеңінен танылды. Міне бұл ... ... ап ... тұрудың бір қыры.
Қайтыс болған адам жерленгеннен кейін кеудесіне дейін жан салынып,
сұраққа тартыла ... ... мен ... ... өмір ... сый ... жазаның дәмін тата бастайды. Бұл турасында пайғамбарымыз
(с.ғ.с.) “Мәйіт жерленіп болып, серіктері қайтқанда мәйіт тіріліп, олардың
аяқ ... ... ...” [26, 267 б.]. Міне бұл сәл ғана ... ... ... ... қыры ... М.Мақатаевтың мәңгіге тасталған деп айтқандай,
ақырзаман болғанда бүтін адам баласы қайта тірілгенде бәз ... ... ... бұл ... “.... қураған жерді көресің, оған жаңбыр
жаудырсақ, құлпырып көпсиді де, әр түрлі ... ... ... ... ... шын ... Аллаһ хақ. Күдіксіз ол өлікті тірілтеді.
Өйткені барлық нәрсеге күші жетеді. Әлбетте, Қиямет ... Онда ... ... Аллаһ қабірдегілерді тірілтеді.” (Хаж сүресі 5-7 аят)
Өлім мен қайта тірілуді, күз бен көктем айына ұқсатуға ... ... ... күллі өсімдік атаулы қурап, шіріп, ағаштар сояу-сояу болып,
жазғы ... ... Мұны ... сіз ... ... ... ... екен, әй бұлар енді қайта көгермес” – дерсіз. Шындығында
солай ма? Әсте олай ... ... ... өзі ... ... ... ... сіз өлді деп топшылаған өсімдік әлемі қалай ... ... ... ... ... бөленіп шыға келеді.
“Демек қабірдегі шаруасы біткен жандай көрінетін өлі дене көктемде
жанданған ағаштай ... ... хақ. ... ... ... ... пенде қабірде қайта тірілмек. Адамның тәні шірігенмен жаны тірі.
Ол жан тіршілігі Барзах ... ... ... ... Аллаһтың
әмірімен жан мен тән қайта қауышады” [27, 336 б.].
Міне бұл адам ... ... ... алдына жиналатын Қиямет
күнінің бір белгісі, яғни сәл ғана мызғып ап қайтадан тұрудың ... ... ... ... ... дейінгі және мәңгілік өмірдің
қалай болатынын баяндаған ... ... ... ... соны жырлаған.
М.Мақатаевтың осы тараудағы шығармалары адалдықты, адамдықты жырлап,
оқырмандарын береке – бірлікке, отансүйгіштікке ... адал мен ... пен ... ара – ... ашып көрсетеді. Жаратылыс дүниесіне дұрыс
таныммен қарап, сол арқылы ақиқатты тану. Адам ... ... ... ... ... Хақтың құдіретін ... ... ... ... айтқанда жырларындағы өзекті ойлары Ислам
дінінің талаптарымен бір арнада тоғысып адам ... ... ... ... ... діни тақырыптағы өлеңдері
М.Мақатаевтың жоғары бөлімде талданған шығармаларынан бейне ...... ... ма? ... көз ... ... ма? ... тануларың үшін ғибрат алуларыңа жетерлік үлгілер
жараттық’’ деген мағынадағы көптеген ... ... ... сабырлылықты насихаттағандар деп бұйырған әмірлерін ... ... ... ... ... ... аңғарамыз. Демек
ақын Ислам дінін салт-дәстүр ретінде танымастан жан ... ... деп ... ... ... бар. Осы ... ... ретінде
ақынның ұлы Жұлдыз Мақатаев әкеңіздің ... ... ... ... ... былай дейді : “Ауырып қалса немесе денесіне бөрткен шықса, өзі
бірдеңелерді ... ... ... ... ... ... ... жатқа
білген екен. Дінге байланысты өлеңдері кейін ғана табылды ғой. Ал бізге
“мынандай өлең ... деп ... ... ... ... орыстың бір
академигінің “Коран” деген кітабін үйге алып ... ... ... ... ислам дінін қабылдаған. Осыны оқыңдар”, - деді. Ал Құранның өзі ... ... да, ... ... ... ... көзқарасы оң болатын. “Көкте бір құдіреттің бары анық” ... [28, 24 ... ... алғашқы шарты – Аллаһқа иман айту немесе Аллаһтан басқа
тәңір жоқ деп сену. Ал ақын :
Иа Аллам !
Жаратушы жалғыз ... бер, ... ... ... ... жай ... бір пенде жоқ
Жүрек жүн, ойым опат, жанды жүйем
Өлеңнің алғашқы жолында ақын иман айтты деп есептеңіз, онан соң медет
тіледі. Өзімен ... ... шер ... ... дос таба ... көбі ... қызыл итін айтақтағанынан аса
алмағандығын, ... ... өмір ... ... ... білгіңіз келсе Фаризаға арнаған өлеңін оқыңыз. Ал оның ... кім ... Сол ... ақын өзін ... жалғыз үйге ұқсатады.
Рухани қысымның қыспағына шыдай алмай, Аллаһқа ... ... ... ... ... рет ... тауып, оны басылымға
жариялаған Нұрлытай Үркімбай М.Мақатаевтың Кеңес үкіметі кезінен ақ ... ... ... ... ... ойымша Мұқағали Мақатеавтың әрбір адуынды жырлары, айбынды
сөздері 18 мың ... ... ... ... ... ... дүниеге келген айырықшабелгілер. Бір мен емес, Мұқағали жырларын
жүрегіне сіңірген ... ... ... ой ... ... ... «Лениншіл жас» газетінде ақынның Ислам
тақырыбына арналған топтама ... ... Мен ... ғана ... ... ... дәл түсінгендей болдым. Топтамаға ... ... діни ... – сенім, сөз бостандығы берілген тәуелсіздік жылдары
жазылған болса таң қалмас едім.
Сондай – ақ, ... ... ... ... ... турасында
өзге де Ислам әдебиеттерінде айқын ... ... ... болсақ,
Мұқағали жырлары имандылық пен адамды сүю идеяларына тұнып тұр емес ... ... ... ... иманды жырлар ғана оқырманның рухани
биіктерге дәйім жетелей ... ... ... мен соны ... ... [29, 252 ... ... көр жалғыз ием
Көнейін, көндігейін тапшылыққа
Жат жұртта күн кешейін жатшылықта
Иа Алла!
Ақырын соқтыра көр жақсылыққа
Сақтай гөр, соғындырма жат ... және де ... ... ... деп ... ... Тіршіліклегі
жоқшылық, таршылық өзгелердің қақпайына өзің берген сын сынақтары ... ... ... Жат ниетті, жаман ... ... өмір ... ... рақымыңнан үміт үзбей, сабырлы құлдарыңнан
болайын деп жалбарынады. Кілең жақсылық ғана бере көр деп тағы да ... ... ... Алла сүйген құлдарына ауру мен ... ... ... амал ... сауап тапқысы келетіндей. Сабырлылықтың
шексіз сауаптарына үміт ... ... ... ... ... ете көр,
қиындықтарымның артын жақсылыққа айналдыра көр, ... ... ... ... ... қыла көр, ... жат әрекеттерімен
мінездерден мені тазалай көр деп ... ... ... да ... тілек
жасауға үндейді.
Иа Жаратушы Аллам!
Қолдай көр
Сүйей көр мені, сүйей көр!
Қолдары да, қорғаны да жоқ жан ... ... ... ... ... ... табына болған ем.
Ақын Аллаһқа иман айтып, ... ... ... ... тек Аллаһтан ғана тілеп ... ... ... ... ... ... ... қорғансыз жанмын құлата көр ме деп
жалбарынады. Әрі Аллаһтан ғана сұрайтын көмекті ... ... ... ... сұраған құстай ұшады, адамнан сұраған мұрттай ұшады’’ кебін
киген ... ... ... Сол үшін кешірім тілеп, өзің ғана
табынарым деп Алласына қайтады. Бейне “барлық адамжиналып ... ... ... оны Алла ... ... Барлық адам жиналып біреуді бақытсыз
ете алмайды, оны Алла бақытсыз етсе’’ деген діни ... ... ... ием, қуат ... ... ... ... ием, шуақ бер
Өзіме де, өзгеге де төгейін
Ақын тек бір ... ғана қуат ... ... ... ... деп ... сияқты сенімінен жаңылмайды. Бұл дүниенің азабы,
ол дүниенің тозағы да Аллаһтың қолында екенін жете түсініп, екі ... ... ... істерден аулақ болып, өткізген кемшіліктеріне
кешірім тілейді. Адам баласының ... ... бұл ... ... ... осы дүниеде сол күнәдан арылатын, тозақтан құтылатын жол іздеп ... қуат ... ... бір ... дұға тілектерінің өзегі
болған, Аллаһтың өзі ... ...... осы ... ... ... ете көр, ... отынан сақтай көр’’(Бақара сүресі 201 аят)
деген тілекті өлеңмен тілеген.
Жаратушысынан шуақ ... ақын тек ... ... үшін ... пайда жасау үшін игілік жасауға ынтығады. Күллі мұсылманның қамын
жеп, адамзаттың бейбітшілігін аңсайды. ... ақын ... ... әлемнің қамын ойлай бастағанда, үзіліп кетті дегеніндей.
Иа Аллам!
Жаратушым,
Қорғаушым,
Өзің – өмір, өзің – қуат, қорғансың
Іш ... ... ... кеп ... бір ... алсын
Адам баласын жаратқан да, оны жарылқайтында Алла. Алайда адамдардың
көбісі ... ... ... ... ... ... байлық,
мәнсап арқылы өзімді өзім қорғап, ... ... ... ... ... өзіме байланысты деп астамсыйды. Ал ақын оның мүлде
керісінше, яғни шариғат мағынасы бойынша ... да, қуат ... де, ... өмір сыйлаушы да Аллаһ. Ұзын сөздің қысқасы адам баласы пешенесіне
жазған тағдырдан аспайды. Ал олай деп ... ... ... ... ... ... ... басқан зорекерлерді дұшпан
санайды. Иманы кәміл, адамгершілігі мығым ақ ... адал ... дос ... ... ... қолдауына ие болғысы келеді.
Иа Аллам!
Адамдарға қас қылма
Сорлы қылма, көк аспанның астында
Иа Аллам !
Жауыздықтан ... ... ... ... [17, 61 б.].
Ақынның Аллаһқа адамдарға қас қылма деп жалбарынуы, ол жаман ... ... ... ... емес, жаратқан мақсатыңа лайық
болмаған пенделерің үшін қаһарыңды төге ... ... да бір ... ... ... ... ... азап бере көрме дегендік. Мысалы
топан суға ұшыраған Нұқ ... ... ... ... жаудырылып жер
бетінен құрып кеткен Лұт ... ... күні ... ... ... ... қарғысқа ұшырап маймылға айналған Мұса ғ.с. заманындағы
қауымдардың халіне түсіре көрме. ... ... ... ... ... тарттыру үшін құрлықта әрі теңізде бұзықтық шықты,
мүмкін олар бағыттарынан ... (Рум ... 41 аят) деп ... ... әр ... қауіп-қатерден және сол қауіп-қатерге себеп ... ... о ... тозақы болудан деген көлемді мазмұнды қамтып
жатыр.
Мұсылманшылықтан хабары жоқ ... ... ... ... ... қанды қырғынынан зорекер ... пана ... ... ... ... ... сақтай көр нәпсінің
қалауы шайтанның жетегіне ілесіп, жамандыққа күнәлі ... ... ... көр деп ... Ақын ... қара ... руы немесе ұлты
мұсылмандарды ғана емес күллі адамзаттың ... ... діни ... ... ... ... Қазақстан
Жазушылар Одағының төрағасы ақын, ... ... сөз ... ... ... деп баға береді : “ Құдайсыздық пен имансыздық адам баласына
жабысыр аса ... ... дерт ... сол ... ... ақ жан жүрегімен,
ой-парасатымен, зерде зейінімен сезінген ... ... ... ... ... ақиқат серік екен
Адаспаймын Аллама, сеніп өтем
Арамдыққа баспаймын жолы ...... ... ием қуат ... ... ... жалғыз ием шуақ бер
Өзіме де, өзгеге де төгейін – деуі ... ... ... ... ... терең сезіңген адамның жұмыр ... ... ... бір ... ... бар ... ... жанның сөзі еді [30,
40 б.].
Нұрлан ... ... ... ... ... ... ... келтірген өлең жолдарына тоқтала кетейік.
Яғни алғашқы бір ... ... ... ақ ақын ... ... сенемін деместен, Алла ақиқат, оған күдіксіз сеніммен бірге адам
баласының адалдықты тек Алла жолынан ... ... ... ... ... ... адасып азғындамайтындығына серт бере отырып,
Исламға жат күнәлі істерден, ... ... ... ... ... мұрасын бүгінгі ұрпаққа насихаттап жүрген қаламгер Беркін
Әкебаев ... ... ... қоғамда қорықпастан діни тақырыпта
қалам тартқаны туралы былай дейді : “Ал Мұқағали кеңес үкіметінің кезінде
ақ, 1970 жылы ... және дін ... ... батыл түрде барған, ол кезде
бұл тақырыпқа Мұқағали сияқты батыл барғандар аз ... ... ... ... хат” – деген өлеңін келтіреді. Алайда діни ... ... ... Олай ... осы өлеңге талдау жасауға
тырысайық:
Қаймағы бұзылмаған қайран дінім
Қаймағың бытшыт болды қайдан бүгін
Құбылаға бет ... қол ... бас ... ... ... [16, 32 б.].
Діндер тарихына көз тастасақ Алла алдында қабыл ... тек қана ... Алла ... ... ... (с.ғ.с.)өз міндетін орындап
кемелдендіріп, біздерге аманат еткен діні, пайғамбарымыз (с.ғ.с.)дүниеден
өткен соң ... 85 жыл ... ... ... ... ... діні ... Исламның алғашқы үш ғасыры алтын дәуір деп аталады. Бұл
жөнінде пайғамбарымыз (с.ғ.с.) “Үмметімнің ең ... ... ... сүргендер, сосын олардан кейін ... ... ... ... ... ”, - деген. [31, 84 б.].
Ақынның аңсап отырған дін ... ... ... бір ... ... ... енді бір жағынан дін таратып келген арабтарды құшақ жая
қарсы алып, төріне шығарып, қыздарын беріп, ... ... ... мен дархандығына сай келген хақ дінді ... ... ... “Құдайсыз қурай сынбайды”, “Аллаһқа сенген құстай ... ... ... ...... ... ... иы қанған мақал-
мәтелдер шығарып, ... ... ... ... зекетін беріп, түйеге
мініп, малын айдап, екі-үш жыл бойы жол ... ... ... ... ... ... ұстанған бейбіт заман еді.
Қаймағың бытшыт болды қайдан бүгін? – деп аһ ұрып ... ... ... саласындағы ұқсамастықтарға түсінбеушілікпен шешім
жасап, ұйыған берекелеріне сызат ... енді бір ... ... мұсылман елдеріне жанталаса арандатушылық жүргізіп
жатқандығына секем алады. Ал өзі ... ... ... ... қара
түнегіне тұншығып, дін апиым, ... ... деп кері ... ... дөп ... ... қайнап көкірегі қарсы айырылады.
Сатпаймын сатқан емен дінімді ... ... ... білем
Таппайтын күнде тыным, түнде тыным
Мұсылман Мұхаммедтің үмметімін [16, 37 ... ... ... ... мұсылмандардың ғибадат құлшылығын
сол арқылы иманнан айырған немесе құдайсыздыққа тәрбиелеген. Онымен ... топ ... ... ... ... ... ... жойған.
Жай халықты араққа ауыз алдырып, оның құлы еткен. ... ел ... ... ... ... ... азамат сымақтары атын, фамилиясын орысшаға
өзгертіп, Ислам дінінен бас тартып, Христианды қабылдап шоқыншық ... ... есті ... ... ... емес. Осындай қитұрқы
саясаттың сайқалдығына алданбай қиыншылық, тепершілік қыспағындағы қиын
замандарда ... ... ақау ... баға ... асыл ... Сатпаймын деумен бірге сатқан емен, яғни ... ... ... деп ... ... ... ... таңдағы
тәуелсіздіктің бейбіт бесігінде тербеліп отырса да, тексіздік танытып, ата-
баба дінін сатып, жат пиғылды секталардың ... ... ... ... ... ... ... басқаның барлығы адасушылық, қасірет екендігі
Құранда “Кім Исламнан басқа дін іздесе әсте одан ... ... ... зиян ... ... (Әл – ... ... 85 аят) деп қатаң
ескертеді.
Ислам діні – Аллаһ қалаған дін. Екі дүниенің бақытына жетелейтін сара
жол, осы жолдан ... адам қор ... ... ... ... ... ... өшпейтұғын күнін білем деп түйіндейді.
Мұсылман адамның Алла өзіне міндет еткен ... ... ... қоймай істегені жақсы сауап болатын, істемесе күнә болмайтын ерікті
амалдарды да ... ... (түн ... ... ... сауабы
сансыз Таһажут намазы, тілек, шүкір, сәске намаздары, рамазан айынан басқа
айларда ... ... ... ... Алла береді деп харектсіз қарап отырмай, адал
жолмен ... ... ... ... дәріптеп, жатып ішер жақаулықты,
кедейлікті сынайды. Сол себепті Құранда :“Жер жүзіне таралыңдар да, ... ... ... ” (Жұма сүресі 10 аят) деп ... ... тек ... ... ... ... ... үйрену, үйрету,
ғылым, техниканың әр ... ... ... ... ... барынша
пайдалы істермен айналысу. Таза жолмен мал дүние тауып, байлығын игілік
жолында жұмсау, ең ... ... ой, ... ... өзі ... ... Өмір ... дұрыс болған әрқандай бір істі тынбай істеп
жалғастыру, осы да жеткілікті деп тоқыраушылық танутыдың ... ... ... бір ... ... көре аламыз:“ Екі күні
бірдей ... адам – ... ... ... Ал ақын ... қандай үммет
екенін: “Таппайтын күнде тыным, түнде тыным, мұсылман ... ... деп ... рас айтқанының Ақ Алламның
Құмменен топырақтан жаралғанмын
Құдайдың құлымын мен мұсылманмын
Денемде түйрік жоқ арам қанның
Ақиқатын аңсаймын ақ арманның
Алла ... адам ... өз ... ... ... ... Соңғы
пайғамбар (с.ғ.с.) – ға түскен Құранды сол ... ... ... ... ... Мұхамед өзі жазып алған деген сияқты жалалар
жауып, тоңмойындық істеген. Таяу замандағы ... ... ... ... ... ... зерттегендердің барлығы ол Аллаһтың
сөзі екендігіне көз жеткізіп ... ... Ақын ... сөзі ... сенеді. Әу бастағы Адам Ата ... ... ... ... қана ... ... ұрпаққа жыр жолдарымен уағыздайды.
Бұл мәселе туралы Құранда “Ол адамзатты ... ... ... ... ... 14 аят) деп баяндалады.
Ислам діні тазалық ... ... пәк дін. Осы ... ... ол таза адам дегенді білдіреді. Мұсылмандардың отбасын құрып,
көптеп ұрпақ ... ... ... ... ... ... – ның
сара жолымен жүргендік. Ал некесіз зинақорлықпен перзент сүю ... ... ... ... ... ... жолда жүргендерді шариғат бойынша
дүре соғып, тас боранмен атып өлтіреді. Тарихтан бері мұсылмандар мұндай
харам ... ... ... ... таза ... ... келуде. Ақын
сондай кіршіксіз мұсылманның ұрпағы болғанын мақтаныш тұтады.
Мекенім ніл дария ... ... ... ... ай Зулфһар ерттеп мініп
Көрмеген мекеніме кетер ме едім
Семсерін Қазіреті Ғали ескек жасап
Жерорта теңізінен өтер ме едім!
Адам Ата ... ... діні ... Онан кейін келген барша
пайғамбарлардың діні де Ислам. ... ... ... өмір ... мекендері
Ніл дарияның жағалауындағы аймақтары мен Адам (ғ.с.) іргетасын қалаған,
Ибрахим (ғ.с.) – мен баласы ... (ғ.с.) ... ... ... ... аумақтар. Жаратылыс жауһары соңғы пайғасбар (с.ғ.с.)
– ның туып өскен жері Мекке. Ол Мединеге қоныс аударғанда ... мен ... ... ант ... сені тастамаймын, қайтадан ораламын деген сияқты
сөздер айтып жүрек езілетіндей терең сезіммен қоштасқан ... ... ... ... өмір ... ... мекендермен
бүкіл мұсылман баласының намазымен тілегінде жүзін жөнелтетін ... бір рет ... да ... ... өтесем деп армандайтын Мекке сынды
жер шарының жарық нұры болған мекенге көрмей тұрып ғашық болған, Қазіреті
Ғалидің ... ... ... ... асық ... сонда мәңгі қалғысы келген
ақынның Исламға деген махаббаты ... ... ... ... ... ... ... қайран менің мұсылманым
Осы ма екі ортада қысылғаның
Бейіштің ақ ... ақ ... ... ұшырғаның
Бірігіңдер әлемнің мұсылманы
Құрбан болсын құдайым үшін жаным!!! [7, 37 б.].
Исламның таяу заманғы тарихына көз ... ... ... қыспағында қалған тауқыметті ... ... ... ... ... ... дін дұшпандарының арандатушылығымен
мұсылмандар арасындағы алауыздық қантөгістер, басқа діндегі елдердегі өмір
сүрген мұсылмандарға ... ... ... ... ... көп қуаты мығым мұсылман елдер арасына іріткі тудырып араздастыру
нәтижесіндегі ашығырақ айтсақ Иран мен Ирак ... ... ... ... арыдан келе жатқан Израил және оның жақтастарының Палестинаға
жасаған қанды шабуылы сынды мұсылмандар ... ... ... ... балалық шағы дөп келген соғыс жылдары айрандай ұйып, бейбіт жатқан
Орта Азия ... ... ... ... ... бейшаралық
жағдайын көзімен көріп, куә болған ақын мұсылман тағдырына қан жылап, қайғы
жұтып қан аққан ... ... ... деп, күні кеше ... мен оның
сыбайластары ның зұлымдығынан зардап шеккен, Ауғанстан, Пәкістан елдерінің,
Американың сайқал саясатымен тарих сахнасынан күйреген Ирак ... ... ... ... зарынан секем алғандай ақ, ... ... ... ... құдайым үшін жаным деп күллі мұсылман
баласына ұран ... ... ... ... ... құдай ырзалығы үшін
құрбандыққа шалудан селт етпейді. Құдайсыз үкіметтің ... қан ... ... мындай өлең жазу құрбандықтан кем соқпақ емес.
Мұқағали Мақатаевтың қысқа төрт жолдан тұратын, бір ақ ... ... ... ... ғылым туралы айтылған, дін мен ғылым бір арнада
тоғысады, олар өзара қайшы емес, екеуі бірін-бірі толықтырады, дінсіз ғылым
соқыр, ... дін ... ... сияқты тұжырымдардың бәрі-бәрі қамтумен
бірге толықтыра түсіп, алып жер шарын доптай ғана глобустан көрсеткендей,
бірақ ауыз ... ... және дін мен ... қарама-қайшы, дін
ескіліктің сарқыны деген кері ... ... ... ... ... “Мұқағали” журналының бас редакторы Батық Мәжитұлына сөз
берелік:
“Ақынның ... ... ...... деген
сенімінің алдамшы екенңн ең алғашқы болып білгендердің бірегейіде өзі еді.
Шындықты танып қою ... ... ... қалған жоқ. Дәл осы кезде ақын
ата діннің ... ... ... Жоғалтқанын Исламнан тапты.
Исламды жырлады. Күнә жасағанын ойлап жылады. Тіпті “Дін ғылымның анасы” ... ... ... ... ... ... ... ақынның ойы да,
бойы да жеңілдеді. Себебі ол өзі ... ... ... ... [10, 43
б.].
Дін – ғылымның анасы
Дін – ғылымның әкесі
Ғылым – ... ...... атасы!!! [16, 143 б.].
Дін мен ғылымның байланысын басқалай ... да ... еді, ... ... ... бала ... сияқты дінсіз ғылым жоқ деп айтпақшы ойын
бүкіл жаратылысты бір ... ... бір ... ... бұл ... ... зіл батпан, қатпары қиял жетпес қалың.
Мүмкіндігімізше анан, әкені, ... ... ... ... ... ... жасайық.
Аллаһ Тағала адам баласын діннің үстінде жаратты, онан ... ... ... Адам ... ... ... Құран Кәрімде “ Аллаһ
адамға (ғ.с.) бүкіл атауларды үйретті” (Бақара ... 31 аят). ... ... ... Адам ... ... білмегенін үйреткені
жайлы айтылады. Тәфсіршілер мұндағы “Бүкіл атаулар” ... ... ... ... ... ... ... қысқасы
дүниені бар етіп тұрған барша нәрселер деп түсіндіреді. Ендеше Адам ... ... ... ғалым болған. Алайда Құранда ... ... адам ... ... ... олар Алла Тағала адам ... ... “ Онда ... ... қан төгетін біреу жаратасың ба,
негізінде біз сені ... ... ... ... (Бақара сүресі 30
аят). Демек адам баласы жаралмас бұрын періштелер дінде болған еді.
Жер жүзіне дін тарату үшін, әрі үлгі ... ... ... ... ... ... Илаһи кітаптар болғаны ... ... ... ... бір ... бір ... ұлттарға шектеулі
мерзімге жіберілген болса, соңғы пайғамбар Мұхаммед (с.ғ.с.) сара ... ... ... ... ... ... ... жалғасады. Демек қияметке
дейін болатын тапқырлық, жаңалық, жетістіктердің барлығы ... ... сан ... ... ғажайып сырлапын бір-екі сөйлем сөзбенен,
сөйлем сөзбенен емес ау, том – том ... ... ... ... ... баласының санасына сыймайтын осы бір ғылым атты ұғымды көкірек ... ... ақын бір ақ ауыз ... ... ... ... ... ғылымдарды әр тақырыптан талқылап көрелік. Өмірдегі
әрбір саналы адам өзінің сәбилік дәуірін ... ... ... ... болатын сияқты дін адам баласының жаратылысын былай ... ... ... ... ... ... ащық хабардар етеді. Бұл
туралы Құранда “ Ей Мұхаммед ... ... ... ... екі ... ... ... сондай ақ оған теңеулер жасайсыңдар ма? ... ... ... деп айт! Жер ... ... тау ... да, құт ... Жер жүзіндегілердің ырыздықтарын төрт кұнде ... ... үшін тура ... Онан соң ... ... кірісті, ол бір тұман
әлетінде еді. Онан аспанмен жерге “екеуінде ерікті ... ... ... ... екеуіде “бойұсынған түрде келдік ” ... ... ... ... оның ... ... дінді нұсқаушылыққа алмастан
өз ақылдарына сүйеніп айтқан болжамдары: “адам бір ... ... ... дейтін, біртіндеп даму эволюциясы болсын, адам ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, өздері де күлкілі жағдайға айналып құрдымға кетіп
барады. Ал заман ... ... ... ... дінменен ұштасып, өміршеңдене
түседі.
Біз тарихтан Ғисағ.с. – ға түскен Інжілді өзгертіп сол ... ... ... қауымның Бруноны отқа өртеп Коперник, Киплер,Галилей
сынды ғалымдарды қудалап, түрмеге жауып, ... ... ... ... ... бас ... Яғни ол ... жер шары домалақ
қозғалыста өз осінен айналатын ғылыми зерттеулерінің ... ... ... ... күн ғана ... жер шары ... ... деген
қағидаларына қа йшы келгендігі үшін анық білеміз.
Алайда Құранда “ Ол Алла аспан мен жерді хақ жаратты. Ол ... ... ... ... ... Ай мен күнді бойұсындырды, олардың
барлығы мәлім мерзімге дейін әрекеттенеді ” (Зүмәр сүресі 5 аят). ... дін ... ... ... ... емес.
Күн мен түннің тәулік бойы өзара алма-кезек ауысып ... – Жер ... ... ... ... ғана ... асады. Міне, Құран осылайша
«такуир» сөзі арқылы Жердің шар тәріздес екендігін ... ... ... аяты жер ... ... сопақтау екендігін : “Содан
кейін жерді түйе құсының жұмыртқасы пішініне ... – деп ... ... он ... ғасырдың өзінде жердің домалақ ... ... ... ... ... ... отқа жағу
жазасымен қорқытқаны тарихтан белгілі. Мұның бәрі шіркеудің ғылымға ... ... ... Жердің домалақ екендігін әрі өз өсін ... ... ... ... ... біле ... сол ... ғылым-
білімге қас шіркеу поптарынан қорыққандықтан ашық айта алмады. Тың ... ... бұл ... өзі ... ... ... ғана жарыққа шықты.
Коперниктің бұл еңбегі он сегізінші ғасырға дейін батыс елінде ... ... ... ... ... ... ... атақыт ғалымы Галилео Галилей Жердің
домалақтығын әрі оның ... және ... ... өз ... еді. ... ... соты оны да отқа өртейміз деп ... ... өз ... бас тартуға мәжбүрледі. Галилей сот тарқағаннан кейін
“Жер бәрібір ... ... ... ... ... кете ... ... Италия философы Бруно да өзінедейнгі Коперник, Галилей
сынды ғалымдардың жерге байланысты пікірін қолдағандықтан ... ... ... ... ... дүниемен қош айтысты. Міне, батыс әлемі
жердің домалақтығын әрі өзі өсін және күнді ... он ... ... ... таласып-тартысып жатқан кезде, Ислам әлемі ... ... ... ... анық ... әрі ... ... сенген-ді. Тіпті көптеген мұсылман ғалымдароныншы ғасырға дейінгі өз
еңбектерінде де ... ... көз ... ... ... ... сол ... кітаптардың өзі куә. Жердің домалақтығын ғылыми
тұрғыда ... атты ... ... ... ... ... ... домалақ екендігін әрі өз-өзін және Күнді айналып тұрғандығымен қоса
тіпті жердің ... ... да сөз ... ... ... ... ... дәлелдеген Ньютоннан бірнеше ғасыр бұрын жердегі
“тартылыс” күшін былай деп ... : ... ... ... онда ... тау-тас, ағаш, жанды-жансыздар неге ... ... ... деп ... былай деп жауап беремін : ... ... ... ... жаңалығымызға қайшы емес. Өйткені, барлық нәрсе жердің
орталығына түсуде. Демек, жердің орталығында тартылыс бар. ... ... ... жер ... барлық нәрсенің басқа жаққа құлап кетуіне
кедергі жасауда” [32, 51 б.].
Ғылымның ... бір ... ... жайлы дін не айтады ... Бұл ... ... ... десе ауыз ... ... адам аз.
Америка Ғарыш Агенттігі НАСА – ның аты ... үш ... ... ... Біз ...... ... аштықтан өліп жатса, сендер неше
миллиард доллар шығындап айға ... ... ... ақша ... Бұл ... ... ... бар?” - деп сұрадық:“Олар
біз бұл тастарды халыққа көрсету үшін алып келмедік. Керісінше бұл ... ... ... ... ... ... бар, ... ішінде бізді
қайран қалдырған бір сыр ... ... ... Ай ... ... кейін
қайта толық жымдаспағаннан кішкене ғана жемірілу қалып қалғанын көрдік. Бұл
магмаға айналған тас жоғары қысымда ... ... ... ... ... ... сейсмограф арқылы зерттеп, осы ақиқатты шешкен. Яғни
айдың екіге бөлініп, қайта ... ... Ал ... он төрт
ғасыр бұрын Аллаһ былай ... : ... ... ай ... ... 1 аят)– деп алдын – ала хабар берілген [33, 83 б.].
Құрандағы ... ... ... аспан ” Құранда жеті ... ... сөз он екі рет ... ал ... ... 36 –
шы аятында “ Расында Аллаһтың қасында көктер мен жерді жаратқалы Алланың
кітабындағы ... саны он ... деп ... ... ... ... сөз 811 рет қайталанса, “кәпір болды” деген сөз 697 рет
қайталанды. Араларындағы парық 114 ... бұл ... ... санымен
тең. Демек мұсылман мен кәпірлер арасындағы ... ... ... ... ... есептеудің ең ұлысы Алла дегенді білдіреді.
Жоғарыдағы дәлелдеулер арқылы ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... Эйнштейннің мына
тұжырымдамасымен аяқтауды жөн көрдік : “Ғылыми тексерулердің ең күшті, ең
жарамды ... ... ... ... бар, ... бар,
Қоқыста бар, гүлде бар,
Адам Ата өлмесін
Ақыр заман келмесін
Қол құсырып ... мен ... ... ... ғылым мен дін ешуақытта айырылмайды. Бір-бірін дәріптеп,
сәулелендіріп отырады. Біреуі ғана қалу ... ... ... – осы ... лас, ... ... жиынтығы, яғни жаман пиғыл арам ниет,
имансыз таным, ... ... бір ... ... ... Ал ... табиғатқа көрік, көрген жанға ляззат бағыштайтын аяулы сезім,
кіршіксіз пәк ... ... ... ... ... ... ... Адам Ата өлгендігін білмейтін адам болмас, онда ақын ... ... Ол ... ... яғни ... де жоғары дәрежемен
білім болған, адамдық сипатпен адам ... ... ... ... ... осы Адам Ата. Түйіндеп айтар болсақ, дін мен ғылым ... ... ... мен ... ... мұсылмандық жойылады, мұсылмандық жойылса адам
адамдық сипатынан айырылып, екі аяқты хайуан, тіпті онан да төмен деңгейге
түседі. Ал ... ... ... ... ... деген. Сол себепті
ақынның дін мен ғылым жоғалмасын, ұрпағымыз кәпір ... ... ... ... деген әрбір адам дін мен ғылымды қарсы қоймай немесе
біреуін ғана үйреніп, сыңаржақтылы ... ... әр ... ... ... меңгерсе сенімі селкеусіз, құлышылығы кәміл болып
Аллаһтың ақ ... ... ... ... ... ... қара бәрі бір
Бұл пәниді, жын пәнидің бәрі кір
Жақсылығын талдадым
Жамандығын алмағын [18, 159 б.]. – деп ақын жер ... ... ... харамдықтың аяқ алып жүргісіз қаптап бара жатқанына налиды.
Бұл пәни ... ... ... ... жын пәни ол ... қауымы. Қазіргі
ғылым жын-шайтандардың жоқ екенін дәлелдеді деп, қайсыбіреулер ... ... ... ақиқатқа, яғни жындарды да ... ... үшін ... ... жер ... өмір ... ... адамдар
оны көре алмайтын сипаты барлығына күдіксіз сенеді.
Әуелгідей емес жер жүзіндегі адамдар мен жындар қауымының ... ... ... діннен бет бұрған сұмдық азғындықтарын ... бәрі кір ... өте көп ... екенін жақсылығын талдадым,
жамандығын алмағын жолдарынан байқауға болады. Яғни Исламның хақ жолынан
бет ... ... алып ... ... ... ... бол ескертеді.
2 ҚҰЛ – КЕРІМ ЕЛЕМЕСТІҢ ГУМАНИСТІК ЖӘНЕ ДІНИ ... ... Құл – ... ... ... ... ... байланысты ойларын қарастыру
Құл – Керім Елемес жырына бейбітшілікті, махаббатты, адалдықты өзек ету
арқылы өзін әрі оқырмандарын ... ... ... ... әлем ... ... ... тізгіндеуді
мақсат еткен атом ядролық қаруын тоқтату сынды келелі мәселені де, әлемдік
деңгейде тұңғыш рет ортаға қойған елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев қазақ
халқының Семей ... ... ... ... тиек ... ... ... елінің іргетасы енді қаланып келе жатқан күрмеулі шақта
Нұрсұлтан Назарбаевтың 1991 жылы 29 ... №409 – шы ... ... Сынақ полигонын жабуы, теңдессіз ерлікке пара – пар еді [34, 4 ...... ... “Жер Ана мен Адам” атты поэмасында халқымыздың мұң-
зарын айтып, ... ... ... ... үндеу тастағанын мына
өлең жолдарынан анық байқаймыз :
... өксімен қайтып,
Бомбалар ... ... ... ... ... ақса қан
Әлемде ғажап
Ракка дауа таппаған
Атомды жойқын,
Атомды қайтіп тапты адам
Адамзат тарихының қойнауындағы қанды қатпарларын ашып қарасақ, 1-ші, ... ... ... Ирак пен Иран ... қанды шайқастардың
бәрінде ғылым-техника жетістігімен жасалған, жалмауыз ... жер ... ... ... еді. Атам ... ... ... азық табу мақсатында жасалған найза, қылыш, садақ ... ... Сол ... ... ... ... батырлар, сарбаз-жауынгерлер
арасында қырғын болған еді. Кәрі - құртаң, жас ... әйел заты ... ... ... қырғын қасітетін тартпаған еді.
Күні бүгінге дейін адамдар шипасын таба алмай отырған көптеген ... бар. Сол ауру ... ... ... арқалап, дүниемен қоштасып
жатыр. Ал жер шарын әп - сәтте ақ, ... ... ... бәсекелесіп өндіруге
мұнша құштар болған адам баласы сол ... ... ... ... ... ой тастайды. Сонымен бірге мынаны да ескертеді :“Діни жолмен ахалақты
тәрбиелеместен, ғылым пән ... ... өзі ғана ... ... ... және ... өмір сүруге болады деудің өзі ағаттық”.Сол
себепті ... пән екі ... ... ... ... ... дұшпандардан
қорғануға болады, жауыздықпен жазықсыз жандарды да өлтіруге де болады. ... ... атом ... ... ... тұрмысқа қолайлы,
жанға жайлы игіліктер жаратуға болар еді.
Қорытып айтқанда ғылым-техниканы адамзаттың пайдасы, ... ... ... үшін, оған рухани жолбасшы болуы керек. Ол болса ... ... ... ... ... ... Әл-Фарабидің “Тәрбиесіз алған
білім өз ортасына опат әкеледі” [35, 157 б.]. ... ... ... ... ... ... ... мынау
Сыймайтын алып кең жерге
Сөйлейтін тілің
Ойлайтын ойың бар баста
Болғаны парық
Айыппа сірә өңдері де?
Құл-Керім адам ... ... ... ... есті ... сөгеді. Алып кең жер құшағына сыймайтындай не қылған ... ... ... екеш ... өзі тек құлқыны үшін ғана бір-бірін жемесе
басқалай бір мүдде үшін, яғни ... ... ... ... ... Ал есті деген адам неге сыйыспайды? Басқа мақұлықтардан
парықтандырып ... ең ... ... ... бар ғой, сол ақылды неге
орынды пайдаланбай ... ... ... қарағанда бір-бірімен
емін-еркін сөйлесе алады, мұқтаждықтары болса айтысып, реніштері ... ... ... ... ... ... бір ... айтқанда
ішкі сырларын ақтарысып, ақыл-ойдың ... ... ... ... жер бетіне сыйысуға болар еді ғой. Жер түзілісі, ауа
климатының Алла Тағаланың үйлесімді етіп, ақ, сары, қара ... ... ... яғни ... ... ... айып па екен сірә. Мейлі
қалай болса да барлығымыз бір атаның баласы ... ... ... Жер ... неліктен сыйыспаймыз. Адамдық ... ... ... ... ... құлдырап барамыз деп ескерту жасайды.
Бұл турасында Шейх Әбсаттар Қажы ... өз ...... ... ... ... үмбеті ешқандай этникалық шектермен бөле-
жарылмайтын бір ... ... және ... ... ... көп ... мен ұлыстарды түрі мен нәсіліне қарамай бір шаңырақ
астына біріктірген бүкіләлемдік бауырмашылдық деп ... де ... бұл ... ... ... өз ... бас тартсын, халқынан безсін,
отанын құрметтесін, ұлттық мәдениетінен қол үзсін ... ... ... ... ... ... ... ұлттың өз болмысын
сақтағанын, олардың бір-бірімен тәжірибе мен дәстүр алмастырғанын құптайды”
[23, 3 б.].
Жаратқан да ... сені адам ... ... ерік
Ар беріп саған адамдық
Емізген сені Жер – Ана осы
Жер – Ана!
Жер – Ана саған
Етіп ед қашан жамандық?!
Алла ... адам ... ... (топырақ)жаратқан. Өзінен бұрын
жаратылған періште-жындардан басқа, күллі жаратылысқа ... ... ... ... етті. Періштелер білмейтін атауларды үйретіп,
дәрежесін олардан да жоғары етіп, құрметке лайық ... Адам Ата ... ... ... ... ... бері жер бетінде тіршілік етіп
келеді. Яғни жер бетіндегі барлық нәрселерден ... ... ... ... салысымен тек қана ананың омырауын еміп ... ... ... адам ... ... тыс, ... жоқ ... бар сияқты
көрінгенімен, ол адамға тікелей қажет болмасада, адамға ... ... ... қамтамасыз етіп тұрады. Демек адам баласының
санасына сыймайтын нәрселердің өзі адам үшін ... Бұл ... “ Ол ... ... жер жүзіндегі барлық нәрселерді сендер ... ... ... 29 ... үшін ... ... көзі ... тұрған жерден адам баласы ешбір
жамандық көрмеседе неге оның астан-кестеңін шығарып қан жылатады деп ... оның ... адам ... ... ... ... барма? Ақылдының
ісін істе, Жер Ананың жүрегін жараламай-ақ деген үндеумен қайтарады.
Жер жыласа егер
Әлемге қатер төнгені
Жер құласа егер
Алып бір ... ... гөр ... ... дей ... ... ... бүгінге дейін адам баласы арасындағы ұрыс-керіс, қанды-қырғын
шайқастардың көбісі жерге таласу, жер жүзіне қожалық ету, қандай бір шайқас
болсын ең ... жер ... ... ... ... зұлымдығы,
жауыздығы, қаныпезерлігі кесірінен бір-бірінің қанын судай ағызып, жер
бетін қанмен ... қана ... ... ... ... ... ... қырып-жойып, жер жүзінің табиғи бет бейнесін тас талқан
етіп мүлде керектен шығарған.
Адамзат ... ... ... мұндай бейбастақ жыртқыштығын тоқтатпаса,
Аллаһтың қаһарына ұшырауы даусыз. Құл-Керім айтқандай әлемге қатер төнеді,
Алла Тағала адамдардың ... ... ... ... қалай беретіндігі
жөнінде Құранда “Адамдарың қолекі істегендерінің кейбірінің сазайын
тарттыру ... ... әрі, ... ... шықты. Мүмкін олар
бағыттарынан қайтар” (Рум сүресі 41 аят) деп ... Адам ... ... ... куә ... ... ... жер сілкініс апаты, өзен-
дариялардың тасқынға айналып ... ... ... ... адам ... ... ... атып, қауіпсіз деген жерлердегі
қалаларда, мекен жайларда тып-типыл етіп шайқап кетуі. Ауа климатының күрт
өзгерісі, ... жаз ... ... ... аяз-үсік жүріп, қиыншылық
қыспағында қалдыруы, алуан түрлі жұғымтар ауру-сырқаттың көбейуі ... ... ... ... апаттардың бәрі-бәрі адамдардың істеген ... ... ... ... зұлымдықтарының кесірінен болған
жаза қамшысы. Осындай зұлымдық күпірлік жалғаса берсе ақыры неге ... деп аһ ... ... жер ... ... жақсылық нышаны қалмай,
ізгілік түбегейлі жойылғанда, бірде-бір ... ... ... сол кезде күн бүктеліп, жұлдыздар саудырап төгіледі, теңіз
қайнайды, таулар жүнше түтіліп, жер шары ... ... деп ... ... бақытсыз, қарғыс атқан қауымына ... ... ... шақыратын күнәлардан сақтанайық деп үндеу тастап, бір
Аллаһқа сыйынып пана ... ... ... егер – ... ... шығып кетемін!”
Жер құласа егер,
Тартылыс заңы жойылып,
Кім біледі әлде,
Ғаламның не болып кетерін?!
Құл – Керімнің “Жер құласа” ... жер ... ... қопарылыстар
болатын жер сілкініс мағынасында емес жер шары тартылыс күшінің ... күл ... ... ... жоқ болу деп ... осындай жағдайда
Айға, Марсқа жөткеліп кетіп, аман қаламын деп ақымақ болма. Әлемдегі алып
планеталардың бірі Жер шары ... ... ... тартылыс заңдығына
орасан әсерін тигізеді немесе бұл дүниелік жаратылыстың ... ... деп, ... ... ... ... ашықтан-ашық ақырзаман болады
деп айта салмастан, астарлы мағына, ұйқасты өрнекпен “Кім біледі ... не ... ... деп ой ... Ал ақырзаман турасында Құранда
“Күн бүктелген сәтте, жұлдыздар саудырап шашылған сәтте” (Тәкуир сүресі 1-2
аят) деп қиямет ... ... ... ашық баяндайды. Ал күн бүктеліп,
жұлдыздар шашылған сәтте Ай, Марс сынды планеталарды аман қалады деп ... ... ... және ... ... ғылым мен дінді
ұштастыра отырып, дұрыс көзқарас қалыптастыру. Әрбір нәрсенің басталуы,
дамуы, ... ... ... бар екенін ескерте отырып, өзбырлыққа
баспай адамзаттың жалғаз ғана ... Жер ... ... деп ... ... тастайды.
Адам – ай!
Неге жерисің тегі, өзіңнен.
Баланы жойдың
Анадан туа шөктіріп.....
Адам баласының ес ... ... ... ... ... ... әр ... мүдделер қақтығысып, қан төгіскенін өздерімен қоймай
өзге тіршілік иелеріне зардабы аяусыз тиген, жауыздығы аз ... ... ... ... зәредей де күнәсі жоқ сәбилердің көзін жоятын
өнерді таптың. Тым болмағанда қас дұшпаныңның да ... ... өз ... жаныңнан жаралған нәрестені жарық дүние есігін ашқызбастан, қалай дәтің
барып қыршыныңнан қидың, ей ... ... Жер ... ... ... балаңды да аямадың. Енді кімді аяйсың деп, жан ... ... ... ... ... ... құрсақ көтеріп, бала түсіртіп жатқан
бүлдіршін қыздарымыздың арсыз, азғындықтарына тәк-тәк айтып, шетел ... ... қара ... құнының бұйым көрлі болмағанына тосқауыл
қойғысы ... ... неге оқ ... ... осы төре болып алыпты?
Абалап жатқан
Зеңбірек аузын тоспаған,
Құрамыз неге
Халықаралық одақты?!
Адам баласының азғындығы соншама баланың әкеге қарсы ... ... де ... ... емес. Адамдар ара теңдік, әділеттілік
жойылып, әлді әлсізді басынып, күштінің арты ... ... ... ... ... қоғам орнады. Адамдарды қайғы құшағына ... ... ... жер бетінің тыныштығын кетіріп, ... ... ... атты ... ... алмаған Халықаралық
Одақтың қажеті қанша? ... ... ... не? ... жаны ізгі,
бейбітшілікті қалайтын бөгде ниеті жоқ қазақ халқы әлемді мойындаиып ... еңсе ... ... ... ... текті перзенті, бүгінгі президенті
Н.Назарбаев өзі бастап Семей полигонын жауып, атомды ... ... ... ... үлгі ... ... ... мұхит,
Жеті құрлықты
“Қорғамадың – деп – ортаны –
Өмірұясын”,
Жоймасын сені
Ғайыптан келіп бір Мықты... [36, 176 ... ... ... ... тіршілік үшін маңызы қаншама.
Қажеттен тыс қырып-жойып кесу, қаскүнемдікпен өрт қойу сынды, қара ... ... ... ... өз ... ... қаншама гектар
орман өрт құшағына оранып, шығынға ұшырайды. Ал әлемдеші?Жер ... ... ... ... үй, ... ... ... ыс-
түтіндер қоршаған ортаның ластығы сынды адамзаттың өз қолымен ... ... ... Ал ауа ... адамның тікелей өмірі.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні адам ... ... ... ... атың адам ... ... лайық бол, әліңнен аса берсең Аллаһтың
қаһарына ұшырайысың деп ескерту ... ... ... тіршіліктің
тамырына балта шабатын өзін де, өзгені де, ... да ... ... үшін ... ... ... ... мақсат етіп
қалмастан, рухани тәрбиені де кенже қалдырмайық. ... ... ... жырларынан ұғынуға жетелейді.
Бізден ешкім аса алмайды
“Нұрлы ек” ... өзі ... бір ... ... ... махаббатты құрметтеп
Құл – Керім Елеместің “біз” деп көпше түрде айтқан сөздің ... ... ... ... ... ... талдау жасайтын болсақ, адам баласы
барша жаратылыстың ішіндегі ең көріктісі, әсем ... бір ... ... ... ұлт ... ұлыс ... ... ішінен сөз
тізгінін ұстаған көсемсөз шеберлерінің шығуы бүкіл адамзатқа ортақ қасиет.
Міне ... ... ... тән ... ... әйелдерді
әспеттегендегі теңеулері Ай, Жұлдызға, Күнге, Гүлге т.б. ... ... ... ... енді бір ... аң – құстың, төрт
– түлік малдардың төлдеріне де балап жатады. Алайда ... ... ... ... ... ... түріне қарап паңданады, аяғына ... ... ... сөз бар. Айтар ойымыздың дәйекті бола түсуі үшін
Құрандағы мына бір ... ... ... ... ... ... ... жараттық” (Тиін сүресі 4 аят). Автордың біз дегені адам баласының
сұлулығын айтқаны бір қыры ... ... ... бізі ... бірге туып біте қайнасқан сұлулығын тілге тиек еткені. ... ... ... ... дене ... бет – ... көркі сынды қасиеттері
атам заманнан ешбір өзгерусіз сақталып келген еді. Батыстықтардың бет ... ... әр ... ... ... ... орнына жалғанын жасату,
кірпікпен тырнақты қолдан жасау бәрі – бәрі де табиғи ... ... да сай ... ... да ... ... өзі сырлы бір
мектеп” деу ... ата – ... ... ... ... халқымыздың махаббатқа деген құрметі қаншама том-том романға,
дастандар мен ... ... ... ... ... ... түсінікті. Қозы Көрпеш – Баян Сұлу, Қалқаман – ... ... ... Жібек сынды шығармаларды мысал ретінде айта кетуді жөн көрдік.
Қайда кеткен
Қасиетті өнеге?
Мұның өзі еркіндік пе,
Немене?
Жүз еркекті
“Жұтымынан” ... ... алып ... [37, 106 ... ... ... ... яғни еркіндік дегенді бассыз,
баусыз кеткен арсыздық, тәлім – тәрбиені ... де ... ... түсінетін сыңайлы. Ашығырақ айтсақ ата – ананың балаға тілі ... ...... ... ... ... көшеге шығуы,
қаласа өзін саудаға салуы, осындай азғындыққа, ... тәк – тәк ... ... қол салу ... ... айналасында шырқ үйіріліп жүрген жас жігітті ынтықтыра тартатын
әдемі жасөспірім қыз көп. Бірақ ... ... ... мен сұлулықтары
мәңгі ме? Бұл әлемде бойжеткеннің уыз жастығы мен сұлулығынан тез ... не бар? ... ар – ... ойламаған пәктігінен айырылып,
жезөкшелікпен айналысқан қыздың да, соған жол берген қоғамның да келешегі
не болмақ?
Ұлттық сана мен ... ... ... бір ... ... деп ... ... Бекболат Тілеухан жүрекжарды бір сөзінде былай мысал
келтірген. “Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында мынадай ... ... ... ... ... ... ішкі ... алып кетеді. Ол
қыздардың ары таза, пәк ... Бұны ... ... ... : ... жеңу қиын ... ... қызы арды болған халықтың жігіті намысшыл
келеді” деген екен. Намысшыл жігіт өлімнен қорықпайды, ... ... ... ... ар ... намысшылдық жатыр. Намысшылдықтың
ар жағында арлылық жатыр. Ал, енді осыншама ен байлықтың ... ... ... ең төте жолы – арын алу. Ол үшін ... бұзбақ керек” [38,
4 б.].
Қақың қанша ед
Қасиетке налуға
Әлің жетпес
Арды сатып алуға
Мазасы жоқ
Махаббаттағы еркіндік,
Баянсыздар
Базарға өзін салу ... ... ... бейхабар жандар, хайуаннан да төмен халге
түсері талассыз шындық. Барлық нәрсенің құнын, қадір – қасиетін тек қана
дүниемен ... ... ... ... ... т ... жоқ, ... болмайтын нәрсе болмас деп есептейді. Алайда ар – ... ... ... ... оның ... ... баса алмайтынын, сатып алуға,
саудалауға мүлде келмейтін қасиет екендігін ... ау. Сол ... ... ... жанымның садағасы, жаным арымның садағасы” деп ар – ... да ... ... Ал ар – ұят ... ... көзі – ... әйел жолы ... “Ер бұзылса отбасы бұзылады, әйел бұзылса ел
бұзылады” деп бекерге айтпаған. Бейне Бекболат Тілеуханның: “Қазақ ... ... ... ... ... ... қыз қырық үйдің біреуінің ғана
баласы. Қалғаны көлденең қаймана халық. Яғни, қыз ұяты – ... ... ... ... ...... міндет. Қору, қызғану өзіне аяулы
болған дүниені өзгеге қимағандықтан ... ... ... ... ... ... қызғанады. Бұл – пендешілік. Ал елін, жерін, қызының арын
қору, ол – ... [38, 5 ... ... болса, ол шариғат талабы бойынша отбасы құрмақшы
болған ер, әйелдің бір – бірін көріп, ... ... ... ... ... ... ерік – қалауы, ал оны теріс түсінген дінсіз
қоғамның ... ... ... жезөкшелікке апаратын төте жол деп
түсінеді. Иісі мұсылман атамыз қазақта болмаған ... ... ... ... ... ... жағдай бұл күндері еліміз халқына таңғаларлық
іс болмай қалған жоқ па?
Кер даланың
Кер маралы кекілді
Кері ынтықтың кесірінен
Кетілді........
Махаббатты
Жауласа егер ... ... ... бір шын ... шырқырап туған бір ғана, шымыр шумақтың өзі
қазіргі тәнін сатқан арсыз қыз, арын сатқан намыссыз жігіт байыған, ... ... ... ... ... дейтін, өлімші заманның алған
бағытын алдын – ала ескертіп, шексіз еркіндіктің шекесін шертіп ... ... [39, 7 ... көз ... ... ахуалды елестетіп көріңіз. Бүгінгі күні
бойжеткендер кәмелетке толған соң тұрмысқа ... ... ... ... ... ... ... өзінде санақ бойынша бүкіл әлемде
әйелдер саны еркектерден ... ... ... да солай.
Мемлекетіміздің заңына сай бір ... бір ... ... қалғаны не
істемек? Мұндай жағдайда қоғамда ойнастықтың кеңінен жайылуы ғажап емес.
Қалыңдық болуға лайық, бірақ күйеуге шыға ... ... қыз ... ... ... ... отырып қалуы жанға батады. Осының
барлығы қоғамдық реттілікті бұзуға ... ... ... ... ... көбейіп, жезөкшелік кеңінен етек алуына жеткізеді. ... ... ... ... басталады.
Бұған жалған ұран, жалтырақ алдамшы ... ... шын ... ... сай, саналы негізге сүйенген қоғам ғана ... ... ... әпке – ... ... қайтару үшін арақ –
шарап, жүкті болып қалудан сақтанудың түрлі тәсілдерінің ... ... ... саналылық, дұрыс ақыл – насихат керек. Қазіргі
күні теледидардан салауаттылық жайында әңгіме ... осы ... ... ... “мен мұсылманмын” деген азамат басына күн туғанда барып ... ... ... ... дінді тереңінен үйреніп, құр сөзбен емес,
іс жүзінде мұсылмандығын дәлелдесін» [40, 200 б.].
Дана халқымыздың “Отанды сүю иманнан” деген ... ... Құл – ... ... ... ... ... :
Екі тумақ жоқ деуші еді заманнан
Мен, мен болып шықпай ... ... ... ... ... ... Анамнан
Өлеңнің бастапқы екі жолын оқығаныңызда, құдай-ау мына не айтқалы тұр
жаратылыс заңын жоққа шығармақшыма деп селт ... ... де ... ... ... ... да өз-өзіңізге келіп отанға деген махаббатты
осылай да жеткізуге болады екен а! – деп таң қаласыз. ... адам ... ... туылуы өзгермейтін табиғи заңдылық болса Құл-Керім орда бұзар
отыз ... ... ... ... ... ... деп, ... келген
ата-мекеніне деген кіршіксіз махаббатын сәбидің көңіліндей етіп көрсетеді.
Ал Қазақстан иісі қазақ ... ... ... ... басатын
анасы. Бейне елбасымыздың әлемдегі қазақтардың бір ғана отаны бар, ол болса
Тәуелсіз Қазақстан деген бауырмал дархандығын тіпті де ... ... ... ... қайта туып, тарихтың тас емшегін жібіте алмай, тар ... кешу ... аса ... ... жас ... жылы орнын тастап,
шебі берік шекарадан аттап өзге жердің тоңын жібіту, кім-кімге ... ... ... ... ... ... ... қиыншылықтарға қыңқ етпей,
әлде кімдердің зар – ... ... ... ... ... жазу ... иманды ақындардың ісі.
Болады екен кезең қайта туатын
Шаттығыңның жасына бет жуатын
Аман болшы Абылайым – Нұр ... ... Ана – ...... ... ... Құл – Керім басқаша бір әлемге ... ... ... ... ... ... жайып салады. Шаттана шарқ
ұрып ағыл-тегіл жылағысы келеді, оны тек ... ... ... ... ... алады. Қазақ тарихында біршама хандықтардың дәуірі өтті, ... ... ... ... ... де, ... өзге ұлттар мен ұлыстарға
танымал, көрші елдерге беделді, ақылы мен айласына, парасаты мен даналығына
дүйім қазақ ... хан ... еске алыа ... өзіне міндет тұтып, оның
үрдісін жалсастырып, кемелденедіре ... ... ... тілеуін
тілейді. Бұл бір мүдде немесе жағымсу емес.
Халқына ... ... ... “Маған ары үшін жанын садаға ететін,
сондай ... ... мені ұлым деп, ... деп төбесіне көтерген
халыққа, арғы-бергідегі қазақ баласының ... ... ...... ... тәуелсіз мемелекет құрудың ... болу ... ... ... ... ... ештеменің керегі жоқ” [34, 3 б.]. деп
ағынан жарыла аманат арқалаған, елбасына ... ... да ... тілегі
тек алғыс қана.
Құл-Керім өзінің ізгі тілегін білдіру мен қатар жалпы Қазақстан халқына
рушылдыққа, жершілдікке, жүзге бөлініп, жік-жік болып ... ... би ... ... ... ел бірлігін сақтауды басты
мақсат етейік деп, бейне ... “Әй ... ... бойұсынып,
Пайғамбарға әрі өздеріңнен әмір иелеріне бойұсыныңдар” (Ниса сүресі 59 ... ... ... өлең ... ... ... кең ... өтпесем
Кебінненде кем қалам
Ұлың болып
Құлың болып өтейін
Шығармашы
Құшағыңнан енді анам!
Қуанышы қойнына сыймай, ернеуінен асып ... ... ... ... ... ... Сөз емес –ау Ана алдында халық
алдында, тізелеп Атамекеннің ... ... ... ... ... ... ... “Кісі елінде сұлтан болғанша, өз ... ... ... ... деген пәк сезім адам махаббатын, өлсе де сенің
қойныңда жатайын деп ... ... Әлем ... пана ... Ұлы Отан
енді шаңырағың шайқалмасын, халқым тоз-тоз болып тарыдай шашылмасыншы,
бәрімізді ... ... ... бесігінде тербете берші деп ... ... елді ... атақ алу, абыройға кенелу үшін емес,
ұрпағым, елім болашақта жетім болмасын, ... ... ... ... ... Жер ... Отансыз ұлттар қаншама?! Оларды жер-жеоде дәл
біздің еліміздегідей бауырына басып, жақсылық жасап отыр деп тағы ... ... ... ... тоңып, қаһарына ұшырап отырғандары
қаншам?! Біздің де ұрпағымыз біреудің қас-қабағына қарап ... ... ... ... ... қалған асыл мұраны сақтап,
ақылды ... ... – мүлт ... ... болу ...... ... жырларын оқысаңыз адамгершілік қасиетіңіз
айқындалып, ұлтқа, ... ... ... тереңдей түседі. Ақын тек
онымен шектеліп қалмастан, күллі ... ... ... ... ... тиетін соғыс атты зобалаңды жеріне жете сынап, барынша
бейбітшілікке үндейді. Адамнан ... да ... ... ынтығумен
қарап, оны аяалау, қадірлеу адамдардың міндеті деп ... ... ой ... Құл – ... ... ... діни – фиософиялық ойлары
Кеудеме кірдім...
Керемет екен қараңғы.
Қараңғыға еніп
Қашырып аулақ харамды...
Жүрегіме ендім
Ақ айдын екен ... ... ... ...... қуын таранды ....
Адам баласы тұтастай бір бүтін тұлға болғанымен әрбір мүшенің атқаратын
қызметтері әр түрлі. Адамның ... ... оған ... ... сол ... ... ... дәрежеде танып оған жақындай түсуі немес оны
жоққа шығарып, өзінше дәлелдеудің бәрі де көкірек бөліміндегі жүректің ... ... ояу, ... таза ... ... ... балама сипаттар
беріліп, хакім Абайдың “Жүректің көзі ашылса хақтың түсер сәулесі”, ал ... ... ... оның ... ... қуысына кеуде деген
жалпылама атау бере отырып, сол кеудесіне ... яғни оны ... ... де, кереметтей қараңғылыққа тап болады, тіпті сол жерден өзін
жоғалтып, қараңғы қараңғлыққа ... ... ... Ол ... ... ... оған нанбаған надандығым деп есептейді. Құл-Керім
ендігі жүрегінің дүрсілін тыңдайды, жүрегіне кіреді, ол ... ақ ... ... аппақ нұрға шомылады. Ол – иман, имани – нұр, әу баста
хақтың өзін зікір ету үшін пәк деп ... ... ... ... ... қуға ... сол аппақ қу жүректегі имани нұрдан ляззат ... Бір ... ... адам ... ... сол иман еді, жаным
иманның мекені, жүрегімнен ... ... деп ...... ... бақ ... өзгерді
Жалғаннан тәтті
Жарықтың барын көз көрді
Ділімді сүйдім
Ділімді қара көн еткен
Тілімді тыйдым
Көгендеп көзсіз ... ... ... ... ... ... иманға ұйыған жаны,
жәннатта жүргендей ғажайып бір қайталанбас күй кешіп, мынау ... ... ... ... ... жылтырақ алдамшы. Пенделік таныммен аңсап,
армандап жүрген қызық рақаттың, бәрі-бәрі имани ляззаттың садағасы ... ... ... жарық жолға жетелейді.
Иманнан нәр еміп, қуат алған жан дүниесіне деген ... ... ... сүйе ... ... білу ... екендігін аңдатады. Ал осы
жан дүниені кілететін, оны қарайтып қараңғылыққа ...... ... ... ... сайын адам ділі, ділгірленіп, нұрсызданып, ақырында
қараңғы қапас көрге айналады. ... Хақ ... ... ... ... ... ... істеген қылмыстарының кесірінен тат ... ... ... ... (с.ғ.с.) “пенде күнә істеген шақта
жүрегіне бір қара дақ ... ... ... ... кешірім тілеп,
тәубасына келсе дақ өшіріледі. Басқа бір күнә ... тағы бір ... ... ... қара дақ ... қаптап алады. Хақ Тағаланың айтқан ... ” – ... [40, 18 ... ... ... ... ... тілдің көптеген күнәлардың қайнар
көзі. Мысалы басқалардың ғайбатын айту, ғайбат болса өзінің өлген ... ... ... ... ... ... жасаған күнәсін,
ғайбаттаушыға арқаланып, ғайбаттаушының сауабын ғайбатталушыға беріп, өзі
зиянға ұшыратып, алапат қасіретке душар ететінөте ауыр ... ... ... ... біле бермейтін, өзі елеусіз болғанымен апаратын ... ... ... ... амал ... ... іріп жүру. Құл-Керім
ділді қарайтып, ... ... ... ... ... ... көзсіз сөздерді көгенде деп насихат береді.
Тілімді тыйдым,
Ділімді оқыдым ежіктеп...
АЛЛАдан
Арым алғанын білдім не жүктеп...
Дүние алдында
Қарауға Хаққа қақы ... ... ... ... кеп ....... [41, 113 ... ... ... күшейген Құл-Керім тіліне қатты абайлайды. Діндес
туыстар ара жамандап ғайбат айтудың құлықсыз өте жаман екендігін ... ... : ... ... ... біреулер өлген
туысының етін жеуге құштар ма? Әрине мұны жек ... ... Алла ... ... ... өте мейірімді” (Хужурат сұресі
12 аят) дегенді аятты жан – тәнімен қабылдап, оған лайық амал жасауға ... ... ... ... де жан дүниесіне, діліне үңіліп, рухани
әлемін оқи бастайды.
Ақыл иелерінен ... ... ... ... ... ... сипатымен
адам баласы ерекшеленеді, сол үшін де жер жүзіне қожалық ету мүмкіндігіне
ие болған. Алайда өзге ... ... ... адам ... да ... бар ... ... міндеті мен беретін жауабы
өзгелерден артықша екендігі, саналы адамды ойландыратын ... ... ... ... біз ... ... шариғат үкімдерін) көк пен
жерге, тауларға ұсындық. Олар оны үддесіне алудан бас тартты, одан қорықты.
Оны адам баласы үддесіне ... адам ... тым ... және ... қой ... сүресі 72 аят) дегендей Құл-Керім арына мін болған илаһи жүкті
(аманатты) иманы арқылы ... ... бір, көк пен жер, ... ... ... ... ауыр міндетті мойнына алған адам баласы жалған
дүниенің бес күндік қызығына ... ... ... ... кәперсіз
қалдырған залымдығына опық жеп, Алла алдындағы жалтармас жауапкершілікте
екенін кеш ... ... ... ... болып, қатты тысылады.
Демек пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) – ның “Ұялу иманнан” яғни ұятты иманы бар
адам ғана ... ... ... ... ... ... ... иманы
арқылы Алласын табады.
Құл – Керім Елемес ... діни ... мен ... ... мен ... ... сөз қолданыстардан көрі,
әдеби тілмен әрлеп, астарына діни ақиқатты ... ... ... ойлануға ұмтылдырады. Ақынның әдебиеттегі өзгеше ... ... ... ақын филология ғылымдарының кандидаты Айнұр Әбдірасылқызы
былайша талдайды:
“Әдебиет әлеміне қараңғылық пен жарықтың алмасуынан құралғандай күрделі
де, күрмеулі өзіндік өрнегімен келген Құл – ... ... ... ... ... ... ... паш етерлік жандауа жырларын қамтыған.
Ақын өлеңдерінің ишаралық мәні мол. Болмыс ... ... ... ... бөлімді ақын «алагеуім» атаса, рухани аңсарын берік
бағамдап, көнермес құндылықты көңілге ... ... ... ...... атпен біріктірілген. «жетінші аспанға дәрғаһын іздеп
Алланың, Көктерді көктеп, ... ... ... ақынның «Жарықтағы»
жырлары мінажат мәнді тұтас бір цикл ... ... қия ... ... ... иман құя ... сіңірейін өзіме! – Деп, алқына, аптыға мінәжат бастайды
ақын.
Бірден аңғарылатыны – автор эмоциялық бояуы ... ... ... ... ... ала ... әрі ... өлең жолдары арқылы
сезімдік тербелістерді ... ... ... ақындар тәрізді «төмендердің
төменінде» тұрып, тылсым да жырақ Жаратушыға жалбарына үн қату Құл – ... тән ... Оның ... өзі ... ерік ... ... молдығымен ерекшеленеді. Бұл – сопылардың парасатты
көнбістігінен де өзгерек, махаббат пен ... ... ... ... Бұл – ... ... өтіп ... аңсаулы әлемі - Жетінші
аспанында жүрген ақынның арылған, сергек, қуатты санасының бір сәттік әрі
болжаусыз ... ... ... ... шуақ бер?
Шуақтанайын!
Қараңғыларды қана ішіп,
Суаттанайын ....
Ғасырларыма жаңа ұшып,
Ту-у аттанайын .....
.... Әмин!
Мінәжаттың жоғары ... жанр ... ... ... ... ... назарына алынып отырған ақын туындыларынан
байқалады. ... ең ... ... ие ... ... ... ... үздік лексиканың таңдалуы, құрылымда да қарабайырлыққа
жол берілмеуі Құл – Керім жырларының деңгейін ... ... ... Өлең ... ... ... тармақтардан гөрі мағыналық
тармақтарға басымдық беруге бейім. Негізге ... ... 7 ... ... болғандықтан, өлең тармақтарының ырғақтық өзгерісі көзбен қабылдауда
ғана аңғарылады:
Сан шүкір,
Алла,
Ақ нүрым!
Жыр етіп жырдың жекейін,
Кетіріп жанның дақ-кірін,
Құзырыңа құлдық етейін!
Қабыл ал,
Самғап жетейін!
Әмин! [42, 6 ... ... ... ... ... ... және ... айырлып, жұрнағы жоқ болуға аз-ақ қалған, салты мен ... мен ... ... ... мәңгүрттік жайлаған дүбәраларға іші
ашыған Құл – ... ... ... ... оған мұң ... ... кісі ... бұл дүниенің “тозақ” таптық
Кісінің кісіменен ісі қалмай
Сопының соқыр әнін созақ таптық
Хакім Абай “Амантуды оқымаған кісі ... ... биһи ... ... деп өз ... халқының Аллаһ бар екеніне сенеміз, Аллаға сенбес
кісі бола ма? – деп ... ... сол ... ... ... екі ... ешнәрсе қалдырмай жазылған, ғаламды және адамды не
үшін жаратқан. ... ... ... ... сеніп, қандай ғибадат
жасайтындығын, нені істеу, нені істемеу керектігін, ненің ... ... ... ... бұл жалғанда қалай өмір сүрудің жолын ашық көрсеткен
үкімдерді, яғни кітапқа (Құранға) көңіл ... ... ... ... Енді ... ... дәуіріндегі халыққа зар болдық, сол заманда
Аллаһқа сенбеймін ... адам ... ... ... ... ата-баба дінінен адасып, жат ниетті секталардың соңынан кетсе, ал
кейбіреулері ... ... ... ... ... ... білместен
ақ, біздің дініміз арабтардан келген Ислам діні ... ... дін ... жүр. Ал ... ... ... деп ... енді
біреулері қабірлерді аралап, аруаққа сыйынып, “Ақжол” – да жүрміз деп
айқайлап, өз ... ғана ... енді ғана есін ... келе ... халықты адастырып, сол арқылы кәсіп қылып жүргендер қаншама. Осындай
сорақылықтар жайлаған қоғамға куә болған Құл-Керім амантуды ... ... кісі ... барады деп ... Міне ... ... ... ... ... қасиетімізді сақтай
алмай, хайуаннан бетер халге ... ... және ... ... ... әр түрлі опаттар мен қастандықтар қасіретін тартып, ... ... ... Яғни тура дінде болмағандар екі дүниенің
азабына ұшырайды, деген шариғат үкіміндегі Аллаһтың қаһарына ... ... осы ... ... ақ ... ... тата бастадық деп
ескерту жасап, әркімнің өз бетінше ... ... ел ... ... бауырмашылық жасап, адасқандарды жөнге салатын ешкім болмай, балапан
басына ... ... ... бассыз, баусыз кетіп бара жатқан, ... ... ... ... ... қанша дейтін опасыздық дерті ... ... ... ... ... ... жолын білмей,
шынайы білімнен, дамыған техникадан үркетін сыңаржақтылы сеніммен аруақшыл
бұт - белестердің ... ... ... ... ... үшін бұл ... мәңгі мекен
Ал Бақи шын өлудің шегі шексіз ......
Құраның ескі ертегі – әңгіме екен
Боп тындық міне ... тегі ... ... ақыл ... ... ... жер қой ... заман туды
Қазақтың ғибратылы баласы кем
Заманың қандай нұрлы еді амантулы
Ауыз жүзінде жалған дүние дегенмен мәңгі өмір ... ... ... ... ... ... ... Ақыреті үшін азық
жинауды мүлдем естен шығарып, бұл дүниелік кісілік қарым-қатынастың ... ... ... ... Не ... да ... қызығыңды бұл
дүниеден көріп қал, бақи дүниені кім көріпті деген топастыққа шырмалған пәс
пенделер тобырынан аяқ алып жүре алмайсың. О ... үшін ... та ... ... ... оған ... уәж ... жоққа шығарғысы келеді. Ашығырақ
айтқанда баянсыз жалған дүниені мәңгілік деп ... ... ... ... ... ... орны ... қасірет.
Ал Құранды Мұхаммед (с.ғ.с.) өзі жазып алған, бұрынғылардың ертегісі, аңыз
– әңгіме деп қарайтындар пайғамбар ... хақ дін ... ... ... көзі ... ... ... ұстанған дінінен
ауытқымаймыз деген мүшіріктердің көзқарасы еді. Міне осындай көзқарасты
бүгінгі шығыстанушыларда қолдап, ... ... ... бет-перде
етеді. Қысқасы мүшіріктердің сандырақ сарынын қайталаған азғындар, ... ... ... ... ... ... мен жаратылысына
сай келген хақ дінді екіленбестен қабылдаған, ... ... ... ... Абайдың ақиқат жолы туралы Бекболат Тілеухан былай деп ... ... ... 45-ші ... Абай жазады: “Құдай Тағала
уәтәбәрәканың барлығының үлкен дәлелі – неше мың ... ... ... ... сөйлесе де, бәрі де бір үлкен Құдай бар деп келгендігі уә һәм неше
мың түрлі ... бәрі де ... ... ... ... ... яғни,
қандай дін, қандай сенім, қандай идеал болсада оның негізінде ... ... ... бары ... Олай болмаса ол адам баласын іңкәр
етіп ... ... ... адам ... ... жүгінбесі, оны
ұстанбасы белгілі. ... ... ... ... сол ақиқат
тұнығынан бастау алған Абайға ... ... ...... ... ... да Құран сөзіне бір үтір, бір әріпті өзгертуден Аллаһ
бізді тыйды. ... ... ... бір аты – Аллаһ, бұған қарсы қаруласқанша мұны ұғып, ғаділетпен
тәптештеуге керек. Мұндай пиғылдардан күпір (діннен ... ... ... (38
сөз) дейді бұл жөнінде Абай. Сосын “Алла Тағала өзі хақиқат жолы ... ешбір
сипатқа мұқтаж емес, ... ... ... ... (айырып анықтап)
танымаққа керек”, - деп жазады дана [43, 52 б.].
Бұл күнде Аллаһты Абайша ... ... ... ... ... ... өртеніп, жаны күйетін данышпандар кемде-кем. Абайдаай ... ... ... өзін ... тани ... ... яғни ... деңгейінде
Аллаһты тани алмай, аруақшыл болдық. Оның діни ... ... ... ... ... қара ... мағынасын түсінгенді былай
қойып, қолданған тілінің өзін жат ... ... ... өз ... ... Абай деп ... Ибраһимді Абайламай ... ... ... тек қана оның ... ... заманындағы қазақтар оны ашындырған надан бола ... да, ... ... ... көш ... ... мен харамды айырған, “доңыз” деп
айтудың өзін ар санаған, жиып айтқанда мұсылмандық ... ... ... ... ... ... ... ескіліктің сарқыны деп, дәстүр
ретінде қарап, өз ұлтын топас, надан санап, ана тілінде сөйлеуді ар ... ... ... ... санайтын, ит пен мысықты әке-шешесінен ... ауыз ... ... тамақтанып, бірге жататын, доңыз етін сілекейі
шұбырып, емге жейтін, өзі білмейтін, ... ... ... айналдық деп налып, біз сіздің заманыңызға ең ... ... ... сенімі терең халқы бар, ұлттық қасиетін жоймаған, сол ... ... зар ... ... ... хакім Абайға шерін төгеді, онымен
үндеседі.
Ісімен хактың
Тіреусіз тұрған шатырдың
Үстінен құлап ...
Астына ... ... ... бұл ... тегі топырақ,
Рухым ұшып
Топырақ болам ақыр күн
Өлеңнің алғашқы екі жолы діннен едәуір хабары ... ... ... тамырын ұстатпайды. Бірінші жолы Аллаһтың аспанды жаратқанын, ... ... ... ... қарап, Аллаһтың шексіз құдірет иесі
екенін тануға ... ... ... ... ... – мен ... ... – ның
жәннат ішінде өмір кешіргенін, алайда Аллаһтың шектеген немесе ... ... ... ... ... ... ... жәннат ішінде
абирлары ашылып, Аллаһтың қаһарына ұшырап, белгілі мерзімге дейін осында
бір-біріңе өш ... ... өмір ... деп ... Адам, Хауа Ана,
Ібіліс барлығы жерге қуаланды болғанын, ... неше ... ... адам ... жаратылыс тегі топырақ. Ол бұлтартпас шындық екенін
бүгінгі ... ... ... Адам ... тіршілік ғұмыры түгеген күні
топыраққа көміледі, яғни әуелдегі жаратылыс тегімен ... деп ... ... ... ... ... ... туады
Қараңғы жарықты жұтады [41, 145 б.].
Қараңғы – надандық, имансыздық, дінсіздік, ол жарықты күндейді. Жарық –
иман, шынайы дін оны ... ... ... ... ... жоқ ... ... етеді. Қараңғы – жамандық, жарық – ... ... жол ... ... ... ... – жалған, жарық –
шындық, жалған шындыққа сенбейді. Қараңғы – жауыздық, жарық – ... ... ... ... ... егіз ұғым. Бірінсіз-
бірі болмақ емес. Жарықты танымаған, қараңғыны танымақ емес, ... ... ... ... Қараңғы кеш күндізді қуған, қараңғы түн
жарық күнді ұтқан, қараңғы түн ... ... ... ... жарықты,
жарықсыз қараңғыны парықтау мүмкін емес. Дәл сол ... бұл ... ... ... пенде жарық сияқты. Имансыз, дінсіз ... ... ... ... деп ... Бұл ... өзі де ... түнніңбір
тәулікті құрағаны сияқты қараңғы мен ... ... ... ... ... ... Негізгі мәселе қараңғылықтың қапасында
қалмай жарықтың нұрына бөлену, бір сөзбен айтқанда мұсылман болып өмір ... ... тас ... ... ... ... ... қарық болып
Осы бірақ шумақ өлеңнің астарында жасырынып жатқан ақиқаттың айнасы
оқырманы терең толғанып, жан-жақтылы ... ... ... де рухани
нұрсыз дүние тас қараңғы. Бір қызығы көкірек көзі ашылмаған, яғни ... ... үшін ... ... ештеңе жоқ. Олардың көкірегі қараңғы
болған себепті, дүние қараңғылығынан рахат табады немесе жарықтың не ... ... ... де нәпсінің қалауына құрбан болып, шайтанның билеуінде
кетеді. Мұсылманшылдық қағида бойынша ер – ... ... ... тиісті
болған ұятты жерлерін мейлінше ашық – шашық ... оның өзін ... ... ... ... шариғат талаптарына сай киініп, шынайы
мұсылманшылдық жолда жүргендерді, салт – ... ... ... ... адасқандар деп сөгетінін қайтесің. Міне осындай
надандар өздерінің кім ... ... ... ұлттық салт – дәстүр,
ғұрып – әдеттен, мүлдем бейхабарлығын айғақтайды. Бейне Хакім ... ... ... ит деп ... ... ата – ... қалай киінгені туралы мына тарихи дерекке
жүгінелік : “1915 жылдың өзінде ... Гр. ... ... ... ... ... жібек көйлек, барқыт камзол, жібек көк бешпент
киіп, оның сыртынан парша шапан жамылғанын тәптіштепжазған ... ... ... ... ... де ... Олар алғашқы жылы
сәукеле тақса, күнделікті өмірде желек киген. Ал бірнеше балалы ... ... ... оның үстінен шылауыш тартқан. Қысқасы айтқанда қазақта
әйел киімдерін қыз киімдері, келіншек киімдері, орта ... ... ... ... ... деп төрт топқа жіктеп тіккенін көреміз. Бұл да
қазақ қыз-келіншектерінің өз ... ... ... ... көрсетеді.
Демек ата-бабаларымыз әйел затына арналған киімдерді жасауда дініміздің
талаптарын басты негізге алған. Дене ... ... ... адамның құнын
арттыратынын ата-бабаларымыз жақсы білген” [44, 384 ... ... ... мәні ... ... ... ... бөлуде
................................................
Нұрлануы абзал, өмірдегі әрбір қадамның
Өлімге асығу, көңілін бұзар наданның
Естіген әрбір адамның ... дір ... ... атты ащы ... ... мәні етіп ... Мағжан Жұмабаетың адам баласы шешусіз жұмбақ, оның тіршілікте
шешуі жоқ, шешуі тек қана өлім [45, 17 б.]. ... ... ... сол
жұмбақтың шешуін табуға немесе өмірдің мәніне жетуге асықтырады. ... ... ... ... ... ... ... көңіл
бөлу. Көңіл бөлудік деген не ол? Әуелі Құдайды шынайы тану, танымына қарай
оған күдіксіз сену және оның ... ... ... ... ... ... жасау, тиған жамандықтардан тыйылу. Әне солай болғанда ғана ... ... оны оң ... ... өлімді жат санамайсың. Егерде
нақтылы адамдық қасиетің мұсылмандық сипатың бойыңда ... ... Өлім ... ... жоқ болу ... ... қайта Аллаһқа
жақындататын жол деп түсіндіреді.
Адам баласы қаншалық өмір сүріп, қандай деңгейде тұрмыс кешіреді, мейлі
қалай болса да оның ... ... ... ... ... ... ... өмір кешірмесінен, ең қысқасы алған тынысына дейін Аллаһ
алдында жауап береді. Сол үшін де адам ... ... ... ... жүктелген. Сол міндеттерді атқарумен бірге, өз ... ... ... ... ... болып, әрбір сөйлеген сөзі,
аттаған қадамына дейін абайлап, мүмкіндігінше өмірін нұрландырғаны абзал.
Яғни бұл ... әр ... өзі үшін ... ... ... ... танымаған, сенімінде селкеу бар дүбаралар немесе
Жаратушысымен жұмысы болмай ғапылет ... ... ... қызықтың,
рақаттың бәрі бұл дүниеде “Ертеңгі жейтін ... ... ... ... ... ... жан таласып, өлімді еске алғысы келмейді. Тіпті
есіне салсаң көзі шарасынан шығып, естігісі ... ... ... ... Аллаһтың алдына барып есеп беремін ау деп ... ... ... ... көз ... ... туыс-туған, жора-
жолдастарынан айырылып қаламын деп осы дүниедегі ... ... ... ... ... ... ... оқығаныңызда өлім де қорқынышты
жағдай емес ау ... ... ойға ... ... пенделіктен тазарып, жүрегі нұрлана түскен Құл-Керім
бейне бағзы заманындағы әулиелік ... ... ... ... күін ... ... Ұлы ... дидарын көруге зарығады.
Жетінші аспанға, Аллаһтың іздеп жамалын
Ақылмен самғап, ... ... ... ... болса екен тағдырым –
Ындыныды оқып, жатырында жазған анамның?!
Бірақ ... өлең ... ... ... талдау жасайтын болсақ,
бір кітап көлеміне сыймайтыны даусыз. Әйтсе де негізгі ... ... шолу ... көрелік. Құл-Керімнің “Жетінші аспанға, Аллаһтың
іздеп жамалын” – деуі Аллаһқа тұрақты бір мекен ... деп ... ... мұсылман баласы шүбәсіз ... ... ...... ең ... әрі ... ... ақылмен тұспалдауға
келмейтін миғраж оқиғасы. Бұл жөнінде Құранда ... ... ... ... біз құт- ... ... ... Ақсаға өз құлын ... ... Алла – ... пәк. Бұл оған ... ... үшін еді. ... Алла ... естіп, көріп тұрады.” (Исра
сүресі 1 аят) деп ... Ал ... ... – ның өзі ... хадитерінің бірінде “Бір күні түнде ұйқылы-ояу отыр едім, екеуі
(періште) келіп жүр деп ... ... ... бір ... ... да
кеңірдегімнен бастап, құосағына дейін ... ... ... ... ... ... ... ішкі-құрылысымды жуды да, көкірегіме
кіршіксіз иман мен хикмет орнатып, құрсағымды қайтіп тігіп ... ... ... ... ... ... ақ түсті пырақ атты көлікке мініп, мешіт
Харамнан мешіт Ақсаға ... сол ... ... ғ.с. ... аспан
әлеміне көтеріліп, аспанның бірінші қабаытынан Адам ғ.с. – ды, онан жоғары
қабаттарынан Иса, Ыдырыс, Мұса, Ибраһим ... ... ... ... өтіп ... ... (шектелген белгілеме) – ға барғанда
Жәбірейіл періштенің өңі қу шүперектей бозарып, мұнан ары қарай мен ... бара бер деп ... ... қояды. Пайғамбар (с.ғ.с.) жалғасты
жүріп Аллаһтың ... ... ... бес ... намазды сол кезде парыз
болғанын ..... ” айтады.
Демек ... ... ... ... ... (с.ғ.с.)
Аллаһтың алдына барып кездескен жері жеті қабат ... ар ... өзі сол ... ... болғанына шексіз шүкірлік ... ... ... ... ... ... отырып, бұрынғы
үмметтерге нәсіп болмаған Мұхаммед ... – ның ... ... ... бес ... ... маңызын жете түсініп, намаз арқылы Аллаһтың
жамалын іздейді. Өзінің бар болмысын ... ... жан ... ... бейне өлеңіндегі “Ақылмен самғап .... жайнамазымда жанамын .....”
дегеніндей.
Құл-Керім Аллаһты танып, құлшылық етіп жүрмін, сондықтан сөзсіз бақытты
боламын ... ... ... ... ... да ... күллі
жаратылыстың тағдыры алдын-ала Аллаһтың жанындағы ... ... Ал адам ... ана ... ... оның ... ... бай-кедей және ырыздығын, жәннаты немесе тозақы
болатындығы жазылатындығын Құранда “” деп баяндайды. Сол ... ... жоқ ... ... ... оңды ... екен деп ... Әне бұл Аллаһтан үміт үзбейтін шынайы иманды ... ... ... Қожа ... ... жер ... ... тақуалыққа
ұмтылғанындай.
Адам һәм адам баласы
Аллаһты сүйсе жарапты
Жын менен адам баласын
Сүюге ол өзін ... ... ... ... ... ... ... ма? Өңді-
келбетті болғандар ма? Әлде бай-патша болғандар ма? Немесе шешен-шежірелер
ме? Айта берсек адамдар неше түрлі ... мен ... ... ... ең ... Аллаһты сүйгені. Аллаһты сүю жай ғана іс емес. Аллаһты
өз днңгейінде тану, оған шүбәсіз имсн келтіру, оның міндет ... ... ... ... ... ... нығметтеріне шүкір етіп,
ауыртпалық қиыншылықтарына саьыр ету сынды мұсылмандық сипатта өмір сүріп,
соңғы ... ... ... ... сүю болып табылады. Аллаһтың адам
баласын жаратудағы мақсаты да сол ... ... ... үшін. Демек
құлшылық ету дегеніміз Аллаһты сүю болып ... ... ... ... мен ... тек ... ... ету үшін ғана жараттым” (Зарият
сүресі 56 аят) деп баяндағанындай.
Сондықтан адам ... ... ... тұрып, оның жолында мал-жанынан,
дүние-мүлкінен, уақытынан срап етпейінше, жасаған барлық дүниеауи тіршілігі
Алла алдында еш бір құны жоқ, ... ... ... ... ... адам ... мақсаты Аллаһтың мақсатын жүзеге асыру
үшін ... ... ... сүйген болып саналмақ емес. Әне жындарда дәл
солай. Олардың да адам сияқты ... және ... ... ... нұр ... ... жарап мың күнге
Аллаһты сүйген жүрекпен
Ададмды сүймеу мүмкін бе?
Адамды сүйгем ... ... ... мың күнге
Адамды сүйген жүрекпен
Халқыңды сүймеу мүмкін бе? [39, 117 б.].
Аллаһты сүю, оның қаһарынан қорқып, азабынан ... ... ... ... ... ... деген махаббатынан әлде қайда жоғары.
Аллаһтың бізді адам қылып жаратқанына, берген ... ... ... ... оның шексіз қамқор, ерекше мейірім сипатына тәнті ... ... ... ... ... ... болу оны сүю. Қандай бақыт әрбір
тынысың нұр өпкен емей немене, әр ... ... мың ... ... мағыналы.
Әрбір жаратылыстың пайда болуы Аллаһтың оны жаратуынан бастау алады.
Алла басталуы және ақыры жоқ ... ... ... әрі ... ... Патша демекші ол адамдардың патшасы сяиқты емес, теңдессіз
үстемдік иесі. Сонымен ... ... ... ... Міне ... күрделі
сипаттарға ие ұлы Аллаһты көрмей тұрып тану ... ... ... оған ... ... ... ... жалпы жаратылыстың бір бөлшегі
ғана болған адамзатты сүю қиын ... па? Деп ой ... ... жүру үшін адамдардан алыстау, басқалармен қарым-қатынасты
үзіп, оқшауланып өмір сүру ... ... бәрі ... ... ... ұшқары ойлардан азат етуге тырысады. Яғни хакім Абайдың “Адамзаттың
бәрін сүй баурырым деп” ... ... ... ... ... түсіндіреді.
Ал бүкіл адамдарды сүйе білген дархан жүрек, дала ... ... ... халқын сүйе білмейді деу күлкілі іс.
Құл – Керім осылай жалпылықтан жалқылыққа ойысуды түсіндіре отырып, ... өз ... сүйе біл. ... өзгені жаман көретін, өзімшіл болма,
пейіліңді кеңге салып, көзаяңды аш. Ашығырақ ... ... ... сүймей
тұрып, халқымды сүйемін, адамзаттың қамын ... ... ... ... деу құрғақ айқай байбалам деп ... Әрі ... ... сақтандырып, бар нәрсені қамтып, түбегейлі түсінікте болу ... бол деп ...... Елемес шығармашылығындағы діни тақырыптағы жырлар Аллаһты -
ақиқат, хақ, Исламды - шындық тура жол, ...... нұр, ... деп, ...... ... адасушылық түнекке теңеп, салыстырмалы
түрде жырлағанын, сонымен қатар, өлім – деген мәңгі жоқ болу ... ... ... ... ... деп оң қырынан түсінген. “Аллаһтың іздеп
жамалын” деген сияқты ... ... ... ... ... өлеңдер жазып, Аллаһқа деген жүрегін жайып салу арқылы белгілі
дәрежеде рухани биіктікке көтеріледі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу жұмысымызда ... ... пен Құл – ... ... діни ... ... ... талдап ашып
көрсетуге тырыстық.
Адам баласының жаратылысында бірге болған діннің ... Адам ... ... ... жалғасып келе жатқан, әрі қияметке дейін
жалғасатынын тілге тиек ... Осы ... ... ... құлшылықтары мен ... ... ... ... ... даласына келген хақ дін Исламды көктен
сұрағаны жерден табылғандай қуана қабылдаған. Тілі ... ... ... ... қасиеті мығым халқымыздың хақ дінді жырлап ұрпақтан-
ұрпаққа жеткізген. Әрі ұлтымыздың дін, ... ... ... ... аты ... мәшһүр ірі тұлғалардың болғанын дәйекті дәлелдермен
көрсеттік.
Екі ақынның шығармаларын талдамас бұрын, есімдеріндегі ... азан ... ... ... ... талаптарына сай өздерінің
өзгеріс жасағанындығын айта кетуіміз, олардың ... ... ... ... ... ... аңғартады.
Дипломдық жұмысымызды екі тарауға бөліп, бірінші ... ... ... ... ... ... ... бөлімінде ақынның
діни талаптарға сәйкес келетін өлеңдерін талдадық.
М.Мақатаевтың поэзия махаббатан басталып, парасаттылыққа ... екі ... ... ... ... ... ... Отанға, ата-нанға, жарына т.б. арналып ... ... ... ары ... ... адалдықты, шындықты әспеттеп,
арамдықты, ... ... ... ... іздеп адамзаттың
бақытын заманның бейбітшілігін армандайды. Танымы дұрыс, ... ... тас ... ақындар іздегенін хақ дін Исламнан табады.
Екі ақынның шығармаларындағы діни көзқарастары, құдайдың бар екені рас,
пайғамбардың үмметі, мұсылманның баласымыз деп, аузында ғана ... ... ... ... ... ... ... шетсіз-шексіз, ақиқат
шындығын пйымдауға дәрмені жетпейтін қайсыбіреулердің тілінің ... ... ... біз ... көлеңкесіне қарап танитын пенднміз
дегеніндей, ақынның шығармалары бүкіл жаратылыстың ғажайып ... өз ... ... ... ... ... осы бір құбылыстың сырына
терең бойлап сол арқылы Құдіретті күшті тануға жетелеп, оның Алла ... мен ... ... ... адамзатты аяусыз азғындыққа ұшыратқан
атеистік идеяның тамырына балта ... ... ... ... ... діни ... талдау барысында жоғарыда айтқанымыздай мінәжат жырларын жазып
дін Исламды жырлау атам заманнан ... ... ... ... ... ... ақиқат.
Ал кешегі қылышынан қан тамған құдайсыздықты дәріптеген Кеңес үкіметі
кезеңінде осы үрдісті жалғастырған ... ... ... ... өлеңдерін оқығанда ғана Мұқағалида Исламды жырлаған екен ия дегеннен
ары аса алмай ... ... ... ... ... ... мен
телегей жырларын шараптың буынан деп шатасып жүр.
М.Мақатаевтың Аллаһқа деген таным-сенімдері мен дінге қатысты ойларын
шариғат үкім, ... ... ... кеңінен тоқталдық.
Дәлеліміз дәйектірек болу үшін М.Мақатаевтың діни ... ... ... ... өз қағидасы бойынша оқи білгендігін мына дерек бойынша
куә боламыз:”Жаздың бір күні ... үйге ... ... аға бар ... ... ... ... жеңді, тор көз жейде көрген, зор денелі
Мұқағали аға келді. Мұқағали аға ... ... ... ... ... айтты. Дастарқан басына отырған соң әкем Құран оқып бата ... ... ... соң Мұқағали аға әкеме қарап: “Аға, менде құран оқысам
бола ма?” – деді. “Білсең оқы, сауабы ... – деді ... ... аға ... ... ... Әкем ... изеп, риза болып ... ... ... ... ... арапшадан қазақшаға аударып, 10 қалың
дәптерге жазып ... діни ... адам еді. ... ... ... ... риза ... “Мұқағали Құранды қайдан үйреніп жүр, Тәжуид қағидасына
келтіріп, өте сауатты оқыды, бұл жігіттің көкірегінде діт бар” – ... ... 42 ... қазіргі таңда діни тақырыпта қалам тербеп, тереңнен зерттеу жасап,
кеңінен ізденіс ... ... ... ... илаһи жырлары өзіндік
мәні, өзгеше бояуымен әдебиетіміздің діни ... ... бір ... ... ... ... ашып ... екінші тарауында Құл-Керім Елеместің шығармалары екі
бөлімге бөлініп талданды. Алғашқы бөлімде ... ... ... ... батқан қатігез зұлымдығын, соның кесірінен жер бетін
қанмен ... ... ... ... ... ... ... өздерін қоймай өзге тіршілік иелерін аяусыз ойрандап, тіршіліктің
тұрағы болған жер шарына аса зор қауіп төндіргенін ашып көрсетіп, ... ... жан ... ... ... жете ... ... аңсап келген ақын
Отанға деген махаббатын жасыра алмай ... ... ... енді ... деп жыр ... ... салт-дәстүріміздің салы суға кетіп, дін
нашарлап, тіл шұбарлған батысқа ессіз еліктеген, осы бір ... ... ... ұғымды, адамгершілік қасиетінен айырылып, бассыз-баусыз
кеткен азғындардың көшеде жалаңаштанып ... ... ... ... сату
деген түсініктерін отты өлеңдермен осқылайды. ... ... ... ... ұлтжанды, отансүйгіштікке, ізгілікке жетелейді.
Екінші тараудың екінші бөлімінде ақынның діни ... ... ... беталысы астарланған жырлары әр қырынан талданып, Құран, Хадис және
Шариғат үкімдерімен салыстыра талдау жасалды. Ақын иманды, Исламды ... ... ... дүбәралықты қараңғы түнек, адасушылық ... ... дір ... өлім атты ащщы ... оң ... өлу деген мүлдем жоқ болу емес, иманды құлдың Аллаһқа жақындай
түсуі. Ал дінсіз надандардың көңілін ... ... деп ... ... жолы ... тектеп, пендешілік пәс қылықтардан барынша
тазарып, тақуалыққа ұмтылуға жетелейді. Сондықтан да Аллаһтың іздеп жамалын
сияқты ... ... ... ... ... сөз ... ... нақтылы Шариғат
дәлелдерімен айтылатын діни уағыздар немесе діни ... ... ... сөздермен көрініс тауып, діни ... ... ... ... кең ойлануға, Исламға жетелейді.
Қорытып айтқанда М.Мақатаев пен Құл-Керім Елеместің шығармаларындағы
діни көзқарастары ата-баба ... хақ дін ... ... ... ... дін өкілдерімен де бейбіт ... ... ... мен жат ... ... ара жігін ажырата біліп, ат төбеліндей аз
ғана ... ... ... бола, Ислам дініне үрке қарамайық
дегенді ұғындырады. Заманның талабы, қоғамның ... ... ... бақытын көздеген, әлемдік деңгейде ой көтергендігін аңғарамыз.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Мұқағали Мақатаев. Қаздар қайтып ... (жыр ...... ... 1988. - 256 ... Абай ... Абай өлеңдері – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 1982. – 520 ... ... ... ... өлеңдері. – Алматы: Дәуір, 2002. - 317 б.
4. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының ... ... ... – филологиялық
зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1995. - 378 б.
5. Шейх Әбсаттар Қажы ... ... ... мен ... ... Атамұра, 2008. - 488 б.
6. Аңызға айналған адам. М.Мақатаев туралы естеліктер – Үрімжі: ҚХР ШУАР,
1999. - 215 ... ... ... егіз бе ... М.Мақатаев туралы естеліктер. – Құлжа: ҚХР
ШУАР, 2004. - 430 б.
8. Мұхитдин Исаұлы. Қайрат Жолдыбайұлы. Ислам ғылымхалы. – ... ... мен ... ... қоры, 2008. -520 б.
9. Мұқағали Мақатаев. Аққудың қанатына жазылған жыр. – Бейжің: ... 2004. - 196 ... ... ... ... ... сыр сұхбат // Аңыз адам. -№ 3, 2011.
11. Алау ... ... ...... ... мәдениеті мен білімін
қолдау қоры 2011. – 248 б.
12. Батыржан ... ... діни ... – Алматы: Хикмет, 2008. -
384 б.
13. Шерхан Мұртаза. Мұқағали ақын ... ... жауы ... // ... ... 1, 2010. 45-47 ... ... Мақатаев. Өмір өзен. – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 1998. - 285 б.
15. Мұқағали Мақатаев. Қош махаббат (жыр ...... ... 1986. ... б.
16. Мұқағали Мақатаев. Аманат (жыр жинағы) – Алматы: Атамұра, 2002. -344 б.
17. Мұқағали Мақатаев. Жылап қайттім өмірдің базарынан (жыр ... ... ҚХР ... 1997. -183 б.
18. Мұқағали Мақатаев. Шолпан (жыр ...... ... 1984. -277 б.
19. Мұқағали Мақатаев. Жүрек арызы (жыр жинағы) – Алматы: Қазақпарат, 2011.
-296 б.
20. Құл – Керім Елемес. Екі ғасырдың екі ... ... ... ... ...... Сарыжайлау, 2010.-312 б.
21. Шейх Әбсаттар Қажы Дербісәлі. Дін және Отан. – Алматы: Ислам мәдениеті
мен білімін қолдау ... 2011. -28 ... ... ... Ұлы ... ... ... // Мұқағали. -№ 2,
2010.
23. Осман Нұри Топбаш. Өркениет шыңындағы жәуһарлар. – Алматы: Хикмет,
2010.-496 б.
24. ... ... Бес ... және ... ...... 2009. -1118 б.
25. Смайыл Сейітбеков. Иман негіздері. – Алматы: Көкжиек, 2011. -376 б.
26. Жұлдыз Мақатаев. Мұқағали туралы сыр сұхбат // Аңыз ... -№ 3, ... ... ... ... ... жыр ... Мұқағалитану
бастауы – Алматы: Сарыжайлау, 2010.-321 б.
28. Нұрлан Оразалин. Құдірет жырдың құндағы // ... -№ 6, ... ... ... ... ілімі. – Алматы: Нұрмүбәрак, 2010. -300 б.
30. Шабан Дөген. Мұсылман білім өнжиллери ансиклопедиясы. – Стамбул: 1987.
-572 б.
31. Ғазез Ақытұлы. ... ... ... ...... Тоғанай Т,
2007. -224 б.
32. Ерлан Сыдықов. Тажалды тұншықтырған тұлға // Егемен ... -№ ... -8 ... ... ... Әбу Насыр Әл – Фараби – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 2003-176
б.
34. Құл – Керім Елемес. Ақ ...... ҚХР ... 1988. -182 ... Құл – ... ... Жұлдызды түн (жыр жинағы). – Алматы: Құс жолы,
2002. -212 б.
36. Бекболат ... ... ... ... ... болашағы бұлыңғыр
// Намыс журналы. - № 5, 2010. -18-19 б.
37. Оразақын ... ... ... бір ... сері ... // ... ... 7, маусым 1998. -5-6 б.
38. Абдуссамад Махат. Отыз күн оразанаың уағызы. – Шымкент: Қазығұрт, 2010.
-332 б.
39. Құл – Керім Елемес. ... ... (жыр ...... ... 2002.
-160 б.
40. Айнұр Әбдірасылқызы. Қазақ әдебиетіндегі мінәжат ... // ... ... 5, 2011. -6-7 ... ... ... ... жолы // Намыс. -№ 6, 2010. -24-25 б.
42. Б. ... А. ... ... ... ... ... – Алматы:
Дәуір, 2011.-487 б.
43. Мағжан Жұмабаев. Шолпанның күнәсі (повесть). – Үрімжі: ҚХР ШУАР, 1996.
-356 б.
44. Құл – Керім ... ... ... // ... - № 6, 2005. 34-35 ... Елеусіз Ахметкерімұлы. Ұмытылмайтын сол күндер // Мұқағали. -№ 6,
наурыз 2010. -17-18 б.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын үйретудің жолдары63 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
«М.Мақатаевтың» портреті38 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
«Өзін-өзі тану» пәні: қазіргі жағдайы мен келешегі28 бет
«Өзін-өзі тану» пәнін оқыту әдістемесінің ерекшеліктері19 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Адамдарды тануға ұсынуды жүргізуді тактикалық - криминалистикалық қамтамасыз ету55 бет
Азаматтарды хабар-ошарсыз кетті ден танудан туындайтын жағдайла21 бет
Азаматты хабар – ошарсыз кетті деп тану21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь