Балабақшадағы аралас топ балаларын ұлттық ойын арқылы адамгершілікке тәрбиелеу

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 ҰЛТТЫҚ ОЙЫН АРҚЫЛЫ АРАЛАС ТОП БАЛАЛАРЬІН АДАМГЕРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Адамгершілік тәрбиесі және ойын арқылы мектеп жасына дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеу бағытындағы зерттеулерге сипаттама ... ... ..7
1.2 Балабақшадағы бала тәрбиесінде ұлттық ойындарды пайдаланудың психологиялық.педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
1.3 Аралас топ балаларын ұлттық ойын арқылы адамгершілікке тәрбиелеудің өзіндік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 76
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 78
Зерттеудің көкейкестілігі. Егемендікке қолы жеткен қазақ елі өміріндегі әлеуметтік, экономикалык өзгерістер уақыт талабына сай қабілетті, жан-жақты жетілген парасатты адамдар тәрбиелеп өсіруді көздеп отыр.
Тәлім-тәрбие берудің бастауы - мектепке дейінгі тәрбиенің мазмұнын түбегейлі жаңарту, еліміздің ертеңін баянды ету бағытында болуы керек. Бүгінгі жаңа коғам мүддесіне лайықты жетілген, бойында ұлттық сана, ұлттық психология қалыптасқан қоғамның ертеңгі иегерлерін тәрбиелеп өсіру - отбасының, балабақшаның, барша халықтың міндеті.
Мұны дұрыс шешу - болашақ ұрпақтың ұлттық санасын тәрбиелеп, рухани мәдениетті жетілдірумен бірге қаралады. Ал, рухани мәдени байлықтың байырғы саласының бірі - ойын. Халықтың әдет-ғүрпын, салт-дәстүрін, әдеп дағдыларын жас ұрпақтың бойына ойын арқылы дарытып, көңіліне қондыра білу өмір қажетінен туып отыр. Өйткені баланы нәресте шағынан бастап адалдыққа, батылдыққа, елін, жерін, тілін сүйетін отаншылдыққа, адамгершілікке, мейірімділікке тәрбиелеудің құралы - ойын. Оның тәрбие, тәлім берудегі сиқырлы сырын терең меңгеру үшін ежелден бері өркен жайып, үздіксіз дамып келе жатқан ұлттық ойынды тәрбие мақсатына пайдаланудың тиімді жолдарын қарастыра түсу бүгінгі күннің кезек күттірмейтін міндетіне айналғандығын мойындауға тиістіміз.
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев "Қазақстанның болашағы - қоғамның идеялық бірлігінде" деп аталатын еңбегінде: ... елдің Туын, Елтаңбасын, Әнұранын қастерлеуді, Занды, Үкіметті құрметтеуге тәрбиелеуден бастау керек. Әрбір адам бала кезінен: Қазақстан - менің Отаным, оның мен үшін жауапты екені сияқты, мен де ол үшін жауаптымын, деген қарапайым ойды бойына сіңіріп өсетіндей істегені жөн", - деп көрсетті. Әрине, өнегелі тәлім мен тәрбиені бойға сіңіру - өмір заңы, ата-ана борышы, тәлімгер-тәрбиенінің парызы. Өйткені ел болашағы тәрбие ісіне тәуелді.
Дүниеге келген әрбір перзенттің өмірі, келешегі тәрбие ісіне байланысты, одан сыртқары болуы мүмкін емес. Нәресте, сәби шақтағы тәрбие ойыннан басталады. Сондықтан ойын - тәрбиенің бастауы, ол мәңгі жас, әрбір сәби бастан кешіретін кезең деп саналады. Ойынның атадан балаға мирас болып, үнемі қайталанып, әрбір ұрпақпен бірге жасап, тоқтаусыз, толассыз жүріп отыратын себебі осында. Мұны зерттеуді, халық ойындарының мәңгілік мәнін ашуды тарихшылар, әдебиетшілер, этнографтар, археологтар, психологтар, педагогтар және басқа да ғылым саласында еңбек етушілер қашаннан бері назардан тыс қалдырмай келе жатыр.
Бірақ қазақ халқының ұлттық тәлім-тәрбие мұраларын жариялау, зерттеу тек соңғы жылдары ғана қолға алына бастап, бұл салада Қ.Б.Жарықбаев, С.А.Ұзақбаева, Б.Х.Балтабаев, Ә.Табылдиев, С.Қалиев тындырымды істер атқарып, этнопедагогикаға байланысты еңбектер жариялануда.
1 «Қазақстан-2030» стратегиясы, 1997.
2 Мектеп жасына дейінгі балалардың мемлекеттік міндетті білім беру стандартының жобасы. - Астана, 2006.
3 Қазақстан Республикасындағы этностық-мәдени білім беру тұжырымдамасы. - Алматы, 1996.
4 Александренков Э.Г. Этническое самосознание или этническая идентичность // Этнографическое обозрение. - 1996. - № 3. - С. 13-23.
5 Абильдин Ж.М. О логическом учении аль-Фараби. – Алматы: Наука, 1982, - 199 с.
6 Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. – М., 1983. – 412 с.
7 Козлов В.И. Проблема этнического сознания и ее место в теории этноса // Советская этнография. – 1974. - №2. – С. 32-38.
8 Кушербаев К.Е. Этнополитика Казахстана: состояние и перспективы. –Алматы: Институт развития Казахстана, 1996. – 227 с.
9 Нысанбаев А.Н., Тайжанов А.Т. Этнокультурные традиции в духовном наследии М.О.Ауэзова. – Алматы, 1997. – 176 с.
10 Поршнев Б.Ф. Принципы социально-этнической психологии. – М., 1966. – 126 с.
11 Снежкова И.А. К проблеме изучения этнического самосознания у детей и юношества // Советская этнография. – 1982 - №1. – С. 81-85.
12 Суслова Э.К. Воспитание у детей этики межнационального общения. – М., 1994.
13 Телебаев Г., Наурызбаев Ж. Идентичность: интерпретация смыслов // Новое поколение. - 1994. - № 3.
14 Арутюнян С.М. Нация и ее психический склад. - Краснодар, 1966. –271с.
15 Балтабаев М.Х. Педагогическая культурология: Учебное пособие. –Алматы: РИК, 2000. – 268 с.
16 Дробижева Л.М. Историческое самосознание как часть национального самосознания народов // Традиции в современном обществе. Иссл.этнокульт.процессов: Сб.ст. – М., 1990. – С. 226-233.
17 Вяткин В.А., Хотинец В.Ю. Этническое самосознание как фактор развития индивидуальности // Психологический журнал. – 1996. Т. 16, № 5. – С. 69-75.
18 Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы: Санат, 1995. – 350 б.
19 Еликбаев Н.Е. О национальной психологии казахской нации. – Алматы, 1991. – 184 с.
20 Амирова Б.А. Оқыту процесінде этникалық жаңсақ нанымдардың өзгеруі: пс.ғыл.кан.дисс…. автореф. – Алматы, 1998. – 24 б.
21 Аймаганбетова О.Х. Основы этнопсихологии: Учебное пособие. –Алматы: Литера, 2003. – 178 с.
22 Оконешникова А.П. Межэтническое восприятие и понимание людьми друг друга: автореф. … докт.псих.наук. – М., 1988. – 52 с.
23 Солдатова Г.У. Психология межэтнической напряженности. – М.: Смысл, 1998. – 156 с.
24 Старовойтова Г.В. Этническая группа в современном советском городе: Социологические очерки / Отв.ред. К.В.Чистов. – Л., 1987. – 174 с.
25 Хотинец В.Ю. Этническое самосознание. – СПб., 2000.
26 Шлягина Е.И., Данзанова Э.Ц. Влияние диаспоральности на содержание актуального этнопсихологического статуса бурят // Этническая психология и общество. – М.,1997. - С. 362-370.
27 Волков Г.Н. Этнопедагогика. – Чебоксары, - 1999. – 376 с.
28 Измайлов А.Э. Народная педагогика: педагогические воззрения народа. – Казань, 1962. - 232 с.
29 Ханбиков Я.И. Из истории педагогической мысли татарского народа. – Казань, 1967.
30 Христова Е.А. Народная педагогика: историографические и теоретико-методологические проблемы: автореф. … канд. пед. наук. – Москва, 1988.–25 с.
31 Жарыќбаев Ќ.Б. Ќазаќ аѓартушыларыныњ ењбектеріндегі оќыту мен тєрбие мєселелері. - Алматы, 1997.
32 Қалиев С.Қ. Қазақтың халықтық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-
педагогикалық негіздері: пед.ғыл.док.….автореф. – Алматы, 1996. – 65 б.
33 Ұзақбаева С.А. Тамыры терең тәрбие. – Алматы: Білім, 1995. – 232 б.
34 Наурызбай Ж.Ж. Научно-педагогические основы этнокультурного
образования школьников: автореф…. докт.пед.наук. – Алматы, 1997. – 45 с.
35 Балтабаев М.Х. Народное музыкальное творчество казахов как
средство эстетического воспитания студенческой молодежи. (На материале музыкальных отделений ФОПа вузов Казахстана): автореферат … докт. пед. наук. – Алматы, 1994. – 68 с.
36 Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория,
практика. – Алматы, 1998. – 317 с.
37 Дюсембінова Р.Қ. Қазақ этнопедагогикасын мектептің оқу – тәрбие
процесіне ендірудің ғылыми педагогикалық негіздері: Пед.ғыл.докт… дисс.автореф.- Алматы, 2001. – 46 б.
38 Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын адамгершілікке
тәрбиелеуде халықтық педагогиканың озық дәстүрлерін пайдалану: Пед. ғыл. канд. … дисс. – Алматы, 1993. – 162 б.
39 Оразбекова К.А. Жеке тұлға ұлттық тәрбиесінің ғылыми-
педагогикалық негіздері. Алматы, 2000. – 330 б.
40 Асанов Ж. Дидактические основы формирования системы
этнопедагогических знаний и умений у студентов. Дис.докт.пед.наук. – Кызыл-Орда, 2004. – 360 с.
41 Табылдиев Ә. Халық тағылымы. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. –
198 б.
42 Бөлеев К. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге
дайындаудың теориясы мен практикасы: Пед.ғыл.док.дисс.автореф. – Қарағанды, 2002. – 50 б.
43 Кульманова Ш.Б. Научно-педагогические основы воспитания младших
школьников средствами казахской народной музыки: автореф. … канд. пед. наук. - Алматы, 2000. – 25 с.
44 Сырымбетова Л.С. Особенности казахской женской гимназии как
национальной воспитательной системы: автореф.... канд.пед.наук. – Алматы, 2001. - 25 с.
45 Мухтарова Ш.М. Формирование национального самосознания
студентов в учебно-воспитательном процессе ВУЗа: автореф….. канд.пед.наук. – Караганда, 2002. – 25 с.
46 Оршыбеков Ы. Қазақтың халық творчествосындағы азаматтық тәрбие.
– Алматы: Қазақстан, 1977.
47 Мухамбаева А.Х. Национальные обычаи и традиции казахского народа
и их влияние на воспитание детей и молодежи: автореф.... канд.пед.наук. – М., 1974. – 27 с.
48 Каирова Б.Е. Педагогические условия усвоения этнокультуры казахов
учащимися технических колледжей: автореф. ... канд.пед.наук. - Алматы, 1999. – 26 с.
49 Бахтиярова Г.Р. Қазақ этнопедагогикасы материалдарын
педагогикалық пәндерді оқытуда пайдалану: пед. ғыл. канд. … автореф. – Алматы, 1999. – 25 б.
50 Козыбаев Е.Ш. Формирование эстетической культуры
старшеклассников средствами казахского музыкального фольклора: автореф….канд.пед. наук. – Алматы, 1998. – 23 с.
51 Әбильдина С.Қ. Қазақ ауызекі шығармашылығы арқылы бастауыш
сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде болашақ мұғалімдердің даярлығын қалыптастыру: пед.ғыл.канд…. автореф. – Қарағанды, 1999, 24 б.
52 Ибраева К.Е. Формирование эстетической культуры будущих учителей
средствами казахского народного музыкального искусства: автореф. … канд. пед.наук. – Алматы, 2002. – 25 с.
53 Шакирова Т.М. Национальная культура как основа формирования
личности учащихся в профессионально-технических лицеях: автореф. … канд. пед. наук. – Алматы, 2001. – 26 с.
54 Тлеужанова Г.К. Формирование субъекта этнокультуры в условиях
высшей школы: автореф. ... канд.пед. наук. – Караганда, 2004. – 25 с.
55 Айтжанова Р.М. Жалпы білім беретін мектеп жағдайында этнос
субъектісін қалыптастырудың педагогикалық шарттары: пед.ғыл.канд…. автореф. – Қарағанды, 2005, - 30 б.
56 Черник Т.В. Идеи и традиции русской педагогики в воспитании
культуры отношения современного дошкольника (на материале русской народной педагогики): Дисс. канд. пед. наук. – М., 1996. – 210 с.
        
        Тақырыбы: Балабақшадағы аралас топ балаларын ұлттық ойын арқылы
адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... тобы: 3 ... 3 - ... ... ... доц.м.а.
Балабаева А.И.
Алматы 2010
ЖОСПАР
|Кіріспе |3 ... ... | |
| ... ... | |
|1 ... ОЙЫН ... ... ТОП ... ... ... | |
|ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ | ... ... ... және ойын ... мектеп жасына дейінгі | ... ... ... бағытындағы зерттеулерге |7 ... | ... ... бала ... ... ойындарды пайдаланудың | |
|психологиялық-педагогикалық | ... ... | ... ... топ ... ұлттық ойын арқылы адамгершілікке тәрбиелеудің | |
|өзіндік |28 ... ... | ... ... | |
| |76 ... ... ... ……………………………………………… |78 |
| | |
| | ... ... ... қолы ... ... елі
өміріндегі әлеуметтік, экономикалык ... ... ... ... ... жетілген парасатты адамдар тәрбиелеп ... ... ... бастауы - мектепке дейінгі тәрбиенің мазмұнын
түбегейлі жаңарту, еліміздің ертеңін баянды ету ... ... ... жаңа ... мүддесіне лайықты жетілген, бойында ұлттық сана, ұлттық
психология қалыптасқан қоғамның ... ... ... ... ... ... барша халықтың міндеті.
Мұны дұрыс шешу - болашақ ... ... ... тәрбиелеп, рухани
мәдениетті жетілдірумен бірге қаралады. Ал, ... ... ... байырғы
саласының бірі - ойын. Халықтың әдет-ғүрпын, салт-дәстүрін, әдеп дағдыларын
жас ұрпақтың бойына ойын ... ... ... ... білу ... туып ... ... баланы нәресте шағынан бастап адалдыққа,
батылдыққа, елін, жерін, тілін сүйетін ... ... ... құралы - ойын. Оның тәрбие, ... ... ... ... ... үшін ... бері ... жайып, үздіксіз дамып
келе жатқан ұлттық ойынды тәрбие ... ... ... ... түсу ... ... ... күттірмейтін міндетіне айналғандығын
мойындауға тиістіміз.
Қазақстан Республикасының ... ... Н.Ә. ... ... - ... ... ... деп аталатын
еңбегінде: ... елдің Туын, Елтаңбасын, Әнұранын қастерлеуді, ... ... ... ... керек. Әрбір адам бала кезінен:
Қазақстан - менің Отаным, оның мен үшін жауапты екені сияқты, мен де ... ... ... ... ойды ... ... ... істегені
жөн", - деп көрсетті. Әрине, өнегелі тәлім мен тәрбиені бойға сіңіру - өмір
заңы, ... ... ... ... ... ел болашағы
тәрбие ісіне тәуелді.
Дүниеге келген әрбір перзенттің өмірі, ... ... ... одан ... ... ... ... Нәресте, сәби шақтағы тәрбие
ойыннан ... ... ойын - ... ... ол ... жас, ... ... кешіретін кезең деп саналады. Ойынның ... ... ... үнемі қайталанып, әрбір ұрпақпен бірге ... ... ... ... себебі осында. Мұны зерттеуді, халық ойындарының мәңгілік
мәнін ашуды ... ... ... ... педагогтар және басқа да ғылым саласында еңбек етушілер
қашаннан бері ... тыс ... келе ... ... ... ... ... мұраларын жариялау, зерттеу
тек соңғы жылдары ғана қолға алына бастап, бұл салада ... ... ... ... ... ... этнопедагогикаға байланысты еңбектер жариялануда.
Мұндай кешеуілдеудің басты себебі Ресей ... ... ... бір ... бір дінге, бір дәстүрге көшу идеясы патша заманында да,
Қазан төңкерісінен кейінгі кеңестік дәуірде де ұстемдік ... Сол ... ... ... ... тән ... тәлім-тәрбиеге сөз
жүзінде болмаса, іс жүзінде мән берілмеді. Қазақ халқының ғасырлар бойы
қалыптасқан әдет-ғүрып, ... ана ... ... ... тосқауылдар мен бөгесіндер шектеу салды. ... ... ара ... ел ... ... ұлт зиялылары уақыт құрбаны болды да,
бұл мәселелер белгілі мерзімге тоқырады. Сол ... ... ... өзі ... етіл, жұртшылық аңсап күтіп отыр.
Қазақ халқының арғы тарихына байланысты жеткен жазбаша деректердегі,
Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин, Шоқан ... ... ... адамгершілік, тәлімдік ой-пікірлер және ... ... ... ... ... ... халықтық тәрбиенің ... ... ... ... ... ... ... өмірінде
ойынның атқаратын мәні жөніндегі Н.Құлжанованың еңбегі - (алғы ... ... ... баға ... ... ... ... дейінгі мекемелердегі тәрбие
жұмысының тақырыптық мән-мазмұны соңғы жылдарда зерттеу
нысанасына ... ... Атап ... ... ... тәрбие
жөнінде Б.Баймұратова, М.Сәтімбекова, Қ.Сейсенбаев,
М.Тұрыскелдина, Ә.Әмірова, А.Меңжанова,Т.Иманбеков,Қ.Меңдаяқова, ... ... қолы ... қазақ қоғамының бүгінгі әлеуметтік обьективтік
сұранысы - мектепке дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеу арқылы елдің
келешегін әзірлеу ең негізгі мәселенің ... ... Оны ... ... ... халық педагогикасының бір саласы - ұлттық ойындар негізінде деп
білсек, оның ... ... ... ... ... қажеттігін
туғызып отыр. Мектепке дейінгі тәрбие жөніндегі жазылған еңбектер ... ... ... ... де ... тәрбиелеу жолдары
жалпы айтылғанымен, аралас топтарда тәрбиелеу жолдары ... ... ... Осы бір ... ... ... ... бұл тақырыпты
арнайы қолға алдық.
Көптеген қалалық, селолық жерлерде (кейде баланың санына қарай, кейде
бакдіа тарлығынан) 3 пен 6 ... ... ... бәрі бір не екі ... тәрбиеленетін, шағын комплектілі бақшалар кездеседі.
Мұндай аралас бақшадағы әр жас шамасыңдағы балаларды тәрбиелеудегі оқу-
тәрбие жұмысын ұйымдастырудың өзіндік ... мен ... ... ... ... ... жүргізілетін іс күн режиміндегі жұмыс
бағдарламада көрсетілгендей әр ... жеке ... да, ... ... балалармен бір мезгілде өткізуге тура ... ... ... ... ... ... болады. Олар аралас топпен
жұмысты жоспарлауды былай қойғанда, әр жастағы балалармен ... ... ... ... ... ... ... ермек ойындары сиякты жұмыстарды қалай жүйелеуді білмей,
барлық ... бір ... ... ... салып, өз жұмыстарын жеңілдетеді
де, ал бағдарламальгқ материалды сапалы ... ... ... ... ... даму ерекшелігіне сай болу принципті мәселелері
ескерілмейді.
Сондықтан қазақ халқының ұлттық ойындарын аралас топ ... ... ... ... ... ... педагогикалык-әдістемелік мүмкіншіліктерін аша түсу - бұл жұмыстың
көкейкестілігі болып табылады. ... ... ... ... ... ... тиімді ұйымдастыру мен оны ... ... ... ... ... - ... халқының ұлттық ойындарын аралас топтардағы
балаларды адамгершілікке тәрбиелеуде қолдануды теориялық тұрғыдан сипаттай
отырып, оның ... ... ... ... - ... балабақшасындағы аралас топтарда тәрбие
беруде ұлттық ойындарды пайдалану ... пәні - ... ... топ ... ... ... ... тәрбиелеу.
- Зерттеудің ғылыми болжамы. Егер, балабақшадағы балалардың жас
ерекшелігіне сәйкес аралас топ құру ... ... топ ... ойын ... ... тәрбиелеудің мүмкіндіктері, әдіс-
тәсілдері, моделі, бағдарламасы ... онда осы ... ... ... ... ... ... жағымды қарым-қатынасы,
адамгершілік қасиеттері ... ... ... мүмкіндік туындайды.
Зерттеудің міндеттері:
аралас топ балаларын ұлттық ойын арқылы ... ... ... ... ... ... түрлерін сипаттау;
ұлттық ойынды пайдалануда аралас топ ... ... ... ... ... ... тәжірибелік эксперименттер өткізу.
Зерттеу көздері.
Үкіметінің заңдары мен құжаттары, қаулы-қарарлары, Білім және ғылым
министрлігінің ... ... ... ... ... Сондай-
ақ педагогикалық, психологиялык зерттеулер, қазақ халқының ... ... ... өнер ... ғалымдар мен ақын-жазушылардың
пікірлері, еңбектері.
Ғылыми зерттеу әдістері.
Ойынның теориялық, тәжірибелік негіздеріне қатысты
философиялық, тарихи, психологиялық, педагогикалық еңбектерге
сүйене отырып, қазақ халық педагогикасындағы ... және ... озат ... ... ... әңгімелесу арқылы тәрбиешілердің білім-білік
деңгейлерін ... ... ... ісіне ... ... ... ... ... алу, ... ... өз ізденістері мен тәжірибелерін саралау, қорыту. Сол негізде
халықтың ұлттық ойындарының мектепке дейінгі жастағы аралас топ ... ... ... ... айқындай түсумен қатар оның
әдістемесін жасау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
әлеуметтік-экономикалық жағдайларға орай ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлттық ойындары арқылы
адамгершілікке тәрбиелеудің ғылыми-теориялық негіздері айқындалды;
қазақтың ұлттық ойындарының ... ... ... ... топ ... адамгершілікке тәрбиелеудегі педагогикалық
мүмкіндіктері анықталды;
аралас топтағы балаларды ұлттық ойын ... ... ... мен ... базасы. Эксперименттік жұмыс Алматы қаласының ... ... ... ... топта ұлттық ойын ... ... ... ... ... қамкорлық жасап,
мейірімділік көрсетіп, бауырмалдық танытатыны байқалды. Жағымды ... ... ... ... ... ... көзіміз жетті.
Диплом жұмысының құрылымы: кіріспеден, екі ... ... ... және ... ... ... ... ҰЛТТЫҚ ОЙЫН АРҚЫЛЫ АРАЛАС ТОП БАЛАЛАРЬІН АДАМГЕРШІЛІККЕ
ТӘРБИЕЛЕУДІҢ ... ... ... ... және ойын ... мектеп жасына дейінгі
балаларды адамгершілікке тәрбиелеу бағытындағы зерттеулерге сипаттама
Ұлттық ойынның ... мен ... ... ... ... ... әр ... баршылық. Зерттеу мәселесімен педагогтар, философтар,
психологтар, тарихшылар, этнографтар, өнер қайраткерлері т.б. шұғылданды.
Ал бала ойынына тән сипаттарды ... ... ... ... ... ... мен өнер қайраткерлері адамзат дамуының ... ... ... ... ... ... ... бұлардың бәрінің ой-пікірлерінің
тоғысар арнасы-ойын іс-әрекеттің алғашқы қадамы, өмір шындығының көрнісі,
бейнелік ... ... ... басталады. Бала ойнағанда өзі көріп,
біліп, байқаған өмір құбылыстарына, ересек адамдардың ... ... ... ... ... ... ... мақсат қойып, сол мақсатқа
жету жолында іске, әрекетке кірісіп және өзінің киялына дес беруі - ... ... ... ... әр ... әр ... ... байырғы
тақырып.
Балалық кездегі ойынды тәрбие мәселесінен бөлуге болмайды. Екеуі
бірлікте қаралады. Ал тәрбие туралы ... ... ... ... ... ... ... ұстазы атанған ұлы бабамыз Әл-Фарабидің пікірлеріне
жүгінеміз.
Алып ойдың кеніші - Әбу Насыр Мухаммед ибн Мүхаммед ибн ... ... ... ... ... ... ... даналық болжамдарымен
ықпал еткен ұлы ғалым! "Ақылдың мәні туралы", "Қайырымды қала ... ... ... нақыл сөздері", "Бақытқа жету
жайында" т.б. ... ... мол. ... ... ... ... ... әр саладан баяндалған. Тәрбие
мәселесінде адамгершілікті бірінші орынға қойды.
Адамды бақытқа жеткізетін ... ... ... ... әр ... ... Ал оған жетудің кілті тәлім-
тәрбие, адамның өзін-өзі тежей білуі ... ... "... ... ... ... ... білушілік бақытқа жеткізеді. Бұл
- қайырымдылық", -деп көрсетті ұлы бабамыз. Болашаққа үміт ... ... ... ... ... жәбірлемей, ар-намысына тимей қарым-қатынас жасау
- әділет жолы. Бұл қасиеттер тәрбие арқылы адам бойына сіңетіндігіне ... ... ... қолдады.
Адамда болуға тиісті ізгілік пен ... ... ... бабамыз былай тізді:
Тәні таза, дене бітімі мінсіз, өмірге бейім, икемділік;
Тиісті мәселенің ... ... ... ... ... ... білушілік;
Түсінгенін, көргенін, естігенін, аңғарғанын жадында ... сол ... ... ... ... тез ... ... болушылық;
Ой-түсінігін тапқырлықпен дәл де айқын жеткізе ... ... ... және ... ... ... сауық құмарлық пен ... ... ... пен ... ... ... пен ... жалғандықты
жеккөрушілік;
Жаны асқақ, ар-намысын ардақтап қорғай білушілік;
Игі іске ... және ... аяқ ... ... ... ... сүю, озбырлық пен опасыздықты жек көріп, зардап шегушілерге
кол үшын бере білушілік;
Қыңыр, нойыс ... ... ... ... білмейтін батылдылық пен ержүректілік.
Бұл игі қасиеттерді бойға дарыту-бала дүниеге ... ... ... түрде жүргізілуін ұлы ұстаз кайырымды кала ... тән ... ... ... ... ... ... ізгі сипаттарын
белгілеп берген болатын. Тәрбие арқылы жүзеге асуға ... ... ... ... педагогикалық толғанысы осыдан он бір ... ... де, күні ... ... ... қадір-қасиетін жоймаған,қайта
уақыт озған сайын жаңарып жасара беретін пайымдаулар. Егемендікке қолы жаңа
ғана ... ... ... ... ... ұлы ... нұсқаған
адамгершілік әдістерінің мейірім шапағаттарын балбөбектердің сәбилік
шағынан бастап ... ... ... ... ... ... ... Әрине, дана ойшыл бабаларымыз ұсынған тәлім-тәрбиелік пайымдауларын
бала ойыны ... ... деп ... де, ... ... ... ... әдет дағдарларын меңгертіп машықтандырудың тиімді жолы ойын
екені баршаға аян. Қазақ халқының көне ... аты ... ... ... ... жөніндегі даналық ойларын шола қарағанда XI ... ... ... ... "Құтты Білік" ... ... орны ... Өзі өмір сурген уақыт деңгейінен Жүсіп Баласағүн
"Қүтты ... (1069 жылы ... ... ... ... тәлімдерді келер ұрпаққа бағыштаған. Бұл дастан 72 тараудан тұратын
6600 тармақ болса, онда- Әділет, ... ... ... деп ... бейнелік
есімдер арқылы аталып отырған төрт қасиет ... ... ... өмір ... ... ... акыл-ой,
адамгершілік әдептерінің озық үлгілері, дидактикалық таным-түсініктер
суреттелген. ... ... ... ... ал ... ... ... таза болып өседі...
Ұл-қызыңа әдеп үйрет, білім бер. ... көне ... ... ... ... ... жолы отбасынан басталатындығын
Жүсіп Баласағұн дөп ... дәл ... ... бірге енеді жақсылық,
Айнымайды еш, алғанша ажал,қапсырып...
Іште біткен қылық, парыз мойныңа
Бірге кетер қара жердің ... ... ... ... ... ... ... өркендетіп, салт-дәстүрге орай бойға дарытатындығына ... ... ... даму ... елді ... күрт өсуі,
қалалардың кеңеюі, қоғамдық өзгерістерге қарай отбасылық ... ... ... ... тән ... ... негізделген балабақшада
жүргізілген тәрбие саласы өркендеді.
Бұл-өзіне үйлесімді тәрбие ісін ... ете ... ... ... ана
сүтімен дарыса, адамның бүкіл өміріне жалғаса келетін құбылыс екендігін
және отбасылық өнеге ... ... ... оның ... де сондай
болатындығын нақты нұсқаған ол:
Егінжай бір бұл ... ... ... соның ертең өнеді.
Сенікі -шындық, менікі-ойын,
Бой ұсындым шынға,ойынды қойдым.
Жіберме зая ... ... күн ... өтер де кетер. Ұлы гуманистік тәлімдік ақыл-кеңес -
баланы неғұрлым жас кезінен бастап үйретсе, соғұрлым бойға ... ... ... ... ... ... кетеді. Ол үшін қарым-қатынасындағы
мінезділіктілікті бойға сіңіріп және оғаы үйрету керек екендігі ... ... ... ашу- ... ... кызуланба сабыр қыл,
Сабырлы кісінің сүйеніші алда,
Өкпелесең ашуланба, налыма,
Сабыр соңы-салқын сая жаныңа
Халықтың дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... өміріне көрік беретіндігін нұсқайды.
Кісі көңілі нәзік шиша, шарайна
Мүқият бол, ... ... ... ... бол ... сөзбен кұле сөйле, жадырап
Бақыт қонып қүтың тасыр жамырап...
Жомарт, сақи бол, қырсығып ... Ұлы ... ... тұтқан мінез-
құлық жөніндегі толғаныстарын және халқымыздың дәстүрлік ... ... орай ... әр саладағы тәлімдік ... ... ... ... ... білсек, бүгінгі ұрпаққа ... жоқ, ... ... ... қойнауында жатқан жазбаша жеткен мұраларымыз
жөнінде сөз еткенде XII ғасырда өмір сүрген Қожа Ахмет
Иссауйді (1094-1167ж) айта ... Оның ... ... әлем ... жылдық мерей тойын тойлады. Түркістан қаласындағы Қожа
Ахмет кесенесі-дүние жүзіндегі тандаулы мәдени ... Қожа ... ... Хикмет" ("Даналық кітабы")
әдебиеттің алтын қорына қосылатын туынды болуымен бірге,
тәлім-тәрбиелік пайымдауларының да мәні зор.Сопылық
жолға берік ... ... ... ... ... ... негізделген әділеттілікті тұтыну. Ойшыл ұстаздың
тәрбие жөнінде берер ақылы-ешкімге қиянат жасама, зәбір
көрсетпе, дүниеқұмарлық пен баққұмарлыққа салынба, жоқ-жітік
пен кем-кетіктерге шын ... ... ... ... ... ... бойға сіңірілетін өмір сұрудің басты
ережесі-қанағат пен рақымшылдық, ... ... ... ... көне ... ... сөзін, білікті ғұламаны және ұстаз
ақылын екі етпей ұғыну қағидалары. Бұлардың бәрі білім мен
тәрбие арқылы бекитіндігіне сеніммен ... оны ... ... Ақ ... даналық сөзді жаздым...
Несібіңе берілген қанағат қыл...
Әуелде ақыл-ойдан кенде болдым,
Біртіндеп білім алып ... ... ... пір ... ... ... сәуегейлік ойға толы. Адамның
тәлім-тәрбиелік таным-түсінік ... ... ... ... ... тағлым алуға шақырады.
Тартынып көп қылықтан пенде болдым-
Алланың ақ жолына тұстім міне ... ... ... ... ... пен ... назарға ілінсе, оны ақыл ... ... ... ... алдындағы пенделік парыз. Алла ... мол ... "Өзі ... көңілі ойран, көзі жасты" пәнда шын
ниеттеніп әділет жолына ұмтылып, тәубаға келсе, мейірімі мол ... ... мол ... ... ... ... Тақуа
ақын Иассауи Мұхамед пайғамбар жасына келген соң, пайғамбарды аза тұту
белгісі ретінде ... ... ... (жер асты ... өткізсе, мұның өзі
мұрат тұтқан танымына ... ... ... деп ... ... ... мол, алла ... ақ жолына берілуді
насихаттайтын айтулы еңбек, педагогика тарихында арнаулы ... ... ... ғылымның әр саласы бойынша айтылған ... мен жеке ... ... түбегейлі зерттеулер
жазылмағандықтан, халқымыздың ертедегі дана ойшылдарының педагогикалық
тағылымдары жұртшылыққа ... ... ... оны ... асыру - болашақтың
ісі.
Ұлттық тәлім-тәрбиенің ... және оның жеке ... ... ... ... туралы ой-пікірлердің қалыптасуына Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин,
А.Құнанбаев, Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев ... ... ... мен өнер ... ... ұлесі
зор болды.
Ы.Алтынсарин халық педагогикасының адамгершілікті, үлкенді сыйлауға,
өнеге ... ... ... ... ... ... оны басқа
халыкдардың озат ой-пікірлерімен толықтырып дамытты. Ол елін надандыққа
қамап отырған феодалдық-патриархалдық, кертартпа ... ... ... ... ... ... зор сеніммен қарайды.
Шоқан Уәлиханов "Жоңғар очеріктерінде" әр түрлі қимыл-әрекетті ойындар
мен асық ойындары тайпалык ... ... ... ... ... ... өспірімдердің ұлесіне қалғандығын талдайды. Себебі үлкендерден көргенін
бала өздері үшін үлгі ... ... ... күн ... ... етіп, үйде де,
далада да ойнайды. Бала өмірі ойынға ... ... олар ... алмайды-бұл қай заманның болса да шындығы, өмірдің зандылығы.
Тәрбие мақсатының айналасындағы ... көне ... ... Көне ... ... ... ... мақсаты- рақымшылық,
адамгершілікті тәрбиелеу екеніне келісті. Ал рақымшылық, адамгершіліктің не
екенін түсіндіруге келгенде, ... ойы әр ... ... ... адал, сезім және жігер сияқты қасиеттерді алдымен дамыту ... ... ... ... пен ... ... пен ... пен рухани жан тазалығына көңіл бөлген.
Я.А.Коменский тәрбиенің күшіне шексіз ... "Ана ... ... ретінде Цицеронның мына бір ... ... ... негізі - жастарды дұрыс тәрбиелеуде". Я.А.Коменскийдің пікірінше,
тәрбие жұмысы үш мақсатқа бағытталуы қажет: өзін-өзі тану, қоршаған ... ... ақыл ... өзін ұстай білуі (рухани тәрбие), құдайға
бағышталу (діни тәрбие).
Ағылшын философы және ... ... ... ең ... ... ... қалыптастыру- "өз ісін ақылды да ... ... ... ... деп санаған. Сонымен қатар Бұндай адам ... ... ... ... ... болып келуі қажет деп есептеген.
Француз материалисі К.Гельвеций тәрбие негізіне "біртүтас ... ... ... ... ... жүрегін
адамгершілікке, ақылдарын шындыққа, ақыры соңында сезімтал да дұрыс ... ... өз ... ... мүддесімен пікірлес патриоттар
шығару".
Ж.Ж. Руссо тәрбие мақсатын жалпы адамгершілік құнына негіздеу пікірін
тұрақты ұстаған. Тәрбие адамға не үшін ... ... адам жер ... дәрменсіз болып туылады. Тәрбиенің мақсаты - адам қалыптастыру.
"Өмір сұру - міне, мен ... ... ... ... ... ... соң ... келісемін-ол сот емес, солдат емес, молда емес: ол алдыменен адам
болады: ... ... ... ол адам бола алады, ... оны ... ... да ол ... да өз орнын таба алады".
Швейцар демократ ... ... ... ... ... табиғаттан туылған қасиетті жетілдіру, үнемі ... ... ... күш ... ... ... дамыту". Прусс педагогы
әрі философы Э.Канттың тәрбие жүйесіне сіңірген еңбегі үлкен. Тәрбиеге ... үміт ... және ... ... ... ... ... дайындау деп
көрсеткен: "Балалар бүгінгі күн үшін тәрбиеленбеулері қажет, келешек үшін,
адамзаттың жақсы болашағы үшін, яғни ... ... ойы, орны ... ... қажет". Канттың жолын куушы неміс педагогы ... ... ... ... "Тәрбие баладан нағыз жақсы адамды қалыптастыруы
қажет, адам зейінін қоюға тұратын нәрсеге еліктейтін, өз ... үшін ... ... ... діни ... ... ... Неміс педагогы
И.Гербарт тәрбие мақсаты- адамды жан-жақты қалыптастыруда, үйлесімді тәрбие
беруде деп ... ... ... ол ... адам. Бұл мақсатты мәңгілік
және бұлжымастай көрген Гербарт қоғамда қалыптасқан ... ... , ... ... ... адам ... керек деп көрген.
Орыс социал-демократтары дүние жүзіне ... ... ... өз ... ... ... XIX ... 40 жылдары царизм мен ... ... ... ... ... А.И. Герцен тәрбие ... ... ... ... ... еркін, іскер, адамгершілігі мол, жан-
жақты дамыған адам ... деп ... ... болса тәрбие
мақсаты-қоғамға, адал, таза, өз мүддесін қоғам мүддесімен біріктіре ... ... деп ... Ұлы орыс ... К.Д. ... "Біз батыл
айта аламыз, рухани тәрбие тәрбиелеудің басты мақсатын құрайды, ой-өрісін
дамытып, басты ... ... да ... ... деп ... - ... дейінгі А.Тихомировтың "Педагогика, дидактика, әдіс курсы"
тәрбие мақсатын ... ... ... да ... адам - міне,
талассыз да мызғымайтын тәрбие мақсаты, құдай сөзі де халық ... ... ... ... пікірді тағы бір орыс педагогы ... ... ... зор ... дін мен өнегелі дүние алады". Адамның
өнегелі тәрбиесіне көбінесе осылар ... ... Осы ... ... тәрбиенің мақсатын құрайды. Халықтық негіз -
революцияға ... орыс ... ... ... талабы. 1913 жылы шыққан
"Педагогика" окулығында анық айтылған: "Жас ұрпақты коғам үшін ... "Өз ... ... ... ... оның ... жоғарылататын,
сапасын жақсартатын ерікті де пайдалы ... ... ... ... да ... тәрбиенің, ең жәй әскери ... ... ... ... ... осы.
Адамгершілік тәрбиесінің жалпы міндеті мектеп жасына ... ... мен ... ... ... мен сана
нышандарын, адамгершілік түсініктері мен ... ... ... Адамгершілік сезім, адамгершілік түсініктерді ... ... ... ... мен ... ... ... алғашкъі адамгершілік түсініктерін аңғарып, мінез-құлқы ... ... ... ... шақ - ең ... кезең. Балалар үй
ішіндегі жақындарымен қарым-қатынасында, оқу-тәрбие ісінде, тікелей ... ... ... ненің жаман екенін байқайды, жақсы мен жаманға
үлкендер тарапынан ... ... ... ... да баланың айналадағы болмысты дұрыс
түсінуі мектеп жасына ... ... олар ... ... ... мен талпынысынан, мұраттарынан
жастайынан-ақ үлгі алатынын дәлелдеді. Бірақ бұл ... бәрі ... ... ... туа біткен зандылық күші ... ... ... ... ... ... ұстінде іске
асады.
Мектеп жасына дейінгі балаларды ... ... ... 1) ... ... ... құрбыдостарына, жалпы
адамдарға, Отанға деген сүйіспеншілік ... ... 2) ... сай ... ... ұйымдасқан тәртібін,
мәдениеттілігін, жақсы ... мен ... ... 3) ... ... мен ... тәрбиелеу.
Адамгершілік тәрбиесінің мазмұнына баланың Отанға, адамдарға деген
сүйіспеншілігін тәрбиелеу ... Ол үшін ... ... ата-анасына,
үйіне, туған жеріне, оның табиғатына, өз ... ... ... ... ... деген сүйіспеншілік сезімін
тәрбиелеу қажет.
Елге сүйіспеншілікті тәрбиелеудің пәрменді құралы — ... ... мен ... Ана тілі — ... тарихы, шежіресі, халықтың
ең зор акылшысы, ұстазы деп ... ... Бала ... өлең, ертегі, ән, жұмбақ, жаңылтпаш, мақал мен мәтел,
батырлар ... ... ... ана ... ... мен ... ... оны сүюді үйренеді.
Балаларды халықтың қолөнерімен, қазіргі композиторлардың сан түрлі
азаматтық тақырыптарға арналған әндерімен ... ... ... ... ... ... ғарышкерлерге, теңізшілерге, туған
жерге, Отанға деген сүйіспеншілік сезімін тәрбиелейді.
Адамгершілік ... ... ... интернационалдық
рухта тәрбиелеу де жатады, өйткені ол адамгершілік тәрбиесінің негіздерінің
бірін құрайды. Балабақшада көптеген ... ... бар, ... ... ... ... қамқорлыққа бөленеді. Осының өзі-ақ - балалардың
бір-біріне жолдастық, ... ... ... ең ... ... суреттерді, көркем әдеби шығармаларды, әр ұлттың ... ... ... ... ... сан ... өмірі,
тұрмысы, еңбегі, өнері жөнінде әңгімелейді, соның негізінде ұлттарға,
халықтарға, ... ... ... ... ... дамытуға
мүмкіндіктер туады. Балалар арасында дұрыс қарым-қатынасты ... ... ... құру -балабақша педагогінің негізгі міндеттерінің ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесінің мазмұнына баланың адамгершілік қасиеттерін
тәрбиелеу де жатады, әсіресе олардың үлкендері ... ... ... ... ... ... ... — асқаралы да асыл сезім.
Үлкендердің беделін мойындау, ... ... ... ... ... ... балалардың іс-әрекеттерін ұйымдастыру, бұл сезімнің көрініс
табуы — ... ... ... ... барлық материалдық және рухани байлық үлкен
адамдардың ... ... оны ... ... ... ... нақты мысалдар келтіріп түсіндіреді. Үлкендердің білімі, еңбегі
біздің шаттық өмірімізді камтамасыз етіп отырғанын, әсіресе өзін ... ... ... ... ... ... айтып, оларды бағалауды және үлкендерді қалай қүрметтеу, сыйлау
керектігін үйретеді. Кейде балалар үлкендерді ... ... ... ... да, оны ... ... бала ... тәртібін, іс-әрекетін
байланыстыра алмайды, өзін жақсы алып ... ... ... оны ... ... ал ... баланың қызығушылығы сана тұрақгылығын басып
кетеді, кейде бала сөзі мен ісін бірлікте алып жүре ... ... ... бірден оның мінез-құлқы мен тәртібіне айналмайды, оған ұзақ уақыт
дағдылану, үйрену керек, тәрбиеші ... ... ... шыншыл да адал етіп тәрбиелеу — адамгершілік тәрбиесінің мәнді
белгісі.
Балалар кейде білместігінен мәліметтерді дұрыс бере ... ... бір қыз ... ... қысты күні барып қайтқан соң: "Мен әжемнің
үйінде алма тердім", - деген. Бұл өтірік емес, ол ... ... ... ... ... ... ... тобындағы балалар өзі және жақындары туралы жалған
айтады. Олардың батырлык іс істегені, батылдық көрсеткені ... ... ... айту ... ... батырлық пен батылдыққа талпынушылықтан,
соған құштарлықтан ... ... ойы ... қиялға ағып өтіп, жалған айтып та қояды,
бірақ оның алдайын деген ойы болмаған. Бұндай ... ... ... ... көңіліне қаяу салмай, жолдастарының алдында ... оның ... ашып ... ... ... ... өтірікті
қорыққандықган немесе жазаланудан қашқандықтан айтады. Сондықган тәрбиеші
баланың өтірік айтқанына көзі ... соң, оның не ... ... олай ... ... ... ... Баланың бұл әдеттерін
дер кезінде қойдырмаса, ол кейін өтірік айтуды әдетке айналдырып кетеді.
Ертегі, ... ... ... ... ... оқып,
шыншыл адамды халықтың құрметтейтінін, жақсы көретінін, одан үлгі ... жек ... ... айту ... ... жақсы
қасиет екеніне көздерін жеткізгені жөн.
Адамгершілік тәрбиесіне қарапайымдылықта тәрбиелеу де ... ... көп ... ... ... ... ықпал етеді. Бұл кейде
балалардың мақтаншақ, өркөкірек, жалқау болуына әкеп ... ... ... ... әділ ... отырып, оларға талап
пен ... ... ... ... ... негізі - баланың адамгершілік қасиетін
дұрыс, әділ бағалау.
Адамгершілік тәрбиесінің мазмұнына ... ... ... ... дегеніміз - адамдардың өзін қоршаған ортаға, ... ... ... ... көрініс табатын тұрақты психикалық
ерекшелігінің жиынтығы.
Балалардың мінез-құлқы мен ... ... ... ... ... ... күші ... сәйкестендірілген қолайлы жағдай тудыруға назар аудару қажет.
Балабақшадағы заттарды пайдалану мен оларды күтіп ұстаудың, ... ... өзін ... ... ұйымдастырылған өмір ағымы, айналадағы
заттардың реттілігі болуы керек.
Балабақшадағы ... ... ... оларды жақсы
дағдыларға тез қалыптастырады. Себебі, балалардың тәртібіне педагогикалық
әсер ету ғана ... өзін ... ... ... ... ... жолға қойылуы да тиімді әсер етеді. Егер балабақшада катаң,
бірізді, жүйелі талаптар айқын ... ... ... нені ... ... ... ... қалай ұстау керектігі, т.б. талаптар белгілі болса), бала
тарапынан тәртіпті орындамаушылық, тыңдамаушылық деген болмайды. ... ... ... қою ... ... ... үштасады.
Бақылаудың әлсіреуі балаға тәртіп бұздырады. Талап пен бақылау тәрбиешінің
берген бағасы арқылы бекітіледі, ол балалардың іс-әрекетінің ... ... ... ... ... тәртіп ережелерін игеруге мүмкіндік жасайды.
Балалардың тіршілігін, іс-әрекетін ұйымдастыруда күн тәртібі ... ... ... ... бар. Балалардың күнделікгі іс-әрекетін
дұрыс ұйымдастыру, жүйелі педагогикалық ыкдал ету, талаптар қою, ... ... ... ... ... ... салу — адамгершілікке
тәрбиелеудің маңызды шарты. ... ... ... ... ... ... бара-бара әрбір балаға қойылатын талап
олардың өз талабы ретінде көрінеді.
Балаларға мінез-құлық, тәртіп, қоғамдық ... ... ... ... бір-бірімен өзара қарым-қатынасы, адалдық, шыншылдық,
батылдық, ерлік сияқты ... ... ... ... ... ... жайында айтып отыру қажет. Бұл білімдердің қайнар көзі -
өмірдің өзі, ал оларды меңгертудің жолы — ... ... ... ... ... адамгершілік ережелері, адамның жеке басына қойылатын
талаптар туралы ... ... ... ... білімділігінің негізі —
балалардың өз істері мен ... ... ... ... ... өзін ... ... ... әдеті бұрын туады. Кейін бірте-бірте ғана өз тәртібіне
саналы қарайтын болады.
Тәрбиешінің міндеті — балаға адамгершілік ... ... ... қатар,
оны дұрыс төртіпке, іс-әрекетке, басқа балалардың тәртібіндегі, өз
басындағы кемшіліктерді ... ... ... жас ... ... тәрбиелеудің негізгі шарты —
көпшілікпен ... ... ... ... қарым-қатынас
жеке адамның мүддесін көптің мүддесіне бағындыруға, бірге өмір сұруге және
еңбек ... ... ... ... ... ... бастауы
балалардың бірлескен іс-қимылында көрініс тауып, мақсат бірлігінде,
мақсатқа жету үшін ... күш ... іске ... ... дейінгі балалардың даму ерекшелігін ескере отырып,
төмендегі әдістер белгіленді: 1) ... мен ... ... ... үлгі-мысалдар келтіру; 2) балаларға жақсы ... ... ... үйрету, соған сай балалардың іс-әрекеттерін
ұйымдастыру; 3) ... ... 4) ... ... ... жазалау;
5) бағалау.
1.2 Балабақшадағы бала тәрбиесінде ұлттық ойындарды пайдаланудың
психологиялық-педагогикалық негіздері
Бала ойыны ... ... ... адамдар арасындағы
әлеуметтік карым-қатынастардың жаңаруына мазмұны мен сипаты жағынан ... ... ... Бұл ... ... жасап,
тиімді тәжірибелерді жинақтап отыруды талап етеді. Осыған орай ойынның
педагогикалық және ... ... ... ... ... ... ... айтуға тура келетін мәселе -ұстіміздегі ғасырдың
30-жылдарындағы көрнекті педагог-психолог Лев Семенович Выготский ... ... мәні зор ... ... бастау алған ғылыми-тәжірибелік
жұмыстар аз емес, қазіргі ТМД ... ... ... кіретін
елдерде біраз жұмыстар атқарылды.
Лев Семенович баланың психикалық дамуындағы ойынның мәні, мазмұнына
жан-жақты тоқталып, жеткіншектің тұлғалық қалыптасудағы оның ... ... ... ... ... ... байытып, тәжірбиелік бақылаулар
мен эксперименттік зерттеулерге иек арта отырып, бұл ... сан ... ... ... ... ... Борисович Элькониндер
/38/ болды. Бұлар ойын психологиясын кең көлемде ... ... ... жаңа ... ... ... мәні зор ... белгілеп, бала өмірі үшін қажетті жаңа тұжырымдар ұсынды. Баланың
жас мөлшеріне ... ... есею ... ... ойын және ... ... ... мен мінез-құлықты ... ... ес, ... ... сөйлеу дағдылары мен әрекетін дамытуы,
қиялына қанат беріп, ... ... ... сипаты туралы
байыпты пікірлер ұсынып, пайымдаулар жасады.
Ойын - бала үшін еңбек, оқу, тәрбиелік мәні зор ... ... ... ... ... ету ... А.П. Усова айтарлықтай еңбек
сіңірді. Ол бала ... ... мәні және бұл ... теориялық
ізденістер нәтижесін жүзеге асырудың тәжірибелік жолдары жөнінде әржақты
талдаулар ұсынды.
Ал ... және ... беру ... ... ... ... ... саналған Я.Коменский, Ж.Руссо, Р.Оуэн т.б.
адамгершілік тәрбиесін жетілдірудегі ойынның мәні ... ... ... ... ұлы ... Ян Амос ... ... мектепке
дейінгі педагогикада алатын орны ерекше. Даңқты "Ұлы дидактиканың" жалғасы
"Ана мектебінде" нәресте кезден бастап сәбилердің дене ... ... ... ... беру ... ... ... "Тілдерге
ашылған есік", "Сурет арқылы әлемді сезіну" т.б. еңбекгерінде тәрбиенің
табиғат тәріздестігін сипаттап, баланың жас ерекшелігін ... және ... ... ... ... ... арналған сахыналық
қойылымы "Ойын меклебі" жинағында әрі тідді меңгеру, әрі адамгершілікке
тәрбиелеу жолдарын ... ... ... ... ... ... ол ... кедейлігіне қарамастан және ұл, қыз деп бөлмей
барлық ... ... ана ... ... білім берудің жолын көрсетті.
Мектепке дейінгі тәрбиеде жанұя жағдайына орай ... ... ... қолдап, оның мақсаты, мазмұны және негізгі құралдарын талдап
берді. Ана ... ... ... шектелмей, бәрінен де бұрын ... ... ... оны ойын ... ... ... ... байыпты
ойлар ұсынды және мұны өз тәжірибесінде ... ... ... ... ... ... беру- адамзаттың ұлы мұраты екендігін өзінің ісі
арқылы жөне педагогикалық еңбектері ... ... ... ... Жан Жак ... (1712-1778 жж.) "Эмиль,
немесе тәрбие туралы" еңбегінде еркін тәрбиені жақтап, ауқатты адамдардың
балалары қоғамдық ... ... ... ... үшін ... табиғат
аясында, еңбекке тәрбиелеп, тәрбиешінің нұсқауы бойынша өсуін жақтап,
адамгершілік тәрбиені 12 ... ... ... ... қолдады. Тәрбие
беру, оқыту туралы ... ... ... ... де, ... ... жас ... қисынсыз бөліп, тәрбие-төлімдегі адамгершілік
тәрбиесі жөнінде өмірге үйлесімсіз пайымдаулар жасады. Ал ... ... ... ... ... ... мен қабілетін дамыту
жөнінде және баланың психологиялык жан күйін үғып, еңбекке қатыстыру ... ... ... ... ... ... саналады.
Ағылшынның социалист-утописі Роберт Оуэн ... ... ... рет ... дейінгі тәрбие мекемесін ашушы ретінде
белгілі болды. "Кішкентай ... үшін ... ... жаңа көзқарас,
немесе білім берудің сипаты туралы тәжірибе", "Жаңарған адамгершілік
әлемінің ... ... ... ... ісінде қоршаған ортаның мәні
ерекше екендігін сөз еткен. Оның 1809 жылы ... ... ... ... бір жастан алты жасқа дейінгі үш ... ... ... ... ... рет ... ұжымдық негіздегі мектепке дейінгі
балаларға арналған тәрбие орны еді.
Роберт Оуэн балалардың әділетті, шыншыл, ... ... ... ... ... бастау мақсатын қойды да, тәрбиенің қоғамдық рухта
болуын ... ... ... ... үйретудегі әрекеттің негізгі түрі-
ойын деп ... ... ... ... ... жомарт
көңілімен қарым-қатынас жасауды көздеді. Жазалауға тиым салынып, зорлау мен
күш ... жол ... ... шама ... ... ... ... түрін атқару және өзіндік ой-түсінігін дамытуға көңіл
бөлінді.
Роберт Оуэн мектепке дейінгі тәрбие ... ... оны ... өмірге кіргізген тұңғыш педагог. ... ... ... ... ... тәрбиесін жоққа шығаруы үлкен қателікке үрындырды.
Мекгепке дейінгі тәрбиеде баланы ... ... ... ... ... Ол - ... ... үйлесімді дамытудың
құралы. Осы тұрғыдан келгенде бала ... ... ... ... ... ... айтқан орыс халқының өткен ғасырдағы ұлы педагогтері
КД.Ушинский , П.Ф.Лесгафт болды.
Константин Дмитриевич ... ... ... ... ... ұлы күш ... ... айтып, теориялық
пайымдаулар ұсынады.
Оиын әрекеттерінің барысында бала психологиялық қарым-қатынаска түсіп,
оның мәнін ұғынды. Таным түсінікті өзі араласып отырған ... ойын ... ... ... ... халықтық ойын баланың қимыл
қозғалысына, ойлануына, қарым-қатынасына еркіндік ... ... ... ала отырып К.Д. Ушинский ойынның әлеуметтік
тәрбиелік мәнін жоғары ... Оны ... ... ... ... ... ... тәрбиелік міндетінің орындалуы тәрбиешіге
байланысты. Сондықтан тәрбиешіге қойылатын басты талап: тәлімгердің баланы
сүюі, ... ... алу, ... бала психологиясы мен дербестігін
түсінуі екендігін атап айтты.
Петр Францевич Лесгафт (1837-1909ж) - семья ... мен ... ... ... беру ... өзіндік теория жасаған ... ... ... ... ... "Баланы семьяда тәрбиелеу және
оның маңызы" деген кітап жазып, мектепке дейінгі тәрбиедегі ойынның мәнін
ашып, жеке ... ... ... ... ... ... білім беру
мен тәрбиені бірлікте қарауға шақырды "Ойын бұл- ... ол ... ... ... - деп, халықтың ұлттық ойыны балаға етене жақындығын
сөз ... ... ... негізделген халықтың ойынының ... ... ... ... ... тіршілігіне
байланыстылығында. Ал ойынның құралы ойыншық болса, бала ойыншықты ... ... ол ... ... ... ... ... өзі жасаған еңбектің
нәтижесіне ризашылықпен ... ... ... ... артады. Ол
ойын, ойыншық, бала енбегіне зейін қою арқылы балалар психологиясы жөнінде
тиісті талдаулар жасады.
Ойынның дамуы, пайда ... ... өз ... ... ... ие ... ... Карл Гросстың (1861-1946ж.) пікірі- ойын қоғамдық жағдайға
байланысты ... ойын ... ... ... ... болады деген
теорияны насихаттап бірнеше ... ... ... ойыны", "Адамдар
ойыны"), ал австралиялық психолог Зигмунд Фрейд (1856-1939ж.) "Ойын ... ... ... ... ... ... ұсынып, ұл бала толық
түсінбесе де әкелік сезімде, қыз бала ... ... ... деген пайымдау
жасады. Соған байланысты ойын ұстінде сол сезім байқалып тұрады ... ... ағым өріс ... ... ... ... ... шақтар да кездеседі.
Ойынның дамуы жөніндегі биологиялық (тумыстан деген) теорияға ... ... ... ... ... ұл бала мен қыз баланың
ойындағы айырмасы ... ... ... деп ... ... ... еңбек бөлісіне байланысты "қыз-шешеге, ұл-әкеге еліктейді"
деген тұжырым ұсынған көрнекті ... ... ... ... Г.В. ... ... болды. Ол "Адрессіз хат" деген
еңбегінің ... ... ... ... ... ойын мен өнер бір-
біріне араласа өрістегендігін талдап берді. Г.В. ... ... ... ... бармағанымен, бала ойын кезінде ересек адамдардың
еңбек процесіндегі әрекетті ... ... ... ... пайымдауларының мектепке дейінгі педагогика тарихында мәні зор болды.
Өйткені ойынның еңбек бөлісіне байланысты еліктеу жөніндегі ... ... өзін ... ... ... ересек адамдардың іс-әрекетін қайталайтын
ойындарға соқпай кете алмайтындығы занды құбылыс екендігі ... ... ... ... дамуы туралы теорияның ілгері өрістеуіне тәрбиенің
ұжымдық (балабақшаның) мемлекеттік ... ... ... болды да, кеңестік
кезендегі ғылыми-зерттеу жұмыстары бұл салаға айтарлықтай ұлес қосты. Қазан
төңкерісінен кейін Одақ бойынша ... ... ... ... мен ... әдістемелік нұсқау оқу құралдарында және ғылыми
зерттеулерде балабақшада жүргізілетін ойын туралы көптеген ... ... ... ... Мектепке дейінгі педагогика, психология
саласындағы А.П. ... Д.Б. ... А.В. ... т.б. ... ... ... ашып, ойын, психологиясының теориялық негіздерін шешуде
түрлаулы, айтарлықтай істер болып табылады.
Көрнекгі психологтер Л.С. Выгодский, П.Я. Гальперин, А.Н. ... ... ... ... ... ... ... байланысты жасаған
психологиялык талдауларының және ұсынған пайымдауларының мәні зор ... ... ... ... де ... ... ... бала тірлігінде
ойынның мазмұны бай, тақырыбы әралуан кең болатыны белгілі. Оған тиісті
педагогикалық, психологиялық бағыт-бағдар дұрыс ... ол ... ... ... ... жүргізілсе, болашак тұлғаның жан-жақты
жарасымды дамуын қамтамасыз ете алатындығы ақиқат.
Аталып отырған және ... да ... ... ... ... түрдегі ойын баланың іс-әрекетке қызығушылығын жебеп,
ойында белгіленген тиісті мақсатқа жету жолында бар ... ... ... қызу ... ... айқындап отыр. Ал өз
бетімен жеке ойнау баланы тез жалықтырады және онша қызықтыра да бермейді,
керісінше ... ... ... ойын әрі ... әрі ... ... ... ойын кезінде бала бір-бірімен ынтымақтасып, ортақ тіл
табысып, өзара міндеттерін бөлісіп, белсенді карым-қатынасқа түседі. ... ... ... күнделікті өмірден байқаған, немесе теледидардан,
кинодан көрген, түсінген құбылыстар мен ... ойын ... ... жан-жақты бейнелейтін әрекет ұстінде болады. Оптимистік мазмұндағы ... ... ... ... деген қүштарлығына дем беріп, алға қойған
мақсатына жетуді және кездескен тосқауылдар мен киыншылықтарды жеңуді ... Ал ... ... ... ... әдептік сақтап, қаталдық пен
зорлауға иек артпай, күш ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге жаһаттас болады. Алайда, баланың
аты бала, ойын ұстінде таласып-тартысып, түс шайысып, ... да ... ... ... ... да ... Бірақ кикілжіңнің шығу себебі-
әділет үшін күрес, ойын бойынша белгіленген мақсатқа жету ... ... ... мен ... ... бөгет жасаған кедергі мен тосқауылды жою
ғой. Демек, әділет деп таныған түсінігіндегі ... үшін ... ... ... ... өмір ... әрекет нышаны болатындығы, оған
жол ашатындығы тұрғысынан мән бере қарау керек екені ескерілуге тиіс.
Ойналатын ... ... ... ... оған ... ... мақсат белгілеу үшін олар өзара келісіп, пікірлесіп, ... келу ... ... ... түсінісуі тілдік сөз қорын
жетілдіріп, ой түсінігін дәл де ... айта ... ... ... ... ... ... Өйткені ойынның барысындағы әрекет
кезінде, өзара үғысу сәтерінде балалар бір-бірімен ... Ал ... ... қор ... ... бала терең ұғына түседі. Ойын туралы өз
түсінігін, өз ... ... тіл мен ... ... ... сөздік кордың
қажеттігіне мойын ұсынады. Бұл жағынан келгенде бала ойыны тіл дамытуға,
ана ... ... ... игі ... етеді. Ойынның тілге деген,
оны игеруге деген психологиялық мәні зор.
Баланың қиялы ойынның ... өріс ... Ол ... пен елестің ара
қатынасына мән беріп, оның ойын арқылы ұқсату мен ... елес пен ... ... ... зейін қоюы - ... ... ... ... ... педагогикалық, психологиялық негіздерінің өзі осыдан
туындайды. Мұның айғағы үшін ... ... ойын ... ... ... тиісті деректер жинау кезінде, біз ... ... ... кезі ... Атырау қаласындағы №30 балабакшаның ересектер
тобы (5 ... ... ... Бұлар қуыршақпен өте ... ... ... ... өзі ... ... қазақша киінген қуыршағын
сейілге өзімен бірге алып шыққан ... ... ... қуыршағын қарға
түсіріп алды.
- ... ... ... ... ... көтер,-деді
тәрбиеші.
- Қуыршақ тоңбайды ғой. Оның жаны жоқ,- деді ол. ... ... келе ... ... ... ... тамақ беріп жатыр едің ғой.
- Сенің ақылың бар ма, Бауыржан. Қуыршақ ойын кезінде
ғана ... ... ... түсінісіп, серуен жалғаса берді.
Шындықтағы болмысты, таным-түсінік құбылыстарын баланың елестетуі,
қиялдауы, ұқсатуы, бейнелеуі ойын ... ... ... да, сол ... ... істер атқарады. Бала ойыны небір сырларға толы, ... ... және ойын ... жасаған әрекеттері мен атқарған ісіне
мейлінше сеніп, қалтқысыз илануы - педагогтар мен ... ... ... ... Олар ойын ... ... арқылы, түпсіз теңіз,
толқынды дарияға айналдырып үрейлі ... жеңу үшін ... ... ... Сондай-ақ демде басқа елеске түсіп, бірер минуттың
ішінде ұшқышқа айналып әлем ... ... ... сол ... жылқышы
қүрығын қолының қарына іле салып, тасырлатып асауды қуып кетуі де ... ... ... ... мен оның ... карай "Кел, ойнайық,
балық болып теңізде жүзейік" деп келіссе, олар сол ... ... ... ... ... ... түсіп, мәре-сәреге кенеліп, ойға алған
іс-әрекеттетерін жалғастыра береді. Ойын кезіндегі әрекетте, бала елес пен
қиялға берілгенімен де, ... ... ... ... ма, ... ... деген сұрақтарға мән беріп, ақиқатты шындықпен салыстырып ... де аз ... ... ойын ... елес пен қиял баланы ... кол ... ... ... өмір ... ... айқын және оның
барлық болмыс бітімі ақиқатты ... ... ... ... ... ойын ... бұлтарыссыз дәл бейнелеуге тырысады.
Бәрінен де бұрын, адамның шындықтағы сезіміне тән қуанышы мен ... мен ... ... ... ойын ... өмір сүреді. Ойын кезівдегі әрекеттеріне иланып,
шындықты айнытпай, қаз-қалпында бейнелеуге талгіына ... одан ... ... ... ... ойын ... ... әдеп, дағдыларының
педагогикалық та, психологиялық та мәні зор.
Баланың жасының өсуіне,ақыл-ой жағынан дамуына және ... ... ... ... ... ... ... орындайтын ролі
де біртіндеп күрделене түседі. Айталық, ... ... ... ... көзі ... ... таныс құбылыстар аясында ғана
ойнаса, естиярлық тобындағылардың ойыны сәбилерге қарағанда мазмұны терең,
қамтитын мәселенің аумағы ... ... ... ... ... ... ... ойнайтын ойындарының мазмұндық сапасы күрделене ... ... онда ... ... ... ... атқаратын
міндеттері сапалық жағынан жетіледі. Ойынға ... ... ... ... ... ұмтылады.
Әдетте, бала ойынға мейлінше беріліп ойнағандықтан, барлық ... өзі ... ... ... Оның педагогикалық, психологиялық
негізіне мән ... ... ... да, ... де ... ... ... барысындағы жас жеткіншектің ойлануы, әрекеттенуі ақыл сапасына,
мінез-құлқына әсер ... ... әдеп ... ... ... Осыдан барып әдеп түсініктері бойға сіңіп, көңілге дари ... ... ... ... ... ... ... келіп, оның
таным-түсініктегі ізгілік қасиеттеріне еліктеп, ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелік ықпалының
педагогикалық сыры осында.
Ойын кезінде бала белсенді қарым-қатынастағы әсері ерік-жігеріне,
эмоциясына ... ... ... ... ажыратып, адамгершілік
әдептеріне жаттығады. Ойын арқылы баланың ... ... ... қолы ... елдің ертеңгі азаматының азаматтық келбетінің
бастауы, болашақ бағыт-бағдарының қозғаушы ... ... ... ... ісіне тәуелді. Тәрбие ісіне келелі
міндеттер жүкгелгендігін ескеріп қазақ ... ... ... ... деп ... ".. ... ... мүддесіне лайық,
жан-жақты жетілген, бойында ұлттық ... ... ... ... ... иелері боларлық парасатты азамат тәрбиелеп өсіру-отбасының,
балабақшаның, барша ... ... Бұл ... ... ... тәрбие ісіне басшылықтың педагогикалык тұрғыдан жасалуына, ... ... ... байланысты болса, ... ... ... ... мазмұнына және оны баланың қабылдап
меңгеру мүмкіндігі мен қажетін өтеудегі үйлесімдігімен шарттас.
Балалық ... ... ісін ... ... ... жолы ... ... педагогтер бір ауыздан: ойын-тәрбие ісін жүзеге
асырудың тиімді құралы деп ... ... ... ... ... мен дамуын ойынсыз жүзеге асыру мүмкін емес. Дүниеге
келген әрбір ... ойын ... ... ... ... ерік
қасиеттеріне, ақыл-ойына, мінез-құлқына әсер етумен қатар, еңбектің мәнін
түсінуге және адамгершілік әдеп ... ... ... ... ... ... есейе бастаған жас жеткіншектің дербес әрекеті ... Ал ... ... баланың қимыл-қозғалысы жетіліп,
психикалық жағынан дамиды. Қүрбыларымен бірлесіп ... ... ... ... ... ... әдеп дағдыларына машықтанады. Ойын бала үшін еңбек,
әр түрлі заттар мен құралдарды ойын қажетіне жарату арқылы оның ... ... ... ... ... дүние наркын танудың жолы.
Ынта-ықыласпен ойналатын ойын мен нәтижелі атқарылған енбектің ... ... ... ... ... да мәні зор. Өйткені бала
өзінің іс-әрекетін, күш-жігерін ойын ... ... өзі ... ... ... мен ... ... ойын барысында
ұғынады. Болашаққа тән болмыс нышандары айқындала түседі. Ойын ... ... ... ... ... ... тәтті екенін қарым-қатынас негізінде
аңғарып, оның ақиқат мәнін түсінеді. Демек, ойын және онда ... пен ... сол ... балалардың бір-бірімен қарым-
қатынасы, меңгерген дағды әдеттері-болашақ қайраткерге өнеге, тәлім, ... ... ... Олай ... ... дейінгі жастағы баланы
тәрбиелеудің, ... әдеп ... ... ... ойынға
тәуелді.
Өмір шындығына жүгінсек-ойын мен еңбектің бір-біріне үқсас ... ... ... ... ... ... көрінбегенімен бұлардың мән-
мазмұны мен мақсат мүддесінде іштей қабысып жатқан ... ... Осы ... ... ... жақсы ойын-жақсы жұмыс
сияқты, ... ... ... іс, ... ... еңбек, зая кететін
жаман жұмыс сияқты деген түйін жасауының ... сыры ... ... ойын ... ... ... ақыл-ой, күш-жігер жұмсауын және пейіл
сала әрекеттенуін керек етеді. Ойынның барысындағы оның іс-әрекеті, ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Ұқсастығы сол-жақсы ойын да, жақсы жұмыс та адамның
көңіліне қуаныш ... ... ... ... кенелтеді,
жауапкершілікті нығайтып, әсіресе, саналылыққа ... ... ... ... ... ... мейірім
машықтары қалыптасады. Ал айырмасы тұрғысынан қарасақ, әрине, бала ойынында
материалдық, рухани байлық ... тек ... ... ... болмыстары бейнеленеді, ал нақты жұмыста материалдық, рухани
игілік өңдіру жүзеге асады. Демек, ... ... ... ... ... рухани игіліктер өндірмегенімен де, болашақ
қайраткердің тұлғалық жағынан, өсіп-өнуіне, дамуына үйытқы болатын сапалық
қасиеттер мен әдеп ... ... ... ойға ... ... ғасырлар бойы аңсаған тәуелсіздікке енді ғана қолы жетсе,
оны ілгері өркендетіп, өркенеттілікке жеткізу ... ... ... ... ... Олай ... ... болашақ құрылысшылары
бойына өмірге лайықты жаңа ... ... ... ... тәрбиеден бастау-шешуші мәнге ие болатын шындық. ... ... ... ... ежелден белгілі, көңілде жатталған ұлы
түсінік ... оны ... ... ... ... ... керек, қалай ұйымдастыру керек деген мәселс күн тәртібінен
түспейтіні ақиқат. Адамзат өмірінде тәрбие мәңгілік ... ... ... жүзеге асыру ешбір кезде ескірмейтін, қайта уақыт ... ... ... ... кезеңніц талабына лайық жетіліп отыратын құбылыс.
Өмірге шыр етіп келген нәрестенің сәбилік шағынан ... ... ... адамгершілік сапаларды меңгерту ойынға байланысты.
Ойын - бала өміріндегі тәрбиенің ... ... Бала өзін ... өмір сүріп отырған айналасындағы ... мен ... ... түсініп ұғынады. Әрине, тек көру, байқау арқылы емес, ... ... ... ... қарым-қатынас барысында біледі. Мұны
ұғынуда ойын ... ... ие ... ... ... ... заттар мен
құбылыстарды, адамдар арасындағы қарым-қатынасты баланың білуі, сезінуі
ойын негізінде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... да, болашақ өмірінде жалғасын табады.
Ойын - меклепке дейінгі педагогика жүйесінде теориялық жағынан да өте
күрделі сала саналуының ... ... ойын ... ... ертеңіне
бағдар беретіндігінде, яғни халықтық ұғыммен айтсақ, ұяда не ... ... ... ... ... жатқандығында.
Баланың ойын кезіндегі қимыл-қозғалысы дене бітімін жетілдірсе, іс-
әрекеттегі амал-тәсілдері ой-сананың ... ... ... ал ... ... ... ... мінез-құлық әдептерін
бекітуіне әсер ... ... бәрі ... ... жеке ... ... кісілік келбетіне, көзқарас нышандарының өркендеуіне жол
ашады. ... ... ... бастау алған іс-әрекет,
түсінік, таным, ұғым, әдеп, машық, дағды, мінез, қарым-қатынас ... ... жеке ... ... ... ... олардың қоғамда
атқаратын еңбегімен үштасатындығы ақиқат. Оны -күнделікті өмір ағысы жан-
жақты айқындап отырған ... ... Осы ... ... ... ... ... күрделі мәселенің бірі-ойын туралы педагогика,
психология, философия, медицина т.б. ғылым жүйесінде сан ... ... ... бағдарлар мен ғылыми топшылаулар, түрлі-түрлі қайшылықтар
бар екендігі де ... ... ... ... дамуы, жүзеге асуы,
танымдық түр сипатына ... ... - ... ... талай
ғасырдан бері толассыз сөз болып келе жатқан проблема.
Халқымыздың даму тарихына көз ... ... ... ... ... тілекке орай үйлесім тауып ойынның түрі, мән ... ... ... дәрежеде өріс альш, дамып, өзгеріп, жетіліп
отырған құбылыс. Әдетте, бала ... ... ... ... ... ... еліктеп, оны ойынға айналдырып және түрлі ойншықтар ... ... ... ... ... ... өзі ... реті келсе, ересек адамдар да араласады. Бұлар жеке ... ... ... ... балабакшаның түрлі топтарындағы ойынның мәні ... да, ... жолы да ... ... ... ... ойын болғандықтан, оның ... ... ... мәнін аша отырып, тәрбиелік сипатын жетілдіруге бағыттаған
тиімді әдістерін және халықтың ... ... ... ... ... ... бойына сіңіру жолдарын айқындай түсу.
Мектепке ... ... ... ... ойынның мән-мазмұны
әлеуметтік, қоғамдық жағдайымен ... ... ... ... ... туатын қарым-қатынас, өмірдің өзінен бастау алатын еңбектің түрлі
сипаттары, адамдардың ара-қатынасындағы бауырмалдық, өзара ... ... ... ... кісілік келбет бала ойынына
әсерін тигізіп, өміршең өзгерістерге түсіріп отыратын іс-әрекеттің ... ... ... ... мектепке дейінгі кезеңдегі тәлім-тәрбие
қазақ елінің болашақ қайраткеріне тән азаматтық кескін келбет ... ... және ... болмысына сіңісті мейірім әдептерін бойға терең
дарытып, дағдысына сіңірудегі тиімді жол, ... ... ... сәби ... ... тәлім-тәрбие нышандары есейгенде де өзінің өнегелік
өрнектерін ... ... ... ... әлем ... заманымыздың заңғар жазушысы М.Әуезов былай деп жазды: "...бала
қандай оқысын, қандай үлгісі мол ортада жүрсін әуелі ... ... ... ... ... болады... Ал қазақ мешел ... ... ... бесігіңді түзе".
Өнеге тұтар даналық ойды жүзеге асыру-отбасынан,
балабақшадан басталса, адамгершілік мейірім әдептерін ... ... ... ... ойын ... ескеру парыз.
Сондықтан бұл саладағы тәрбие ісін жетілдіруге игі ... ... мен ... ... ғылыми-зерттеу
жұмысымыздың өрелі өзегі болып табылады.
Ойынның педагогикалық және психологиялық мәні - қимыл-қозғалыс арқылы
денені ... ... ... ... ... мінез-құлықты
қалыптастыру, адамгершілік әдеп дағдыларын сіңіру, дербестік қасиеттер егу
т.б. толып жатқан ... ... ... Тек ... ... Ойын ... оқыту мен білім берудің дидактикалық жетекші
саласына айналды. Оқыту мен білім берудің ... ... ... ... тек мектепке дейінгі жастағы бала үшін ғана емес, ғылым ... ... ... ... мен ... ... жетілдіріп, күрделі түсініктерді меңгеруге жол ашатын ... ... ... /50/ ... бүгінде арнаулы және жоғары оқу орындары
тәжірибесінде ойын ... ... ... теориялық және практикалық мәселелеріне мән беру тарихи
кезеңінің, өмір ... ... ... ... негізде қүрылған
мектепке дейінгі тәрбие мекемесі-балабақшалары үшін ол ... ... ... ... ... Одақ ... бір ... болды да ойынның тәрбие
ісінде атқаратын орны, мақсаты, ... бір ... ... идеология
тұрғысынан көрсетілді. Ал ойынның түрі, онда қолданылатын ойыншықтар туралы
байыпты пікірлер ... сан ... ... ... ... ... ... ұлт республикасындағы халықтың өміріне тән
ұлттық ойындарға, оның ерекшіліктеріне мән берілмеді. Ұлттық ... ... ... ... мейірімділік әдептеріне тәрбиелеу,
ана тілін меңгерудегі ғасырлар бойы ... ... ... ... алынбай, тек сөз жүзінде болмаса, іс жүзінде ескерусіз қалды.
Ресей ... ... ... бәрі бір ... бір ... бір
дәстүрге көшу идеясы патша заманында да, қазан төңкерісінен кейін кеңес
дәуірінде де ... ... Оның ... ... ... ... көлегейленген саясатты пір тұтып, халықтық дәстүрі мен ... ... шақ ... енді ғана ... ... ... болғанымен
де, халык, камын ойлаған ұлт зиялылары әр кезде өркениетті ой ... ... ... ... ... ... арналған бірлі жарым
еңбектер болды. ... ... ... ... ... ... тәрбие" (1923ж) кітабы, алғы сөзін Ахмет Байтұрсынов
жазған және "Мектепке дейінгі балаларды тәрбиелеу" (1924ж) ... ... ... ... соның айғағы.
Қазақ педагогикасының мектепке дейінгі саласындағы алтын қорға
қосылатын бұл еңбектерінде ... ... ... ... ... ... деп жазды: "Ойын - оның шын ... ... ... ... ғана көзіне түсіп, ықылас тартады. Және бір ... ... ... ... ... бәрі ... ... жүреді. Көрген
нәрсесіне ықыласын жеңіл, тұрақсыз... Көрген ... ... ... ... ... ... ойынға байланысты бала әрекетіне тән
қылықты орынды да дұрыс сипаттаған. Тәрбие ісіндегі ... ... ... ... алма" деп үнемі баланың бетін қайтару арқылы
оның сол білуге құмарлығының ... ... ... ... деп ... Құлжанованың мектепке дейінгі тәрбиенің сыр-сипатын терең түсінуінің
айғағы болса, бұл ... ... Қ.Б. ... ... ... ... жоқ кезінде тың жатқан ... ... ... және біліктілік екенін дұрыс бағалаған.
Арнайы зерттемегенмен де, қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... Жазықсыз жапа шегіп, зорлықтың құрбаны ... ... ... ... ... барлық сипаты, болмыс-
бітімі қазақ ... ... ... ... ... ... оның ойындары... халық әдебиетінде поэтикалық сипатта өз көрінісін
тапқан," - ... ... ... ... ... халык әдебиетінің
классификациясы деген жүйелік көрсеткіш жасағанда, оны 46 салаға бөліп, бұл
топтастыруының біреуін ... және ... ... түрлі мәтел, тақпақ,
әңгіме", - деп, ойынды ... ... ... ... ұлттық ойындарын жинастырумен шүғылданған ... ... өте риза ... ... ... ... ... (1928ж) очеркі кітабының алғашқы беташарына былай деп жазыпты:
"Қазақ әдебиеті үлгілерін қырық бес жыл бойы ... ... ... ... ... Рухани байлықты жинаушыға деген
бұл құрмет-халқын шын сүйген адамның азаматтық танымы.
Бала ойынының тәрбиелік мәні ... ... ... де, оның
мәртебесінің ерекше көтерілуі қажеттілігінің арта түсуі ... ... ... ... ... болғандығында екендігін
ескеруге тиістіміз. Мектепке дейінгі ... ... ... ... ... ... белгілі деңгейде
мазмұны да айқындалып, ол тиісті құжаттарда көрсетілді. Халық ... ... ... ... ... 1917 ... 17 ... еңбек мектебі туралы 1918 жылғы тамыздағы ережесі және Халық
ағарту комиссариаты ұйымдастырған мектепке ... ... ... съезінде балабақшадағы тәрбиенің болашағы туралы келісім мәселелер
көрсетілді.
Бірақ ресми құжаттар да, ... ... ... кеңестер де,
негізінен, партиялық саясатқа бейімделіп ... Ұлт ... ... ... ... ... тақырыптық мән-мазмұны
орталықтан белгіленді. Соның салдарынан ... ... ... ... ... бұл саладағы азды-көпті ... тым ... ... ... ... да, ... тәлім-
тәрбиеге арналған жұмыстар тек 70-жылдардан кейін ғана қолға алына бастады.
Нақтырақ айтар ... ... ... ... ... ... тілін дамыту, Қ.Мендаяқова ауылды жерде мектепке дейінгі ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынасқа даярлау ісінде қазақ халық педагогикасының орны, Ә.Әмірова
ересектер тобында балаларды ... ... ... ... ... сияқты санаулы ғана жұмыстар атқарылды.
"Мектепке ... ... ойын ... тәрбиелеу" жөнінде
М.Тұрыскелдина - "Қазақстандағы алты жастағы ... дене ... ... Т.Иманбеков - "Қазақ балабақшасындағы ... ... ... ... (5-7 ... Жұмабекова Ф.Н. "Сәндік-
қолданбалы өнер негізінде баланың ... ... ... Ж.С. ... ... к ... ... народной
педагогики в нравственном воспитании дошкольников", ... ... ... ... ... жазып, Е.Сағындықовтың дәл осы тақырыптағы
кітабы шықты.
Бұл еңбектердің бәрінде де ойын жөнінде және ойынның қажеттігі жөнінде
айтылған. Ал ... ... ... ... ... дейінгі
жеткіншектерге адамгершілік, мейірімділік әдептерін берудегі мәніне терең
тоқталмаған. Тек өздері ... ... ... ... ... мен
түрлері жөнінде талдаулар жасалған. Халықтың ұлттық ойындары балабақшада
жүргізілетін адамгершілік тәрбиесінде ... ... ... ... сіңірудегі мәнін ашу ... ... ... де, әлі ... ... тың ... тақырып. Бұл тақырыптың ... ... ... ... ... ... айқындай түсуді өмірдің өзі
қажет етіп отыр.
Ұлттық ойынға ... ... ... ... ... ... отырып және зерттеу жұмысымыздың адамгершілік
тәрбиесінің міндеттерінен туындайтын қасиеттерді басшылыкқа алу ... ... ... былайша топтаған тиімді.
1.3 Аралас топ балаларын ұлттық ойын арқылы ... ... ... ... ән ... өсер бала бола ма? - деп ... ... ... халқының өмірінде ұлттық ойыңның ролі ерекше. Ғасырлар бойы
сүрыпталып, бала көңіліне қона ... ... ... жатықтығы,
мектеп жасына дейінгілердің таным, түсінік деңгейіне үйлесімді ... де ... ... ... ойындары ұрпақтан ұрпаққа мұра болып,
пайдалана алған жандарға қалтқысыз қызмет ... ... ... лайық
келген ойыннан сәбилер ешбір кезде жалықпайды, ... ... ... ... сөздерді әлденеше рет қайталау - ... ... даму ... тән ... Осы ... ана тілін меңгертуде ойынның атқарар мәні зор. ... ... ... ... ... пікірлесіп, қарым-қатынас жасауы
мүмкін емес. Сондықтан да тілші ғалымдардың тіл - адамның қатынас құралы
деген ... ... ... отырып, тілді сәби кезенде меңгерудің тиімді
құралы - ойын екендігін өмірдің өзі-ақ дәлелдеп отыр.
Ұзақ ... ... ... ... ... ... тілі
- қазақ тілін меңгеруде кеткен көптеген кемшілікгі ескере келіп Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... ... ... қайтарған жауабында былай деді: "...тіл ... ... ... қан ... көшетін рухани жан дүниесінің, сезім
байлығының бейнесі, былайша айтқанда, халықтың ... ... ... ұлттар мен ұлыстар мәдениетінің жақындасуын түптің түбінде бір тілге
әкеліп тоғыстыруды көздеген жылдар бойы жүргізіліп келген солақай саясаттың
салдарынан туған ... ... ... ... ... ... оянған ел қазір де өткенге салауат ... ... ... ертеңі үшін толғанысқа түскенде халқының игі салты
мен дәстүріндегі әдеті мен ғүрыпын ... салу ... озық ... ... ана ... меңгерудің тиімді жолдарын табуды асыға да аңсай күтуде
екені баршаға аян. Ал оған жеткізетін төте жолдың бір ... - ... ... келіп тіреліп тұрған ы айдай анық та, ақиқат ... ... ... ... ... ... ... балабаюпаларда
окх^іту және тәрбиелеу ісін сапалы жаңа ... қол ... үшін ... ... тән ... ... ... есептеп отырған
жөн. Мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері балаларды ана аясындағыдай
жақсы өсіп, ... мол, ... ... мекеме болуын
қамтамасыз етуі тиіс.
"Тәрбие туралы толғаныс" атты — еңбегівде Ділдә Матай кызы Тасмағамбет
келіні, меніңше, мәселені адамгершіліктен бастау ... ... Өз ... ... ... ... ... бар жерде ғана қоғам
түзеледі. Экономика да, экология да қаз басады. Адамгершілік мәселесі ... ... ... ... айналуы ләзім. ... ... ... елдердің нашақорлыққа, алуан қылмыска, айтуға
адамның аузы бармас биәдеп қылмыстарға жиі бой алдыратынын кай-қайсымызда
естіп-біліп жүрген жоқпыз ба? ... ... ... ... ... ... соң оның ... де қисық боп түседі ... дей ... ... ... ... ерте ... қолға алынса, жастарды бауырмалдылықка,
достыққа, ізеттілікке, жағымды ... ... ... баса ... ... ... дейінгі бала тәрбиесінде жағымды қарым-қатынас ... ... ... ... ... мен кіші ... балалардың өзара
қарым-қатынасын дамыта беру ... ... ... ... ... ... ... баланың
жағымды мінез-құлқын дамыта берудің тура жолы. Балалардың ... ... ... ... алдарына қойылған міндеттерді бірлесе
шеше білуі - адамгершілік тәрбиесін дамытудың ... ... ... тату ... еркіндік сезімін
қалыптастырады, үлкенге ілтипат, кішіге қамқорлық дағдыларына үйретер,
балалардың ... ... ... ... ... ... ... үлкені кішісіне қамқорлық жасап, аралас қарым-қатынасының
берік бауырмал болуы олардың жастайынан бірге ... ... ... де
байланысты. Өйткені ойын ... ... ... ... Ал ... ... ... бір отбасындағы балалардың өзі де
бір-біріне ... жат ... ... десе ... жек көруге дейін
баратын кездері де ... ... Оның ... балалардың бір-бірінен
алыс, бір балабақшада тәрбиеленеді дегеннің өзінде де жас ... ... ... ... қарым-қатынастары болмай жеке-жеке өседі. ... ... ... та, ... та жасалмай қалады. Осы сияқты
кедергілер мен бөгесіндерге тосқауыл қою ... ... ... ... топтар ұйымдастырылды.
Қазақ халқының ұлттық ойындарының мазмұны, тілі мектепке дейінгі
жастағылардың таным-түсінігіне үйлесімді және ... ... ... ... ... ... жасауда. Бала жасының өсуі, қоршаған айналасын
тануы, түсінік денгейінің кеңеюуінде ойынның күрделенуінің де әсері мол.
Осыған орай ... ... ... ... ... және ... ... әлеуметтік жағдайға байланысты өзгеріп мазмұндық жағынан
күрделенуі жөнінде нақты деректер келтіріліп отыр. ... — ақ ... ... ... ... негіз болып отырған " Балбөбек "
бағдарламасында қарастырылған ... ... ролі мен ... ... ... сәйкес моделі ұсынылып отыр.
Аралас топтардағы жұмыс тәрбиешіден үлкен шеберлікті, білімділікті, әр
топқа байланысты бағдарламаны ... ... ... ... Бағдарламалық
талаптарды балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты коя білуін және әр
баланың ерекшелігін көріп, түсіне білуін керек ... ... ... ... ... балалар бақшасындағы "Балбөбек" тәрбие бағдарламасы
бойынша қүрылады. Негізгі мақсатқа сәйкес ... ... ... ... Бұндай жағдайда бір тәрбиеші аралас топ ... үш ... ... бір ... ... бір ... ... Осы кезде
тәрбиеші барлық топтың бағдарламасын талдап шығады. Тәрбиеші сонда ... ... ... ... әр ... ... түзеп, алып
кетеді.
Аралас топта басқа типті балабакдіадағы ... ... ... ... ... Мысалы, күнделікті өмірде өз еркімен қимыл-қозғалысына
(ойын, еңбек, сабақ), ең ... ... ... және әр ... ... ... жасайды және әр ... ... ... ... тәртібін және бір-біріне көмегін, өзара ... ... ... ... Балалардың іс-тәжірибесін анықтап,
білім, қабілеттілігін байқап, оны одан әрі ... ... - ... жұмысына басшылық жасап, ұйымдастырушы басты
тұлға. Барлык жағынан да ұлгеріп жұру керек, ол ... ... ... басшылық жасай жүріп, балалардың іс-әрекетіне талдау жүргізіп,
олардың өз бетімен жұмыс ... ... ... жаңа ... ... ... ... міндеті - балаларды мектепке үлкен
жетістікпен даярлау. Мектепке даярлау ... ... ... ... ... туғызады. Атап айтқанда, екі ... ... ... ... ... топпен жүргізілетін жұмыстарда
педагогикалық шеберліктің барлық бөлімі түгел қамтылады.
Аралас топтың балаларын ... ең ... ... ... ... олардың әдептілігін, ескертусіз
сәлемдесуін, кетерде ... ... мен ... ... ... айтқанын үғып, оның тапсырмасын орындауға, үлкен кісіден
өз көмегінің ... ... ... ... өз ... ... өзінен кішілерге көмектесу т.б.
Олардың тәжірбиелерін зерттеу барысында біз ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне
мейрімділік қарым-қатынастарынан жарасымдылық ... ... ... ... келіспеушілік, дүрдараздық пен қақтығыстар көбіне
ойыншықтарды бөлісе алмаудан, атқаратын ... ... ... ... ... ... ... жоқ десе болғандай. Үлкендері кішілері
үшін тәлімгерлік қамқорлық пен ибалы сабырлылық танытып, өздерін бауырлары
алдында өнегелі ... іні, ... ... алдында ұят сақтап, ізетті
ұстап және кіші балаларға деген қамқоршылық сезімдері бірден ... ... ... ... ... ... ... өте лайық және оны ұйымдастырып іске асыруға
қолайлы ... ... Тек ол үшін ... ... ... карау қажеттігіне көзіміз жетті. Өйткені бағдарламада
және оның әдістемелік нұсқауында ... ... ... мен ... ... де ... ... тән ерекшеліктерге байланысты әдістер жан-
жақты ... ... ... деген қамқорлық, мейірімділік сезімі
басымдау болады. Егер де тәрбиеші бұл ... ұят ... ... ... оны
жанұя абыройын сақтауға бағыттай алса, бала өнегелі тәлімге бар ... ... ... ... тән ... пиғылындағы мейрімділікті
аралас топтағылар мәртебе санап, өздерін жақсы жағынан көрсетуге жағаттас
тұрады. Аралас топтағылардың ... ... ... ... ... барысында жағымды мінез-құлық бойына сіңіп, ойына ұялайды.
Жанұядан ... ... ... ... балабақшада өркен жайып,
өзінің жалғасын табады.
Аралас топтағы балалардың әр ... ... ... ... ісі мен ... ... өзіндік күрделілігімен қатар, тиісті деңгейде
қиындығы да аз емес. Өйткені осыған ... ... ... мен
әдістемелік әдебиеттердің бәрі де біріңғай жүйедегі топтарға арналған. Сол
себепті тәрбиешілердің жаңа ... ... ... ... ... ... ... талдаулар ұсынған әдістемелер жок болғандықтан, оны
уақыт талабы тұрғысынан жаңаша жасап, ... ... ... ... ... етіп ... Әрине, шағын құрамдағы балабақшаға арналған әдістемелік
құралы бар екенін жоққа шығармаймыз, бірақ ... ... ... ... және ... ... ... қарым-қатынасының өзгеше
екендігіне мән беруге тура келеді.
Әр жастағы аралас топтардағы ... ... ... ... ұйымдастыруды жаңаша шешуді талап етті. Біз бақылауға алып
тәжірибе ... №30 ... ... аралас топтағы 27 баланың
тәрбие ісінде мынандай жағдай ерекше байқалды. Топтағы ересек балалармен
үнемі ... ... ... ... дамып, кимыл-әрекеттері тез
жетілді. Өйткені кішілері ... ... ... достасып,
қамқорлықта болуымен қатар ересек ... ... үлгі ... ... ... мол ... Бұл тек кішілерге ғана емес, екі ... ... ... Атап ... ... үлкендерінен үлгі алса, ... ... ... ... ... жауапкершіліктерін сезініп,
өнеге көрсетуге тырысады. Халықтың қанмен тарайтын ұлттық қасиеттері ... ... ... ... бірден байқалды. Әсіресе, басқа
адамдармен қарым-қатынас ... ... ... ... өз ойын ... үшін ... тілін біліп,оны құрметтеу, еңбектену кезіңдегі істің
тындырымды болуы жөнінде іні, қарындас, сіңілілеріне ... өзі ... ... ... талпынудың тәрбиелік, тәлімдік мәні зор екендігі
аралас топта ерекше көзге тұсті. ... ... ... қамқорлықты,
биязылықты еріксіз мойындайсыз. Аралас жастағы балалардың бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... сәлемдесу,
кетерде қоштасу, тәрбиешілер мен күзетшілерге ізеттілік көрсетіп, тисті
тапсырманы орындауда әдептілік ... ... ... тез ... ... тұрақты сіңісуі басқалармен салыстырғанда тез де көңілге
қонарлықтай.
Топта кезекшілік атқарған кезде үлкендері ... ... ... ... ... тазалығын сақтап, гүлдерге су қүю, балықтарға жем салу,
сабаққа керекті ... мен ... ... қою ... ... ... еңбекке үйренгеннен кейін бұл істі кішілері үлкендерінің басқаруымен
өздігінен орындайтын дәрежеге жетуі - көңіл аударуға тұрарлық тәлім, ... ... ... бойға сіңірудің тиімді өдісі.
Әр топқа арналған сабак кезінде үлкен балалар мен кіші жастағылар
меңгеруге тиісті білімдік ... ... ... машықтандыру жолдары
жеке талданады,ал жастары аралас келген ... ... ... ... жолдары арнайы қаралатындықтан және бұл мәселе біз ... ... ... катысты болмағандықтан, ол туралы сөз етпедік.
Өтілетін сабақ барысында ұлттық ойындар пайдалануда ... ... ... ... ... ана ... және халқының салт-дәстүрін
қүрметтеуге деген бағдар ұстау.
Ойын кезінде аралас топтағы әр ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Үлкендері кішілерін үйретуге
пейіл сала ұмтылса, кішілері үлкендеріне жақындасуға, айтқанын екі етпей
орындап,олардан ... ... ... ... ... ... ... одан әрі жетілдіріп, тиянақтауға ұмытылумен ... ... ... ... тіл ... ... көрсетуі,
адамгершілік әдептеріне машықтандырудың ең тиімді әдісіне айналды. Өзара
сыйластық тұрғысынан қарағанда бұл әдіс әрі тиімді, әрі ... ... ... ... ... ... дағды, үйреншікті әрекетке айналса,
көздеген игі мақсатка жетудің кілті болмақ. ... ... ... деген
ұмтылысты демеп, ара қатынастағы байланысты нығайта берері хак- ... ... ... ... ... әдіс ... ... мектепке
дейінгі тәрбиедегі аралас топ та ... игі ... ... ... ... асыруға боларлық тиімді әдіс екендігін айқындап отыр.
Әдетте ойынның мазмұны, түрі, мақсаты ... ... ... онымен
бірге дамып отыратын құбылыс. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... жүріп, бірге өрекеттеніп, көрсетілген талапты өтеу
барысында ... ... ... ... ... ... ... Үлкендеріне тәлімгерлік жасап, оларды үйретіп,
тиімді жолдарды көрсете жүріп, өздерінің ... ... ... өз ... тереңірек сіңіруге әдеттенеді. Осы негізде
бірін-бірі тәрбиелеу әдістері ... ... ... ... ... бойға дариды.
Халық педагогикасына тән мектепке дейінгі тәрбиедегі өнімді
де, өміршең сала - ... ... ... туындайтын
қазақ халқының ұлттық ойындары баланы іс-әрекетке, адамгершілік ... ... ... ... теңдесі жоқ құрал. Балалар
ойындарында жас ерекшілік, сәбилердің физиологиялық дамуына үйлесімді қимыл-
қозғалыс, тіл ... ... ... ... ... өте бай ... зандылықтар ... ... ... ... алынуға тиісті қазіргі жоба-"Балбөбек"
бағдарламасында тәрбиенушілердің ... даму ... ... ... ... мына ... ... бірінші тобы. 2.Сәбилердің екінші тобы. З.Естиярлар тобы.
4.Ересектер тобы. 5.Мектепке даярлық тобы.
Ал осы ... ... ... ... ... ... ... және онда пайдаланатын ойын құралы-ойыншықтарды сүрыптауда тәлімгер
тәрбиешінің негізгі ... өсіп келе ... ... ... адамгершілік
мейірімділікке баурайтындай болуы. Тәрбиешінің күнделікті педагогикалық іс
жоспарындағы негізгі ... ... ... ... әр топтағы баланың
даму деңгейіне лайық ойын әрекеттері арқылы ... ... ... бақылау, тәжірибе жүргізген балабақшадағы аралас топта балалардың
бәрі де уақыт кестесінде көрсетілген ... ойын ... Бұл ... ... ... ... олар бір-біріне сырттай үксас, тақырыптық
жағынан бірдей болғанымен де, мәні ... ... ... ... тұрғыдан солай болу керек те, өйткені бала ойыны оның ... ... ... ... тиіс. Нақтылай айтсақ, аралас топтағы
балалар ойыны тәрбиешінің ... ... ... ... ... көмкерілген кәмзолын шешу, киіндіру, өрілген шашын жөндеп, тақиясын
дұрыстау, кіммен ойнағаны туралы сөйлесу, тазалық ... беті ... ... күнделікті өмір аясындағы тірілік. Әрине, бұл сырт ... тым ... ... ... сөздерді қайталап қуыршак арқылы түрлі танымдық
әрекеттер ... ... сол ... тағы да әлденеше рет қайталау
барысында ғана дағдылық ... ... ... машықтанады. Психолог
ғалымдардың зерттеу тұжырымдарына сүйене айтсақ, сәби жастағылар белгілі
сәттерде бір сөздің өзін екі ... ... ... да ... Бұл ... ... тән ... Ойын түріндегі әрекет, қайталау, сөзді әлденеше
рет айту барысында бала жаттығады.
Аралас топтағы ересек ... ... ... ... мән,
мазмұн естиярлармен салыстырғанда өзгеше. Бұл ... ... ... ... ... ... ... міндет атқарады. Өздерімен
бірге қуыршақ ән ... би ... ... ... ... істеріне
қатысады, нан әкеледі, шөп шабады, сабақ ... т.б. ... ... ... ... ... карай қуыршақ та әр алуан қызмет
атқарады. Ал бұлармен салыстырған мектеп алды ... ... ... мәні де, ... да күрделірек, ... ... ... ... жаңа ... ... Қуыршақ бейне бір
ертегідей ойынның мазмұнына қарай ... ... ... ... ... ... ... ұстінде болады. Дәл өмірдің ... ... ... міндетіне орай жауапкершілік талап етіледі. Наубай
болса - нанның сапалы пісуі, дәрігер ... - ... ... ... ... ... ... алдамау, ақшаны дұрыс есептеу т.б. жұмысқа
араласады.
Демек, аралас топ балаларының танып, түсіну деңгейінің ... ... ... ... ... ... ... сапалық жаңа
өзгерістерге ауысады. Мұны тұжырымдай айтсақ, бір ойыншықтың өзі ... ... ... ... танымыньщ кеңеюіне карай ойынның
мән, мазмұн жағынан күрделеніп, тәлімдік-тәрбиелік ... жаңа ... ... ... жасап келе жатқан ұлттық ойындарының ежелден
қалыптасқан түрлерінде сәбилерге, естиярларға, ересектерге деп топтастыру
ресми ... ... де, ... мазмұндық сипаты мен түріне қарай
ажыратуға боларлық із-соқпақтар, белгілі жүйе ... ... ... ... тән ... - бала ... деп жалпы аталғанымен,
жеткіншектің жасына қарай ішінара топтастыруға боларлық ... ... ... есте ... бір ерекшелік-тәрбиедегі кеңестік жүйе
етек алып, ... ... ... ... ... ... ... ұжымдык тәрбие деген ұғымның мәні ... ... - ... ... ... ... ... "Бұл
не?", "Соқыр теке" т.б. қай топтағыларға лайық екенін атынан-ак байкауға
болады. Бүгінгі балабақша ... ... жас ... ... ойын ... аралас балаларды біріктіріп жіберіп ойнатса,
ойын тәлім-тәрбиелік мәнін жоймайды, қайта ойынның ... ... арта ... ... күлкіден күлкі туып, балалар мәре-сәре болып
ойынның қызығына ... Бұл ... ... ... ... ... ересектер де реті келсе, аталып отырған ойыннан сырт
қала алмайды. ... ... ... мен ... ... ... ... тобындағыларға ылайық десек те, сәбилер мен . естиярлар
тобындағылардың ойынның бұл ... ... ... ... де аз ... шығатын түйін -ойынға байланысты топтастырулар тек ... бұл ... ... ... ... ... ... екенін мойындаған жөн.
Қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Ондағы сөз, сөйлем, ұйқас
қанша кайталанып келгенімен, адамды жалыктырмайды, көңілге қона кететін
әсері күшті, ойынға ... ... ... ... Ойын ... меңгерген
түсінік, әрекет баланың дүние танымына, ана ... ... үшін ... ... кеңейтуге ықпал ететін тиімді фактор.
Исі адамзат тәрбиесінде ойынның атқаратын ... ... ... ... ... ... Ал ... сезімін тебірентіп, жанын
жадырататын ұлттық ойындардың оларға тым ... ... ... - ... ... көзі ... құлағы естіп, жанына сіністі болғандықтан
оған шүбәсіз сеніммен ... Бала өзі ... ... ... ... ... ... ондағы адамдардьщ қарым-қатынасы баланы бей-
жай қалдыра алмайды. Оған ... ... ... Сол көріністерді
ойын арқылы қайталап, өзіндік тұрғыда жүзеге асырады. Арғы ... ... ... ... ... ... болжағанда олардың
ойындарына зейін аударып, сол бойынша пайымдау жасайтын кездері де ... ... ... үшін "Ана тілі ұлт ... жарияланған "Бала
көргенін істейді" - деген материалды өзгеріссіз толық келтірейін:
"Баяғыда аталарымыз елдің келешегін болжағысы келсе: -Балалар не ойнап
жүр ... ... ... - ... екен. Егер олар соғыс ... ... атты дей бер. Онда ... ... Егін ... кой ... ... тоқшылык болады.
Бала-періште, сол кездегі ел билеушілерінің ... дәл ... - ... тарихтан белгілі жәйт.
Ал бүгінгі "жүгірмектердің" ойындары заман ағымына сай ... ... ... ... ... асық ... далада қалған.
Мәселен, "Қараөзек" ауылының кішкентайлары ... ... ... Пысықтау біреуі әртүрлі сусын, ... ... суға ... ... ... кояды. Шетелдік темекілердің бос
қораптары мен әртүрлі кәмпит пәшкелері... ... - ... ... өз ... ... теңге? - дейді тұтынушы "рөліндегі" қаршадай қара бала ... жүз ... - ... ... ... толтырып. Сол-ақ екен, қара бала
"шалқасынан түсе" жаздайды.
- Қазір бәрі "самопал", - ... ... ол. ... ғой. - ... ... емес ештеңе жоқ. Әрі бағасы
удай.
Ал сауда жасап тұрған ы бұлқан-талқан.
- Алмасаң, жолың әне, - деп ... ... ала ... бір топ "балалар" той-тойлап жатыр. ... ... ... ... ... жүр. ... мәз. ... еріндеріне "темекі" тістеп
алған. Бір кезде у-шу болды да қалды. ... ... ... ... ... көргенін істейді. "Оларда не жазық бар дейсің".
Бұл ойын-өтпелі кезеңдегі халықтың мойнына түскен ... ... ... түр. Жұмыссыздықтан туатын теріс әрекеттер де, дөрекілік те,
қарым-қатынастағы бейбастақтық та ... ... түр. Өмір ... ойын репертуарынан орын алған. Өнегелі әдеп ... ... ... ... ... ... және ... шығатын
педагогикалық, әдістемелік журнал беттерінде сан ... ... ... ... ... ой-балабақшадағы ойын сөз жүзіндегі
насихат емес, нақты әрекет, тәлім-тәрбиені үйренетін өмір оқулығы ... ... ... ... ... көп. ... ... ойындар
қазақ халқының пішін болмысына тән әдеп дағдыларын меңгертудің ... ... тағы бір ... - ... ... байланысты іс-қимыл,әрекет
тиісті өлең, әңгіме, мақал-мәтел, баланың көңіліне қонымды тақпақ, қанатты
сөздермен бірлікте жүреді, немесе ... ... ... ... пен ... ... бейнелі ұғымдар күнделікті өздері көріп,
араласып жүрген таныс-бейтаныс ... өз ... ... болғандықтан да
оған қызығушылық басым болады. Түрлі ... ... ... ... ... ... кезде басшылыққа алынған бағдарламалар
бөгде тілден тікелей аударылған, балаға мұлде таныс емес, басқа халықтардың
өмірін ... ... ... ... балалары ойынға араласты
дегенмен, шын пейілімен қатыса ... Өзі ... ... көрмеген,
таныстығы жоқ дүниеге араласу бала үшін тым ... ... ... ... бейімделіп, бәрінен сырттап, томаға түйықтыққа ... ... ... балалары тым жуас, қала берді ынжық ... ... ... Ал ... келсек, қазақ баласы бүйығы да, ... ... та ... ... ... бара алмай, өзі білмейтін ойындағы
талаптарды орындай алмай жасқанып, сырттап қалатын да, тек ... ... кала ... Бұл әдет ... дағдыға . айналатын.
Есейгенде де көрініс беретін. Осыдан келіп көзі ашық, ... ... ... ... ... ... ... қайда барып оңсын деген
теріс пайымдау жасайтын кездері де болатын. Ойындағы ... ... ... ... ... нышандардың бастауы екені - қазақ халық
педагогикасының басты кағидасы, атадан ... ... ... ... Тек оның
байыбына барып, ұғына алу бар да , тиісті жағдайға байланысты ... ... ... ... ... ... Ұлы атамыз Абай:"Ұқпассың ұстірт қарап,
бұлғақтасаң", - деп тегін айтпаған ғой.
Аралас топ ... ... ... жетілдірудегі тиімділігін байқау
үшін және жағымды қарым-қатынасына зер салу мақсатында "Соқыртеке" ойынын
мысалға келтірейік:
Бұзау,
Бота,
Құлыншақ,
Тоқты,
Серке,
Таи,
Торпақ,
Тана,
Тайлақ,
Қүнан, ... ... ... ... ... біл, ... ал.
Бұқа,
Бура,
Айғыр,
Қошқар,
Теке бар.
Сүзегенсің, тентек теке, жеке қал.
Көзін байла, теке-теке "бақ-бақ".
Соқыр теке қайдан бізді таппақ. Ойын тәртібі: ойнайтын балалар ... ... Ойын ... ... тұрған дардың әрқайысысын ... мал ... атап ... Ең ... ... бала ... ... Ойын кең үйде, далада да ойналады. Ойын ... ... ... шығарып, көзін таңа бастағанда "Тентек теке" былай дейді:
Әй, қараңғыда көзім жоқ,
Тиіп кетсе ... ... ... келіңдер
Бір қыз ұстап беріңдер ! Мұнан ... ... ... айнала
қоршағандар:
Соқыр, соқыр, соқырақ,
Оң көзіңе топырақ.
Топырағын алайын,
Тотияйын салайын.
Ал ұстап көр, ... келе ... ... бәрі ... ... ... Өлең айтылып болысымен ,
"Соқыр теке" шеңбер ішіндегілерді ұстауға ұмтылады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... үнемі бақылауға алып қамқорлық көрсетіледі.
"Соқыр теке" ұстаған бала оның орнына тұрады. Ойын белгіленген тәртіп
бойынша қайта басталып, әрі карай ... бұл ойын ғана ... ... халқының балаларға арналған басқа да
ұлттық ойындары елдің түрмыс ... ... ... ... ... ... ... қоса қамтиды. "Үй артында қол ағаш" ойынында
тиісті мазмұнға ылайық келіп отыратын мына тіркестер:
Үй артында қол ағаш, ... ... есік ... ... қол ... Жел кірмесін, есік бас.
Үй артында қол ағаш, Озам десең, ала қаш.
Үй артында қол ағаш,
Қол ... ала ... ... ... ... есік ... ұғымына, түсінігіне оңай. Тілі орамды. Әрекетке
ұмтылдыратын дәстүрлік өмір ... ... ... ... әрі жеңіл, әрі тартымды. Баланың қимыл әрекетіне сөзі
сәйкес.
Қазақ халқының ... ... тән ... құбылыс-баланың жан
сұлулығы мен тән сұлулығын әржақты қамтитындығында. Халықтың шаруашылығында
кеңінен өріс алған ... ... үй ... төлдеуі, оларды
шакыру, жан-жануардың қалай дыбыстайтындығы балалар ойынында соншалық
жүйелі беріледі. "Қалай айтылуды ... ... ойын ... ... - ұтар,
Ізденген - табар,
Оқыған - озар,
Еріншек - тозар! Қараңызшы, тұнып тұрған даналық. ... ... ... екендігіне ешкім таласа алмас. Талай насихаттың
мән-мазмұнын төрт ... дәл ... Ал ... ... ... ... барысында, ана тілінің ... ... жол ... байқау қиын емес. Ойын басқарушы үй
жануарлары, авдар, ... ... ... ... жүріс-тұрысын
сипаттауды сұрағанда, кім нақты жауап бере ... сол ... ... ойын барысында айқын көрудеміз.
"Қалай айтуды білемін" ойынындағы андар мен құстардың дауыстауында
айтылатын сөз ... ... ... ... , ... тән үн балаға
сезімдік әсер беретіндігі, оны ойын ... ... ... болатын
желпініс, олардың белсенділігін дамыта түсетіндігіне балабақшадағы аралас
топтағы ойын барысын бақылау ... ... куә ... . Әтеш - ... - бақырады.
Күзен - шақылдайды,
Бақа - бақылдайды.
Шыбын - ызыңдайды,
Шіркей - ызылдайды.
Торғай - шырылдайды,
Бөдене - бытпылдайды.
Қаз - қаңқылдайды.
Бүркіт - ... - ... - ... - ... - қырылдайды.
Тырна - тыраулайды,
Мысық - мияулайды.
Жылан - ысылдайды
Ит - арсылдайды,
Торай - қорсылдайды
Аққу - сұңқылдайды.
Тышқан - ... - ... Ал үй ... ... ойынға
қатысушылар былай келтірді:
Қой - маңырайды,
Қозы - жамырайды.
Сиыр - ... - ... - ... Мал төлден өсетін болса, ойынның шарты ... ... ... ... ... - ... - қоздайды.
Ешкі - лақтайды,
Түйе - боталайды,
Сиыр - бүзаулайды,
Тауық - жұмыртқалайды. Ал үй ... ... ... ... ... ... олардың өсіп, өнуі жөнінде былай деді:
Ит - ... - ... ... ... - ... - "піш-піш"
Деп шақырады. Ойынның барысында малды калай шақыру керектігі жөніндегі
сұрақка берілген ... ... ... - ... - ... - ... - шөрелеп
Шақыра аламыз
Сауамыз, бағамыз. Балабақшаның аралас топ тәжірбиесіндегі дұрыс
дереклермен дәлді ... ... тек ... ғана келтіріп
отырмыз. Ал сәбилік дәуірдің өзіне тән қалтқысыз таза, мөлдір сезімге ... мен ... де аз ... Оның өзі дер ... ... ... ... желпініс жасатса, бұған тәрбие ісіндегі ... ... Бала ... ... ... ... лайық міндетті
орындау барысында үйренеді, тәлім алып, ... ... ... ... ... үшін өрекеттенді, мұның өзі - үлкен сабақ.
Қазақтың ұлттық ойындары ... ... ... ... ... оның түрі мен ... төзімділікке, батылдыққа,
ұстамдылыққа, тапқырлыққа және мейірімділікке ... ... ... өзі ... кендік пен дарқандық ұялатады. "Сайыс", "Аударыспақ",
"Бәйге", "Көкпар ... т.б. ... ... ... тән ... ... мен мәні бала ... репертуарынан да тиянақты орын
алған. Аралас топта ... ... "Ақ ... пен көк серек" , "Қазан доп" ,
"Күшің жетсе, үзіп кет", "Арқан тарт", "Алақан соқпақ", ... ... т.б. ... ... ... ... жігерін қайрап, қапияда жол
табатын тапқырлыққа, аңғарымпаздыққа баулиды. Ойындағы ... ... ... ... арман тілектеріндегі, іс-әрекеттеріндегі
атрибуттар бала ойынынан көрнісін табумен қатар тікелей әрекетіне ... ... тән ... ... ... туындайды.
Онда қойылған талаптарды орындау барысында дене ширап, ... ... ... ... ... ... ... шағындағы ойынның қайсысында болмасын, ойынның
мазмұнына қарай, өлең, тақпақ, ән ... ... Ал олар ... ... ... ... өзінде жеңіліс тапқан топ, немесе ән, болмаса
би билеп, ... ... ... ... ... тиіс. Бұл - қазақтың ұлттық
ойынындағы ... ... ойын ... ... шығармасы- ауыз әдебиетімен біте
қайнасып, бірге өрістеп, бір ... нәр ... ... ... көп. ... ... ... Балалардың жүгіріп ойнайтын
ойындарында айтылатын өлең, тақпақ, ән-әуен, ... ... ... айтылатын мәнінің (мәтін) мазмұнында әзіл-қалжың, сықақ,
кұлдіргі сөздер мейлінше ... ... ... ... ... ... ... дыбысталуы, ондағы аллитрация, ... ... ... табиғатына тән. Сондықтан да ұлггық ойындар халқының
әдет, ғүрыпын білуге, тілін меңгеруге ықпалы зор жол екенін ... ... ... ... бар да, ... бар. ... жеңген топ немесе
бала табысын жүбаныш етсе, жеңілушінің айыбын өтеуі үшін ... ... ... ... болу ... ... бала ... қай түрінде
болсын - іс-әрекет, ән, би, өлең, жұмбақ, нақыл сөз ... ... деп ... ... ... ... ... дамуға,
тәлім-тәрбиенің арнасын кеңейтуге мүмкіндік беретін тиімді жол екендігінде.
Халықтық ойын бала ... ... ... ... ... ... өзіндік жол-жосық іздеуге ұйытқы болуымен
қатар ғажайып сыры мол ... ... ... қиял ... ... жаңа ... ... зандылық деп білсек, болашақ тұлғаның ой-
қиялын өрістетудің нышаны ойыннан бастау алары хақ. ... ... ... ... ... ... өздері көріп,қабылдап,танып жүрген
көріністерден туындайды. Сондықтан балабақшада шығармашылық (творчествалық)
деп шартты түрде атап жүрген ... тек ... ... ... ойын барысында өздері тапқан ... ... ... ... мен ... ерекше ықылас қойып, оны ризашылык ниетпен
қолдап,мадақтап отырамыз. Бұл, көбіне, аралас ... ... ... ... құмалақ", "Ептілік", "Айтыс" ойындарында балаларды
тапқырлыққа, математикалық ойлау зандылықтарына баулауда ... ... ... ... т.б. ойындардан артпаса кем ... ... ... ... ... ... ... ... ... көзімізді жеткізіп
отыр.
Халықаралық ойындар санатына қосылмағанымен де, асықпен ... ... ... ... үшін және ... үшін мәні ... ... тұсті ажыратуда, дәлдікке үйретуде, ұстамдылық көрсетіп
тиісті тәртіп сақтауға баланы ... ... ... бір", ... ... ... ... т.б. асық ойындары-ойлау мен ... ... ... тоғысатын тәлімдік, тәрбиелік үйлесімі басым,бала
үшін кызықты ... мәні зор ... ойын - ... ... жасайтын өміршең құбылыс. Балалық шақтың
кайталанбас ескерткіші, әрбір ... ... ... балауса кезінде
бастан кеіикен өмірі. Ойыннан бастау алып, ... ... ... ... ... ойға дарытудың алғашқы машығы.
Қазақ халқының ұлттық ойындарына тән басты ... ... ... ... ... тәлім, тәрбие мектебіне саналған. Ойын
арқылы ... ... ... сезімін арттыру, кұлу, айтылмақ пікірін дәл
жеткізу, тапқырлық, сыйластық, ... ... ... ... ... ... ... нәресте, сәби кезден бастап
сіңіруді мақсат еткен. Айтар ... ... ... ... ... мән бергендіктен "ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле"- деген даналық сөз
- қазақ халқынын бұл саладағы құқылық тұжырымы, ... ... ... болған
өнегелі өсиеті. Қазақ халқының балаларға арналған ұлттық ойындарына , ... ... ... ... ... коса, оны
ұйымдастыру үшін ... ... ... ... мен ... ... да керек ете бермейді. Тым кірпияздығы ... ... бала ... ... ... тастамайын деп қауіптенбейді,
ешбір күдіксіз ойынға еркін кіріседі. Көңілі қалауынша еркін кіріскен ойын
ұстіндегі ... ... ... баланың шамасына карай
әрекеттенуіне мүмкіндік ... ... да ... ... ... өте
ықыластылығы, белсенділігі байқалды. Балабақшадағы ұлттық ... ... ... ... ... мән-мағынасын ашуға
және адамгершілікке тәрбиелеу әдіс-тәсілдерін ... ... ... ... ... ... Ғылыми зерттеу жұмысымыздың тақырыптық мазмұны мен міндеттеріне
сәйкес педагогикалық, психологиялық ғылыми әдістемелік ... ... жас ... адамгершілікке тәрбиелеудегі халқымыздың дана
перзенттері ... ... орта ... ... үшін сабақгың екінші
жартысында "Қуыршақ үшін көрме" деген ұлттық ... ... ... ... білімін кеңейтіп, ойыншықтың қандай
материалдан жасалғандығын ... ... ... ... тапсырмасы: Қуыршақ үшін көрме ... ... әр ... ... ... Стол ... ... ойыншықгар жатады, әр түрлі
материалдардан жасалған.
Ойынның мазмұны: Үлкен бөлмені көрсету. ... ... ... қою ... Бір ... ... ... ойыншықгарды, екіншісіне
темірден, үшіншісіне ағаштан жасалған ойыншықтарды қою керек. Балалар
ойыншықты қойып болған соң, ... ... ... тексереді. Куыршақтарды
бөлмеге әкеліп отырғызуды сұрайды. Содан соң тәрбиеші: - Куыршақгар көрмені
қарасын, біздер далаға ... ... - ... Бұл ойын 4-5 ... ... ... Бұл ... баска да топтың балаларына мазмұнын
өзгертіп қолдануға ... ... ... ... бір затпен ойналады.
Мысалы, кубиктерден құрастыру, суреттерден құрастыру.
2. ... ТОП ... ... ОЙЫН ... ... ... ... топ балаларын ұлттық ойын арқылы адамгершілікке тәрбиелеу
бағдарламасы және оны жүзеге асырудың тиімді әдістері
Балабақшаның негізгі құжаты-жарғысында тәрбиешінің ... мен ... ... ... ... мен өмірін қорғаудағы және оларға
өнегелі тәлім-тәрбие көрсетудегі жауапкешілігі ресми ... ... ... олар ... ... мына ... жүзеге асыруға
жауапты:
тәрбиеші өз тобындағы әрбір балаға үқыптылықпен қамқорлык жасап,
мемлекеттік тұрғыда ... ... мен ... ... ... оны ... ... міндетті;
өз тобындағы әрбір баланың мүддесін қорғап, тәлім-тәрбие ісін жүзеге
асыруға қамқорлық жасап, оның ... ... ... көрсету басты парызы;
балалардың денсаулығын сақтау жөніндегі дәрігердің талабын мұлткісіз
орындауға ... мен ... бала ... ... ... ... байланыс жасап, тиісті жұмыстар жүргізуге тиісті;
балабақшадағы тәрбиеші жақсарту саласындағы педагогикалық кеңестер мен
әдістемелік бірлестіклерге жүйелі ... ... ... ... ... ... ... жоспарлы түрде ұйымдастырып, өзі ... ... ... ... ... тиіс;
Демек, аталған міндеттерді жүзеге асыруда ... ... ... ... баланың тұлғалык ... ... ... ... ... ... ойын ... әрбір
тәрбиеші ден қойып, ойынның ... ... ... ... ... жүйеледік: нақты, тікелей талап;
жанай талап ету; кеңес ... ... ... әзіл ... талап;
өтініш түріндегі талап; ишара, ым түріндегі талап; мақтау, мадактау; шарт
кою түріндегі талап; түспалдау, ... ... ... талап.
Балабақшада ойналатын ойынға қатысушы балаларға қойылатын бұл
талаптардың басты ... - ойын ... ... ... ... ... әдептілік тәлімге машықтандырып, ақыл-ойының дамуына ықпал
ету. Сонымен қатар олардың ... ... ... болса, мұны жүзеге асыратын тұлға-тәрбиеші. Ал тәрбиеші қоятын
талаптың нәтижесі ойынға қатысушы ... ... ... ... ... өз ... ... орындап, тиісті ойын әрекетіне белсенді
араласуымен шешіледі. Мұның ойындағыдай жүзеге ... ... ... ... оның педагогикалық жағынан мазмұнды да мәнді болуын
қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... ойналатын ойынды үш кезеңге бөледі:
Ойынға дейінгі кезең, яғни ойынның тақырыбы, оның құралдары, әзірлік.
Ойынның жұруі және ойын ... ... ... ... ... Ойынның аяқталуы және ойынға байланысты ... ... ... ... балалар ойнайтын ойынды таңдағанда
алдымен ондағы ойыншылардың жасы, таным деңгейі, ойында ... пен ... ... ... ... ... көсетілген негізде
өзі жасаған жоспарды басшылыққа алады. ... ... ... ... ... уақытын көңілді өткізуі халықтық ойынмен байланысты болса,
адамгершілік әдеп, дағды бойға тез сіңеді ... ат ұсті ... ... қоймау үшін алдымен негізгі бағдарды айқындау - тәрбиеші қызметіндегі
шешуші міндет. Дәлірек ... біз ... ... ... ... ... ойын аралас топтағы ... ... ... ... ... ... - құлық қалыптастыруға
ықпал ететін, өзін қоршаған адамдармен ынтымақтаса білетіндей болуына ... ... ... ... көбіне ұлттық ойындарды
тавдаудың басты себебі - балаларға таныс және ... ... ... ... ... ... біліп жүрген құбылыстар болғандықтан, мұны бейнелеп
ойынға айналдыруға балалар әрі қызығады, әрі оған бейім тұрады.
Осы ... ... ... топтағы балалар өздері күнде көріп, көзі
қанып жүрген сатушы, дәрігер, сауыншы, машина жүргізуші ... ... Олар ойын ... өмір ... бейнелейді. Ойында сәбилік қиял
мен ақиқат шындық ... ... де, ... ... ... араласуын тілейді. Ал естияр балалармен ойналатын ойында таным,
түсінік әрленіп, сәбилермен ... ... ... ұқсату ғана
емес, іс-әрекет, түрлі құбылыстық белгілер белгілі мазмұнға ... ... ... ... көрністер бедерленіп, сатушы тиісті саудасын
жүргізіп, дәрігер балаларды емдеп, сауыншы с үт әкеліп, ... ... ... ... ... ... ... өрістеуіне
байланысты ойынның мазмұны да біртіндеп өрістейді.
Бұлармен салыстырғанда аралас топтағы ересек балалар ойыны жәй ... ... ... сырттай еліктеуден гөрі тереңірек мазмұнды
бейнелейтін ойын ... ... ... бала жасының өсуі, таным деңгейінің
жетілуі ойынның түр, мазмұнын да ... ... ... тәрбиеші
ойын таңдағанда және сабақ кезінде өткізілетін ойындарға өзгеше мән беруіне
тура келеді. Аралас топтағы ересектері ... ... ... ... сатып, есептеп ақша алып, азық-түлік өлшегенде қате жібермеуге
ұмтылады. Ал дәрігерлер болса, ... ... ... ем ... ... тиісті дәрігерлік кеңесті мүлткісіз ... ... ... литр сүт ... оны ... апаратынын, сүт іріп ... ... ... түсіндіреді. Машина жүргізуші неше жолаушы тасығандығын,
одан ... ... ... ... мен ... ... май мөлшерін
бейнелейді.
Ойынның аты бірдей болғанымен, мазмұны ... ... ... ... ойын ... берілетін тәрбие ісіне басшылық жасауда аралас
топтағы балалардың ерекшеліктеріне қарай ұғындырылатын түсініктің ... ... ... ... Жас ... ойын ... ... дағды және оған машықтану жолдарын шамалайды.
Аралас топ ... ... ... көрсетілгендей ... ... ойын ... сол ... ... ойын әрекеттері
барысында олар адамгершілік, мейірімділік әдептерін тек ... қана ... ... ... оған ... Баланың ойынға қатысып, оның
талаптарын атқарудағы әрекеті барысында ... ... мен ... ... танымдық түсінікті меңгерсе, ойынға қатысушы басқа балалармен
ортақ тіл табысып қарым-қатынас жасауда өзін қалай ... ... ... ... ... күрделі үрдіске ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеші ұсынатын ойын
түрлері және оның мазмұны мен ойын құралдарының атқарар қызметі орасан зор.
Ойынға жетекшілік жасап, бағдар ... ... ... такт, яғни тәлімгерлік әдеп талап етіледі. Әрине,
тәрбиешінің қылығы қырмызы, ... ... ... ... олай ... күнде де ойын таңдағанда немесе ойын
барысында баланың дербестігін колдап, ... ... ... ниет ... ... етіп ... ... жетеді. Ол үшін тәрбиеші өзі қызмет атқаратын аралас топқа
байланысты басты ерекшеліктермен қатар өр баланың ... тән ... ... де зейін қойып, олардың бір-
бірімен ара-қатынасына да көңіл қоюы басты шарт болып
табылады Өйткені баланың болмыс бітіміндегі, әсіресе, мінезіндегі,
қаблетіндегі икемділік пен ... ойын ... ... ... ... ... ... өзімшілдігі, тәкаппарлығы, мейірімділігі, кішіпейілділігі,
бауырмалшылдығы, тапқырлығы, ұқыптылығы, турашылдығы,
жомарттығы, ... т.б. ... ... ... бұл ... ... ... шыркын
бұзбай, қайта балалардың пейіл сала ойнауы мен ... ... ... ... жою ... ... тереңірек қабылдауына бағдар беру жағын
көздеген әдістерді қарастырады. Ал үнамды мінез, әдепті қарым-
қатынасты жетілдіріп, жағымсыз, теріс қылықтардан арылуға ... ... ... ... ... немесе ойнап
жүрген сол ойынның мазмұнына жаңа сипат береді. Ойынның
тәлім-тәрбиелік, өнегелік мазмұнын ... ... ... ... педагогикалық шеберлігіне, тапқырлығына байланысты. Онда
ойын ... ... ... ... ... ... ... өзінің
табыстары мен жеке толғаныстарын жазған деректер мол. Тәрбиешімен бірлесе
жасаған ... ... ... ... боларлық кейбір
деректеріне тоқталайық, басқа тәрбиешілер үшін де тәлімдік мәні ... ... ... ... ... ... жайлар:
Аралас топтағы жастары әр түрлі балалар (естияр, ересектер).
Бірінші сыр: ... ... 5 ... ... шешесі ертіп келді де,
қызының көзінше тәрбиешіге былай деді:
- Бұл өзі тым ... He іске ... да ... алады.
Ісінен нәтиже жоқ. Тапсырған ісінді дұрыс орындай білмейді....
Қыз қабағын төмен ... ... ... боп ... Топтағы
кезекшілік кезінде қолынан түсіріп алып, табақты қиратып алған-ды. "Қыз
қуу" ... ... ... ... мелшиіп тұрып алған. Жүгір ... ... күні ... балабақшаға жаңадан келген Әлиямен қатар
тұрғызды. Жаңадан келген қыз ойын ережесін білмейтіндігін айтып, Маржаннан
көмектесуін ... ... оған ... ... жасауды көрсетіп, ойынға тез
араласып кетті. Оны байқап қалған тәрбиеші, Маржанды ... ... ... бәрі ... - ... Осыдан кейін ол балалармен қатар
әрекеттеніп, белсенділік көрсете бастады.
І.Маржан неге ... ... ... ... әдіс ... ... ролі ... сыр: "Көкпар" ойыннан кейін, тәрбиеші аралас топтағы 5 ... ... ойын ... ... ... ... осың
дұрыс па?
Дұрыс емес.
Heгe?
Егер ойынға қатысушының бәрі бірдей шуласа, үйдің ... ... ... ол ... қалды. Бірден болмағанмен, өзі-өзі ұстай
білуге тырысқан.
Келесі күні ... ... ... ... ... бүгінгі кейпі (Бауыржан) саған үнай ма?
Жоқ
Heгe?
Ол қалай болса солай жүр. Керек десе түймесін де салмады.
- ... ... ... ... ... бала ... - деді тәрбиеші. Бауыржан жалма-жан түймесін салып,
тәртіпке келе бастады.
Балаға тікелей және жанама әсер етудің мәні неде?
Баланың жақсы ... меже ... ... ... ... ... өз ... сезіндірудің адамгершілік тәрбиесінде орны қандай?
Үшінші сыр: Наурыз тойын өткізер алдында аралас топтағы естияр балалар
"Қонақ ... ... ... Топтағылар өздерінің тиісті міндетерін бөліп
алды. Тәрбиеші:
Қонақтар келгелі жатыр, не ... ... ... өз міндетерін
хабарлап:
Үй ішін тазалау керек.
Тамақ әзірлеу керек.
Қонақ көңілді болу үшін ән салып, би билеп, домбыра тарту керек.
Дұрыс айтасыңдар. Ал іске ... - деді ... ... ... ... балалар бөлме ішін сүртті, ұстелді жабдықтап, ... ... ... орындап өзірлікке кірісті. Бейне бір
артистерден бір де бір кем ... әр ... өз ... ... Ойын ... ... қатыстырудың мәні неде?
2. Жауапкершілікті сезінудегі, ойынға бағдар берудегі тәрбиеші
атқарған ісі ... ... ... ұлттық таным мен ерекшеліктер неде?
Төртінші сыр: Аралас топтағы Әбен мен ... (6 ... ... ... ... екеуі жеке отырып "Қойшы ауылы" тақырыбы
бойынша сурет ... ... ... ... ... ... ... алып
кетіп бара жатқанда, оған Әбен:
- Орындығынды орнына ... ... ... ... - ... Ернар ешбір сөзге келместен тапсырманы
орындады.
Балалардың бір-біріне талап ... ... ... ... тәлімнің мәні неде?
Машық пен дағдының бойға сіңу сипатары қандай?
Бесінші сыр: ... ... (6 ... мына ... бүгін же,
мыналарды балабақшаға жәшігівдегі сумкаға сала сал, ертең жейсің. "Бәйге"
ойынынан кейін, жеңіскерлерге сыйлық үлестірілді. ... ... ... ... ... ертеңге деген кәмпитін үлестіріп берді. Келесі
күні шешесі Нүргүлге:
Кеше қалдырған кәмпитерінді же.
Кәмпит жоқ.
Heгe?
Бүгінгі істі ертеңге қадцырма дейсің ғой. Кеше ... ... ... қолқа жоқ деген - осы.
Баланың ... мен ... ... ... ... әрекетін қолдаудың педагогикалық мәні неде?
Бала жасқаншақ болмаудың ... ойын ... ... ... сыр: ... ... ... Мұрат балабақшаға мезгілді уақыттан
жарты сағатай ертерек келді. Өз бетімен жеке ойнап ... ... ... аяғын байқамай жұлып алды.
Мұны тәрбиешіге айтпай қоя ... ... ... ... ... ... ... тәрбиешіге:
- Бүлдіріп алдым, - деп, жұлып алған аяқты көрсетті.
Айтқаның ... ... ... ... - деп ... ... - ... Нәкен, сендер ойын басталғанға дейін мына тұлпарды емдеп койыңдар.
Мал дәрігерлері үшін емдеу қиын емес, - деп, олар іске кірісті.
Баланы шындыкка ... ... ... қандай?
Балалардың бірлесіп еңбектенуіне бағдар берудің мәні неде?.
3. Егер тәрбиеші ... ... ... ... мәселе қалай шешілер еді?
Жетінші сыр: Ермек 5 жаста. Ұзын бойлы, арық, тез ... ... ... ... да ... емес,бірақ тым ашуланшақ, ... ... бар) ... ойнауды жақсы көреді, ... ... ... ... ... ... ... ойынды
тастап кетеді. Еңбекке икемді, бірақ істі ... ... ... ... ... ... балалар оны сыйлайды, маңына тез
үйіріле қалады, өйткені ол ертегі, әңгімені жақсы айтады. Суретті де ... ... ... меже ете ... адамгершілікке,
инабатты әдептерге тәрбиелеу жолында қандай әдістер пайдалы?
Ұлттық ... ... ... ... ... сипатта?
Тыз етпе, ашуланшақ, ұрысқақтықты тыйым салумен тоқтатуға бола ма?
Сегізінші сыр: Біржан (5 жаста) ... жаңа ... киіп ... Өз бойына
шақ, түйе жүнінен тоқылған, түймесі әдемі, көз тартарлықтай екен. Балалар
қызығып, қызықтап, бәрі ... ... ... ойынында жеңіскер атанған
Нұрболатқа сыйлық ретінде бір түймесін үзіп берді. ... екі ... ... ... Үйге ... кезде, желбегей жүрген Біржанға
тәрбиеші:
- Түймелеріқді түсіріп ... ... ... ... ... бола ма ... Апаң ... болды ғой.
Апам ренжімейді. Қызғаншақ болма, барыңды достарыңмен ... ... ... ... бола ... ... ... мән бар? Педагогикалық такт сақталған
ба?
3. ... ... ... ... ... ... үшін не істеу керек?
Тоғызыншы сыр: "Сиқырлы таяқ" ... ... ... (5 жас 4 ... ... ... ... алды. Берік жанына жүгіріп келіп:
Мұнау менің инелігім ғой.
Қалайша сенікі болады?
Мен кеше ұстап алғам. Сонда ол айтты: "Ей, ... атың кім?" ... ... ... ... ... қоя бер" деген соң қоя бергем.
Мақсат жымиып қарады да, ол да далаға ... қоя ... ... ... ... ... көрсетті, ризалық сезіммен.
Бұл оқиғаның табиғат қорғауға қатысы бар ма?
Тәрбиешінің мақұлдауы және оның үндемеуінен не ... ... ... ... ойынына қатысы бар ... ... ... бола ... сыр: Серуен кезінде балалар алаңға аялдап, тыныстау сәтінде
"Тығылмақ" ойнайық деп ... ... ... ... теріс қарап, бетін
ағаштың діңіне басып тұрған да, ... бара ... ... ... ... барып қоңызды ұстап алды да, ... ... ... ... ... балалар: "Болдық ізде!" - деп айқайлағанына мән
берген жоқ. Қоңыздың тырбыңын қызықтап қалды.
Келісімде ... ... жоқ деп ... бола ... ... ... есептеспеуді қалай
түсінуге болады?
3. ... ... ... ... баға беруі тиіс?
Адамның қарым-қатынасындағы өрекет қаншалық даналықпен жасалса да ... ... ал бала ... ... ... ... ... емес, тек
салыстырмалы жағдайда ғана ұқсастық бар. Осы орайдан келгенде тәрбиеші
жұмыс жоспарында көрсетілетін неше ... ... ... белгіленген
балалар меңгеруге тиісті машықтық дағдылар дәл жоспардағыдай шыға ... ... ... ... ... мазмұнға ауысып кетуі әр ... ... ... жағдай. Сондықтан тәрбиеші оны тез аңғарып, сол ... ... ... ... ... ... тұрғыдан шеше білуі
оның кәсіби шеберлігіне байланысты.
Аралас топтағы баланың жан-жақты дамуын ... ... ең ... ... ... жүйелі түрде басшылық жасап, бағдар ... ... ... Ойын ... ... дербестік әрекетін жетілдіру қажет екенін
әркім-ақ түсінеді, бірақ ілгері белгілеп қою ... ... ... іс
жүзінде өте қиын. Тәрбиеші жоспары күні бұрын ... ... де ойын ... әрекет ұстінде оның ... ... ... ... ... ... Керек десе, мұлде
басқаша сипат алып кететін кездері де аз ... Жас ... ... ... ... жетілмеген себепті ойынның тәлімдік, тәрбиелік
мәні теріс бағдарға кетіп қалуы да ықтимал. Сол ... бала ... сол ... ... ... ... бағдары, дәл нұсқауы,
накты басшылығы тәрбиелік ұйытқы, тәлімгерлік өнеге болып ... ... ... асуы ... ... ... ... тиімді әдістерді қолдана білуіне байланысты. Әрине, бұл - өте
күрделі мәселе. ... ... ... ... таңдау және оның
мазмұнына қарай рольдерді бөлісу, әрбір баланың атқаратын ... ... ... ... машық пен дағдыны реттеу оңай іс емес. Егер ойын
дұрыс ... ... оның ... ... мәні де ... баланың көңіл-
күйі көтеріліп,өзара үйымшылдығы мен ынтымақтастығы жетіліп, жақсы нәтиже
береді. Тәрбие ісінің табысты болуына жол ашылады.
Тәрбиешінің ойын ... ... және ... ... ... ... және ... ара-қатынасын реттеудегі әрекеті
негізінде ғана койылған тәлім-тәрбиелік ... ... ... табады.
Мұндағы педагогикалық сәтті шешім баланы куанышқа ... ойын ... ... ... ... ... ... қаю салып, үнжырғасын
түсіреді. Сондықтан ойынның тәрбиелік ... ... ... ... ... жөне ... ара-қатынасын реттей білудегі
атқаратын ісінің мәні терең екендігіне жеңіл-желпі қарамай, мейілінше көңіл
қойып, ішкі сырына бойлауы қажет. ... ... ... ой ... болады. Ойынға қатысушылар, әсіресе, сәби тобы ... ... ... ... айта алмай, кейде тіпті айтқысы келмей жасырады.
Сол ... ... ... ... ... сырласа аларлықтай қарым-
қатынасқа жетуі керек. Егер тәрбиеші ойынға бар ... ... ... ... мән берсе ғана, олар сырын ашады. Әйтпесе, тәрбиешіге
олар шын сырын айтпайды да, білдірмеуге ... бала ... ... келеді. Бірін-бірі адал көңілден шын үғысқан жағдайда ғана бала өз
ойын, ұғым-түсінігін жасырмай ... ... ... ... аралас топтағы бала психологиясына зейін
қойып, олардың ой пікірімен санасып, ойын арқылы жүзеге асырмақ образдары
туралы ... ... ... ... ... ... ... беруі керек. Демек, тавдалған ойын тақырыбын дамытуда және оның
сюжетін кеңейтуде тәрбиешінің рөлі ... бала ... ... бейнеленетін оқиға, құбылыс өзіне айқын
және өзі үшін әсерліде қызықты болса, ... ... ... ... олардың ойын жөніндегі пікірімен санасып және қиялына
қанат беріп, олардың көрген киносы, естіген ертегісін ескере отырып ... ... ... ... ... ... ... олардың
белсенділігін көтеруге, әрі ойынның тартымды өтуіне ықпал етеді.
Ойында бейнеленуге тиісті оқиға, құбылыс жөнінде балалардың түсінігі
кең, көп ... ... ... ... мазмұны жүтаң,
тартымсыз, сылбыр өтуі де мүмкін. Оның себебі ... ... ... ... ... ... ... болмауынан. Жігерлендіру,
қызықтырудың жетімсіздігінен. Сондықтан серуенге шыққанда, диафильм
көргенде, ертегі ... ... ... ... немесе көрністі
біліп, түсініп қана қою ... ... ... ... немесе сүйінішін
туғыза алса, оның ... ... да ... ... Ойналатын ойын
тақырыбына тікелей қатысы жоқ қой деп ... ... ... баланың
ынталы қатысуы тәрбиешіге еліктеуден, түрлі оқиға, ... ... және оның ... ... ... ... ұғынып, қызықтай білуіне
байланысты. Баланың ынталы көңілі ықыластана әрекеттенуіне ... ... ... ... ең ... ... ... танып, балабақшадағы
жеткіншектерге жеке басының өнегесімен әсер ететіндігін терең сезінуі тиіс.
Шындығына келгенде, бұл - ... ... ... ... ... ... топтағыларға "Жамбылдың жастық шағы" фильмінен
үзінді көрсетілді. Одан кейін екі-үш күн өткеннен кейін ... ... ... ... ... ... өздері көрген құбылысты сол күйінде,
өмірдің ... ... ... ... Ал ... ... ересектер
ойналған "Көкпар" ойыны мұлде басқа сипатта болды. Өйткені көкпар ... ... ... ... балалар өзінше әрекет жасап, киялына
ерік беріп, осылай болуға тиісті-ау деген бейнелерді елестетті. ... бұл ... ... отырып, оларды желіктіріп, арыны күшті ат
көкпар кезінде көкке ыршиды, секірген ... ... ... көкпарға
тартысқанда ренжіспей, кімнің күші жетсе, көкпарды сол иеленуі керек.
Көкпар тартысында ... ... ... ұят ... ... ... ескеріп, өзі төрешілер тобындағы билік жүргізушілер ішінде
болып, жақсы қимыл, тапқыр ... ... ұпай ... ... ... ... ұпай ды көп ... да мәртебелі орында
болатындығы ойыншыларға ынта туғызды. Тәрбиеші ойынның ... ... ... ... әдеп ... ұстамдылығын ескертіп, оның жүзеге
асуын талап етті.
Балабақшаларда жүргізген бақылауларымыз ... төрт ... ... ... ... мақсат қойып әрекеттенуге ... ... ... ... "He ... "Кім боласың?", "Қандай ойынды
тандайсың?" ... ... ... ... ... және ... үйтқы болады. Ал тәрбиеші олардың ниетін ... ... ... ... және ... ойыншыктарымен ойнауына мүмкіндік береді. Бірақ
ойланғандарының бәрін бірдей аяқтауға баланың ерік шамасы жетпейді. Мәселе
баланы ... ... ... ... өзінше әректтену нышанын дамытуда.
Аралас топтағы балалардың жасы өсіп, таным ... ... ... ... да ... күрделене бастайды, көбіне бес жастан бастап
тезірек өрістейді. Бірақ өзі ойнамақ ... ... ... ... ... ой-түсінігін толық жеткізе алмай, алабұртып қиналып, не
істерін білмей аландайтын кездері де аз емес. ... ... ... ... айта ... ... ойын ... үқтырып, тиісті
рольдерді бөлісуіне қолқабыс жасауы қажет. ... ... ... ... ... ... ... татулықпен ойнап, бірлесіп
әрекеттену жолын жетілдіреді. Мұндай қатынастың нәтижесі олардың сенімін
арттырып, тәрбиешіге ... ... ... ... ... беру
барысында ойынды басқарып ... ... ... ... ... ғана ... көрсетіп, басқа балалар шеттеп қалмауы үшін
ойынды әркім өзіне тиісті рольдерін ынталы ... ... қою ... ... ... ... балалардың ойынның мазмұнын шешіп, не істеуге тиісті
деген мәселені келісу кезінде ... ... ... жәй ғана кеңесші,
қатардағы рольді атқарып, ойынның мазмұнын дамытыуға ықпал етеді. Өйткені
ойынның сәтті болуы, ... ... яғни ... байланысты.
Сондықтан ойынды бастаушыдан талап етілетін-ойынның мазмұнды, балаларды
қызықтыратындай және әрбір баланың өз міндетін тыңғылықты ... ... ... ... ... Әрине, ойынды бастаушының бұл талапты ... ... да ... Осы жолы ... орындалмаса, келесі жолы
орындалатындығына үміт артып, сенім ... оның ... ... ... ... ... оның ... талдауда, рольдерді
бөлісуде тәрбиеші бағдар беріп, көрсетіп отырған орынды ... ... ... ... мінез-құлқын дұрыс дамытуға ықпал
ететін тиімді әдіс. Бұл әдістің нәтижелі болуы ойын ... ... оған ... ... мен жабдықтарды ойластырып, ойын кезінде киетін
киім, ұсталатын құрал, ... ... ... ... ... ... өрістетіп,
өзінше әрекет етудің жолын кеңейтеді. Тәрбиеші балалардың пікірін қолдап,
өзінше ойлап тапқан айла ... ... ... ... ... ... аты - өмір. Баланың жағымпаз мінез, дөрекі әрекеттері болып
тұрады. ... ... ... ойын ... де ... ... Санат (6 жас,
4 ай) деген бала "Күрес" ойынын өткізген кезде талас туғызып, орынсыз ... ... Оның ... ... әңгіме былай болыпты: Санат
әкесімен бірге мүшелі тойын өткізуіпі ... ... ... ... ... ойналған сол ойындағы ... ... ... ... ... ... Одан ... байқағандарын
Санат балабақшадағы ойында да жасап көрсетпек болған. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... -ойынның мазмұнын
басқа жаққа аударып, баланың түрмыстағы ондай жағымсыз, дөрекі әрекеттерді
бейнелеп, орынсыз ... ... жол ... керек. Ондайларға тиым
салу да артық емес. Бала үшін ойын кезінде маскүнемді, төбелесті, ұрыларды,
дарақылықты бейнелеу ... ... де ... ... бұл ... жол ... Керісінше жағымды мінез, сүйкімді әрекетті ... ... ... машықтандырып, адамгершілікке жаттықтыратын
жолдарды көздеп, тәрбиеші ... ... ... ... ... ... да өнеге өз мәнін жоғалтпайды. Тәрбиеші ойын барысында баланың
келешегі үшін үлгі болар ... ... ... мен жаманды олардың
ажыратып, ойынның ... ... ... ... ... білім дәрежесі
жетпегендіктен еліктейтін келеңсіз әрекеттерден сақтандыруды дағдысына
сіңіру көзделуге ... ... ... кезендегі балалық шактың өзіне тән ерекшелігі "Here
олай?", "Heгe бұлай?", "Heгe?" деген ... өте көп ... да, ... ойын ... да өріс ... Олар ойында өздері көріп, байқап
жүрген құбылыстар мен әрекеттер төңірегінде бейнелер жасайды. ... ... ... кең, ... ... ... мазмұны да соғырлым
күрделене түседі. Ойын баланың білім деңгейіне, ... ... ... Сол себебті тәрбиеші баланың бастамасын қолдап, іс-әрекетін
демеп отыруы тәлім-тәрбиенің нәтижелі ... ... ... жол ... ... ... ... "сен өйт" , "сен былай істе" деп,
әр қадамына ескерту жасаудан ... ... ... ... балаға еркіндік беру
әлде қайда тиімді. Ертеңіне ... ... ... ... жетіліп, көп
сұрақтардың жауабын өзі шешуіне бейімделе бастайды.
Ойынға әсер етудегі ең дұрыс амал-оны жан-жақты бақылап,баланың ішкі
ойын ... сол ... ... ... ... ... ... алса,
ойын ілгері дамып, өрістей түседі. Өйткені ойынды ... ... әсер ... ... ... бөлінбейтін тұтас педагогикалық процесс.
Аралас топтағы кезеңнің тәлімдік, ... ... - ... дағды
қалыптастырудың негізі. Тәрбиешінің ойынға және ойын арқылы балаға
тәрбиелік ... ... ... ... - ... - ... - тәрбиеленуші бала
Т ►О ►Б Т ►Б ► ... ... ... ... ... ... ... әсер етсе,
бала ойынды дамытып, ондағы іс-әрекет барысында тиісті машықтық дағдыларды
меңгеріп, қарым-қатынастағы ... ... ... Егер ... еркін балалардың өздеріне берсе, олардың ынтасын көтере ... ... туса ... ... ретке келтірудің ұлесі тәрбиешіге тиеді.
Іздену, табу негізгі дербестікке ... ... ... ... ... өздері ойлап шығарған және өздері тандаған ... ... ынта ... ... ... ... берсе, жеткіншектің
дербестігіне азды-көпті ықпал етіп, ойынның тәлім-тәрбиелік мәнін көтере
түседі. Баланың жеке ... тән ... ... ... әсер ... олардың тәрбиешіге деген сенімін арттыра түсумен қатар, ... ... ... ... ... ... балалардың оған деген
сенімі - тәрбие ісінде тиісті мақсатқа жетудегі шепгуші кілт.
Баланың ойын ... ... ... мен ... тек ... тынып қалмай, мақтап-мадақтаудың жәрдемі де зор. ... ... ... ... ... да қалт ... ... бақылап
отырғанын балалар білсе, олар қате жібермей, ойынның мәнді ... ... ... ... өзі атқарып жүрген рөлін талапқа сай
үнамды жағынан көрсетіп, бірге ойнап жүрген ... да ... ... ... ... десе, жанындағыларға ескерту жасап, дұрыс ойнауын талап
етеді. Шындығында былай болуы керек деген түсінікке орай сұрақ қоя ... ... Бала ... ... ... ... ... өмір
шындығынан мүлде қол үзіп кетпейді, ... ... ... үшін ... ... ... ескеруге тиісті. Әсіресе, мінезі
тым тиянақсыз, өте ... ... ... ... жолға бағдарлап, көпшілікпен бірге болуды ... ... өзі де ... жеке ойнап, өзімен-өзі болуды үнататын кездері де
аз емес. Тәрбиеші оған ... ... ... ... ... ... қателігі үшін өкініш біддіріп, жақсы деп ... ... ... ... қиялдап, ойланудың сәті осындай кезде өрістейді. Ойын арқылы
машықтанған әдет пен әдеп ... ... ... үшін де Мұндай
сәттер қажет. Тәрбиешінің ... ... ... ... ... ... бір сыры ... ойынға бағдар беріп, басшылық жасауы кезіндегі ойынның
тартымды,мазмұнды болуындағы ... ... ... асу барысында
мынандай сәттер де кездеседі: ойынның қызығына ... ... ... өзінде түтқиылдан басқа бір ой келіп ... ... ... ... жіберу де кездесіп қалады, әсіресе, бұл ересектер мен ... жиі ... ... ... тәрбиеші егер тәлімдік, тәрбиелік мәні
бар ауытқу болса, оны әрі қарай жалғастырып, пайдасыз болса, ... ... ... ... ... жөні осы деп ойын кезінде үнемі
сұрақ қойып, еркіне жібермей ... ... бала ... ... жоғалтып алады да, "енді не істеу керек",
"тағы не жасайық" деп сұрақ ... ... ... тәрбиеші дайын
шешім ұсынбай, өздерінше әрекеттеніп, өздігінше ізденуге ықпал етуі керек.
Аралас ... "Қал ... ... ... бұрын тәрбиеші балаларға мынандай
сұрақ қойды: "топты басқарып, ойын жүргізушінің ... ... ... ... болу керек?" Әрбір бала өзіндік топшылауларын айтты. Ойын
қызықты болуы ... ... ... ... ... ... Егер
тәрбиеші ойын барысында "сен олай ет", "сен былай ет" деумен болса, бала
өзінше ... ... бара ... Сондықтан тәрбиеші ойын
кезінде басшылық жасап, бағдар беруде бала әрекетін ... ... ... ... ... ... ... ұмытылуы керек.
Тым артык кетушіні тежеу, тиісті ... ... - ... есею ... үшін
табиғи қажетті құбылыс, ал ... кету ... ... ... ... мінез-құлықтың бастауы болуы ықтимал. Ондай теріс мінезге
жібермеу үшін тәрбиеші өзара сыйластық, татуластық орната ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіш өнегесі
адамгершілік әдептермен сабақтасып, өміршең нәтиже берері ақиқат ... ... ... құбылыстары мен оқиғалардың ішкі сырына мән
беруге үйренбеген, әлі тәжірбие жинақтауға қанықпаған, ... ... ... ... балалық шакта тәрбиеші тәлімінің мәні ... ... ... ... әдеп ... ойын ... ... тәрбиеші педагогикалық завдылықтарды мейілінше ескеруге
тиіс. Ол үшін ойынға баланы алдандырып, уақытын ... ... ... ... ... ... адамгершілік әдептерін сіңірудің тиімді жолы
деп білген абзал. Тәрбиешінің ойын тақырыбын таңдауы мен оған ... ... ... ... ... Бірақ сәбилік кезеңнің
еркіндігіне нұқсан ... ... ... баса ... ... оларға
ұғындыратын және меңгеретін танымдық дағдыларды ойын арқылы ... ... ... асуы тәрбиешінің жауапкершілігіне байланысты
екендігін естен шығармау керек. Жауапкершілік кеңестік ... ... ... тәсілі емес. Ешбір ықпалға ... ... ... есеюін қорқыту, зорлау, күш көрсету немесе ... зеку ... ... ... ойын ... ... талапты ұқтыру, меңгерту, машық
қалыптастырып, әдет дағдыларына сіңіру - ұстаздық жолдағы ... ... ... ... ... ... асуы ... жан дүниесін, дербес
ерекшелігін біліп, соған орай әрекет жасаудың бірден-бір ... ... ... ... ... ... жан-жақты білу, тану үшін олардың ойын кезіндегі қимылына,
өрекетіне, қарым-қатынасына зейін аудару ... ... ... араласуы
балалармен іштей ұғынысып, бір-біріне бауыр басып, терең ... ... ... ... ... ... ... сәбилік шақтан бастап
адамгершілік, имандық, мейірімділік әдептерін ... ... ... етілетін байсалдылық, педогогикалық психологиялық ... білу және оны ... ... ... ... ... ... алуға тәуелді екендігін балабақша өмірі дәлелдеп отыр. Ал біздің
бақылауларымыз бен тәжірбиелеріміз - соның айғағы. ... ... ... ... ығыр етуі ... ойын ... оларды әрекетке келтіріп,
тікелей сезіндіру, ұқтыру-ең сенімді де тиімді әдіс ... ... ... ... ... ... ... беріп, басшылық жасауда дұрыс
жол тандай білуі меңгертілетін тәлімдік, ... ... ... ... ... ақыл-ойын жетілдіріп, жан-жақты дамуына ықпал ететін
тиімді ... Атап ... олар ... көріп, танып, біліп жүрген
құбылыстар мен оқиғалар ... ... ... болғандықтан, мұны ұлттық
ойын арқылы бейнелеуге жас өспірімдер жаһаттас тұрады. Ойын ... ... ... ... түрлі әрекеттерге машықтанып, қарым-қатынастағы
имандылык, мейірімділік, ... ... ... балалар бір-бірімен түсінісіп, ойын ... ... ... ... ... топ ... тәрбиеші тарапынан
қойылатын талап түрлері жоғарыда көрсетілген негізде ... ... ... ... осы ... ... ... нақтылай талап,
мадақтау, шарт қойып ойлау жолдарын ... ... ... ... бұл ... өте ... ... көзіміз жетті. Сондай-ақ баланы
адамгершілік, мейірімділік ... ... ... қолдануға
тиісті әдістер ұлттық ойындар арқылы машықтандыру, ... ... ... ... ... білуге деген ынтасын жебейтін ... ... ... ... ана ... ... сөздік қорын дамытуға, ойлау
қабілетін ... ... ... ... ... ... өсіріп, дене бітімін жетілдіруге және төзімділіке ... ... қай ... кай ... ... керек екендігіне басшылық жасап бағдар
беру үшін тәрбиеші ойын теориясын және оның ... ... ... ... ... Бұл - ... ... нәтижелі болуының
кепілі. Ұлттық ойындарды түр жағынан ... ... ... әмсе ... ... ойын ... ... тұтасып кететін
кезеңдері аз емес. Бұл тәрбие саласында еңбек етуші әрбір маманға мағлұмат
болуға тиіс.
Балалар ойнайтын ұлттық ... түр ... ... ... ... ... ... эстетикалық мәнді деп
бөлгенімізбен бұлардың бәрі ... ... ... ... ... де, бір-бірінен ажыратуға келмейтін мәселе. Осы ... ... ... ... ... ... ... тән екендігін
батыл түрде айта аламыз. Мұнда ән-әуен де, қимыл-қозғалыста да, ақыл-ойға
әсер ететін ... ... де, ... ... ой ... ... та аралас-құралас жүріп жатады. "Ақ серек пен көк серек", "Қыз ... ... ... ... "Қал ... ("Қал жақсы ма"),
"Жұмбақтасу" т.б. ... ... ... Мәселе ойынның мазмұндық дамуына
тәрбиешінің тиімді ықпал жасап, бала ... ... ... ... қозғау сала білуіне де байланысты. Ойын арқылы бастау алған балалық
желік толассыз өрістегенімен де, ... ... ... ... тәжірбиеден байқап отырмыз.
Педагогикалық жағынан қарағанда ұлттық ойынның адамгершілік әдептеріне
баулудағы түйінін шешетін баланың ынта-ықыласы, қызыға ... ... ... сала ойынға ынтазарлықпен ... ... ... ... ... болу үшін ... аралас топтағы әр
баланың ойынға белсенді қатысуына зер ... ... қия ... ... салатын сылбырлыққа, өзімшілдікке бастайтын
дарашылдыққа жол бермей, ондай пиғыддарға шектеу ... ... ... байланысты.
Барлығы түтаса келгенде тәрбиешінің ... ... ... ... ... үйлесімді қарым-қатынас жасай
білумен ... ... ... ... ... ... ... мадақтап, үлгі-өнеге етіп және сенім білдіре отырып жасаған
әрекет тәрбиешінің абыройын арттырады. Тиімді ... ... ... тек ... ғана ... тәрбиеші үшін де үлкен сын. ... ... ... ... ... болашағы-жас жеткіншектерді тәрбиелеудегі ойын арқылы
машақтандырылған дағды адамгершілік, мейірімділік сипаттары мен ... ... ... ... ... байытады. Оның тиімді жолын нұсқаудағы
біздің бұл ұсынып отырған әдістеріміз-дәрігерлік рецепті ... ... ... жол ... ... ... тәжірбиелер негізінде
жинақталған ғылыми пайымдаулар, тәрбие, тәлім жөнінде ізденушілерге ақьш
қосар кеңес ... ... топ ... ... ойын ... ... тәрбиелеу
бағдарламасы.
Бағдарлама мақсаты:
Тәрбиенің білім беру мазмұнын халықтық педагогика негізінде жаңарту.
Ата-баба ... өнер мен ... ... ... ... құлағына
естірте, көзіне көрсете отырып, ұлттық ойын арқылы аралас топ ... ... ... ... ... ... ... бастап әдептілікке, адамгершілііске, ізеттілікке,
бауырмалдылыққа баулып, адамдық қасиеттерді қалыптастыру.
Бағдарлама міндеттері:
Тұлғаның жеке басының іс-әрекетімен дамыта ... ... ... әдіс-тәсілдерді қолдана отырып тәрбиелеу, білім беру жұмысын
жетілдіру.
Тәрбиелеу, білім беру жұмыстарында халықтық ... ... ... ... ... күйде қолдану.
Жаңа қоғамға лайықгы тұлғаны ... ... жас, ... ... ... ескере отырып ұлттық ойындар арқылы
адамгершілік дағдыларын дамыту. ... ... ... жаңа ... ... мектепке дейінгі кезендегі
жүйеде жұмыс тәсілдерінің жаңа түрлерін табу, балаларды еңбекке тәрбиелеп
баулуда нарықгық қатынас жағдайына ... ... ... отыр. Осыған орай
балалардың бір-бірімен қарым-қатынаста адамгершілік міндеттерін шешу ... ... ... ... дамыту үшін ұлттық ойынның әдіс- тәсілдерін
неғұрлым кең ... ... - ... іс болғандықган, қоғам құрылысына қарай оның мән-
мазмұны өзгеріп, түрленіп отырады, ол ... ... ... ... тиісті жүйе бойынша жүзеге асырылады. Соңғы кезде балалар
ойынының негізгі тақырыбы - жаңа ... ... ... ... топ ... ... жұмысын
ұйымдастыруға бағыт бағдар беру болып табылады.
Бұл бағдарламамызда ойналатын ... ... ... мен мазмұны,
жас ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... ізгілікке, әдептілікке, жағымды мінезінің дамуына тигізер
пайдалы жерлеріне токдамақпыз.
|Апталық кесте ... күні ... мен ... беру ... мен ... |
| ... |беру бағыттары ... |Тіл- ... ... |Тіл дамыту, сауат ашу, |
| | ... ән, дене ... ... |Ойна да ойлан Сезім ... |
| ... ... ән, ... ... |
|Сәрсенбі |Әуенді ... дене ... ... |
| |саз ... - ... ... |
|Бейсенбі ... ... ... ... ... сурет |
| | ... ... ... қол |
| | ... ... ... ... ... ... ... ... экологиялық |
| | ... ... ... |
| | ... мен балабақша |
| | ... ... ... ... ... жаттығуларынан кейін, ертеңгілік
тамақтан бұрын, сабақ аралағында, түскі демалыстан кейін ... ... ... мүмкіндік болды.
Аралас топтағы жұмыс үлкен шеберлікті, әр ... ... ... ... ... ... Ұлттық ойындарды ойнатуда балалардың
жас ерекшеліктеріне сай ... қоя білу және әр ... ... ... ... ... етеді. Мұндағы негізгі мақсат-ойын барысыңда біріне-
бірінің ... ... ... ... ... ... кдлыптастыру. Таңертеңгілік тамақтан кейін "Сақина" ... ... Ойын ... ... ... ... екі-екіден (үлкені
-кішісі) қатарласа отырады, ортаға басқарушы ... Оның ... ... кіиікене сақина болуы тиіс. Сол сақинаны қолдан қолға жүргізіп,
отырған бір ... ... ... Алақанына сақина түскен бала
касывдағы көршісіне ... ... Одан ... ... ортаға
шығып: Бір, екі, үш, ал сақина ұш деп дауыстайды. Сонда сақинасы бар бала
қасындағы көршісіне ... ... тез ... ... керек. Егер ол тұра
алмай қалса, ол айып тартады.
Таңертеңгілік мезгілде ... ойын ... ... ... мінез көрсетілсе — балалардың күні бойғы көңіл-күйіне пайдалы ықпал
етеді. Мұның өзі ... ... ... арттыруға мүмкіндік береді.
Сабақтар басталмас бұрын өткізіп ұйымдастыруға болатын орта қарқывдағы
біраз ойыңдарға тоқгалайық. Алғашқы ойын "Тұмақ ұру". Ойын ... ... ... ... ... және ... қажет. Белгілі сызықган 10-15
қадам жерде қалпақгы биіктігі бір метрдей ағаш ... ... ... ... ... ... ... белбау береді. Ойыншы адымдап барып,
үш кезекке дейін қалпақты ұрып түсіруі қажет. Бұл ойын баланы ... ара ... ... ... ... ... ... атыңды айтамын".
Ойын барысы: Шеңбер ортасына жүргізуші шығады да, ... ... ... ... бірнеше рет айналдырады. Сосын ол шеңбер бойындағы
кез келген бір ... ... ... ... атынды айтамын", —
дейді. Сонда ол ... бір ... ... ... Егер ... ... тапса
орындарын алмастырады, таппаса, "айып" өтейді. Осы ойынның негізінде бала
зеректікке, өз ... ... ... білуге, аралас-құралас
қатынастарға тәрбиеленеді.
Кесте бойынша ... ... ... ... ... ... ... ұйқының аралығындағы бос уақыттарды пайдаланып бірнеше кызықгы
ойындарды өткізуге болады. Ендігі жердегі ... ... ... ... көп ... ... және ... топ балаларын тегіс қамтитын
ойындар болуын қадағаладық. Себебі ... ... ... бала ... ... ... етеді. Осы талаптарға сай келетін бірнеше ұлт ойындарына
тоқталып өтсек.
"Соқыр теке".
Ойын барысы: Ойнаушылар ... тұра ... ... көзі ... текені" шығарады. Шеңбер бойында тұрған балалар білдірмей барып оны
түртпектейді, осы кезде ол түрткен баланы ұстап алып атын ... ... ... ... да, атын ... ... "Соқыр теке" түртпей орнында
тұрған баланы да ұстап алып атын айтуы мүмкін. Бұл жағдайда ... ... ... ... сондықтан бір орында тұра бермей, түртпесе де,
ұстатпай қашып жұру қажет. Ескере ... бір жай, ... ... ... шеңбер сыртына шығарып, басқа жаққа жіберуге болмайды, себебі көзі
таңулы ... ... бір ... ұрынып кетуі мүмкін. Осылайша ойын
жалғаса береді.
"Түйілген орамал"
Ойын барысы: ... ... өзі ... Ең алдымен ойыншыларды
өзінің айналасына жинап алады да, 1,2,3 — деп дауыстайды. Осы ... ... ... Ал ... қолында түйілген орамалды басқа біреуге
лакдырады. Орамалды қағып алған бала қаша жөнеледі. ... ойын ... ... ... қуа ... ... ойыншы көпшіліктің
үйғаруымен ортада тұрып өнер көрсетеді. Одан кейін ... ... ... ... яғни ойын жүргізушіні ... Бұл ... ... ... бар. ... дәл ... ... балалардың көз
мөлшері, реакциясы артады. Ойын кезінде үлкендері үнемі кішілеріне орындау
тәртібін түсіндіріп көмектесуі ... ... пен көк ... ... ... ... екі топ қатысады. Әр топтың ... ... орны ... Алаң - бұл ... екі ... да ... мүмкін. Top — бұл да шеңбер, "тұтқынға" алынған ... ... топ ... ... Ақ ... көк серек, Сізге бізден
кім керек? Кімді қалайсың? Атын айт! Екінші топтың жауабы:
Бізге ең ... ... Кім ... ... ... ... көк ... жай күнінде, Бізге ең батыры керек. (Есімін атайды). Аталған бала
жүгіріп шығады. ... ... ... — деп ... ... ... шақырған топ алақандарын ашып бір қатарға ... ... ... ... бір ... таңдап алады, оның алақанынан
соғып, өз тобына қарай жүгіреді. Бірақ осы кезде оны ... ... ... ... қоюы ... Егер ол батыл болса "дұшпандар"
қасында болса да "батыр касқырды" ұстап алуға тырысады да, ... ... ол осы ... ... өз тобына қайтып келеді. "Батыр қасқырды"
"тұтқынға алады". Ал керісінше, ... ... ... ... жүгіріп
барса, онда ол ... ... ... бала ... ... барысы: Ойнаушылар екі топқа бөлініп ойыңды бастайды. Бірі —
"Үйректер" шеңбердің ішінде қалады да, ... ... ... қатарға
тұрады. Аңшылардың мақсаты доппен үйректерді дәлдеп ұрып, ойыннан шығару.
Ойын жүргізушінің белгісі бойынша аңшылар доп лақтырып "үйректі" атып
ала бастайды. Доп ... ... ... ... ... белгіленген
уақыт мөлшерінде ойнауға болады. Бұл ... ... екі ... да ... ... уақыт өткеннен кейін "аңшылар" мен "үйректер" орындарын
алмастырады. Ойынның соңында белгіленген уақыт аралығында "үйректі" ... ... ... тобы ... ... ... Бұл ойын ... балалар
ептілікке, дәлдікке, жылдамдыққа үйренеді. Ойын барысында ... ... ... ... алып жұру ... орын".
Ойын барысы: Балалар бір шеңбердің бойына сапқа тұрады, ... ... ... Ол шеңбер сыртымен жүріп бір ... ... ... Ойын ... қолы ... ойыншы қарама-қарсы бағытта
жүгіреді. Екеуінің мақсаты бір-бірінен бұрын бос ... ... ... бірінші жетсе, орынға сол тұрады, ал егер екеуі де бірдей жетсе, ... ... ... тағайындалады. Шеңбер бойында тұрған балалар
арасындағы қашықтық бір адымнан кем ... ... Ойын ... ... тәрбиелейді.
Ендігі жерде күн кестесінің екінші жартысында тұстен кейін балалардан
бос уақыттарында өткізуге болатын ойындарға тоқталып өтейік.
Балалар түскі ұйқыдан ... ... нан ... бала ... ... бой ... ... етері анық. Сол себепті осы мезгілде ойналатын
ойындардың мазмұны көп қимыл-қозғалысты, қарқынды болғаны дұрыс. Оның ... ұзақ ... ... ... ... ұйқысын ашуға көмектеседі.
Мектепке дейінгі мекемелерде ұйымдастырылатын серуендердің көпшілігі осы
түстен кейін жүзеге ... ... ... ... ойындарды
серуендерде немесе балабақшаның өзінде топ ішінде өткізуге болады.
Алғашқы ойын "Тоғыз ... ... ... ... көп ... ... ... 9 таяқшаны, ені 10 сантиметр, ұзындығы жарты метрдей ... ... ... астына тас қояды. Ойынды 4 не одан да ... ... ... ... 9 ... ... ... Басқа
балалар оған көрінбей немесе танытпай ... ... ... ... не
басына бірдеңе жамылып) келіп тақтайды" бір шетін ... ... ... ... ... Егер ... шабуылшы баланы таяқшаларға жеткізбей
танып қойса, ол бала ойыннан шығып қалады.
Таяқшаларды шашыратпай, барлық шабуылшыларды таныған ойын басқарушының
орнына ең ... ... ... бала сайланып ойынды кайта бастайды. Бұл
ойын балалардан жедел қимыл-қозғалысты, ептілікгі, тапкырлықты талап ... ... ... екі топ болады. Әр топтың ең көп дегенде он-оннан
ойыншылары болуы тиіс. Әр топтың балалары бір-бірін қапсыра құшақтап ... ... ... ... ... Осы ойын арқылы балаларды бірлесіп күш
жұмсау арқылы жеңіске жетуге, ... ... ... ... бас, бір ... қол ... дегендей мұнда да көп ұйымшылдық,
ынтымақ қажет.
"Тоқта!"
Ойын барысы : ... бір ... ... 1 метр ... ...... орны. Одан 20-30 адым қашықтықта түзу сызық
сызылады, оның арғы ... ... ... арқасымен қарап тұрып: "Тезірек жүріңдер,
жылдамдатындар, ... ... Осы ... айтқан соң балалар
шеңберге ... ... ... ... соң балалар қозғалыссыз
қалыпта қалулары кажет.
Жүргізуші дереу артқа бүрылып, кімнің артык кимыл ... ... ... оны ... ар жағына шығарады. Ойын тоқтаған жерден әрі
қарай ... Ойын ... ... кейін екі аяғымен шеңбер
ішінде қалған балаға дейін жүргізіледі. Ол — жүргізуші болады.
"Күн мен түн"
Ойын барысы: Екі ... ... "Күн" мен "түн" ... ... 5-6 адам ... бір-біріне теріс қарап тұрады. Осы арадан 8-10 ... әр ... өз ... болады. Басқарушының бұйрығымен 2-3 жаттығу
жасалынады. Кенеттен "күн" ... "түн" ... сөз ... де, аты ... ... куа ... ... жетпей қолға түсіп қалған
балалар ойыннан шығып отырады. Ойын бір топтан көп бала ... Осы ойын ... ... пен ... ... ... ... кіші жастағыларды қамқорлыққа алып көп жағдайда тәрбиешінің
жұмысын жеңілдетеді.
"Айдаһар"
Ойын барысы: Ойынды 10 баладан кем ... Олар оң ... ... оң ... ... бір тізбекте тұрады. Ең бірінші тұрған
бала айдаһардың басы, ... Бас ... ... ... ... үзілмеуі тиіс. Артқы жақта тұрған дар ең соңғы ... ... ... ... Егер, басы құйрығын ұстап алса, онда олар орын
алмастырады. Ойын осылайша жалғаса береді.
Құрамында өлең ... ... ... бос ... қызықты
өтеді, Солардың бірі-"Мысық пен тышқан".Ойын барысы: Балалар қол ұстап
шеңбер құрып ... Бір ... мен ... ... ... шеңбердің
сыртында қалады да, тышқан ішінде болады. ... ... ... жүріп:
Мысық тісін ақситады,
Көздерін шақшитады, - деп өлеңдеткеннен кейін алдын-ала келіскен жерде
екі бала ... ... ... ... ... ... ... қақпадан да,
балалардың қолдарының астынан да өтуіне болады, ал мысық тек қакдадан ... ... ... ... ұстасымен басқа балалар сайланады. Ойынды ... ... пен ... ... ... ... ... епті балалар
мадақгалады. Бұл ... ... ... қамқорлық, кішіпейілділік
қасиеттер тәрбиеленеді.
Бұл келтірілген бағдарламамыздағы ... ... ... ... ұлттық ойындар арқылы баланы адамгершілікке тәрбиелеу
қасиеттерінің артуына пайдалы әсерлері жайлы ... ... ... ... ... ... топ балаларын ұлттық ойын ... ... ... ... және ... ... нәтижелер
Тірек балабакщадағы аралас топ балаларын ұлттық ойын ... ... ... ... ұлттық ойындарды ойнату
жоспарларын жоспарлау, ұйымдастыру, жүзеге асыру, ... ... ... ... мен ... ... байкауға
бағытталған тәжірибелердің қорытындылары мен тұжырымдары ... ... ... ... тәжірибелерін жүргізуді
жоспарладық.
Тәрбие жұмыстарының жалпы міндеттеріне сәйкес ... ... алу ... ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеуде ұлттық
ойынның түрлері, ойын барысындағы жағымды қарым-қатынасты игеруге тиісті
мәселелерін және ойынды ұйымдастырудың педагогикалық, ... ... ... ... ... ... ойын арқылы адамгершілік қарым-
қатынасының қалыптысу деңгейін бақылау, белгілі көрсеткішін аныктау.
Баланың адамгершілік тәрбиесін қалыптастыру ... ... ... ... ... жұмысы негізінде жасалған ұлттық
ойындарды жоспарлау арқылы және ... үшін ... ... ... ... ... күн ... бұзбай, басқа да тәжірибелік
іс-әрекеттермен сабактастықта ... ... ... ... ... шешуге бағытталған өзара ... ... ... ... ... ... ... бағыт балалардың мүмкіндіктеріне қарай ұлттық
ойынның түрлері мен өзіндік ерекшеліктері туралы алғашқы түсініктерін, бір-
біріне деген қарым-қатынасын, жағымды ... ... ... ... ... ... бойына адамгершілік ... ... ... ... алға ... мақсатымыз аралас топтағы балалардың
ойындарды қаншалықгы ... және ойын ... ... ... ... анықтау болды. Осы мақсатта эксперимент
жүргізілетін топ тәрбиеленушілеріне өзіміздің осы ... ... ... топ ... ... ... деген, олардың жас және
психологиялық ерекшеліктеріне лайық келетін казақтың ұлттық ... ... ... ойындардын аталуы, мазмұны, ойналу барысы, тәртібі
көрсетілді Сондай-ақ ... ... ... сұрақ-сауал
даярладық.
Ата-аналарға дайындалған сауалнама сұрақтары:
Ұлттық салт-дәстүрге сай бала тәбиелеу дегенді қалай түсінесіз?
Балаңыз балабакдіадан қандай ... ... ... ... ... ба, ... ... ба?
Балаңыз ұлттық ойындар ойнай ма?
Балаңыз үйде, аулада қандай ойындар ойнайды?
Ойын кезінде ... ... ... ... ... ... және сауалнама сұрақтарына жауап алу
барысында балалардың тәрбиесіне, ұлттық дәстүрге, мән ... ... аз ... ... Ойын ... ... мен, өзім ғана ... барлығы менікі дейтіндері белгілі
болды. Аулада, үйде,өз құрбыларымен ойнайтын ... ... ... ... ... ... ... сауалнама сұрақтары.
Ұсынылып отырған ... ... ... ... ... ... ... кезінде балалардың бір-біріне деген қарым-
қатынасы қандай?
Сабақтан тыс мезгілде қандай ойындарды пайдаланып ... ... ... ... бос ... ... ... бола ма?
Түсінбестік немесе дау-жанжал болу себебін аныктадыңыз ба?
Ата-аналармен пікірлескенде балалар аулада, үйде ... ... ... ... аныктадыңыз?
Мұндағы мақсатымыз тәжірибе жүргелі отырған топ балаларын қазақтың ұлт
ойындарымен бұрыннан қаншалықты таныс екенін, ойын кезіндегі ... ... ... ... ... ... тәрбие қандай көрініс
беретіндігін анықтау еді. Нәтижесінде мынандай жағдайлар белгілі ... ... ... топ ... ... ... ... байқалды (кей ... ... ... ... ... ... ... сұрағында, ұлттық ойын ойнау кезінде көбіне ... ... ... ... ... беріп, ролді бөлісуде
жүргізушіге қиындықгар келетіндіктері ... ... өзі ... отырған
тақырыбымыздың көкейкестілігін көрсетсе керек.
Үшінші сұрақ бойынша қандай ойындарды сабақтан тыс мезгілде пайдаланып
жүрсіз деген сұраққа, тәрбиеші ... ... және бос ... ұлттық ойындардың сирек ойнататыны белгілі болды. Оның себебі
басшылыкка алынып ... ... ... ... жүргізілу барысы
толығымен түсіндірілмегендігі дегенді мәлімдейді.
Ал, төртінші сұраққа келетін болсақ, ұлттық ойындар кезінде ер ... ... ... ... Оның ... ... өзім
жүргіземін, бірінші мен ойнаймын, мысалы сақина салмақ ойынында мен бірінші
шығамын деп жанжал шығаратындыкгары айқындалды.
Бесінші сұраққа ... болу ... ... ... ... сыйластық жақтарының төмен екендігі деп түсіндірілді. Ойынды
ойнауға, ... ... ... ... белгілі бір топ балалары
қатысатыны да анықталды.
Алтыншы сұраққа ... ... ... қайталайтындықтары, негізінен, көктемде, жаз ... ... ... ... ... ... саны 60. Бұл топтар
белгіленгеннен кейін және эксперимент жүргізуге дейін ... ... ... біз ... екінші кезеңі - негізгі бөлімге
көштік.
Мұндағы мақсатымыз аралас топ балаларын өзіміздің зерттеуіміздің ... ... ... ... ... кезіндегі жағымды қарым-қатынас,
адамгершілік қасиеттерінің әсерлерін анықтап, оған ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... аралас топтарда адамгершілікке тәрбиелеу -
жүргізілетін тәлім-тәрбие ісінің мазмұнына байланысты. Ал ... ... ... ... деп ... оның ... асуы ... және
мақсаты мен міндетіне тікелей тәуелді. Демек, ойынға қатысушы баланың жасы,
мүмкіндігі, шама-шарқы ... ... ғана ... ... ... ... жүзеге асады да, тиісті нәтижесін береді.
Баланың тұлғалық сипатына, жеке басының қалыптасуына ықпал ететін және
тәрбие тәлім негіздерін егетін жанұя, ... ... ... ... ... ... оның әдістерін таба білумен шарттас. Ал әрбір тұлғаның
қоғамда алатын орны мен ... ... ... көрсеткіш-
адамгершілік, мейірімділік әдептерін ... ... ... ... ... ... Бұл игі қасиеттерді әрбір
тұлғаның ... ... ... ... мен ... ... жолдар мен жүйелерді білуіне байланысты. Тәрбие әдістері мен
тәсілдерін, амалы мен ... ... ... ... ... ... ... білу әрбір ата-ана, тәрбиеші үшін қажет.
Онсыз көздеген игі мақсатқа жету екі ... ... ... іс- ... ... ете отырып және Мұнда ... ... ... ... барысында жасаған әдістемелік
түйіндеулеріміз арқылы мұны ... ... Оның ... көрсеткіші
"Ұлттық ойын арқылы адамгершілікке тәрбиелеу" моделінде берілді.
Біздің ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудің тиімді
әдістерін алдымен ата-аналардың білуіне мүмкіндік туғызу ... ... ... лайықталған еді. Балабақшада жүргізген бақылау барысында бұл
жүйені түбегейлі білу тәрбиешілер үшін де қажет ... ... ... ... ... тәрбиеші педагог бала жаман болсын деп ... ... ... ... мүмкін де емес. Бұлар тарапынан кететін
кемшіліктер, ауытқулар мен ... ... ... ... керек екендігін және оның амал-тәсілдері мен әдістемелерін
білмеуден болады. Бала ойынына тек ойын деп ... ... ... ... тиісті білім, таным, адамгершілік, мейірімділік әдептерді
меңгерудің тиімді ... ... ... ... өркен жайып
нәр алар тамыры деп тану міндет. ... ... ... ... ... көлеңкесін түсірген ағаштың нәр алуы үшін ... ... ... бала үшін ойын да ... ... ... ойын ... алған әсер, меңгерген машықтық дағдылардың
нышандары адам кемел жасқа келген шақтағы әдептерімен ... ... ... ішкі ... ... ... тиісті
тәлім,тәрбие,әдеп дағдылары ойын арқылы меңгеріледі. Балалықтың ... ... ... бала ... өркендеп, ойын арқылы тәлім-тәрбие
алады. Олай болса бала ойынына бағдар беру, басқару және ... ... ... мен ... ... оны өтеу үшін баланың жасы,
шама мүмкіндігі, ықыласын ... ... мына ... ... қою ... ... тавдау.
2.0йын өткізілетін орын мен оған қажетті құралдарды лайықтау.
3. Балаларды ойын талабына үйлесімді ұйымдастыру.
Ойналатын ойынның қалай өтетіндігін тусіндіру.
Ойынға басшылық ... ... ... №21 - ... балалардан бір ретте өздері
сүйіп ойнайтын ойындарын сұрап,сол ойынды ойнайық деген кезде олар ... ... Бұл ойын ... ... мен күз ... ... жылы
кездерінде таза ауада, кең аулада ойнауға қолайлы. Уақыт күз мезгілі
болатын. Ойын үшін ... ... - 20-15 см. ... ... және
ұзындығы бір метірлік таяқ. Кішкене таяқша "Шілдік" деп аталады. Ұзын таяқ
шілдікті ұру үшін ... ... ... Ойыншылар тақыр жерді тандап
алды да, көмбе белгіледі. Сол жерден үзынша етіп, ... ... ... сол ... ... көлденең қойылды. Ұйғарым бойынша кезек алған
шілдікті ұруға тиісті ойыншы үш рет ұрғанда үш ... әдіс ... ... ... ... үстінде тұрған шілдіклі таяғымен астынан іліп
алып, ... ... ... ... де, соны жерге түсірмей бар пәрменімен
ұрады. Екінші ретте, шілдікті тегіс тақыр ... ... ... таяқпен
өзіне қарай тартып қалады. Енді шілдікті астынан іліп алып таяқтың ұстіне
шығарады. Содан соң ... ... ... ... де, ... ... бар
пәрменімен ұрады. Үшінші кезекте, ... бір үшын ... ... тіреп кояды да, шығып тұрған басынан ыршыта ұрады. Сонан соң ... өте ... ... ұрады. Аспандап алысқа зулаған
шілдікті ... ... ... бала ... ... бойы оны түскен жерінен
тауып алады да, қайта кері ... ... әкеп ... ... ... ... білдірмеу керек. Егер ол шілдікті бірден таба
алмаса, немесе ентігіп, шалдыққандығын байқатпаса, ұрушы бала ойынды ... ... ... ... сергектігін көсету үшін тиісті ырғақпен
дыбыс шығарып, өлең немесе тақпақ айтуға тиіс. Ал ... ... ... ұра ... ... ... өтей алмаса, онда ... ... ... ... өз ... ... ... да, оның орнын кезектегі
бала ауыстырады. Ойын осылай жалғаса береді. Бұл ойынның ... ... ... болмаса, үш мәртебе жасалған әрекеттің ... ... Ал ... ... ... ... тұрған баланың тез жүгіріп,
әуендете өлең ... ... ... ... талапты атқарса кұллійді ұруға
қолы жетеді. Ойынның шарттары, тиісті кедергіні ... ... ... Егер бұл ... ... ғана ойыншы өз міндетін
өтеген болып шығады. Ойын кезінде бала ... ... ... ... ... ... ... барлық ынтасын сала ұмтылады.
Тәрбиеші ойын кезінде ... ... ... ... ... ... жалпы нұсқау бергенімен де, ... ... онша ... ... Шілдікті ұра алмаған ойыннан тез
шығып қалып, өз әрекетіне ызаланып, ... ... басу ... ... ... барысында игерілетіндігін сендірерлік түрде сенім
білдіреді. Үміттенген бала ешуақытта тарықпайды. ... ... да ... жететіндігіне иланады.
Балабақшадағы ойынға ат қойып, оған өздерінше дәл атау табуда бүгінде
қарқынды дамып бара ... ... ... ... ... ... лезде таба қоятындығы - өз алдында ... ... ... осы ... қызыға ойнайтын балалар үшін болмаса, көлденең
адамға түсініксіз болу да ықтимал. Ал ... ... ... бала сол
атауды парадигмалық жолменен де, яғни түрлі белгі, кестелік көрніс арқылы
да беріп, ... ... ... жиі ... Олардың бір-бірімен
ымдасу арқылы келісе білуі - ойын негізінде менгерген іс-әрекет, таным-
түсініктеріне әсер ... ... ... олардың ойынға байланысты
атаулары, кескіндік белгілеулері ... ... де, ... ой, ... емес пе? ... ... және
оның өз өмірінде үйлесімді ... ... жол ... ... жол
екендігін әркім-ақ мойындауға тиісті.
Балалардың таңдаушы іліне ... ... келе ... ... ... ... доп" көбінесе қыс мезгілінде ойнауға оңтайлы екен. ... ... бұл ойын ... ... ... қары ... ... таңдап алып, балаларға ойын тәртібін түсіндірді. Ойынға қажетті
құралдар -басы имек, ... ... ... ұзын ... мен ... ... ... қатысушылар кең етіп шеңбер сызды да, оның ... доп ... ... ... жасалды. Оны "Қазан" деп атап "Қазан"
дайындалды. "Қазанды" айнала әр ... үшін ... ... - ... Ойын ... ... ... таяқтарының ұшын "қазанға"
салып тұрады. Доп қуушы ойыншылар қорғап ... ... ... ... Ойыншылар допты "қазанға" түсірмеу үшін ... ... ... өз ... сала қояды. Доп қуушының мақсаты-допты ... ал ... ... допты "қазанға" жолатпай және өздерінің
отауларын қорғау үшін күреседі. Ойыншылар қазанды қорғамақ болып ... ... ... ... доп қуушы олардың біреуінің отауына таяғын сала
қояды. ... ... ... ойыншы оның орнына доп қуушы болып шығады.
Егер доп қазанға түссе, ойын қайтадан басталады.
Мұндай ... ... ... ... ... өсіп келе ... ... қажетінен туатын қимыл-қозғалыс жасауына
мүмкіндік ... Таза ... доп қуу дене ... ... ... жол ... ... ұмтылдырады. Ойыншылардың қазанға доп түсірмеу ниетімен әрлі-
берлі жүгіріп, оның үстіне өз ... ... ... кірісіп, тиісті ойын
мақсатындағы күресі намысын ... ... ... болып табылады. Қай
тұрғыдан алып қарағанда да, ... ... ... ... ... жоқ ... Ойын ... намыс баланың әрекетін жеңе түседі. Ойын барысында
тапқырлық көрсетіп, ... ... ... тіл ... ... ... ... Тез қимылдап, шапшаң әрекет жасаса ғана
ұтысқа қолы жететіндігін, ұпай ... ... ... ... ... көрсетпей, кішіпейілдік жасау және басқа ... де ... ... ... ... екенін
терең ұғынады. Бәрінен де бұрын мектепке дейінгі ... ... ... ойын ... меңгерген әдеп дағдылары мен мейірім
нышандары болашақ тұлғаның арналы ... ашар ... ... ... ... ... өз ... жетуі үшін тәрбиеші ойынның белгіленген мерзімінде
аяқталуына мән берді. Өйкені уақытынан бұрын немесе ... ... ... балалар қанағаттанбай қалуы, ал тым ұзаққа созылған ойыннан олар әрі
шаршап, әрі қызығушылығын ... ... ... ... ... ... өзін ... ұстай білген, белсенді қимылдап, ынталы қатысқан
ойыншылардың жетістіктері көрсетіліп мадақталды, аттары ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық түйін-
ұлттық ойын дұрыс ұйымдастырылып, қойылған талап баланың шамасына үйлесімді
өз дәрежесінде ... ... оның ... мәні ... болатындығы, аталып
отырған №21 - балабақшаның тәжірбиесі көзімізді жеткізді. Тек Мұнда ғана
емес, ... да ... ... ұлттық ойынның тәрбиелік мәні -
ешбір күдік туғызбайтын ақиқат шындық.
"Қазан доп" ... ... ... ... ... ... түсіп кеткеннің өзінде де ойыншылардың әрқайсысы жауапкершілікті
сақтай білгендігі ойын сарапшыларын да, ... ... ... біздерді де
риза қылды. Ойын кезіндегі ... ... ... мен ... ... үнады. Назар аударуға тұрарлык бір ерекшелік-ойыншылар
өзімшілдік көрсетіп немесе әлімжеттік жасап өз бетімен кеткен жоқ, ... ... ... ... ... ... де мәнерлі өтуіне ынталы
кірісті.
Бұл ойынның нәтижесі арқылы біздің байқаған және жасаған ... ойын ... ... ... ... ... мен
ұйымшылдық мінез - құлықты дарытуға ықпалы мол және ойынның ... ... ... ... әрекет барысында дербестік көрсетіп, бір-бірімен
ала көздеспей өзара ... тіл ... ... ... ... болды. Демек, әрбір тәрбиеші - педагог үшін өз мақсатына
жеткен ұлттық ойын ... ... ... ... ... оны ... дамыту міндеті болып табылады.
Ақыл-ой тәрбиесінің педагогикалық сыры - баланы ойланта білуге ... Осы ... ... ... дейінгі тәрбие жүйесінде "Жұмбақ
ойынының" балаларды ойлантуда атқарар мәні орасан зор. Олай ... ... ... ... ... арқылы нақты өмірдің өзін танудың ішкі
ерекшіелігіне келіп тіреледі. Өйткені бала үшін әлем - жұмбақ ... ... ... ұсынса қол жетпес сиқырлы сырға толы. Жас ... ... ... қадамынан бастап неге бұлай, ... ... ... не ... ... ... көлденең тартады. Беймәлім
дүниенің жүмбағын шешу-үйқьща жатқан санаға қозғау ... ... ... табу үшін ... ... шешу үшін ... түсу
барысында көп сырды ұғынады, таниды. Демек, жұмбақты шешу баланың ... ... ... ... табу үшін ізденуі, тиісті шешімге ... ... ... ... арттырады. Жұмбақ ойынның мазмұнында айтылып
отырған пішін, кескін, сипаттарды ... ... ... ... ... елестетіп тиісті тоқтамға келді. ... ойға ... ... үрып ... ғана ... ... ... Ал жұмбақты дұрыс шеше алса, ... ... бала риза ... ... ... қалады. Өйткені бұл - ойлау арқылы ... ... Ол үшін ... ұпай алатындығына жұмбақ шешуші қуанады.
Аралас топтағы сәбилер тобындағылардың ойын кезінде айтылған жұмбағы:
Қардай ... ... ... Бұл не?
Алғашқы сәтте балалар не айтарын білмей тосылып қалды. ... ... ... ... ... "аппақ" зат бар. Оны ауызға
салсаңдар "тәтті" ойлап көріндерші. Бірден ... айта ... ... ... ... түсініктермен демегенде сәбилердің бәрі ойға
батты. Сәлден соң Дәурен деген ... ... - ... ... ... ... "қант!", "қант!" десіп мәре-сәре болып калды.
Жұмбақ шешу ойыны бала үшін әрі ... әрі ... одан ... ... шеиіу барысында жұмбақталып тұрған заттың мәнін
аңғарып, үқсастығын ... ... - ... ... еңбегіне баулап,
ойлана білу дағдысын алуға мүмкіндік туғызатын жол. Балалардың күнделікті
тірлігінде үнемі қолданылатын заттар жөніндегі ... ... ... оны ... ... да ... кірісетіндігін, балалар айтқан мына
жұмбақтардан байқадық:
Өзі кірді ашады,
Суға салсам қашады. (Сабын)
Қысы-жазы үйде тұрады.
Өзі мүзға үқсайды.
Бетінде сәулесі бар,
Бұл ... ... ... (Айна)
Ел үйқтаса ол ояу -
Тыныштық жоқ үнінде. (Сағат)
Бірі үлкен, бірі кіші,
Туысқан бірге бес ... (Бес ... ... ақ отау ... ... таяқтай.
Тиіп кетсе жылайды,
Дауысы көпке үнайды. (Домбыра)
Ағайын он,
Кигені екі тон. (он саусақ, екі қолғап.)
Еңкейсем ... ... ... ... ... ... ою ... (қырау) Аралас топтың ... ... ... ... Бірақ ... ... ... ... ... ... таныстығы ескерілуге тиіс.
Төлебайдың төрт ұлы,
Төбелесіп келеді.
Елубайдың екі ұлы,
Ерегесіп келеді.
Алдындағы Аңғарбай,
Шөпшек теріп келеді.
Артындағы Артықбай
Шыбын қағып келеді. Мазмұны күрделі, көлемі де ... ... ... ... ... халқының ұлттық ойындарында, ауыз әдебиетінің
ежелден келе жатқан нұсқаларында өте мол. ... ... ... ... кәсібі, тұрмыс тіршілігімен бала таныс болса ғана ... Ал ... ... ... шеше ... Мал ... қала тірлігінде өскен бала үшін мұндай жұмбақ ... ... Бала ауыл ... ... ... ... жатқан өмірде
өссе ғана мұндай жұмбақтың сырын аша алады. ... ... ... ... ... ... келе жатқан төртеу - түйенің тайраңдаған төрт аяғы, ерегесіп
келе жатқан екеу-ербиген екі ... ... ... келе ... - ауызы, ал
шыбын қағып келе ... - ... ... ... ... ... ... сөздер, дала перзентінің ойлау қабілетіне үйлесімді
ішкі ... ... ... және жұмбақтағы көркемдікпен кестелеген
сөйлемдерді қайталай отырып қиыстырған нақты жауап тапқырлық нышанын бірден
аңғартып түр. "Тайраңдаған, ... ... ... жеке ... ... мәнді болып көрінбес еді. Ал жауаптағы ойды біреуде ... ... ... де әсем ... ... ... ақындық леп, желпініс
байқалады. Ақын халықтың ... ... ... ... Егер бала ... мал ... сырт болса, Мұндай жауап беруі неғайбіл. Ал "Түйе"
деп жауап берді дегеннің өзінде, бейнелік ... ... ... алмайды. Бұларға ... ... ... ... ... ... оны дәлді сипаттап, нақты жауап бере алады. Айғақ
үшін №20 - балабақшада келтірілген ... ... ... көзі бар ... ... сен ... түрлі нұр шашады. Халықтық ... ... ... ... ... бұл ... ... тобындағы Бауыр былай
шешті:
Қатар-қатар үш көзі-көше қиылысында жанатын үш түрлі ... ... ... ... ... ... ... символикалық
белгі. Үш түрлі нұрдың қызылы жанса ... ... ... ... ... көгі ... өту ... дұрыс. Жұмбақты шешудегі пікірі жинақы, ойын дәл жеткізіп тұр.
Тілі оралымды "Бағдаршам" деп бір сөзбен айта салмай, ойын нақты ... ... ... құбылысты терең танитындығын айқындап, өзіндік әсерлі
таныммен жеткізе біледі. Ал өзі онша жетік біле бермейтін,қала өміріндегі
сирек ... кең ... ... келе ... де, бір сөзбен жауапты
қысқа қайырады.Осы топта:
Кезікті бір жануар,
Үстінде екі тауы бар, - ... ... ... ... ... деген
сөзден әрі бара алмады. Егер ... ... ... бала болса,жұмбақты
дұрыс шеше отырып,оның ішкі ... мән бере ... ... ... ... ... немесе кездейсоқ көрген жануар туралы суреттеу күту, ... ... ... Бір ... ... ... жауабына риза
болумен тындық.
Мектепке дейінгі жастағылар өздері күнделікті көріп, біліп ... ... ... ... ... ... шешіп, тапқырлық
көрсетуге икем тұрады. Дайын жұмбақты шешіп, өздерінше жұмбақ құрастыруға
ұмтылушылык ойын ... ... ... ... олардың қызығушылығын
көрсетеді. Аралас топтағы ересектер өздеріне ... мына ... мән ... ... екі көзі бар, Тықылдаған сөзі бар. Қосақталған екі тілі ... ... ... ... ... ... бір ... емес, жұмбақталып тұрған затты әр сөзіне
қарай шешу керек.
Тәрбиеші: Әсем ... ... Тағы кім ... ?
Үшінші бала: Жасырынған жұмбақтағы он екі көз-он екі сағат, ... ... ... екі тіл-сағат пен минут көрсеткіші.
Тәрбиеші: Дұрыс. Тағы кім өзінше шешеді?
Тертінші бала: Он екі ... ... ... он екі ... сөзі - ... соққан жүрісі, қосақталған екі тілі-минут пен
сағатты көрсететін ... ... де ... ... ... ... ... жұмбақтың шама келгенінше әрбір сөзіне мән беріңдер.
Жұмбақ шешу ойыныңдағы ... ... ... ... оның
көркем де көңілге қонымды болуына, әрбір деректің дәлділігіне түсінікті
айтылуына мән ... ... ... ... ... білуге
машықтандырады. Осыдан бастау алған дұрыс сөйлеу және сөздің мән-мағынасына
зейін қою ... ... Ана ... ... құрмет-мектепке дейінгі
кезеңде өріс алса, оның болашағы да игілікті болмақ.
Қазақ балабақшасына арналған "Балбөбек" бағдарламасы қазіргі кезеңдегі
жаңа ... ... ... ... сана, ұлттық психологияны
қалыптастыру арқылы қоғамның ... ... ... ... үшін
олармен жүргізілетін сабаққа арнайы мән берілген. Мұнда тиісті тәлімдік,
тәрбиелік ... аясы мен оның ... ... жас ... үйлесімді
көсетілген. Әрбір топта өткізілетін ... ... ... ... ... ұсынылған. Мектепке ... ... ... ... ... ... ... мен түрлері мынадай:
имандылық-инабаттылық, музыка, мүсіндеу, жапсыру, сурет, математика, ... тіл ... ... ортамен танысу, құрастыру, көркем әдебиет.
Көрсетілген бұл сабақтар арқылы балаларға берілетін таным, түсінік,
білімдік мағлүматтар сөз жүзіндегі оқыту ... ... ... ... ... білгізу, үқтыру, сездіру көзделген. Әрине, ... ... ... ... тиісті дағдыны меңгертуде
жетекші міндет ... ... ... өн ... ... ... ... тиісті мақсатты өтеудегі ойынның, әсіресе
ұлттық ойынның мәні және оның ... ... ... ... ... ... сіңірудегі ерекшеліктері
тұрғысынан бақылау жүргізілді. Әр сабақтың мақсаты мен міндеттеріне ... иек ... оны ... пайдалану мектепке дейінгі бала тәрбиесінде
таптырмайтын жетекші құрал және тәлімдік өнеге, таным ... ... ... ... көлем мен деңгейде машықтық дағды қалыптастырып,
тікелей жаттығуға мүнкіндік беретін тиімді тәсіл деп ... ... ... үшін аталып отырған балабақшадағы алты жастағы балалармен
сандар туралы ... ... ... ... ... ... ... зейіні тұрақсыз, сонымен қатар тез шаршайтындығын ескеріп,
тиісті ... ... ... ... ... қызығушылығын
арттыруда ойынды қозғаушы күш ретінде пайдалануы нәтижелі болды. Балалардын
бұрыннан білетін санамақтарын еске түсіріп, білмейтіндерін ... ... ... ... балалар тез машықтанды және білудің сапасы жетіле
түскендігін олардың сабақ кезіндегі сөздерінен көрініп ... ... ... ... үшінші, бала кезектесіп былай деді
(бірінші ересек ... ... ... ... жалғастырды):
Кел, санайық, санайық,
Саусақтарды даралап,
Бас бармағым алғашқы
Балалы үйрек жалғасы
Ортан терек-кезекші
Шылдыр шүмек - ... ... ... ... ... ... алдына қойған мақсаты - ойын
арқылы балаларды сергітіп, олардың жатқа ... ... ... ... ... беске дейінгі сандарды
еске сақтауға дағдыландыру.
Сабақтың барысында келесі бала ... ... ... ... ... ... ап,
Кәне, кәне санайық,
Санын біліп алайық.
Біреу, екеу, үшеу, төртеу, бесеу,
Қолымда саусақ нешеу? Олар сұрақ қойып, ойын ... ... ... ... бала ... ... деп жалғастырды:
Мынау, мынау бес бармақ,
Санамақ содан басталмақ.
Мүйіз қалпақ басында,
Төрт ... ... ... ... ... ... саусағым нешеу? Ойынның тағылымы - білетіндерін пысықтап, оны
қолдана алу және білімдік ... ... ... ... бұл ... ... әдісі-ешкімнің атын атамай-ақ, санамақты
қай бала айту керек екендігін ым, ... ... ... ... ойын
түрінде бағдарлап отырады. Сабаққа қатысушылар ешкім айтпай-ақ ... ... ... ... бір ... ... орындалып жатқандай әсер
қалдырады. Сонымен қатар балаларды аңғарымпаздық, ... ... ... ... оларды жұмсал отыруы педагогикалық жағынан өте
орынды болады.
Аралас топтағы тіл дамыту сабағында ұлттық салт, дәстүрге байланысты
үй мүліктері, ... және ... ... ... пайдаланылады. Сабақ
тәрбиеші жасаған жоспар бойынша өтті де, ... пен ... ... ... білетіндерін негізге ала отырып ... ... ... ... әңгімеге тартты. Жайлауда болған балалардың
одан көргендері мен алған әсерлері туралы әңгімелесілді. Сабақты ойынмен
жалғастырып ... ... үшін ... ... ... ... ... Ал кіші жастағыларға сұрақ-жауап түрінде
қайталатгы.
Қандай ойын ойнайық? - ... - деді ... -Кім бұл ... ... ... Арман... - деп шу ете тұсті басқалары. Ойынды жүргізуші ... Мен ... ... Ойын ... бойынша, кім
күлсе, кім сөйлесе айып тартады.
- Айып ... ... ... ... ... ... ... айтады.
- Соның бәрін айта ма?
Жоқ. Біреуін ... ... Ойын ... ... Бәрі тына ... ... "Тазша баламын!": Сегіз бала ... ... ... ... та, ... ... ... Келе жатып бір тышқан, Қағып
кетті аюды. Мұны естіп ... ... ... дабылды. Қоңызға мініп
жолбарыс, Дүние жүзін шарлады. Шыдай алмай ... ... ... ... китті қамап қойдым қорапқа,
Мүйізінен caн жасадым ораққа
Бірін мініп барыстың
Самолетпен жарыстым.
Өтірік өлеңге балалар еріксіз ... ... жәңе ... ... ... ... ... өтеді. Қисынсызды қисындырған өтірік өлеңге
бәрі мәз. ... ... ... ... Ежелден келе
жатқан "Қырық өтіріктің" ізімен бүгінгі өмірге жанастырылған өтірік өлеңді
ойын
мақсатына ... ... ... жасауда тәрбиеші
парасаттылық танытты, сонымен қатар балалардың тапқырлығы,
қапияда жол таба алатын шапшаңдығы мен іске деген
тындырылымдығы ойын кезінде бірден ... ... ... ойын ... ... ... айналса, болашақ
тұлғаның тиісті талап ... ... ... ... ... үміт ... ... біздің көңілімізге
нық ұялап қалды. Сонымен бұл ойынның тәлімдік нәтижесі - ... ... ... ... ... тіл дамыту бағдарындағы іс-әрекет тәрбие-
тәлімдік, ... те ... ие ... деген пайымдау жасадық. Бәрінен де
бұрын, халықтың дәстүрлік ойыны арқылы баланың дербестігін ... ... ... ... ... тәрбие саласындағы тиімді әдіс екендігін нақты
сабақ барысындағы ойыннан ... ... ... әр ... ... ... ... мен тәрбиелеуді
ұйымдастыру балалардың өзара қарым-қатынас жасауын, үлкендердің кішілерді
үйретуін жетілдіре береді. Мұндайда балалардың ... ... ... ... жөн: ... ... ... кішісі
үйренуге ұмтылады.
Сабақ кезінде кұрбы балалар келісе алмай қалғанда, ... ... ... ... ... Осы ... бір-біріне деген қарым-қатынасын
барынша дамыта берген жөн. Мұндайда ересектер өзі жақсы көретін ... ... ... ... жағынан екеуіне де ұғынықты, екеуі де
ұнататын оқулық, тәрбиелік маңызы бар ... ... ... ... топтағы балаларды ұлттық ойын арқылы адамгершілікке
тәрбиелеудегі ... ... ... ... ... ... ... өткізу кезінде "Балбөбек" бағдарламасын басшылыққа алып
және оқу-тәрбие ... ... ... курс ... ... оны мектепке дейінгі мекеме ... ... үшін де ... болатындығына эксперимент кезінде
көзіміз жетті.
Аралас топта тәрбиеленушілердің үлкені де, ... де ... өз ... мен дағдысы барысында ... ... ... ... ... ... Ойын ... машықтанған игі
әрекет,бір-біріне деген қайырымдылық пен ... ... ... ... ертеңімен жалғасса, тәрбие әдісінің қанат жайып,
өрнек салғандығы деп білеміз.
Бірнеше жылдар бойы жүргізілген тәжірибеміз негізінде аралас топ деп ... ... ... әр ... ... балалар тобын айтамыз.
Аралас топтағы тәрбие ісінің нәтижелік көріністеріне көңіл қойып, оның
сыр-сипатын ... ... ... ... ... ... Тәрбиешінің ескертуінсіз-ак үлкені кішілеріне өнеге көрсетіп,
бөлмедегі әр зат ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
ә) Айқай-шусыз, өзара түсінісіп,бірлесе атқарған істеріне ... ... ... риза болып, қанағаттанушылық
сезіммен көңілдерін көтеріңкі ұстайды. б) Аралас ... ... ... көрсетіп, жомарт көңілмен табысқан ... ... ... тән ... танытты.
Аралас топтағы тәрбие ісінің жетілуіне тек . ... ... қана ... ... әдіс, үлкен болашағы бар тәлімдік тәсіл ретінде
тану және оны зерттеу мен жүзеге асыру ... ... беру - ... ... ... жолы деп ... жөн. Өйткені, ересек баланың
өзінен кіші іні, сіңлі, қарындастарына деген дер кезіндегі ... ... ... ... мен апайларына әсері - нағыз этикалық ... ... ... ... ... жолды мойындай
отырып, ұлттық тәлім-тәрбиенің өзіне тән өзгешеліктерді ... ... ... ... шаруаіиылык кәсібіне орай қалыптасқан түрмысы, көбіне,
мал өсірумен байланысты дамыды да, бұл тірлік ... ... де ... ықпал етті. Әсіресе мал сауу, оны жайғастыру кезінде ... мен ... ... ... келмейтін кездерде меісгеп жасына
дейінгі басқа балалар біріне-бірі ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуі ежелден келе жатқан дәстүрлік жол, ал
оның ... мен ... ... ұжымдық жүйедегі тәрбие ... ... ... ... ... ... оны жүзеге асыруға
толық болады. Оған біз бақылау жүргізген балабақша тәжірибиесі айғақ. Бір-
біріне ... ... ... араластық топ - болашағынан зор ... ... және ... тиімді әдіс. Сонымен қатар ... ... ... келген бала тәрбиесіндегі өміршең жол екендігін
терең ұғынып, оны бүгінгі жағдайға үйлесімді жүзеге асыруға баса ... ойын ... ... "Көкпар", "Қонақ шақыру", "Кім
тапқыр") ... ... әдеп ... ... ... кателігі үшін кешірім ... және ... ... жасаған азаттығы, дөрекілігі; орынсыз ... ... ... ... ... топ ... ... негіздерін меңгертудің үш деңгейін белгілеп алдық:
Жоғарғы деңгей - бір-біріне жағымды мейірімділігі мен
жағымды эмоциялық қарым-қатынасы қалыптасқан, ойын ... ... ... өз ... ... оймен әсерлі
жеткізді, кез келген іске ... әрі ... ... өз бетімен орындайды.
Орта деңгей - қайырымдылық, мейірімділікті сезінеді, бірақ оны ... ... ... ... Ойын ... түрлі іс-әрекетте аралас
топтағы балаларға жанашырлықпен қарауға талаптанады, тапсырманы тәрбиешінің
көмегімен орындайды.
Төменгі деңгей - кайырымдылығы төмен, ... ... ... ... топтағы балаларға ешқандай жанашырлық, көмек ... ... ... ... ... ... деңгейлер негізінде балалардың балабақшада ұлттық ойын
барысындағы әрекет адамгершілік, мейірмділік танымның ... және ... ... ... ... ... ... түсуі тұрғысынан қарастырылды. Ойын әрекет кезінде балалардың ... ... ... ... ... ... өрісін өсіре түсетіндігін
көрсеткендігін келтіріп отырған кездегі сандык деректер ... ... оның ... ... де ... ... Ұлттық ойынға ене кірісу
балалардың бойына адамгершілік, мейірімділік дағдыларын сіңіруде мәні зор
екендігін байқау үшін мына ... ... ... ... пен ... ... ... түсінігі;
б) адамгершілік пен қайырымдылық сезімдері;
в) ... ... ... ... ... ... ескертуге ұмтыла ма деген сауал аясында
жүргізілген пікірлесудің эксперименттік көршеткіші төмендегідей
нәтиже берді.
Арнайы ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... ... деңгейлік көрсеткіштері балабақшада
экспериментке дейінгі жоғары және орта деңгей 27 бала (62,8%) ... ... 33 бала (79,1%) ... ... ТҮЙІНІ
Қазақ халқының ұлттық ойындарының мазмұнын бала жасына лайықты
сүрыптап, оның ... ... ... ... ... ойынға басшылық етудегі тәрбиешінің рөлін айқындадық. Ойынды басқаруға
қойылатын шарттарды белгіледік.
Ойындарды аралас топ жас ерекшеліктеріне сәйкес жүйелеп, ... ... ... тәрбиелеудін мүмкіндіктерін эксперименттік
тәжірибе жүргізу арқылы анықтадық.
3. ... ... топ ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиеге қойылатын
міндеттерді, ойынның тәрбиелік мәнін ... ... ... ... ойнатуды үш кезеңге бөле отырып, бағдарлама
мазмұнындағы ойындарды ойнатудың әдіс-тәсілдері қарастырылды.
Тәрбиешінің баламен тікелей қарым-қатынас жасауы арқылы ата-аналарына,
достарына, ойын барысындағы ... ... ... мейірімділік
көзқарастарына, мерекелерде көтеріңкі көңіл-күй туындатуына, аралас топ
балаларына ... ... ... ... ету деңгейі анықталды.
Ойын арқылы адамгершілікке тәрбиелеу деңгейлері ... ... ... және ... ... ... Аралас топтарда баланы ойын ... ... үш ... мен ... ... ... жұмыстарының нәтижелері талданып, қорытындыланды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу ... ... ... ... ... бере ... ... зерттеу жұмыстарының барысында
жинақталған ... ... ... ... ... ... Жас ұрпақты адамгершілікке тәрбиелеудің ғылыми-
теориялық негіздеріне, ұлы ... мен ... ... педагог ғалымдардың ғылыми
зерттеулерінің ой-тұжырымдарына жалпы педагогикалық,
психологиялық, әдістемелік еңбектерге талдау жасалды.
Қазақ халқының ғасырлар бойы жасаған рухани асыл ... сан ... ... бірі ... ... ... ... келе жаткан бай қазынасының бір
тармағы - ұлттық ойын. Ұлттық ойындар нәрестенің өмірге ... ... ... ... дейін қалтқысыз кызмет етіп келе жатқан ... ... ... оның ... ... ден ... ұлттық ойындарының түрлері мен сипаттарына талдау жасай келе,
оны аралас топтардың жас ерекшеліктеріне сәйкес жүйелеп, ... ... ... ... ... ... әрбір
күнделікті іс-әркет, еңбек, тәлім-тәрбие барысында тиімді құрал ретінде
пайдалану қажет екендігін ... ... ... ... ... ... зерттеу кезінде байқалған ерекшелік - бір отбасындағы
балалардың ... ... ... ... беретіндігі, балалардың үлкені
кішісіне қамкорлык жасап, мейірімділік ... ... ... ... жағымды мінез-құлық дағдыларын қалыптастыруға, туысқандық
сезімге, отбасы ... ... ... ұят ... ... көзіміз жетті. Демек мектепке дейінгі жастағы балаларды
әдептілікке, ... ... ... тәрбиелеудің тиімді
жолдарының бірі аралас топтардағы тәрбие ісін жетілдіру болып табылады
деген тоқтамға келдік.
Ұлттық ... ... ... ... ... оны ... тәрбиешінің ролін айқындадық. Атап айтқанда:
үйрету, машықтандыру, ... үлгі ... ... тәлімдік әсер
туғызатын теріс әрекеттер (тежеу, тиым жасау, шектеу, тоқтату), ... ... ... жақсылықты мадақтау, жоспардың себеп-салдарын
түсіндіру, ұқтыру, тәрбиешінің ойынға бағдар беріп басшылық жасау жолдары.
6. ... ... ... арттыруға қойылатын әдістемелік
талаптарды анықтадық. Олар: нақты тікелей ықпал ету, ... ... ету, ... ... қалжың, әзіл түріндегі, ым-ишара түріндегі талап ету,
мадақтау, мақтау, сынау, ... ... ... шарт қою, ... ... ... ... Аралас топтардағы балаларды адамгершілікке тәрбиелеу -
ұлттық ойынның мазмұнына, мақсат-міндеттеріне және оны
дұрыс ұйымдастыра білуге де ... ... ... ... ... ... айқындаған онын басты әдістері -
ойын арқылы машықтандыру, жаттықтыру, іс-әрекетке көзін
жеткізіп сендіру, иландыру, көрсету, ... ... ... т.б. Балабақшадағы ұлттық, ойынның тәрбиелік мәнін
ашу үшін төмендегідей шарттарға зейін қоюды ... ... ... жас ... ... таңдап алу; ойын өткізілетін орын және оған
қажет ... ... ... ... ойын ... ... қалай өтетіндігін келісіп алу; ойынға басшылық
жасау.
8. ... ... ... ... ... ... "Имандылық-инабаттылық"
бөлімі мазмұнын толық қамти отырып аралас топтарда тәрбиелеу
мен оқытудың әдістемелік ерекшелігіне сәйкес ... ... ... ... ... ... мен
тәжірибелік эксперимент жұмыстары барысында қол ... ... ... ... ... ... топтағы балаларды ұлттық ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету;
жоғарғы мектептерде арнайы курс-семинар жұмыстарын жүргізу;
балабақша қызметкерлеріне арналған кеңестер өткізу;
балабақшаларда аралас топтар ... ... ... ... ... ... стратегиясы, 1997.
2. Мектеп жасына дейінгі балалардың мемлекеттік міндетті білім беру
стандартының жобасы. - Астана, 2006.
3. ... ... ... ... беру ... ... ... Александренков Э.Г. Этническое самосознание или ... // ... ... - 1996. - № 3. - С. ... ... Ж.М. О ... ... аль-Фараби. – Алматы: Наука, 1982, -
199 с.
6. ... Ю.В. ... ... ... – М., 1983. – 412 с.
7. Козлов В.И. Проблема этнического сознания и ее место в ... ... ... ... – 1974. - №2. – С. 32-38.
8. Кушербаев К.Е. ... ... ... и ... ... развития Казахстана, 1996. – 227 с.
9. Нысанбаев А.Н., Тайжанов А.Т. ... ... в ... М.О.Ауэзова. – Алматы, 1997. – 176 с.
10. Поршнев Б.Ф. Принципы ... ... – М., 1966. ... ... ... И.А. К ... изучения этнического самосознания у детей и
юношества // Советская этнография. – 1982 - №1. – С. ... ... Э.К. ... у ... ... ... ... – М.,
1994.
13. Телебаев Г., Наурызбаев Ж. Идентичность: интерпретация смыслов //
Новое поколение. - 1994. - № ... ... С.М. ... и ее ... ... - ... 1966. –271с.
15. Балтабаев М.Х. Педагогическая культурология: Учебное пособие. –Алматы:
РИК, 2000. – 268 с.
16. Дробижева Л.М. Историческое ... как ... ... ... // ... в современном обществе.
Иссл.этнокульт.процессов: Сб.ст. – М., 1990. – С. ... ... В.А., ... В.Ю. Этническое самосознание как фактор развития
индивидуальности // Психологический журнал. – 1996. Т. 16, № 5. – ... ... Қ., ... С. ... ...... ... 1995. –
350 б.
19. Еликбаев Н.Е. О национальной психологии казахской нации. – Алматы,
1991. – 184 ... ... Б.А. ... процесінде этникалық жаңсақ нанымдардың өзгеруі:
пс.ғыл.кан.дисс…. автореф. – ... 1998. – 24 ... ... О.Х. ... ... Учебное пособие. –Алматы:
Литера, 2003. – 178 с.
22. Оконешникова А.П. Межэтническое восприятие и понимание людьми ... ...... – М., 1988. – 52 ... ... Г.У. ... ... напряженности. – М.: Смысл,
1998. – 156 ... ... Г.В. ... ... в ... ... городе:
Социологические очерки / Отв.ред. К.В.Чистов. – Л., 1987. – 174 с.
25. Хотинец В.Ю. Этническое самосознание. – СПб., ... ... Е.И., ... Э.Ц. Влияние диаспоральности на содержание
актуального этнопсихологического статуса бурят // ... и ...... - С. ... Волков Г.Н. Этнопедагогика. – Чебоксары, - 1999. – 376 с.
28. Измайлов А.Э. Народная педагогика: педагогические воззрения народа. ... 1962. - 232 ... ... Я.И. Из ... педагогической мысли татарского народа. –
Казань, 1967.
30. Христова Е.А. Народная педагогика: историографические и ... ... ...... пед. ...... с.
31. Жарыќбаев Ќ.Б. Ќазаќ аѓартушыларыныњ ењбектеріндегі оќыту мен ... - ... ... Қалиев С.Қ. Қазақтың халықтық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-
педагогикалық негіздері: пед.ғыл.док.….автореф. – ... 1996. – 65 ... ... С.А. ... ... ... – Алматы: Білім, 1995. – 232 б.
34. Наурызбай Ж.Ж. Научно-педагогические основы этнокультурного
образования школьников: автореф…. докт.пед.наук. – Алматы, 1997. – 45 ... ... М.Х. ... музыкальное творчество казахов как
средство эстетического воспитания студенческой ... (На ... ... ФОПа ... ... ... … докт. пед.
наук. – Алматы, 1994. – 68 с.
36. Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: ... ...... 1998. – 317 с.
37. Дюсембінова Р.Қ. Қазақ этнопедагогикасын мектептің оқу – тәрбие
процесіне ендірудің ғылыми ... ... ... ... 2001. – 46 б.
38. Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын адамгершілікке
тәрбиелеуде халықтық педагогиканың озық дәстүрлерін пайдалану: Пед. ......... 1993. – 162 б.
39. Оразбекова К.А. Жеке тұлға ұлттық тәрбиесінің ғылыми-
педагогикалық негіздері. Алматы, 2000. – 330 ... ... Ж. ... основы формирования системы
этнопедагогических знаний и умений у студентов. Дис.докт.пед.наук. – Кызыл-
Орда, 2004. – 360 ... ... Ә. ... ...... ... ... 1992. –
198 б.
42. Бөлеев К. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге
дайындаудың теориясы мен практикасы: Пед.ғыл.док.дисс.автореф. – Қарағанды,
2002. – 50 ... ... Ш.Б. ... ... ... младших
школьников средствами казахской народной музыки: автореф. … ... ... - ... 2000. – 25 ... ... Л.С. ... казахской женской гимназии как
национальной воспитательной системы: автореф.... канд.пед.наук. – Алматы,
2001. - 25 с.
45. Мухтарова Ш.М. ... ... ... в ... процессе ВУЗа: автореф….. канд.пед.наук.
– Караганда, 2002. – 25 с.
46. Оршыбеков Ы. Қазақтың халық творчествосындағы азаматтық тәрбие.
– Алматы: ... ... ... А.Х. ... ... и традиции казахского народа
и их влияние на воспитание детей и молодежи: автореф.... канд.пед.наук. ... 1974. – 27 ... ... Б.Е. ... ... ... этнокультуры казахов
учащимися технических колледжей: автореф. ... ... - ... – 26 ... ... Г.Р. ... этнопедагогикасы материалдарын
педагогикалық пәндерді оқытуда пайдалану: пед. ғыл. канд. … автореф. –
Алматы, 1999. – 25 ... ... Е.Ш. ... ... культуры
старшеклассников средствами казахского ... ... ...... 1998. – 23 ... ... С.Қ. Қазақ ауызекі шығармашылығы арқылы бастауыш
сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде ... ... ... ... автореф. – Қарағанды, 1999, 24 б.
52. Ибраева К.Е. Формирование эстетической ... ... ... казахского народного музыкального искусства: автореф. … канд.
пед.наук. – Алматы, 2002. – 25 ... ... Т.М. ... ... как основа формирования
личности учащихся в профессионально-технических ... ...... ...... 2001. – 26 с.
54. Тлеужанова Г.К. Формирование субъекта этнокультуры в условиях
высшей школы: автореф. ... канд.пед. ...... 2004. – 25 ... ... Р.М. ... ... ... мектеп жағдайында этнос
субъектісін қалыптастырудың педагогикалық шарттары: пед.ғыл.канд…. автореф.
– Қарағанды, 2005, - 30 ... ... Т.В. Идеи и ... ... ... в воспитании
культуры отношения современного дошкольника (на материале русской народной
педагогики): Дисс. канд. пед. ... – М., 1996. – 210 с.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ойындарды үйретудің ғылыми педагогикалық негіздері116 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық тәрбие беру66 бет
Этнопедагогика мен этнопсихологияның ортақтығы5 бет
Қазақтың ұлттық ойындарының бес түрі14 бет
«Балалар ойынының жіктелуі.Шығармашылық және ережелі ойындар. Мектеп жасына дейінгі балалардың сюжеттік-рөлдік ойындары»7 бет
Балабақшадағы ертенгіліктерді ұйымдастыру әдістемесі20 бет
Балабақшадағы меркелереді өткізу және ұйымдастыру20 бет
Жәңгір Ханның ағартушылық қызметі7 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың есте сақтау процесінің ерекшеліктері24 бет
Мектепалды даярлық жағдайында тәрбие мен білім беру мазмұнының жанаруы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь