Көне түркі жазба ескерткіштері

1. Көне түркі жазба ескерткіштері
2. Табылған аймақтары
3. Қазақстан жерінде
4. Пайдаланылған әдебиеттер:
Ұрпақган-ұрпакқа мұра болған руникалық жазба ескерткіштер (V-VIII іт.) қазақ және өзге түркі халықтарыньщ көне дәуірде мәдени деңгейінің өте жоғары болғандығын дәлелдейтін баға жетпес асыл қазына. Бүкіл әлемге танылған түркі руникалық жазбалары атақгы Егапет перғауындарының қорғандарынан табылған шумер жазуларымен дәуірлес болып келеді.
Ұлттық ғылым тәуелсіздік алған 10 жыл ішінде түркітану бағытында біршама жетістіктерге жетті. Қазақ және өзге де түркі халықтарының этносы мен мемлекетігін, тілі мен графикалық жүйесін (жазбаларын), тарихи-мәдени және этносаяси жағдайын ғылыми түрде жан-жақты әрі жүйелі зерттеу түркі тілдес халықгар үшін, оның келешек ұрпағы үшін құнды қазына болып табылады.
Қазақстан мен Орталық Азия және Онтүстік Сібір жерлерін мекендеген түркі тілдес ру-тайпалар бірігіп, VI ғасырдың, орта шенінде "Түрік кағанаты" деген атпен өз алдына мемлекет қүрғаны тарихтан белгілі. Осы кағанаттың құрамына енген тайпалык, одақтар бір кездерде өз елі мен жерінің бостандығы, тәуелсіздігі үшін алапат қақтығыстар мен жойқын соғыстарды басынан кешті. Тұс-тұстан қаумалаған дұшпандардың шапқыншылығынан қорғанған түркі ру-тайпаларының жорықтары қол бастаған ержүрек, дана іскер басшылардың ерлік істерімен, оған тіреу болар ел бірлігімен жүзеге асты. Ұрпаққа өнеге болар атақты Күлтегін, Тоныкөк, Білге, Бумын кағандар әрі тарихи, әрі әдеби дастан жырлардың кейіпкерлеріне, сомды тұлғаларына айналды. Ардақты есімдерді ел жадында сақтау үшін сол заманның данагөй білімдарлары өркениеттің белгісі болып табылатын түркілік сына жазумен тас бетіне түсірді.
Түркі тайпаларынан қалған бұл ескерткішттер көне дәуірдің қоғамдық-мәдени, әрі әдеби тұрмыс-салт өмірлерінен хабар беретін жәдігер қазына ретінде бүгінгі күні барлық түркі тектес халықгарға ортақ мұраға айналды. Түркінің сар даласының ішкі сырын бойына сіңірген таңбалы тастар қас батырдың ерлігіндей сан ғасырларды аттап, өз заманының шындығы мен қайгы-қасіретін, амал-әрекетін бейнелеп, еш өзгерместен күні бүгінге жетіп отыр.
Болашақ ұрпақка мұра етіп калдырылған көне түркілік жазба ескерткіштер кең байтақ Қазақстанның барлық аймақтарынан табылып, ескерткіштер саны жыл санап өсіп жатыр. Бірак, осы көне көз жәдігерлерге үлкен сезіммен қарап, оның ішкі мазмүны мен сырын ұғыну, қазақ халқы үшін құндылығының қаншалықты екендігін анықтау соңғы жылдары баяулап кеткені белгілі. Осы бағытта М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті жанынан түркі халықтарының ортак, казақ халқының төл мұрасы саналатын руникалық көне түркі жазбаларын зерттейтін, оларды іздестіріп өз ұрпағымен табыс ететін орталық кұру көзделіп отыр. Себебі, университет орналасқан Тараз каласы ежелгі мәдениетті келешек ұрпақпен сабақтастыратын көне қазынаның алтын діңгегі болып табылады.
1. Тараз Энциклопедиясы
2. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9
3. Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.ISBN 9965-32-491-3
4. Н.Базылхан. Көне түрік бітіктастары мен ескеркіштерінің жинағы// «Қазақстан тарихы VIII-XX ғғ түрік тілді деректерде» атты сериясы бойынша. II том. — Алматы: Дайк-пресс, 2005.
5. Ташағыл А. Түркі қағанатындағы адами құндылықтар мен адам құқықтары // Түркі халықтарының тарихи ойы. Тарих-адамзат ақыл-ойының қазынасы: Он томдық.-Астана, 2006. Т.10-369 б.
6. Сартқожа Қ. Орхон мұралары. – Астана: Күлтегін, 2003. – 392 б.
7. Ахмет Ташағыл. Түркі қағанатындағы адами құндылықтар// Тарих – Адамзат ақыл-ойының қазынасы: Он томдық. – Астана: «Фолиант», 2006, Т.10: Түркі халықтарының тарихи ойы. – 369 б.
        
        Көне түркі жазба ескерткіштері
Ұрпақган-ұрпакқа мұра болған руникалық жазба ... (V-VIII ... және өзге ... ... көне ... мәдени деңгейінің өте
жоғары болғандығын дәлелдейтін баға ... асыл ... ... ... ... руникалық жазбалары атақгы ... ... ... ... жазуларымен дәуірлес болып келеді.
Ұлттық ғылым тәуелсіздік алған 10 жыл ішінде ... ... ... жетті. Қазақ және өзге де түркі халықтарының ... ... тілі мен ... ... ... ... ... жағдайын ғылыми түрде жан-жақты әрі жүйелі зерттеу түркі
тілдес халықгар үшін, оның келешек ұрпағы үшін ... ... ... ... мен ... Азия және Онтүстік Сібір жерлерін мекендеген
түркі тілдес ру-тайпалар ... VI ... орта ... ... ... ... өз алдына мемлекет қүрғаны тарихтан белгілі. Осы
кағанаттың құрамына енген тайпалык, одақтар бір кездерде өз елі мен ... ... үшін ... қақтығыстар мен жойқын соғыстарды
басынан кешті. Тұс-тұстан қаумалаған ... ... ... ... жорықтары қол бастаған ержүрек, дана іскер
басшылардың ерлік істерімен, оған ... ... ел ... ... асты.
Ұрпаққа өнеге болар атақты Күлтегін, Тоныкөк, Білге, Бумын кағандар әрі
тарихи, әрі ... ... ... ... ... ... Ардақты есімдерді ел жадында сақтау үшін сол заманның ... ... ... ... ... түркілік сына жазумен тас
бетіне түсірді.
Түркі тайпаларынан қалған бұл ескерткішттер көне дәуірдің қоғамдық-
мәдени, әрі ... ... ... ... ... жәдігер қазына
ретінде бүгінгі күні барлық түркі ... ... ... ... айналды.
Түркінің сар даласының ішкі сырын бойына сіңірген таңбалы тастар ... ... сан ... ... өз ... ... мен қайгы-
қасіретін, амал-әрекетін бейнелеп, еш өзгерместен күні бүгінге ... ... ... мұра етіп калдырылған көне түркілік жазба ескерткіштер
кең байтақ ... ... ... ... ... саны ... өсіп жатыр. Бірак, осы көне көз жәдігерлерге  үлкен сезіммен қарап,
оның ішкі мазмүны мен ... ... ... ... үшін ... қаншалықты
екендігін анықтау соңғы жылдары баяулап кеткені белгілі. Осы бағытта
М.Х.Дулати ... ... ... ... ... ... ... казақ халқының төл мұрасы саналатын руникалық көне
түркі жазбаларын зерттейтін, оларды іздестіріп өз ... ... ... кұру ... отыр. Себебі, университет орналасқан Тараз каласы
ежелгі мәдениетті келешек ұрпақпен сабақтастыратын көне ... ... ... ... Оның ... ... тайпалық одақтарының жиі
қоныстанған, мәңгілік мекен еткен жері және ... ... ... ... ... екендігі тарихтан белгілі. Түркітану ғылымы көне
түркі жазба ... ... ... әрі дәуірлік мәніне
қарап, Орхон, Енисей және ... деп ... үш ... бөледі. Соның ішіндегі
Талас жазбалары Қазакстанның оңтүстік ... ... ... ... ... де   ... ... ескерткіштердің тікелей
жалғасы болып табылатын орта ғасырлык мұралар мен тарихи ... осы ... ... аймақтарда орналаскан. Сондықтан да казақ және өзге ... ... ... көне ... ... мен мемлекеттігін, тілі
мен діліне қатысты құнды ... осы ... ... ... ... болады.Біртұтас мемлекет тарихын бейнелейтін түркілік
руникалық жазуларды тілдік, әдеби, тарихи және саяси-этникалық ... ... ... үшін көне ... ... жағдайын жетік меңгеруіміз
керек. Сонымен қатар, қазақ ... көне ... ... мен ... ... оның мәні мен ... құпиялы ішкі сырын білу тек
жекелеген зерттеуші ғалымдардың ғана емес, ол мемлекеттің алдында ... үшін ... ... ... ... проблема болуы
керек.Қазақстанның орталық және оңтүстік өңірлерінен табылған ... ... ... ... облыстық мұражайлар мен арнайы ... ... ... орындарында мүлдем жоқтың қасы. Ал соңғы
жылдары ... ... ... мен сол ... ... ... ұйымдастыру мәселесі мүлдем ... тыс ... ... ... ... мен оның ... ... мен Каратау бөктерлеріне,
Орталық Қазақстандағы Ұлытау мен Болаттау ... ... ... ... ... ... топ ... көне жазбаларды
іздестірсе, ұрпақ білсін деген ниетпен ата-бабаларымыз қалдырып кеткен ... ... ... еді. ... ... ... ... XIX ғасырдың
екінші жартысынан бастап XX ғасырдың 70-ші ... ... ... ... табылған жазбаларды айтуға болады.Сан жылдар бойы
іздестірудің барысында ... Азия ... ағаш ... ойылып
жазылған көне жазу табылды. Бұл жазу жүйесі өзінің құрылымы және тақтайға
ойылғанымен басқа тас жазулардан ... ... ... ... ... ... жазу, ал 70-ші жылдары Іле өзені бойынан (Есік қорғанынан)
күміс тостағаңдағы жазу табылды. Мұңдай тарихи мәні зор ... ... ... ... өз ... ... бүгіп, жасырып жатқаны
бізге беймәлім.
Қазіргі кезде ежелгі түркі тайпалық одақтары өмір сүрген аймақтардан
руникалық жазумен ... ... ... ... ... қой тастар
табылып жатыр. Олардың бойында талай құпиялар сақтаулы. Мысалы, соңғы кезде
Өзбекстанның Наманган, Ферғана, ... ... ... ... ... заттары табылған болатын. Өкінішке орай, олардың
бірқатарының оқылуы күні бүгінге дейін ... көне ... ... ... ... ... ... – 7–9 ғ-лардағы көне түркі ойма жазулары мен ... ... ... әр алуан мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері
арқылы қазіргі түрік халықтарының көне ... ... ... ... мәдениетін, жазба дәстүрін, ... ... ... ... ... түркі жазба ескерткіштері табылған аймақтарға Сібірдегі Енисей,
Лена ... ... ... ... ... ... ... Орта Азия мен Қазақстандағы Талас пен Сыр бойы, Ертіс пен Іле
қойнауы жатады. Орыс ... ... 1889 жылы ... ... ... қос тілдік жазуы бар ерекше үлкен екі тас тапты.
Кейіннен біреуі Білге ... (735), ... оның ... ... ... белгілі болып, мазмұны толық анықталды. Бұл ескерткіштердің бір
қырына Қытай иероглифтері ойылған, ал үш ... ... жазу ... ... Енисей бойынан табылған жұмбақ жазуларға (бұл жазулар
сыртқы ... ... ... руналарына біршама ұқсас болғандықтан
«руникалық» немесе «руна ... деп те ... ... Финн және ... ... арнаулы зерттеулер нәтижесінде Орхон және Енисей
ескерткіштерінің нұсқалары ... ... ... жарияланған
атластар жарық көрді. Сайып келгенде Дания лингвисі В.Томсен 1893 жылы
түркі ... ... ... ... ... ... ... акад. В.В.Радлов 1894 жылдың қаңтарында көне түркі тілінде
жазылған Күлтегін ескерткішіндегі руникалық жазудың ... ... ... ... бұл ... – тіл ... тарихи салыстырмалы
бағытын белгілеп, түркітану ғылымын жүйеге келтіру ... ... ... Мұнан кейін Көне түркі жазба ескерткіштері тек тастарға ғана
қашалмағандығы, металл (алтын, ... ... және саз ... ... ... ойып ... да ... түсті. Моңғолиядағы, Сібір
мен Азиядағы айқындалған түркі руникалық ойма жазуларының жалпы саны ... ... ... 20 ... бас ... ... Түркістандағы түркі руникалық
жазуының шамандық, манихейлік, буддалық дін және заң мазмұнында ... ... (8–10 ... ... 1932 жылы ... ... ... ойылған руникалық жұмбақ жазу табылды. ... ... т.б. ... ... ... ... таңбаларымен
ұқсастығын көрсетіп, оны көне түркі тілінде оқып көрді.
Иссык жазба ескерткіш— сак дэуірінен калган жазба ... (б. з. ... г.). 1970 ж. Ӏле ... тау ... Есік ... ... ... каіған үлкен корымнан алтынға бөленген жауынгер мәйіті және онын
түрлі заттары, сонын ішінде ... ... бар ... ... ... сырт ... руна ... 26 танба ойылып жазылған. Ескерткіштін
күндылығы — біріншіден, ... ... ... ... ... тілі коне ... тілі екендігін, екіншіден, будан 2500 жыл
бүрын түркі тектес тайпалардын әліпбилік жазуы болғанын ... ... ... — Орхон езені бойынан табылған көне түркі
ескерткіші (7 ғ.соны). Ескерткіш ... ... ... ... ... жазған Иоллығ Тегін, оны тапкан Н. М. Ядринцев, алғаш
рет ... В. В. ... ... ... Күлтегіннін, Тонукүктын
жорыктары баяндалған.
Мойунчур ескерткіші — Орхон-Енесей көне ... ... 759 ж. ... Оны ... ... 1909 ж. тапкан Г. И. Рамстедт. Ол —
ескерткіш ... ... ... 1913 ж. ... Бұл ... ... ... тіліне, С. Е. Малов 1959 ж. орыс тіліне аударып ... ... ... деп те аталады. Мойун-чур сол кездегі үйғыр
мемлекетінін ханы болған. Ескерткіш мәтінінде ... ... ... ... ... ... ... кырғыз, түркеш, түрік, соғды, кыпшақ т.б.)
атаулары кездеседі. Ескерткіште әнгіме оғыз ... ... ... ойма ...... Орхон, Селенге өзендері бойынан
табылған көлемді әдеби мұралар, хан ... ... 7—8 ... көне түркі руникалык ескерткіштері болып табылады. иран Білге
каган, Күлтегін, Тонукүк, Күлі-чур, ... т.б. ... ... мен ондағы жазбаша деректерлі ашып ... — Н. ... В. ... В. В. ... жерінде
Соңғы отыз жыл ішінде Қазақстан ... де көне ... ... бар ... ... Талас бойынан (Жамбыл облысы)
төртбұрышты тас мөр мен ... ... ... ... ... ойма ... Іле бойынан (Алматы облысы) жартастарға қашалған
руникалық жазу үш ... ... Осы ... ... ... жазу ... Сыр бойында (Оңтүстік Қазақстан облысы) ескі кенттердің орнынан
табылған саз балшықтан күйдірілген ... ... ... сияқты ойылған
руникалық жазулар белгілі болды. Ертіс өңірінен екі қола айнадағы руникалық
ойма ... ... ... ... ... ... 1948 жылы
жариялады. Сондай-ақ 1985 жылы Шығыс Қазақстаннан ... ... ... ал 1987 жылы бауға тағылған мөрдің табанына ойылған
руникалық жазу ... ... ... ... ... ... ... руникалық жазу 1986 жылы жарияланды. К. т. ж. ... ... ... үлес ... ...... Радлов, П.М.Мелиоранский, В.Банг,
Г.И.Рамстед, А.Габэн, С.Е.Малов, В.М.Насилов, И.А.Батманов, А.Н.Кононов,
Дж.Клоусон, Т.Текин, т.б.
 
Көрсетілген суреттің ... ... 1993 ... ... ... Өзбекстан
Ғылым академиясының Тарих және археология институтының қызметкері профессор
Э.В.Ртвеладзе Қашқадария өлкесіндегі ескі ... ... ... ... ... ... ... 1-суреттегі таңбаларды көне
түрй тіліңде "ач" түрінде ... ... ... ... екі ... ... алфавитте бар. Ал 2-суреттегі ... ... "а" ... ... ... таңбаны тану біршама қиындық туғызып отыр.
Қандай ... ... ... ... ... ... ... екіншісі "і", үшіншісі «п» болуы керек. Сонда тіл  "деді, - ... ... ... ... сыры ... ... ... ғасырды
басынан кешіп, сырт формасын бұзып алған болар. Соңғы бесінші таңба ... ... ... тұр. Жалпы, тасқа қашалып жазылған бұл таңбалар
ешбір тұрмыстық немесе т.б. ... ... ... ... бір ... ... үғыну қиын.
Берілген 4-ші суреттегі жазу 1993 жылы Өзбекстанның Наманган аймағынан
табылған. Жер астында ... ... бойы ... бұл ... ... таңбалар өшіп қалған. Ал бар ... оқып ... ... ... ... ... шығады. Демек, аталмыш сөздің ... ... ... ... ... ... ... жасаған адамның
атын көрсетеді.
Ал 1998 жылы Кырғызстанның Қошқар өңірі Қарасу ауылы жанындағы ... ... ... Алқым өзенді, таулы-қыратты жерлерінен көне ... тас ... ... ... ... ... ... табылған
болатын. (Қырғыз ғалымдары О.Солтобаев пен К.Табылдиев "Мээрим" журналы,
1998. №2). Бұл өңірден табылған барлығы 8 ... жазу ... ... жазба ескерткіштері қатарына жатқызылады. Тас бетіндегі ... ... ... ... түркітанушы ғалымдар тарапынан әлі ... ... ... оқылған емес. Енді осы таңбалар жүйесіне көз тігіңіз:
 
Жазудың ішінде не сыр ... ... ... де болса қызықтырары
сөзсіз. Сондықган бұл таңбалардың да оқылу ... ашып ... ... ... ... ескерткіштеріне тән таңбалардың бар екендігін
байқасақ, біздің ойымызша бұл жазуды ... V-VІ ... ... Берілген бедерлі таста 13 руникалық таңба бар. Жазу оңнан солға
қарай оқылады. Сырға толы ... ... ... ... ... ... ... тоқталдық:
er аtym sаgundа ayrsym  — ер атым Сағуннан айрылдым немесс ер атам Сағыннан
айрылдым.
Оқылған сөйлемнің алғашқы мазмұны қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... ал екінші варианттағы
сөйлемнің мәні бойынша атасы Сағыннан айрылған, қол үзіп ... деп ... ... Азия мен ... ... табылып жатқан руникалық түркі
жазбалары Орхон таңбаларынан өзіңдік ерекшелігімен дараланады. ... ... ... өзендері аңғарларынан табылған жазулардағы барлық таңбалардан
бөлек, өзгеше жасалған көне әріптер ... ... өзі ... ... ... ... ... әліппе, жазу мәдениетіміздің тамыры
өте тереңде ... ... Дәл ... ... көзі ... ... ... Қазақстанның жерінде де қаншама десеңізші. ... ... мен ... ... Орал ... қыраттары,
солтүстігіміз бен орталығымызда Ұлытау, Болаттау аймақтары, ... мен ... ... және басқа да өзенді-көлді кең алқапты
мекен еткен ата-бабаларымыз сол ... де ... ... кетпеді дегенге кім сенер.
Көне түркi руникалық жазба ескерткiштер тiлiнде қазiргi ... ... ... ... ... тек қана ... ... қолданылғын. Олар жалғаулық шылау сипатында көрінбейді. Себебі
демеулік шылау ... ... өзі өте ... ... сол ... қолданысқа орай жаңа да демеулік шылауға тән қасиетті иелене
бастаған.Бұл тұлғалар ... ... тек ... ... жазуында ғана
ұшырасады. Олардың білдіретін грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... Осыған қатысты көне түркі
тіліндегі йеме сөзі ... ... ... ... ... ... ... Оғузу йеме танқанч ол тіміс – Оғыздар да дағдаруда депті. Біз йеме
сүледіміс – Біз де ... Осы ... ... көптеп келтіруге болады.
Ырық Бітіг жазуы мен Тонйұқық және Мойын – Чор ескерткіштерінде кездесетін
ұдұ тұлғасы туралы ... ... ... ... ... ... ... бұны жалғаулық шылаулар қатарына қосу себебі ... ... ... ... ұдұ бен өзүм ... деген сөйлемді алған
да, ұдұ сөзін также мағынасында береді. Аудармасы былай: «Если бы ... не ... ... и я ... не ... ... ... аудармасында оның мағынасы следуя деген сөзбен беріледі.Жалпы
ұдұ сөзі жалғаулықты шылау мағынасында көріне алмаған. Біздіңше, бұл ... ... ... қарай негізінен үстеу сөз ... ... ... зерттеген ғалым Р.Әміров алтай тілі
грамматикасы мен ... ... ... ... жалғаулықтар
жоқ, сөздер қатар – қатар тізіледі» және ... көне ... өте аз ... ... ... айта келіп, руникалық
жазбаларында жалғаулықтардың барын, олардың басқа сөз ... ... және ... ... ... ... ... әрі
жалғаулық, әрі сұраулық демеуліктің ... ... тап ... қазіргі тува тілінде кездесетіндігін де айта кеткен болатын.[40,б.70].
Сонымен көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі йеме, азу ... ... ... деп, ... қарамай қазақ тіл білімінде
қалыптасқан дербес категория дәрежесінде алып қарастырады.
Сөйлем құрамындағы сөздерді байланыстыруда қызмет ететін ... ... түрі ... ... бірі – жалғаулықтар.Өзара тең ... ... ... ... ... ... қатынастарды
білдіретін сөздерді жалғаулық шылаулар дейміз. Олардың ... ... ... – бір ... ... шығып, екі сөзге, екі ... ... ... ... алуы. Жалғаулықтар – аналитикалық сипаттағы
байланыстырушы сөздер. Бұлардың ескеретін жері сөз тіркесін құраудан ... ... ... ... Қазақ тіл білімінде жалғаулықтардың
тілдің даму эволюциясында біртіндеп барып бастапқы лексикалық ... ... ... ... ... жаңа ... екндігі айтылады. Жалпы олардың қалыптасуы да өзге грамматикаланған
сөздердей грамматикалық жағынан дерексізденуі, ... ... ... ... ... ... өте баяу және ... даму жолымен
болатындығы анық. Ал септеулік шылауларға қарағанда жалғаулықтану процесі
көне түркі тілінде жаңа да ізін сала ... ... да көне ... жеке қалыптасқан сөздер болып толық көріне алмайды. Дегенмен көне
түркі руникалық жазба ... ... йеме және азу ... ... тіліндегі және мен әлде мағыасындағы жалғаулықты шылау сөздер
болып отыр. Оларды синтаксистік қатынастағы ... ... ... ... ... айырмашылықтары байқалмайды.
Түрколог – ғалымдар зерттеулерінде йеме, тақы, йана сөздерінің мағыналарын
бір дәрежеде алып қарастырғаны белгілі. Мұнда тақы мен йана ... ... ... ... сөз ... ... қызмет еткен. Ескерткіштер
тілінде бірде шылау, бірде үстеу ... ... ... Елін ... – Елін тағы бердік немесе елін қайта ... ... ... ... ур ... ба дер – ... суға ... тағы ұр қатайды ма дер. Таным
түші тақы түкемескен – Танылған түсі тағы ... ... йана ... ... қайта бағынды. Мысалдардан көріп отырғанымыздай, әр уақытта тақы
мен йана сөздері бірінің орнына бірі жүре ... Олар көне ... ... алдында келіп іс әрекетті пысықтап тұрады.
Сонымен аталмыш сөздер көне түркі жазба мұраларында ... ... ... бір ... ... ... барып синтаксистік
қатынаста грамматикалық мағыналары кеңейіп, сол формаларында шылау сөздер
мағынасына ауысқан. Жалғаулықты ... деп ... ... ... тақы, та,
артуқы, азу сөздерінің ішінен тек азу сөзі нақты талғаулықты ... сөз де, йеме ... ... ... жаңа да ... қасиетке
бейімделе бастаған жалғаулықты шылау сөздер болып саналады. Енді сол ... ... ... көне руникалық жазба тіліндегі азу тұлғасы қазіргі қазақ ... ... ... ... мағынасында қолданылған. Ескерткіштердің
ішінде тек Күлтегін кіші жазуында ғана ұшырасады. Мысалы:
Көне түркі тілі: Азу бу сабымда ігід бар ғу - Әлде бұл ... ... ма ? Азу ... ... ... басында келіп, ойға қатысты іс-
әрекеттің шындығына немесе көмескілігіне ... ... және ... ... атқарған. Қазақ тілінін грамматикасында азу ... әлде сөзі араб ... ... ... болжам бар. Аталмыш тұлға
бастапқы да сұраулық мағынадағы демеуліктер қатарында ... ... ... ... ... ... ... қатарына қосылғандығы сөз
етіледі.Басқа тілдермен салыстырып қарағанымызда, тува және тофалар тілінде
көне ... ... ... ескерткіштер тіліндегідей сол формада және сол
мағынасында қолданылатындығы анықталды. Мысалы:
Тофалар тілі: азы чү ләән ? азы аьт ... азы инәк поон – что это ? то ... то ли ... ?. азы алыр мен баан , азы ... мен баан ? – или брать
мне, или не брать.
Тува тілі:Даарта мен қызылче азы ... ... мен – ... я поеду в
Кызыл или Абакан. Ховуда бараан көстүр, мал бе азы хараган бе, ... – В поле что- то ... не ... скот или ... Йеме сөзі көне ... тілінде әртүрлі грамматикалық мағынада қызмет
еткен. ... Күн ... түн ... ... барды. Бұл сөйлемді күн де, түн
де желіп бардық немесе күн және түн де ... ... деп те ... ... йеме сөзі ... ... сәйкеседі. Түркі тілдер арасындағы
фонетикалық өзгешеліктірін ескеретін болсақ, онда дыбыс алмасулары ... ... ... ... ... де-мей сөздерінің бір негізді
формалар екендігін көруге болады. Осы көне йеме ... ... ... ... шылау жасалынған деген пікір де жоқ емес. Біз бұлардың
жасалу, шығу тектеріне жеке ... ... ... ... ... ...... сипатын анықтау. Сонымен көне ... ... ... ... ... келтіріп, талдауымызды ары
қарай жалғастырайық. Мысалы: Түн йеме удусуқым келмез ерті – Түні ... ... еді. Бұл ... йеме – ні ... деп ... ... йеме сөзінің мағынасы қазақ тіліндегі септеулік шылау бойы ... ... ... ... көне ... тілінің заңдылығымен қарастырғанда,
«түнде де ұйқым келмеген еді» деп аударуға болады. Көне түркі ... бойы ... ... қоды тұлғалы шылау сөзі бар. Бұл бірақ нақты
дәлел ... ... қоды сөзі тек су, өзен ... тіркесіп қана
қолданылған. Мезгілдік атаулармен (түн,кеш,түс т.б.) тіркесіп келгенін
кездестіре алмадық. Сол ... де йеме ... сөзі ... ... ... және сияқты әр түрлі шылаулардың мағынасында көрінеді. Бұл ... ... ... ... өзгешеліктер емес йеме шылауының Орхон
– Енисе ескерткіштер тіліндегі контекстік мағынаға, одан қалды ... ... ... болып келеді. Яғни аталмыш единица контекстік
мағынада бірде септеулік, бірде ... ... ... ... Енді ... ... ... қасиетін байқатады. Мысалы: Ел йеме будун йеме
йоқ ертечі – Ел және халық та жоқ болар еді.
Жалпы йеме сөзі ... ... ... ... өте қоймағанмен, кейбір
контексте жалғаулықты шылау мәнін көрсете алған.Осы орайда, түркітанушы
ғалым ... ... ... байланысты өзіндік бөлу
жолдарын көрсетеді:
1. Постопозитивная частица, присоединяясь к глаголу или к имени
сохраняет усилительное значение, не имея еще ... ... ;
2. ... ... ... ... еще ... ;
3. Союзное значение, приобретая разнообразные оттенки становится
ведущим[38,б.216].Н.Гаджиеваның бұл ... ... ... ... тарихи даму жолдары мен қалыптасуына байланысты айтылса
керек. Көне ... ... ... ... йеме ... осы ... бойынша қорытындылайтын болсақ, онда ... ... еще ... значения» деген екінші негізін құптаймыз.
Шындығында, йеме жалғаулықты шылаудың бойында айтылған қасиеттердің ... ... ... ... жалғаулықты шылау септеуліктер мен
демеуліктерге қарағанда өте сирек кездеседі.
Сонымен 5-8 ғасыр ... ... ... мағынасында азу сөзі және
енді ғана жалғаулықты шылау қызметінде көріне ... йеме сөзі ... ... көне ... ... жазба ескерткіштер ... ... ... мен ... ... ... ... дәрежеде көріне алмайды. Атаушы сөздердің де жалғаулықтарға
өту барысы белсенді емес.
Орхон-Енисей жазбалары -көне ... ... ... ... ... ... сыры ... қай тілде жазылғандығы белгісіз болып келген.
Орхон-Енисей жазбаларын руналық жазбалар деп те ... ... ... ... сөзі "сыры ашылмаған", "құпия" деген ... Тек 1893 ж. ғана ... ... ... ... жазуды оқудың
кілтін ашады. Біраз жылдардан кейін орыс ғалымы ... ... ... табылған үлкен тастардағы жазуды толық ... ... ... ең ... ескерткіштер Орхон мен Енисей өзендері алқабынан
табылғандықтан, жазудың өзін де осылайша атап ... ... ... тасжазба
Орхон-Енисей жазбалары Шығыс Түркі қағанатының қағаны Білге мен оның інісі
Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан зор құлпытастарға қашап ... ... ... ... ... ... болған негізгі мәселелер - елдің
тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін жырында сегіз оқиға баяндалған.
• Біріншісінде, ... өз ... ... айтқан үндеуі,
• Екіншісінде Түрік Қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді,
• Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары,
• Төртіншісінде көршілес табғаштардың қастандық ... ... ... ... ... қатысу түркілерге қауіпті екендігі
жөнінде,
• Алтыншысы ... ... ... ... алмауына өкіну,
• Жетіншісі түркі халқының даңқын асырған қаған жөнінде,
• Сегізіншісінде осы ескерткішті жыр қып ... ... ... ... ... енді бір ... - ... құлпытасындағы
жырлар. Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат ... он ... ... ... ... табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат
қалған түркілердің бірігуі, қаған сайлауы, Тоныкөктің ықпалымен ... ... Оғыз ... ... ... ... төндіргені,
қарсыластармен болған шайқастар, ... ... ... ... ... ... ... түркілердің түрлі
тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау ... ... ... Arslan Bilge qaγan; қыт. ... Бике ... (683—734) — Түрік Елінің 717—734 жж. билік құрған қағаны.
Ол 683 ж. ... ... ... Өтүкенде туған. Құтлық қағанның
(Елтерістің) үлкен ұлы, Күл-тегіннің ағасы. Шешесі ... ... ... Елінің бiрегей тұлғасы атанған ол iнiсi Күлтегiнмен бiрге елдің
қамы, жердің тұтастығы үшін күресіп, ... ... ұлы ... бекітті. Ол күллi көшпелiлер империясының тұғырын сомдап, түрiк
тектес этностардың бiрлiгiн сақтай отырып, елдiң ... ... қамы ... ... ... отыра алмай» күресті.
Бiлге қаған 9 жас кезiнде әкесi Құтлық (680—692 жж.) ... ... ... ... оның iнiсi Қапаған ... ... ... iнiсi ... ... кейiн таққа отырған Бiлге қаған
19 жыл билік етеді. Бiлге қаған 13 жасында шад ... ... ... 18 ... алты чұб, ... он тұтыққа жорық жасап жеңiске
жеткен. Одан қырғыз, түргеш, қарлық, тоғыз оғыз және т.б. ... ... ... Білге қаған (шамамен 685-734) - Екінші Шығыс Түрік
қағанатының ... ... ... ... ... ... ушықтырған
тайпа ішілік соғысты тоқтату үшін 716 ж. әскери төңкеріс жасап, қағандыққа
ағасы Білгені қойды. Ал Білге ... ... ал ... ... ... мемлекеттік кеңесші етіп тағайындайды. Осылайша билік басында ... ... ... ... ... ... ... Ақылдың,
Адалдықтың, Қайраттың өзара тіл табысып, елін-жерін ... ұлы ... ... ... Ал, ... ... тұсында тек қана бейбіт ... ... ... 131 б.). ... бұл ... ... еді. «Жалаңаш халықты тонды, аз халықты көп қылу» құны неге ... ... ... ... баяндалған: «Әкеміз, ағамыз құраған халықтың
атақ-даңқы жоқ ... деп, ... ... үшін түн ... ... Інім ... екі ... өліп-тіріліп құрадым... Мен
өзім қаған болғанда жер-жерге тарап кеткен ... өліп ... жаяу ... ... Ең ... болып телес тайпасы оралды. Түргештер, қырғыздар
бөрілі байрақ ... ... ... ... бірқатарын ақыл-айламен,
бірқатарын әскери күшпен ... тура ... ... оғыз ... ... қатаң, татабы халықтарына қарсы, бергері табғашқа қарсы үлкен
әскермен он екі рет соғыстым», - дейді ... ... ... ... ... ... ... мүлде қаламайтын «Ұлы Аспан» империясы Білгенің
бейбіт ... келу ... ... ... Қытай соғысқа
дайындалып жатты. Бірақ, бұл ... іске ... ... ... 714 ж.
Тибеттіктер шабуыл ... ... ... тыныстады. Әйтсе де,
империялықтар ұсақ тайпаларды бір-біріне ... ... ... ... қаған өздерін үнемі сатып кетіп, қауіп төндіре берген ұйғырларға
қарсы жорыққа аттанып, ... ... Одан соң ... ... татабтардың
аттарын тартып алып, ойсырата жеңіліске ұшыратты. Осыдан кейін түркі әскері
жұмылған күшке ... Осы ... Тар ... ... талқандады.
Солтүстік Жоңғария түркілердің қоластына кірді. 717 ... ... ... ... Енді ... алдында не істеу керек деген сауал туды.
Сол кезде Білге қаған, Тоныкөк, Күлтегін сансыз көп ... ... ... ... ... үшін бейбіт өмірді қалпына келтіру керек деп шешті.
«Уақыт ұтқылары келіп тұр» деп, Қытай Білге қағанның ... ... ... тастады. Түркілердің сол уақыттағы стратегиялық мұраты
қорғаныс болды да, ол саясат пен ... ... өзін ... ... ... еді. «ұлы үштіктің» арқасында түркілер 722 ж. Қытайларды
талқандады. Л.Н.Гумилев: «Жеңіске тек сыртқы ғана ... ішкі ... де ... Елде ... ... 716 ж. ... түркілердің
жағдайлары соншалықты мәз болмады. Білге қаған: «Мен бай халыққа хан болып
отырмадым. Ішерге тамағы, киерге киімі жоқ, ... ... ... ... ... - дей ... ... қатынасу әдісін өзгерткендігін айтады.
«Сонша құрап, біріккен халықтарды от пен су етпедім, олармен тіл ... Адал ... мен адал ... бар жерде мен жақсылық жасадым.
Әлемнің төрт ... ... ... шақырдым, жауластырмадым,
олардың бәрі маған бағынды»... Оның еңбегі құрудың аз-ақ алдында ... ... ... ... жоқ ... байытты, аз халықты
көбейтті деп бағаланады, - деп ...... ... түбінде Қытаймен
бейбіт қарым-қатынас орнатты. Оны Қытайлықтар қаншалықты ... ... ... мәжбүр болды. Осылайша Білге қаған халқын 722-741 жылдар
арасында 20 жыл ... ... ... ... Екі ел ... ... ... алғыр саясатшың арқасында орнықты. 722 ж. Кездесуде
Қытайдың бұрынғы ... ... ... ... 734 ж. Қытай жағының
өтінішімен Білге қағанға у ... ... Ал ... ... ... ... үшін ... жерлеу рәсіміне елші жібереді. Түркі тағына Білге
қағанның ұлы Иоллығтегін отырды.
Тоныкөк (Тоңыұқық) (646- ... - ... ... ... ... ... ... оғыз тайпасынан шыққан ұлы дана, заманында
Түркі қағанатының үш бірдей ... ... ... ... ... халқын
көбейтіп, жерін кеңейтуге үлкен үлес қосқан кемеңгер. Көшпелілер тарихында
артында ... атақ ... ... ақыл парасатына, қол қайратына,
көрегендігіне табындырып; ел ... ... ... ... ... ... жыр ғып ... мәңгілік мұра қалдырған Тоныкөктей тұлға
болған ... тас ... ... ... ... ... ... елінде тәрбиеленіп
өстім. Түркі халқы ол кезде табғаштарға бағынышты еді» деп ... ... түрк ... ... ... ... ... анық аңғарылады.
Өйткені ол кезде көшпелілердің тек ел басыларының қытайға аманатқа берген
балалары ғана ... ... ... ... ... ... жүріп, олардың өз еліне жасап жатқан ... ... ... ... ... ... ... шыдай алмай, 683 жылы шыли иуән
тайпасының басшысы ... ... ... ... ... ... ... жеңіске жетіп, ұзамай әйгілі Екінші Шығыс
Түркі қағанатының шаңырағын көтереді. Құтылығты «Ел ... ... ... етіп ... ... көтерген елдің іргесін бекітуге мүмкіндік бермей құртып
жіберуді ... ... ... ... ... ... ... түркілерге көрші тоғыз оғыз халқын айдап ... ... ... болып, олардың қарсыластарын құрту үшін қандай әрекеттер жасайтынын
жақсы білетін Тоныкөк асқан көрегендікпен бұл ... ... ... ... ... оғыздардың әскерін тас талқан етеді. Қолға ... ... ... ... ... ... ... еліне қайтарады.
Оларға: «Түбіміз бір туыспыз. Өзара қырқысқаннан ... жем ... ... жоқ. ... елі ортақ жауымыз. Сондықтан соған ... ... Бір ... ... ... түрткеннен тапқан олжамыз
кәні? Бірігіп ел болайық, осыны айта барыңдар. Кім де кім ... ... ата ... ... бірлесіп күресемін десе, Отыкенге келсін. ... ... күн еру ... ... Тоныкөктің осынау сөзі қандастарының
жүрегін жібітіп, ... ... түрк ... ... ... ... бұл
жөнінде Тоныкөктің өзі тас жазуда: «Осыдан кейін оғыздар өз аяғымен
көтеріле ... ... ақ ... ау» деп ... ... ... еске алады.
Құтылығ қаған өлгеннен кейін, орнына інісі Қапаған отырады. Тоныкөк
оған да сенімді серік, білікті ... ... адал ... ... Бұл ... өзі тас жазуда: «Елтөресі (Құтылығ) қаған, Білге Тоныкөк ... ... ... үшін ... ... бар ... ... дейді. Онысы рас та
секілді. Қытай жылнамасы Қапағанды қарамағындағыларға аяусыз қатыгездікпен
қарады, қартайған сайын қызғаншақ, ... бола ... деп ... осы ... ... ... қытайға өтіп кетуге жырыла көшкен ... ... ... ел бүтіндігін сақтау үшін күндіз отырмай, түнде
ұйықтамай, ат үстінде жүреді. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... оны ел билігінен оқшаулай бастайды.
Қағанат құлауға ... ... ... ... ойда ... ... қолынан қаза табады.
Билікке таласып, ел бірлігіне зиян келтіреді ... ... ... бүкіл ұрпағын қырып тастаған Күл-тегін батыр ағасы Могилиәнді
(Білге қаған) қаған тағына ... ... ... ... ... ... ... өз тайпасының ортасына
кеткен Тоныкөктің көрегендік ақылымен тұс, тұстан анталаған жауының бәрін
жеңіп, құлауға ... ... ... ... Тас ... Тоныкөк:
«Түрк Білге қаған түрк - сыр, оғыз халқын асырап, ... ... ... деп, оған ... ... артады.
Түрк жұртының азаттыққа қол жеткізіп, жеке дербестік ел болып ... ... ... дала ... ... ... ... бағасын,
тарихтағы орнын өзі қашатып, жаздырып кетті.«Тәңірі жарылқады! Бүкіл түркі
жұртына қарулы жау келтірмедім, атты әскер жолатпадым. Ел ... ... еріп мен ... ... ... жойылар еді. Оның шабуылының
нәтижесінде, менің шабуылымның нәтижесінде еліміз қайта ел ... ... ... ... Өзім ... ұлық ... ... Білге қағанның еліне
арнап тасқа жаздырған мен Білге Тоныкөкпін» дейді дана қарт.
Тоныкөктің қай жылы ... ... ... тарихында білге қаған оны
ордаға 716 жылы қайта шақырып алдырғанда Тоныкөктің ... 70-те ... ... Содан кейін ол Білге қағанның қасында ... ... ... ... ... құтқаруға көмектесіп, оған пайдалы ақыл
кеңесін береді. 734 жылы Білге ... ... ... ... ... ... ... еш жерде кездеспейді. Білге қаған өлгеннен кейін оның орнына
таққа балалары бірінен кейін бірі ... және бар ... сол ... ... ... ... ... қызы Бопының (Пофудың) қолында
болғаны белгілі. ... бәрі ... бұл ... да ... ... деуге мүмкіндік береді. Тарихшылар оны әбден ... ... ... айтады. Соған қарағанда ол 741 жылдың шамасында 95 жасқа жетіп
қайтыс ... ... ... ... - ... ... ... екiншi ұлы, Бiлге
қағанның (Могилян) туған iнiсi. Шешесi ... ... ... ... жас ... ... Құтлық ( 680-692 ж. билік құрған) қайтыс болады. Қаған
тағына оның iнiсi ... (692-716 ж.) ... ... мен ... iнiсi ... (716 ж.) ... тайдырып, қағандық билiктi Бiлге
қолына (716-734 ж.) алады. ... Көне ... ... ... ... "Қазақстан тарихы VIII-XX ғғ ... ... атты ... бойынша. II том. - Алматы: Дайк-пресс, 2005.)
Екінші Шығыс Түрік қағанаты әскерінің бас қолбасшысы, «көк ... ... ... ... ... ... ... жетім қалып, ағасы Қапаған
қағанның тәрбиесінде өскен Күл тегін тым ерте ... ... ... ... ... жау ... ... түрік еліне тұс тұстан төнген
басқыншы жауға ... ... ... ... ... ... Бұл ... атақты Білге қағаны Күл тегін батырдың басына қойылған ... ойып ... ... «әкем қаған өлгенде інім Күлтегін жеті
жаста қалды. Он ... Ұмай ... ... ... інім ... ер ... ... Тарихи деректерді салыстыра зерделесек, бұдан Күлтегіннің ... ер ... ... ... түскен соғысының табғаш елінің әйел патшасы
У хыудың Қапағанның басына ақша тігіп, кімде кім оны ... ... ... ... ... яғни Мочо ... ... деген атпен бірінші
дәрежелі кінәз атағын беремін деген уәдесін арнайы жарлықпен бекітіп, ... ... ... қалың қол аттандырғаннан кейінгі, 694 жылғы Жау жыу
және Дин жыу ... ... ... ... анық ... Қапаған осы
соғыста 90 мың тұтқынды қолға түсірген. Міне, осыдан былай Күлтегіннің
ерлік жолы ... ... ... сол ... ел ... сақтап
қалу жолында болған қырғын соғыстардың ... ... ... дулығасы жарқырап, жауын жапырып қан майданның ортасында
жүргенін тамсана баяндайды. Бұл ... сол ... ... ... ... өзіне арнап орнатылған ескерткіштегі мына жазулардан да біраз
жайды аңғаруға болады. Тас жазудың ... ... ... ... ... ... алты ... келгенде.... алты чуб, соғдыларға қарсы аттандық. Күлтегін
жауға ... ... Он ... ... басшылармен қолға түсірді. Ол
әскерді сонда талқандадық. ... бір ... Чача ... ... ... ... ... Боз атын мініп шапты. Ол ат ... ... ... ... боз атын ... шапты. Ол ат та сонда өлді.
(Күлтегіннің) сауытына, қалқанына жүздеген оқ тиді, бірақ бірі де ... жоқ. ... ... алты ... ... ... ... Күлтегін Байырқының Ақбоз айғырына мініп, шабуылға ұмтылды. ... оққа ... екі ... ... ... түсірді. Ақбоз айғырдың
белі үзілді. Қырғыз қағанын өлтіріп, елін ... .. Тоғу ... ... ... ағын ... ... Алты батырын шаншып түсіріп,
жетіншісін қылышпен шапты. Тоғыз батырын қуып ... ... ... соғыстық Күлтегін Жетімек (Өгсіз) атқа мініп шауып, тоғыз ... ... ... жау ... Күлтегінді шағын қолмен жібердік.
Жойқын соғыс жасапты. Қара түргеш халқы сол ... өлім ... ... ... ... ... батыр 47 жасқа жетіп, қаза
тапқанша соғыссыз өткен жылы болмапты. Соның ... ол жау ... ... түрік қолын жеңіске жеткізіп отырыпты.
Әкесі Құтылығ (Елтеріс) қаған Екінші Шығыс Түрік қағанатының ... ... ... ... ... екі ... ... Білге қағаны ел
бастап, кішісі Күлтегіні қол бастап, сол қағанаттың айбынын асырып, ... ... екі ұлан ақыл ... бірге қимылдап, елінің бірі алтын
тұтқасына, бірі айбарлы асыл тірегіне айналыпты. Ажал алытн тұтқасына, бірі
айбарлы асыл тірегіне ... Ажал ... сол асыл ... ... ... күңіреніп, төрткүл дүниеден түгел елшілер келіп, Күлтегін рухына
тағзым етіпті. Басына ел ... ... алып ... ... ... ғылыми көшірмесі бұл күнде тәуелсіз ... ... ... ... бас ... ... тұр. Батыр бабаның
бақытты ұрпағы күн сайын ескерткіш қасына келіп, ұлы Ерлікке тағзым етеді,
ата рухына адалдықтарын ... ... ... ... ... ... энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы
“Қазақ энциклопедиясы” Бас ... 1998. ISBN ... ... түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.ISBN 9965-32-491-3
4. Н.Базылхан. Көне түрік бітіктастары мен ескеркіштерінің жинағы//
«Қазақстан тарихы VIII-XX ғғ түрік тілді деректерде» атты ... II ... ... Дайк-пресс, 2005.
5. Ташағыл А. Түркі қағанатындағы адами құндылықтар мен адам құқықтары //
Түркі халықтарының тарихи ойы. Тарих-адамзат ... ... ... 2006. ... б.
6. Сартқожа Қ. Орхон мұралары. – Астана: Күлтегін, 2003. – 392 б.
7. Ахмет Ташағыл. Түркі қағанатындағы адами құндылықтар// Тарих – ... ... Он ...... «Фолиант», 2006, Т.10:
Түркі халықтарының тарихи ойы. – 369 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. 2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері11 бет
Көне түркі жазба ескерткіштері жайлы7 бет
Көне Түркі жазба ескерткіштеріндегі және «Қорқыт ата кітабындағы» халықтық педагогика7 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері10 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері5 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет
Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь