Бердібек Соқпақбаев прозасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4.8 бет
І . Б.Соқпақбаев шығармаларындағы
балалар психологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9.32 бет
ІІ тарау. Қаламгердің өзіндік қолтаңбасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33.56 бет
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57.59 бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60.61 бет
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Жазушылык шеберлік мәселесі – әдебиеттану ғылымында қай уықытта да өте маңызды, теориялық мәні мол мәселе екені белгілі.
Ұлттық балалар әдебиетінің атасы деп А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, Б.Майлин, С.Сейфуллин, Ж.Жабаев, І.Жансүгіров, С.Бегалин т.б. ақын-жазушыларды атасақ, одан кейінгі кезеңде жарыққа шыққан М.Әуезовтың «Бала Шоқан» әңгімесінің ізін ала қазақ әдебиетіндегі балалар тақырыбына жазылған шығармалар да, тақырыбы мен мазмұны жағынан ерекше мәнге ие бола бастады. Жетпісінші жылдардың басында қазақ әдебиетінде Ж.Дәуренбеков, Ж.Аяшев, Р.Қунақова, С.Бердіқұлов, С.Ерубаев, С.Елубай, Ә.Тарази, Б.Соқпақбаев, М.Қабанбаев, М.Гумеров сынды ақын-жазушылардың балалар тақырыбына жазылған шығармалары дүниеге келді.
Тамаша шығармалары арқылы балалардың көңілінен шығып, сол арқылы бірнеше буын өкілдерінен тұратын кішкене оқырмандардың құрметіне бөлену үлкен таланттылықты қажет етеді. Біздің қазақ балалар әдебиетінде осындай құрметке ие болғандардың ішіндегі шоқтығы биік, бірегей таланттардың бірі – Бердібек Соқпақбаев.
Шеберлік шексіз, оның ұшы-қиырын табу қиын. Суреткер күрделі де, маңызды мәселені көрнекті жазушы Б.Соқпақбаев шығармашылығы негізінде зерттеудің маңызы зор.
Диплом жұмысының өзектілігі. Б.Соқпақбаев – ұлттық әдебиетімізге соғыстан кейінгі жылдары келіп қосылған, өзіндік келбеті мен дара болмысы бар талантты жазушыларымыздың бірі. Бұл уақыт қазақ прозасының ерекше жемісті, өнімді тұстарының бірі болғандығы белгілі. Нақ осы кезеңде қазақ көркемсөзінің биігіне көтерілген Ә.Нүрпейісов, Т.Ахтанов, С.Шаймерденов, Б.Соқпақбаев, Н.Ғабдуллин т.б. бір топ қарымды қаламгерлер ұлттық прозаға жаңа тақырыптар мен идеялар, мінездер ғана алып келген жоқ, сонымен катар онын поэтикалык өрісін кеңейтті.
1945-1956 жылдары ұлттық әдебиетіміздің қоры балалар мен жас өспірімдерге арналған шығармалармен едәуір толықты. Бұл салада жазушылар С. Бегалин, Қ.Әбдіқадыров, С.Омаров, Б.Соқпақбаев, С.Бақбергенов, С.Сарғасқаев, М.Гумеров, С.Баязитов, Н.Сералин, Н.Ғабуллин т.б. жемісті еңбек өтті.
Балалар әдебиетінің негізін қалауда көп еңбек сіңірген жазушы Б.Соқпақбаев шығармалары 1950-жылдардың орта шеңінде жарық көре бастады. Сол кезден бері балалардың әр буыны оның шығармаларын зор ықыласпен оқып келеді. Жазушы әңгімелерінде балалардың күнделікті тұрмысын, жүріс-тұрысын көбірек сөз етеді, сол арқылы олардың іс-әрекет, мінез-құлықтарын суреттейді.
1. Нұрқатов А. Идея және образ .- Алматы: Жазушы, 1983.- 456б.
2. Әуезов М. Анкеетаға жауап // жұлдыз. 1991. №10.-129б.
3. Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі.- Алматы: Рауан, 1997. -221б.
4. Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық.- Алматы: Жазушы, 1985.-249б.
5. Мұқанов С. Өсу жолындамыз.- Алматы: Жазушы, 1960.-212б.
6. Жұмадлов Қ. Соңғы көштің арқауы.- Сөзстан. 5-кітап. Алматы:Жалын,1984.- 138б.
7. Ыбырайымов Б. Сырлы әлем.- Алматы: Жазушы, 1997.-224б.
8. Соқпақбаев Б. Менің атым Қожа.- Алматы: Жазушы, 1978.- 69б.
9. Иманжанов Ә. Балаларға арналған прозалық шығармалар жайында //әдебиет және искусство.-1953 №1,96 б.
10. Соқпақбаев Б. Менің атым Қожа.- Астана: Елорда, 1999.-
379б.
11. Қирабаев С. Балаларға арналған жинақ // Ленишіл жас.1951. 17 қаңтар
12. Русские писатели о литературном труде.- Л:1955.-с360.
13. Дүйсенов М. Әдебиеттегі мазмұн мен түр бірлігі.-Алматы: ҚМКӘБ, 1962.-211б.
14. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау.- Алматы: Санат, 1996.-336б.
15. Суровцев Ю. Необходимость диалектики.- Москва:
16. Просвещение,1982.-535б.
17. Қабдолов З. Таңдамалы шығармалар.-Алматы:
18. Жазушы,1983.-456б.
19. Жетпісбаева А. Балалық шақтың айнасы // бастауыш мектеп. 1990.№2 38б.
20. Қаупынбайұлы Т. Бердібек биігі //Ауыл. 1994.-21-27қаңтар.
21. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі.- Алматы, Жазушы,1987.-232б.
22. Ахтанов Т. Бердібек биігі //Ауыл. 1994.-21-27қаңтар.
23. Атымов М. Қазақ романдарының поэтикасы.-Алматы, Ғылым.-1975.-331б.
24. Майтанов Б. Сөз сыны. Алматы: Ғылым.-2002.- 342б.
25. Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі.-Алматы: Рауан, 1997.-221б.
26. Әзиев Ә. Қазақ повесі. – Алматы: Жазушы, 1969. – 224 б.
27. Мусрепов Г. Однажды – и на всю жизнь // Казахстанская правда. – 1972. – 22 март.
28. Ахметов З. Көркем сөздің зергері (Жазушы Ғабит Мүсіреповтің 75-жасқа толуына орай) // Октябрь туы. – 1977. – 26 март.
29. Қабдолов З. Ғабиттің тілі // Таңдамалы шығармалар: 2 т. – Алматы: Жазушы, 1983. – Т. 2. – 392-395 бб.
30. Бекбергенов М. Ғабит Мүсіреповтің прозасы. – Алматы: Рауан, 1990. – 151 б.
31. Мүсірепов Ғ. Өндіріс тақырыбындағы туынды жайында // ҚР ОММ. 1864 қор; 1 тізбе, 6 іс. – 639-парақ.
32. Ибраева А.Д. Ғ. Мүсіреповтің «Оянған өлке», «Жат қолында» роман-дилогиясының шығармашылық тарихы: Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2003. – 136 б.
33. Қабдолов З. Ой // Жебе: Әдеби толғаныстар мен талдаулар. – Алматы: Жазушы, 1977. – 59-94 бб.
34. Бочаров А.Г. Литература и время. – М.: Худ. лит, 1988. – 383 с.
35. Ордалиев С. Конфликт және характер.–Алматы: Жазушы, 1971.–183 б.
36. Храпченко М. Творческая индивидуальность писателя и развитие литера-туры. – М.: Сов. писатель, 1972. – 408 с.
37. Бердібаев Р. Роман және заман. – Алматы: Жазушы, 1967. – 280 б.
38. Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. Әдеби-сын еңбектер. – Алматы: Жазушы, 1970. – 538 б.
39. Дәстүр және жаңашылдық. –Алматы: Қазақ ССР-ның Ғылым баспасы, 1980.- 179б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Аладаназарова Қарлығаш
БІТІРУ ... ... тілі мен ... ... ... ... БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: Бердібек Соқпақбаев прозасы
Орындаған
4 курс ... ... ... ... доцент
м.а.........................................................................
........ А.Көшекова
Қорғауға жіберілді
Кафедра меңгерушісі
Ф.ғ.д., проф.
м.а.........................................................................
........ С.Б.Ержанова
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
.....................................................................
.......................................................
...4-8 бет
І . Б.Соқпақбаев шығармаларындағы
балалар
психологиясы...............................................................
..........................................9-32 бет
ІІ ... ... ... бет
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...........................................57-59 бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... сипаттамасы. Жазушылык шеберлік мәселесі – әдебиеттану
ғылымында қай уықытта да өте маңызды, теориялық мәні мол ... ... ... әдебиетінің атасы деп А.Құнанбаев, ... ... ... ... С.Бегалин т.б. ... ... одан ... ... ... шыққан М.Әуезовтың «Бала
Шоқан» әңгімесінің ізін ала қазақ әдебиетіндегі ... ... ... да, тақырыбы мен мазмұны жағынан ерекше мәнге ие бола ... ... ... ... ... ... Ж.Аяшев,
Р.Қунақова, С.Бердіқұлов, С.Ерубаев, С.Елубай, Ә.Тарази, ... ... ... ақын-жазушылардың балалар тақырыбына жазылған
шығармалары дүниеге келді.
Тамаша шығармалары ... ... ... шығып, сол арқылы
бірнеше буын өкілдерінен тұратын кішкене оқырмандардың құрметіне ... ... ... ... ... ... балалар әдебиетінде осындай
құрметке ие болғандардың ішіндегі шоқтығы биік, бірегей таланттардың бірі
... ... ... оның ... табу ... Суреткер күрделі де,
маңызды мәселені көрнекті жазушы Б.Соқпақбаев шығармашылығы негізінде
зерттеудің ... ... ... ... ...... ... кейінгі жылдары келіп қосылған, өзіндік келбеті мен дара болмысы
бар талантты жазушыларымыздың ... Бұл ... ... прозасының ерекше
жемісті, өнімді тұстарының бірі болғандығы белгілі. Нақ осы ... ... ... ... ... ... ... Н.Ғабдуллин т.б. бір топ қарымды қаламгерлер ұлттық ... ... мен ... ... ғана алып ... жоқ, ... катар
онын поэтикалык өрісін кеңейтті.
1945-1956 жылдары ұлттық әдебиетіміздің қоры ... мен ... ... ... ... ... Бұл ... жазушылар С.
Бегалин, Қ.Әбдіқадыров, ... ... ... ... ... ... Н.Ғабуллин т.б. жемісті
еңбек өтті.
Балалар әдебиетінің ... ... көп ... ... жазушы
Б.Соқпақбаев шығармалары 1950-жылдардың орта шеңінде жарық көре бастады.
Сол кезден бері балалардың әр ... оның ... зор ... ... ... әңгімелерінде балалардың күнделікті тұрмысын, жүріс-тұрысын
көбірек сөз ... сол ... ... ... ... ... әдебиетке әуел баста ақын ... ... ... өлеңдер жинағы 1950 жылы "Бұлақ" деген атпен жарық көрді.
Жинақтағы «тілге жеңіл, жүрекке жылы тиетін» ... ... ... ... ой, ... сөз бала ... қона кетеді.
Тілінің жеңілдігі мен әуезділігі аса ... ... ... ... ... балғын оқырмандардың ықыласына бөленген бұл ... ... ... өз ... ... Бұл ... ... халық
жазушысы М. Әлімбаев: «Сол тұстағы балалар ақьндары қолынан шыққан
өлеңдерінің ең ... де, ... де, ... де ... ... сол кітапша күдіксіз дәлелдеп берді» деп бағалайды.
Шығармашылық жолын өлең ... ... ... ... ... ... ... шеберлік мектебі саналатын әңгіме
жанрында да едәуір ... ... ... ... жауынгер жанр
екендігі қашаннан аян. Ол өзінің нысанасына үнемі көкейтесті мәселені
алады. ... ... бұл жанр ... елуінші жылдардың екінші
жартысынан бастап жедел дамыды. Б.Соқпақбаевтың «Бақыт жолы» /1953/ ... ... ... ... дәл осы кезеңде жарық көрді.
Балалардың бал мінезін ішкі дүниесімен жақсы сезіне білген жазушы
Бердібек Соқпақбаев ... ... өзі туып ... ... таулы өңір
табиғатының жанды суреттерін оқырманға үлкен шеберлікпен жеткізе білген.
Б.Соқпақбаевтың әңгіме, повесть, романдары және ... ... ... ... жасап, таңдандырып, тамсантып, бал дәурен әсерлерінің
қаймағын бұзбай, ... ... ... тән қиялдап, өмірдің өз
болмысын тебірене толғайды. Оқысаң еріксіз езу тарттырып, кейде күрсінтіп
терең ойға ... ... ... етене араласып, олар өзің күнде
көріп ... ... ... Қожа ... ... ... қалады.
Диплом жұмысының зерттелу деңгейі. Жазушының әңгімелері туралы А.
Нұрқатов, С.Қирабаев және тағы басқа да көптеген ... ... ... ... ғалым А.Нұрқатов жазушы шығармаларына мынадай пікірін
білдіреді: «Бұрын ... ... ... қызғылықты да тартымды
шығармалар жазған Б.Соқпақбаев көркем ... ... да ... ... ... келе ... танытады. Соңғы кезде ол
тақырып кеңдігіне ұмтылып жүр. Оның ... ... ... ... ... ... идеясымен де, көркемдік құнарлығымен де назар
аудартады. Жазушы құйтырқы, шытырман оқиғалар ... ... ... да ... ... ой ... ... бере біледі.
Б.Соқпақбаев өзіндік үнімен, ... ... соны ... өз ... ... каламгер. Жазушы каламынан түрлі жанрда
тамаша ... ... олар өз ... ... ... дамуына өз
үлесін қосты» [1, 85 б.]. Қаламгердің рухани мұрасының көркемдік деңгейі,
жазушылық шеберлігі туралы біраз еңбектерде ... ... ... ... ... Х.Сүйіншіәлиевтің,
Ә.Дербісалиннің, Қ.Ергөбековтің, Б.Сарбалаевтың және тағы басқалардың
мақалаларын атап ... ... ... ... ... ... ... С.Кирабаевтың «Өрлеу жолында», Р.Нұрғалидің «Сырлы сөз» ... ... ... ... ... профессионалдык
деңгейі мен даму жолына қатысты әңгіме болғанда Б.Соқпақбаевтың үлесі де
айтылып отырады. Ал, ... ... ... ... ... психологиясының бейнеленуі сөз болады.
Сонымен бірге мұнда жазушының өзіндік бір тың авторлық тұрғы ұстанғаны,
басқалар жүріп өткен ... тағы да ... ... ... ... 85 б.] деп ... ... шығармаларындағы балалар психологиясының
қыр-сырын бала іс-әрекеті арқылы ... ... ... ... Бала психологиясын жан-жақты пайымдап, ... сол ... ... жан ... ашу – ... ... ерекше бір көрінісі деуге болады.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. ... – өмір ... ... ... ... жанр болғандықтан, оның оқиғасы жинақы,
тартымды болуы талап етіледі. Б.Соқпақбаевтьң бұл әңгімелерінде ... ... үгіт ... ... ... айқын, тілі де тартымды, сюжеті де
қызықты. ... ... ... ... ... отырып, оқушыға келелі ой
айта алады және оны жас баланың ұғымына ... ... етіп ... ... ... ... ... бар аталмыш
жинақ Б.Соқпақбаевтың балалар психологиясын терең меңгерген дарынды жазушы
болғандығын танытады. Көркем шығармадағы психологиялық талдау проблемасы ... мен ... сөз ... үшін тылсым сыры, жұмбағы мен шиеленісті
көрнеуі көп мәселелердің ... ... ... ... өтіп,
кейіпкердің жан-дүниесіне қатысты жағдайды қаперге де алмастан, толыққанды
көркем ... ... ... ... ... ... да бір көркем шығарманың
болатын персоналдары кәдімгі ... адам ... тән ... ... өмір сүруі шарт. Ол да өмірдегідей ... ... ... қуанады, күйзеледі, және ол өмір шындығына ... ... Егер ... ... қатысты тұстарды жазушы өмірде жоқ
қайдағы бір жағдаяттарды орынсыз шығармасына ... онда ... ... ... ... ... ... жасаудың негізгі шарттарының бірі – ... ... ... ... білу ... екендігі белгілі.
Психологиялық тартыстың және психологияның қатысынсыз адам ... Ұлы ... ... ... жазушыларынан анық
сүйетінім: Толстой, Достоевский. Адам жанын соларша қойма ... соң, ... мәні де жоқ. ... ... ... бәрі ... су, ... тақ-тақ жолы» [2.12б.] деген пікірі бар.
Бұл көркемдік шарт – балалар әдебиетіндегі образ сомдау мәселесіне тікелей
қатысты екендігі ... Жас адам ... келе ... ... Оның ... ұғымын кеңейту, тәжірибесін молайту барысындағы психологиялық даму
үрдісін осы бастан кешіретіні қисынды жағдай. Бұл жөнінде ... ... ... ... ... талдау – адам ... жан ... дене ... ... мен ... жұмыр басты пендеге тән қасиеттерді ашып көрсететін көркемдеуші
құралдар болып ... [3. 121 б.] деп ой ... ... ... ... жазушының жас жеткіншектердің психологиялық
қабілетін терең меңгергендігіне көз жеткіземіз.
Көрнекті орыс жазушысы Чехов қысқа ... ... ... ... ... сөз ете ... ... шағын әңгімелер арқылы
ұмытылмастай адам ... ... үшін ... ... ... ... ... аталған жанр үлгісіндегі шығармаларына зер салғанда
жазушы шеберлігі өзінше оқшауланатынын байқаймыз.
Сонымен қатар, Б.Соқпақбаев – талантты драматургтердің ... ... ... ... ... бір қыз ... ... кайтып
келмейді», т.б. пьесалары кезінде республиканың бірқатар театрларының
репертуарына ... ... ... ... ... ... ... мұра калған жоқ. Әсіресе, ... ... ... ... талабы мен талғамын танытқан озық туындылары – оның
"Жекпе-жек", "Менің атым Қожа", "Балалық шаққа саяхат", "Қайдасың, Гауһар?"
повестері мен «Өлгендер ... ... ... ... ... жазушының
атын ерекше жайған шоқтығы биік шығармасы — "Менің атым Қожа" повесі болды.
Шығарма орыс, француз, ... ... ... ... т.б. ... шығармаларының кұндылығы ондағы көркем образдар галереясының
сапасымен айқындалатыны аз айтылып жүрген жоқ. Б.Соқпақбаевтың ... ... ... ... ... келген сотқарлау, қушыкештеу,
бірақ, жаны таза Қожа, табанды Мұрат, өтірікші, ... ... ... Жанар, Садық, Аяжан, Нұрдәулет секілді қарасирақ балалар, Тоқмолда
директор, Байғұлақ, Майқанова, ... ... ... ... кейіпкерлердің
ұлттық әдеби бейне мен ... ... ... ... жүйелі
зерттеу көп мәселенің басын ашатыны сөзсіз.
Әдебиет тарихынан белгілі дара ... ... ... талант таңбасындай
тұлғалы қаһармандарымен катар аталады. Мәселен, А. ... ... ... алдымен Левинсон мен жас гвардияшыларды ауызға аламыз.
М.Шолохов шығармаларынан Кошевой, ... ... ... ... ... тағы ... атап ... болады. Сол
сиякты Н.Островскийдің Павел Корчагиніндей Б.Соқпақбаевтың Еркіні мен
Қожасы ... ... ... ... ... оқырманына
танылғалы бері қазақ балаларының бірнеше буыны Қожамен ... ... ... өзін ... өз ... Қожа ... ... өсіп келе
жатқан ұрпақтың мол екені куә. Еркіндер мен Қожалар қайталанбас образымен,
жарқын жүзімен ғана есте ... ... ... ... ... кешкен
бел-белесті көз алдымызға елестетеді.
Б.Соқпақбаевты талант табиғаты жағынан өмір ... ... ... ... жазушылар санатынан деп айтуымызға
болады. Оның басты ... ... ... кешірген мол өмірлік тәжірибе.
Қаламгердің балалық шағы Кеңес өкіметінің алғашқы қиын жылдары, ашаршыльқ,
жаппай коллективтендіру науқанында ... ... шағы ... ... болса, бұғанасы қатпай жатып, соғыс басталды. Б.Соқпақбаевтың жазушылық
шеберлігінің көрінісі де - осы өмірдің өзімен біте ... ... ... ... ... ... айқын, эстетикалық талғаммен
сұрыпталған типтік бейне дәрежесінен көрінуінің ... ... де ... да оньң туындылары өміршең. Жазушы шығармаларының уақыт өткен
сайын жаңа қырымен, жаңа сырымен ашыла, кұлпыра тусуінің сыры да ... ... ... мен ... Б. ... шығармаларының
жалпы әдеби процестегі алатын ... ... ... ... ... оның суреткерлік шеберлігін айқындау. Сондай-
ақ оның қазақ әдебиетінің дамуындағы үлесін ... Жас ... ... ... ... ... ... жазушылық
шеберлігін сараптау. Осы мақсатқа орай мынадай міндеттер қойылады:
-Жазушының прозалық шығармаларына бүгінгі күн тұрғасынан талдау ... оның ... ... ... ... Бала ... ... жазушылық шеберлікті айқындау;
- Кейіпкер тұлғасын даралаудағы мінез бен жағдай мәселесіне назар
аудару;
- ... ... ... пейзаж, т.б. көркемдік тәсілдердің
қолданылу ерекшеліктерін айқындау;
- Өмірлік шындықты көркемдік ... ... ... ... ... ... ... екі тараудан, қорытынды және
пайдаланылған ... ... ... . ... ... ... психологиясы
Соғыстан кейінгі қазақ әдебиетінің арнасы тың толқынмен кеңейе түсті.
Ә.Нұрпейісов, ... ... ... ... ... тәрізді көрнекі ақын- жазушыларымыз әдебиетке
дәл осы кезеңде келді. Балалық, жастық ... ұлы отан ... ... тап ... осы буын ... ... белгілі зерттеуші
С.Әшімбаев: «Бұғаналары бекіп, кабырғалары катпастан ... ... ... ... ... ... бұл ұрпақтың бойындағы
сезімталдық пен сергектікті, азаматтық пен ... ... ... сол сұрапыл уақыттың рухы калыптастырған-ау деген де ойға
қаласьң. Бұл ұрпақтың айтары да аз ... ... ... б.] ... ... алдыңғы аға толқын М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов,
Ғ.Мустафиндердің ... ... ... отырып, әдебиетімізге
жаңа шығармалар легін әкелді.
Бұл кездің осы 6ір шынайы шындығын үлкен ... да ... ... ... ... дами ... Оның ... қатары
жыл санап көбейе берді, шығармаларының сапасы арта ... деп ... ... [5,12 б.].
Дәл осы жылдары қазақ прозасының басқа жанрлардың алдына суырылып шьғып,
жетекші салаға айналғанын көруге болады. Бұл ... яғни ... ... ... ... жұрт түгіл, жазушылардың да үш
ұйықтаса түсіне кірмеген "ғажап" заманда әлеуметтік орта ... өмір ... ... ... ... да дәл ... өмір сүрді. Осы тұста
қаламгерлердің қандай көкейкесті ... ... ... ... бейнелеуді негізгі нысаналары етті дегенде, жеңіспен аяқталған
соғыс кезіндегі өмір ... ... ... ... ... таныту
мәселесіне, соғыстан кейінгі еңбек майданындағы адамдар мен мамандар
әрекетінің әр алуан жақтарын ... ... ... бөлді деуге болады.
Сөйтіп, аталып отырған кезең туралы жинақы, жүйелі мағлұмат беретін, соны
көңілге тиянақты түрде ... ... ... бар ... ... Бұлардьң қатарында Бердібек Соқпақбаевтың өлмес туындылары да ... ... ... жолы» атты жинағындағы әңгімелердің бірі «Серуенге
шыққанда» деп аталады. Автор ... ... ... жарамсыз қылығын
суреттеп, кейін ... ... опық ... ... Бала ... ... шаңғы тебуге шығып, қайтарда жолшыбай кездескен шалдың
оппа қарға түсіп, кеткен шанасын шығаруға ... ... ... жалғыз
өзі адасып кетеді. Балалардың ... ... ... ... ... ... ... «Қоғам жұмысы», «Ұят күшті» т.б.
әңгімелерінде елес береді.
Бердібек Соқпақбаев әңгімелері мен ... ... бір ... ... характерін жасаған жазушы. Балалар күні бүгінге дейін
сүйіп оқитын «Менің атым ... ... ол ... бала ... ... ... білді. Жазушы сомдаған кез-келген кейіпкер өзіне тән
ерекшелігімен оқушы жадында сақталып қалады.
Бердібек Соқпақбаев – ... ... ... ... шындықты
қарапайым әңгімелеу арқылы мөлдіретіп, көз алдыңа ... ... ... мен ... ... де ... бір ... талантты жазушыларымыздың бірі. Жасынан өмір талқысын көп көрген
адамның ... ... оның ... ... болды. Ол сол
көргендері мен сезінген дүниесін 30-жылдардағы ауылдың ауыр ... ... ... мен одан ... ауыр кезеңнің шындығына сәйкес жаңартып, ой
елегінен өткізіп, типтік орта шындығына лайық типтік ... ... ... ... кез ... ... қара баласына Соқпақбаевтың кім екенін
түсіндіріп жату ... ... оның ... атым ... ... үйде Абаймен,
Мұхтармен бірге ұлттық қазына ретінде сақталуда десек қателпеспіз. Өйткені,
Соқпақбаевтың есімі көзі ... ... бала ... ... орын
алған болатын.
Бердібек Соқпақбаев - Кеңес үкіметінің «қылышынан қаны ... ... ... тек өз ... ... оқырмандарына жалғандықтан қашып
шынайы шындықты жеткізе білген жазушыларымыздың бірегейі.
1950-60 жылдардағы қазақ ... ... ... ... ... де,
одан кейінгі жылымықты да, хрущевтік солақай саясатты да ... ... ... ... ... қазақ халқы да жеке басқа табынудың зардабын
көрді, компартияның жетекшілігімен пайдасы мен ... әлі ... ... ... да қатысты. Әрине, мұның бәрі елдің мәдени өмірінде
де көрініс тапты.
Балалардың ... ... ... ... эстетикалық ләззат алуы
олардың жас ерекшелігіне байланысты. Өміртанытушылық, ... мәні ... ... ... ... ... шынайы сүйіспеншілікпен бейнелейтін хикаялары мен
әңгімелерін жас та, қарт та, ... та, ... да ... ... ... ... ... айтқандық емес. Бердібек Соқпақбаев ... ... Оның ... - өзі. Жазушы шығармаларын бірінші ... ... ... бас ... ... ... «Менің атым Қожа»,
«Балалық шаққа саяхат», «16 жасар чемпион» және тағы ... ... ... өмірін көрсетпегенмен бөлшек-бөлшек тұстарын қызықтыра
өмірге әкелген болса, ал мына ... ... ... ... ... тұтас тұлға етіп береді. Шығарманың ел ойынан шығатын шынайы
жүзі тек қана ... ... ... ол сол шығарманың шырайлылығын берсе
керек. Осы тұрғыдан алғанда Бердібек ағамыз жоғарғы ... ... ... өз ... алып және сол қасиетімен халық есінде, қала берді әр ... ... ... ... ... ... кез-келген бала өмірбаянымен де танысып
шығады. Бердібек Соқпақбаев балалар үшін ... жан ... ... ... ... өлең ... бастаған ол кейін прозалық
шығармалары арқылы балалардың сүйікті ... ... ... ... бірнеше сценарий, пьесалар жазды. Б.Соқпақбаевтың есімі
тек қазақ балаларына ғана емес, көптеген шет ел ... да ... Оның ... ... 20 ... ... тіліне аударылса, «Менің
атым Қожа» повесі бойынша түсірілген киноны 28 ... ... ... бұл ... ... бен кино өнері үшін үлкен
жетістік болғаны даусыз.
Жазушының «Жекпе-жек», «Аяжан», ... ... ... ... ... ... көптеген әңгімелерін оқымайтын қазақ
баласын табу өте қиын. Соқпақбаевтай қадірлі қаламгер шығармаларын ... Әлі де оқып ... ... ... ... ... ... әрі
қарай қызықтырып, жетелей жөнелетін сияқты. Бердібек ата өзінің балалық
шағынан алған әсерлерін көпке дейін ... ... сол ... ... мен
көріністердің өзін оқырмандарына жеткізе білген ... ... ... классик жазушыға, балалардың сүйікті жазушысына айналды.
Әрбір жазушы, егер ол шын суреткер болса, әдебиетке өзінің өмірбаянын,
өз тақырыбын ала ... ... ... ... ... ... де осы ... ерекшелігінен туындайды» [6,138б.].
Шынайы да шыншыл суреткер көркемдік әлемінің ... ... ... ... бір ... екінші белеске сәтті көтеріле біледі. Демек, екінші
сөзбен айтқанда, болашақ ... да ... ... ... ... шаққа саяхат», «Менің атым Қожа», «Қайдасың, Гаухар!» повестері
мен «Өлгендер қайтып келмейді» романы ... биік ... ... ... ... болды. Бұл шығармаларда тек жазушы Бердібекке ғана
тән тапқырлық пен тиянақтылық, суреттеу құралдарының дәлдігі, ... ... ... ... сенімді суреттері «мен мұндалап»
тұр. «Мен Б.Соқпақбаевтың шығармаларын Сэллинжер мен ... ... ... ... ... Бердібек өз шығармаларына әдеби үлгілерден емес,
өмірдің өзінен келгендігі».
Б.Соқпақбаев – бірінші жақпен жазуды мықтап меңгерген жазушы. ... ... ... ... қилы-қилы құбылыстарға сенімділікті, жазушының
нақтылы оқиғаға тікелей қатысып танытады. ... ... ... тамып
тұрған өмір, бәріміз тіршілік етіп ... жер ... ... ... ... ... боп ... шығармаларының тақырыптық көкжиегі, суреттеу аймағы зор,
көлемі кең. Жазушы прозасының тұтас ... ... ... ... ... бар. Олар: 1) балалар өмірі; 2) ұлы отан ... ... ... ... 3) ... 4) ... пен достық, т.б. Жазушы бұл
тақырыптардьң ... алса да ... ... ... ... ... ... мен жасөспірімдер өмірі жазушы ... ... десе де ... ... да ... қай ... ... та
олардың негізгі кейіпкерлері жеткіншектер болып ... ... ... ... ... де ... әсерлі. Ал балаларға арналған
әдебиет сол балалармен катар ... ... ... ... ... құнды әдебиет болса керек.
Адам өмірі маңызды, маңызсыз деген ... ... ... да, ... де өз ... ... мен ... бар. Балалар
өздеріне арналған шығармалардан өзі теңдес замандастарынан ой-өрісімен,
жетістік-кемшілігімен танысады. ... ... бала ... ... ... ... психологиясындағы өзгешеліктерді, тәрбиенің
мәнін терең түсінеді. Бала тәрбиесіне назар ... ... ... өз ... ... ... мәнін ескере отырып, өмір
тәжірибесін ешбір қоспасыз баяндайды. Міне, оның шығармасының әрі үлкенге,
әрі кішіге ұнайтынының сыры сол.
Көркем ... ... бен ... ... ... ... ... тану үшін аса маңызды.
Балаларға тәрбие берудің негізгі бір саласы - дене тәрбиесі яғни спорт.
Ол жас ұрпақты ... ... ... ... ... ... баулып, дене кұрылысымен бірге рухани байлығын өсіреді.
Жас буынға спортты насихаттауда ... ... орны ... ... ... ... ескеруден барып туындаған жазушының тырнақалды
туындысы «16 жасар чемпион» ... 1951 жылы ... ... ... адамның әрқашанда көздеген мақсатына жеткенін, арманына жету
үшін қиындыққа бүгілмеу керектігін автор Мұрат ... ... ... ... бұл шығармасына дейін оқушы жұртшылыққа « Бұлақ» атты
өлеңдер жинағымен ... ... ең ... атап ... ... ... - оның тақырыбының
қазақ әдебиетінде мүлдем тың, жаңа ... ... ... ... соны тақырыбымен келгендігін жария еткен еді. ... ... ... спорт тақырыбы жеткілікті түрде ... ... ... ... ... тақырыбына алғашқылардың бірі
болып қалам тартып, көлемді шығарма жазуы айрықша атап өтуді ... ... ... ... ... сол ... ... тақырыбына
жазылған көлемді шығармаға К.Әбдіқадірованың ... ... ... ... ... чемпионы Қажымұкан Мұңайтпасовтың өмірі мен
өсу жолын баяндайтын "Қажымұқан" повесін ғана жатқыза аламыз. Б.Соқпақбаев
аталмыш шығармасының ... ... ... ... ... ... "16 жасар чемпион" 1957 жылы "Чемпион" болып, 1962 жылы "Жекпе-жек"
деген атпен ... ... ... балалар үшін танымдық мәні зор шығармаларының
бірі «Жекпе-жек» хикаясы. Жазушының бұл шығармасы да қазақ әдбиетіне келген
тың туынды. ... ... ... ... ... дейін спорт тақырыбы
мұндай деңгейге көтерілген шығарма болған емес. Бұл ... бокс ... Ал бокс ... ... түрі қара ... ... ... өте жақын
десек артық айтқан болмас еді. Ауыл ... ... ... дамуына
үлкен төңкеріс жасаған, құрыштай шыныққан саңлақтардың дүркіреп шығуына
соны серпіліс, ерекше ... ... ... ... ... ... әлжуаз
болып өскенмен, үзбей шынығу, ұдайы жаттығудың нәтижесінде спорт шыңына
шыққан Мұраттың ... ... ... ... ... қиындықтан қашпау
керектігін ұғындырады.
Шығарманың 1951 жылғы нұсқасының сыртқы кұрылымына ... ... ... ... ... «Тұңғыш табыс", "Керісу, келісу" т.б
сияқты тақырыпшалары бар 14 ... ... ... нұсқаларында
тақырыпшалар алынып, повесть қысқа-қысқа 55 бөлімге бөлінген. Балаларға
арнап кең өрісті, ... ... ... мәні ... ... ... ... алғашқы қадамы болғандықтан повестің алғашқы вариантында
жекелеген кейбір кемшіліктер де кездеседі.
Сөйтіп, балалар әдебиетінде елуінші жылдарға ... ... ... ... оқушы немесе спортшы бала образы Б.Соқпақбаевтың күрделі тартысқа
құрылған "Жекпе-жек" ... ... ... ... ... ... осы бір игі ... сол тұста бірден өрістеп кете қойған
жоқ. Бұл жайында балалар ... ... ... ... ... ... балалар жазушыларының болмысты бейнелеудегі жасқаншақтығы
(сол кездегі жалпы кеңес әдебиетінің әлсіздігі еді), көркемдік шеберлігінің
тым төмендігі, балалар ... ат ... ... ... ... ... көркемдік тәжірибенің олқылығына, әсіресе
жеке басқа табынушылық кезеңінің ... ... ... ... ... еді. Бұл ... жетістіктер мен кемшіліктердің
негізгілері әдеби сында айтылған» деп жазғаны шындық еді [7,227 б.].
Жас адамның мінез ... ... ... ... ... ... бұл ... ауыл баласы Мұрат Батырбаевтың жалықпай,
қажымай, талмай, ... ... ... ... ... ... алуы айтылады. Шығарманың бастапқы бөлімдерінде Мұрат -
сабақты жақсы оқитын, ... ... дене ... ... ... оқу озаты, алақанына салып, ... ... ... ... қарттардың жалғыз тұяғы, көздерінің ағы мен қарасы. Оның денесі де
әлсіз, нәзік. Ауырып қалуы да оп-оңай. Баланың ... арық ... ... - оның ... қарт ата-анасы. Он үш баладан көз алдарында қалқиып
жалғыз жүрген Мұратты олар «қолдарынан ... ... ... ... нәзік жұмыртқадай көреді, дүние жүзінің бар қауіп-қатері ылғи ... ... ... ... ... [8,89 ... ... кейінгі жылдар болатын. Майдандағылар елге оралған.
Солардың бірі - ... ... ... Денисенко болатын. Ол
Қызылшекара жетіжылдық мектебіне денешынықтыру пәнінен ... ... ... ... ... ... қояды. Мектепте спорт алаңы
жасалады; жеңіл атлетика, гимнастика және ... ... ... дене ... сабақтарының сапасы арта бастайды. Кейннен ... ... ... ... ... карамастан,
Николай Трофимович бұл секциялардың жұмысын шебер жүргізіп, өзі ... ... ... Николай Трофимовичтің үйретуімен талабы мол ... ... ... ... жарыстарына қатысады. Кейін
ол Париж қаласында өткен боксшылардың дүниежүзілік жарысында американдық
боксер ... ... ... ... ... ... жас ... чемпионы болады.
Повестің негізгі оқиға желісі осындай. Шығарманың басты тұлғасы Мұрат
болғандықтан автор оның өсу ... ... ... ... ... ... бөлген. Ол бірден чемпион болмайды. Окушының көз ... әр ... ... ... ... ... Шығарма оқиғасының өзі
баланың көктемгі жаңбырдың астында ... ... ... ... ... ойынын тамашалаймын деп балалардың
мазағына ұшырауы, кейіпкердің сана-сезіміне ерекше әсер етіп, оның кейінгі
іс-әрекетіне түрткі ... ... ... ... кейіпкер әрекетінің
уәжіне айналған.
- Шіркін-ай, мен де осындай командир болсамшы! – деп дауыстап жіберді.
Мектеп директоры ... ... ... ... ... ... бажырая
қарады.
- Командир болмай қал! Сен үйкүшікті әуелі солдатқа да ала қоймас.
- ... ... әне, ... ... Ал сен ... ... мынау, күнде ауырып
қаласың.
- Өскенде ауырмаймын, - деді Мұрат ... ... ... Өспей қал! – деп, Садық Мұратты итеріп кеп жібергенде, ... ... ... ... ... етіп құлап қалды [8.210].
- Мен сені ұшырып жіберем!-деді Мұрат тістеніп.
- Ұшырмай қал!
- Ұшырам дедім, ұшырам!
- Қане, ұшыр! [8.211] т.б. ... ... ... қал!, ... ... қал! ... ... өзге жазушылар мен басқа да көркем
әдебиеттерде жиі кездесе бермейтін қолданыстың үлгілерін ... ... ... ... ... мен ... ... шеберлігіне байланысты
болса керек. Қаламгер шығармаларындағы ... ... ... ... ... өз ... сығыр сөзін өте жиі пайдаланатынын
байқаймыз. Бұл атау ... ... мен ... ... ... жиі ... сығыр құдай деген тіркес «қу құдай», ал сығыр деген сөз «байшара»
деген ... ... ... ... Қаламгердің әңгімелеріндегі мәтін мазмұны
осыны аңғартады: -Ыдырыс, тағы да сен бе? ... ... ғой ... ... қоя ... Жатар кезде жайсаң да кебеді ғой [8.53]. Танауы
делдиіп, көріңдер мені ... ... алға ... ... басқа
балалардан өрескел тұр. Әй, сығыр, өзімнің де оңатын қылығым жоқ ... ... ... ... ... ... аянышты сезім
тудырса, бірте-бірте қайсарлығы мен кажырлылығы, орасан еңбексүйгіштігі,
ұқыптылығы мен патриоттығы сүйсіндіріп, дән риза ... Оның ... ... ... сай, ... ... Дене шынықтырумен айналыспайтын,
оп-оцай ауырып кала беретін Мұрат ... ... ... ... ... көп нәрсе үйреніп қайтады. Әртүрлі жаттығулар жасау ... ... Көп ... мектепте Николай Трофимовичтің ұйымдастыруымен түрлі
спорт ... ... да, ... сол ... белсенді мүшесі болып
алады. Алғашқыда бокс ... ... ... ... Бірақ,
Николай Трофимович оның жеңіл атлетикамен айналысуына кеңес беріп, бокс
секциясына кабылдамай ... Бұл ... ... ішкі ... әкеліп соқтырады. Кейіпкердің бұндай жағдайда болуы оның өмірінің
немесе ... ... ... байланыс элементі болып
табылады. Бұдан жазушының образ жасауда мінез ... мен ... ... пайдаланғанын көруге болады.
Мұраттың бокс секциясына қабылданбағанын естіген Садық оны одан ... ... ... бала енді ... өз ... ... бастайды.
Жазушының бейнелеген ситуациясы характердің жасырын, белгісіз қырларының
қалыптасуына мүмкіндік ... Осы ... ... көрінбеген бала
характеріндегі табандылықты сыртқа шығарудың сәті енді түскен тәрізді.
Мұрат алға қойған мақсатына ... ... Оның ... ... ... сипаттайтын бірталай сын кезеңі бар. Талдырмаш, нәзік
бала алғашқыда ... ... ... әртүрлі жарыстарда ұтылып қалып
жүреді: қара күші басым Садықпен ұстасып, одан ... ... да ... ... табады. Автор Мұратты осындай күрестер
үстінде ... ... ... ... арқасында денесі шымырланып,
толыса бастайды. Садықпен тағы да койғыласып, өзінің осал ... ... ... ... болып, онымен бокстасып керген Николай
Трофимович те лыпып тұрған даяр ... ... ... ... ... осы ... алып барып разрядты боксшылардың жарысына
қосып жіберсе де әбден жарап ... деп ... ... ... ұзақ
жолынан өткен спортшы келбетін жазушы былай сипаттайы: ... ... ... екен. Бірақ оның есе Мұрат кеуделі шымыр. ... ... ... ... ... үзбей жаттығудың шынығудьң
арқасында ол осы дәрежеге жеткен. Колмен сылап өсіргендей сұлу да ... ие ... ... ... ... ... етіп ... қайта жасаған»
[8,189 б.]. Кейіпкер характері түрлі байланыстар ... ... ... ... шығарманың шарықтау шегіндегі әлемге әйгілі
спортшы американдық Сандересті қалай жеңгеінн автор әсерлі ... ... ... ... ... ... ... отырады. «...Кенет ол
садақ оғынша атылып кетті. Сандересті құлақ түптен ... ... ... еді. Және ... ... көміп-көміп жіберді. Сандерестің көзі
бұлдырап, жер-дүние ... бара ... ... Тағы бір жойқын
соққы иегінен кеп ... ... ... ... тікесінен тік сұлқ тұрды
да калды. Содан шалқасынан барып кұлады... Рингтегі судья Мұраттың қолын
көтерді. Ду ... ... ... ... ... ... ... өзара әрекеттестікте
бейнеленгенде ғана тұтастық сипатқа ие ... ... ... ... ... ... ... ситуацияларда қалыптасатынына көз
жеткіздік. Сондықтан да «Жекпе-жек» повесіндегі ... бен ... ... типі ... ... деп ой ... болады.
Алдымен өз намысын, одан соң Отан намысын қорғай ... ... ... ... ... ... әрі шебер бейнеленген. Мұрат өзінің ... ... ... ... ... отырады. Автор оған үлкен
адамдарда болатын қасиеттерді, мінезді бермеген.
«Прозалық шығармаларда образ ... ... кез- ... стиліне орай түрліше қолданылады. Осы ... ... ... сөзінің қолданылуы ерекше назар ... ... ... ... ... ... ... түседі. Диалогқа неғұрлым
қысқа айтып жеткізу, тілдік амалдарды үнемдеу принципі тән ... ... ... ... ... /25,221/. Оның стиліне тән ... ... түзу ... да көрінеді, яғни, диалог ... ... ... ... ... адам мен заманды өзара тұтастықта ұстайды. Өйткені
адам мен коғам бір-бірімен өте тығыз байланысты ... ... ... қоғамды негіздесе, адам да қоғамсыз өмір сүре алмайтыны белгілі.
Осы ... ... бұл ... ... ... ... ауқымыдағы дәуірді өзіне тән ... ... ... септігін тигізгенін байқаймыз.
Бұл шығарманың кезінде көптеген жасөспірімдердің спортпен әсіресе,
бокспен айналысуына септігін тигізгені анық. ... ... ... ... де тартымды, қызғылықты шығарма. Қырқыншы-елуінші жылдардағы
өмірдің кейбір түбірлі ... ... ... адам ... повестің құндылығын арттырады.
Жазушының екінші көлемді шығармасы - 1953 жылы ... ... ... ... жарық көрген «Алыстағы ауылда» деп аталатын
повесі.
«Алыстағы ауылда» повесінде Б.Соқпақбаев мектеп оқушыларының Ұлы ... ... ... ... ... ... етеді. Балалардың
жазғы демалыс кезінде шөп шауып, колхозға зор қолғабыс ... ... ... икемсіз, кыңыр балалардың шаруаға бастығып, колхоз жұмысына
көмектесуі, жасөспірімдердің ұйымшылдығы, олардың ... ... ... ... ... ... ... келіп, көз алдымызға алыстағы
ауылдың соғыстың қатал жылдарындағы шынайы суретін елестетеді. Автордың бұл
шығармасында Отан соғысының алғашқы ... ... ... ... ... ... ... патриоттық істерін көрсетуді мақсат
еткені белгілі. Алматыдағы ... ... ... жатқанда танысқан
қазақ жігіті – Жұлдыздың колхозына келген ... ... бала – ... ... ... туысқандық, достық сезімге бөленеді. «Жаңа өмір»
колхозындағы мінез-кұлық, ой-өрісі жағынан әртүрлі тіпті, жастары жағынан
да әр ... ... жас ... ... ... ... алып,
қаумалап, ардақ тұтады. Жазушы шығарманың басты кейіпкері ... ... ... ... сияқты кейіпкерлердің де бейнесін толық қанды етіп
жасауға ... Бұл ... ... ... ... ... бар. Автор әр кейіпкеріне лайықты мінез тауып
бере алған және олардың характерлерін еңбек, әрекет үстінде ашып отырады.
Повестің басты кейіпкері - ... Ол ... ... ... болып, фашистерге карсы соғысқан, талай қиыншылықты бастан
кешіріп, ... ... өмір ... мол, ... бала. Оның бұл
қасиетін шығарманың бас жағында-ақ байқаймыз. Балаларды ... ... ... ... да осы ... Ауыл балаларын майдандағы жасаған
ерлігімен ... шеп ... ... ... жеке ... үлгі-
өнегесімен үйіреді. Оның бойында еңбексүйгіштік, шыншылдык, турашылдық бар.
Балалардың іс-әрекеті көбінесе Сережаның араласуы, арқылы ... ... ... істі ... бұйрықтан бастайды. Тілін алмаған Досанға егерде
майданда болса, мұндай бассыздығы үшін оның жазаланатынын ... ... ... ... ... ... Сережаның білмейтіні жоқ сұңғыла.
Кейіпкердің бойында ересек ... тән ... бар. Оның ... жастық,
албырттыққа тән қасиеттер, іс-әрекеттер кездеспейді десек те болады. ... ... ... калыптасқан күйінде енгізген. Мұның өзі характердің
тереңдеп ашылуына, шынайылығына біраз ... ... ... осы ... кезде кеңес оқушыларыньң үлгі алуына айтарлықтай ықпал еткені шындық.
Шығармадағы екінші бір кейіпкер - Сережаға ... ... ... Досан қызбаығы мол, кыңыр, еңбек етуге ынтасыз бала. Ол
өзінен кішілерді қағып-соғып, өзін ... ... ... менмен.
Астына тәуір ат түссе болды, аты-жөні жоқ шаба береді. Оның осы қызбалығы
Сережаға ұнамай, ... ... ... кала ... Осындай орынсыз
қылығы үшін, Сережа оған шабан атты береді. Мұны қорлық ... ... ... кетіп қалады. Оның түзеліп қайта оралуына себеп болған,
ағасыньң Совет Одағының батыры ... алуы ... ... дәрежесін естіп
Досан ойға калады. Досан бұлай бірден өзгере салатын тұлға емес. Оның әлі
де талай қыңырлық көрсетері ... ... ... ... ... ... оның ... арқылы да, шебер жасалған штрихтармен
де нанымды етіп суреттейді.
Повестің Болат, Қожаш сияқты кейіпкерлерінің образдары да шынайы, тәуір
жасалған. Қожаш — он ... ... ... ... ... ... бала.
Өз білгенін басқаларға үйретуден де тартынбайды. Қалада ... ауыл ... ... жете ... ... сияқты баланы қамқорлығына алуы
бұған айқын мысал бола алады. Ал Болат болса білмегенін ... ... ... ... ... келген ол басқа балалармен ... ... Ауыл ... ... ... ... жайын
білмейтіндіктен басында біраз қиналған Болат, бірте-бірте барлығын үйреніп
алады. Алайда ол шаруаға ... ... ... карамайды. Образдьң өзге
лайық өсу, даму жолы бар. Оньң іс-әрекетінен ... ... анық ... кейіпкерлері өз мінездерімен, даралық сипаттарымен тек жақсы
жақтарынан көрінген. Шығармадағы кейіперлердің ... ... ... бәрі ... Бұл ... өз ... ауылына, мектебіне
жазушының аталмыш повестен кейін жарық көрген шығармасындағы бас қаһарман –
Қожадан гөрі ... ... ... тұра, олар бізді сүйсіндірмейді,
тындырып жатқан ісімен еліктіре алмайды. ... ... ... ... олардың өмірі тым тегіс, тым жеңіл. Ал мұндай тымық
тіршілікте екінің бірі ... ... бірі ... ... ... ... ... 6ірі істеуге тиіс азаматтық, адамдық парыз.
Ұлы Отан соғысы кезінде еңкейген қарттар мен есін жиған балаға ... ... қол ... ... ... 50-60 жылдарындағы қазақ балалар әдебиетіне де
социализмнің өмірге келуіне ... ... ... мен ... деген пікірлердің әсері болмай қалған жоқ. ... ... ... ... ... ... көп уақытқа дейін бір схема
етек алып келді. Шығармадағы ... ... ... яки ... бар, екіншісі – бүкіл ісі, мінезі өнегелі адам кейпінде ... ... осы ... ... ... ... ... ұнамсыз
кейіпкердің терістігін, жөнсіздігін бетіне басып жатады. Осы стандарт
қайталана ... ... осы ... ... ... шығармасынан
да байқалады. Егер шығармада әр түрлі жағдайлардан өрбіген коллизия тартыс
тудыратын болса, повестің кемшілігінің себебін де ... ... ... ... бас кейіпкерлер Сережа мен Досан арасындағы
түсінбеушіліктен басқа тартыс жоқ. Досан да жоғарыда ... ... ... ... ... көмегімен түсінеді. Ал, « тартыс,
талас, іс-әрекет, қызу өмір, қызықты оқиға, тұжырымды жинақтылық ең алдымен
балаларға арналған шығармаларда ... ... [9,96 ... қай ... қай ... болмасын, тартыс өз өткірлігі мен қызуын
жоғалтпай, қай күнде де этникалық, әлеуметтік, тұрмысты ... ... ... ... сәйкес әдебиет те солай бейімделеді. Әлемдік
әдебиеттегі таңдаулы шығармалардың барлығы да ... ... ... өрбитін тартыстың өткірлігі мен шынайылығы және оның нанымды
шешім табуы - шығарманың аса ... ... ... ... ... кейінгі жарық көрген туындыларында тартысты шынайы қалпында
боямасыз суреттейді. Кейіпкердің өзара алыс-жұлыстығы ара салмағын ... алуы ... өзі ... ... ... ... да көркем шешуіне
мүмкіндік береді.
Повестегі ересек ... ... ... ... ... баулып жүргенімен, өздерінің толыққанды бейнелері жасалмаған.
Мысалы, Сережаның әкесі Вороновтың ролі ... ... ... Немесе
Рабиға, Катира т.б. кейіпкерлердің аттары аталғанмен, ... ... ... ... жекелеген кейбір кемшіліктеріне қарамастан
Б.Соқпақбаевтьң бұл повесі елуінші жылдардағы қазақ ... ... үлес ... жазушының өзіндік калам тартысын байқатқан шығарма деп
санаймыз. Белгілі схемаға құрылып, тіл бояуы қанықпағанымен жазушының бұл
повесін сол ... ... ... ... ... ... ... шығармалардың бірі болып саналуға әбден реті бар деп
нық сеніммен айта аламыз.
Кем-кетігі ... сөз ... ... талқысынан
өткеннен кейін арада талай жылдар сала ... өз ... ... ... ... повесінің жөнделген нұсқасы "Қолғабыс"
деген атпен жарық көреді.
Жарияланған жаңа нұсқада кейбір кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... қосылған. Алғашқы нұсқамен
салыстырғанда бас ... ... ... ... ... ... қажет. Қаһармандар бастарынан кешетін оқиғалардағы жасанды әрекеттер
сылынып, оиғаға дамуының заңдылығы, характер логикасы катаң, сақталған, жып-
жинақы, тартымды ... ... ... ... ... рет ... ... қоғамдық еңбекке араласуы, жаңа ортамен танысуы, сөйтіп өмір
тәжірибесінің молая түсуі әсерлі берілген.
Қорыта айтқанда, ... жаңа ... ... ... ... ... ескертпелерге үлкен жауапкершілікпен қарағанын,
суреткерлік шеберлігін үнемі жетілдіріп отырған жазушы екендігін көрсетеді.
Тек бұл повесі ғана ... ... сөз етіп ... «Он алты жасар
чемпионынан» бастап қаламгердің ... ... ... өзгертулер,
өңдеулер жургізу арқылы туындыларының көркемдік дәрежесінің ... ... ... ... өз ... не ... ... өмір шындығы жайлы ой
толғағанда да, басты шындықты адам образы ... ғана ашып ... ... болсақ, шығармадағы Тоқмолда образы дәуір шындығынан ... ... ... жылдардағы мектептердің мұғалімі кадрлары ... ... емес еді. ... ... мен ... мол ... ... аттанып, олардың орыны осындай дүмшелер басқаны ақиқат.
Қаламгер Тоқмолда бейнесін типтік деңгейге көтерген. Бұл образды ... ... ... ... ... Тоқмолададай өте
қызықты, тың бейнені жасай алғанын жазушының сәтті ... ... ... алғыр ойы, көреген еөзі, ... ... жіті ... ... ... ... ұңғыл-шұңғылын ашу шеберлігіне
кез-келген суреткеріміз жете бермейді. Тоқмолданың портреті де, мінездемесі
де оның әрекеттеріне лайық, ... аша ... Мына бір жәй ғана ... ... ... бір ... түрулы, бір құлағы салапаңдап
мектептен Тоқмолда шығып келеді» /62,130/. Жалғыз ... ... ... ... ... ... келе ... –кейіпкерді бейнелеуге
жетіп жатыр. Мұнда автор шағын деталь, сараң ... ... ... ... ... ... Педагогикалық істегі жауапсыздық,
шәкіртке тәрбие берер ұстаздың жеке ... ... ... ... ... ... ... Ал адамның арман жолына
жетуі үшін қиындыққа берілмеу керектігі Мұрат бейнесі арқылы көрсетіледі.
Ал, мына эпизодқа көңіл аударайық:
«Николай Трофимович мырс етіп ... ... ... ... ... бола ма ... Кім, ... сен осы аудандағы басқа мектептерде болып көрдің бе?
Солардың бірде бірінде осы сен ... ... ... де жоқ.
Есіктерінің алдында әлгіндей бір-бір түрнек тұрады. Болды. Тіпті аудандағы
мектепке барып көрсең де сол ғана.
- ... бәрі ... ... мен ... ... ... жолдас. Бұл дене
тәрбиесіне мән берушілік, оның мәнін түсінбеушілік. Олар істемегенді біз
істеуімізге болмай ... ... ... өмір
құбылыстарына деген көзқарастарының, ... әр ... ... Екі ... ... түсінік деңгейлерінің
екі түрлі дәрежеде екенін анық байқауға болады. Осы ... ... ... ... мінез қырларын ашудың амалы болып табылады.
Адамдар мінезі уақыт үнімен, заман ... ... ... ... әлі ене ... ... ... ауылына Николай Трофимович
сияқты мамандарға жұмыс жүргізу оңай іс ... сол ... ... дене ... ... спорттың мәнін түсінбеушілік
үзіндідегі қаһарман ... ... ... ... ... ... ортадан тыс адам да, оның көркем өнердегі кескін-
келбеті болуы да ... ... [10, ... ... ... ... ... ұшқын шашады» [10, 24] дегендей,
үзіндіде физкультура пәнінің мұғалімі Н.
Т. Денисенконың да характері ұштала ... Оның өз ... шын ... ... ... үшін жанын сала қызмет істейтінін ... ... ... тән ... ... ... ... мінез-ұлыққа байланысты нанымды кестелеген.
Жалпы, туындыларындағы суреттеліп отырған кезең мен дәуір шындығын,
шығармадағы оқиғаны көрсетуде, өзі ... гөрі ... ... жүгіну
-жазушы қаламына тән ерекшеліктердің бірі. Повестегі Тоқмолда мен ... ... пен ... ... ... да ... түрінде
көрініс табады.
«Әдебиеттану терминдерінің сөздігінде» ... ... ... ... ... жай ... кейін бірін сөйлете беру емес, ол
сөйлесетін адамдардың қарым-қатынасының қалай шиеленісіп, қалай өзгеріп,
өрістеп отыратынына ... ... \11, ... айтылғандай, беттегі диалог Тоқмолда мен Николай Трофимович
қарым-қатынасының шиеленісін бейнелеп, алдағы рекетттерге уәждеме болады.
Тоқмалданың ... ... ... төзімін тауысады. Ашу қысқан ол
директорды «шартылдаған шолақ қамшыға» теңейді. Бұл сөз Тоқмолданың жанына
батып кетіп, ол «су ... ... ... шырт ете ... ... ... реті енді келді. Тоқмолда бұл ойын ... ... ... ... ... ... шарықтау шегіне жетіп, оқырман көңіл-
күйінің де ең бір ... ... жері – осы ... ... ... ... ... кез-келген жазушының
стиліне орай түрліше ... Осы ... ... ... сөзінің қолданылуы ерекше назар аударады. Кез-келген диалог түрін
түзуде жазушы асқан шеберлікпен ... ... ... ... қысқа айтып
жеткізу, тілдік амалдарды емдеу принципі тән болса, осы қағиданы жазушы
берік ... Оның ... тән ... ... ... түзу барысында
да көрінеді, яғни диалог құрамындағы ... ... ... ... ... кейін, оның орнына алты кластық ілімі
бар, ефретор Айманбеков Байғұлақ мұғалім ... ... ... ... ... тұлғалы образдардың бірі де осы – Байғұлақ бейнесі. Оның
мінездемесі берілген үзіндіге назар аудырайық.
«Соғыстан ... бала ... де, ... даңғой, едірең мінездері
көп болушы еді. Соғысқа барғаннан кейін онысы тіпті асқынып кетіпті. Осы
кезде бұдан өткен ... ... ... сірә да, ... қояр ма ... ... жайпап келгендей ісіп-кеуіп жүреді. Екі сөзінің бірінде
өзінің майдандағы кереметтей ерліктерін қосып сөйлейді» [2,162]. Оның ... ... ... ... ... ... ... соғыстағы ерліктерін
әңгімелетіп қояды. Бәлсініп жататын Байғұлақ па!? ... ... ... келе не ... не ... өзі де байқамайды. Мәселен ол бір ... ... ... ... ... ... соғыстың нағыз ішіне
кіргенде, адамның көзі тұнып, ... ... ... ... Қарсы кездескен
немістердің бірін найзаға іліп, бірін атып ... ... ... Бір кезде,
алдыңғы жағым тып-типыл болып қалғанда, есімді жиып қарасам, дұшпанның ... ... ... ... ... ... ... қалыпты...»
Бұдан кейін енді Байғұлақ өліп қалған бір немістің киімін киіп алып,
оларды арт ... ... ... ата ... ... ... сирегенде тіпті оны өз зводының командирі Нығматулин де танымай қалып
найзаға түйреп тастай ... Ең ... ... өзі ... ... ... ... бақылап отырғандығын айтып, арқасынан қағып, Ленин
орденінің бітіп қалауына байланысты омырауына екі ... ... ... ... ... ... ... сиқы осындай болып
келеді... Қаламгер шығармада ... пен ... ... ... ... ішкі характеріне тереңдей еніп, өткір ... ... ... білімі бар Байғұлақ Николай Трофимовичтің орнына дене
шынықтыру ... ... ... ... өзінше «реформа» жасап, әскери
тәртіппен өткізбекші ... ... ... деп ... ... ... өз пәніне қатыстылығына қарамай, ... ... отқа ... ... ... ... ... кеткен,
жақсы жоға қойылған жұмыс бірте-бірте ыдырап жүре береді. Кейіпкердің іс-
әрекетін ... ... ... ... ... көп жерлерде юморды қолдану
арқылы Байғұлақтың мінезіндегі ерсіліктер мен оғаштықтарды ... ... ... ... ... әрекетіне, юморлық келбетіне
күле қарайсың, аяп қарайсың. Жалпы кейіпкерлерінің ... ... ... қапы ... дәл басып отыру –Б. Соқпақбаевтың әуел ... ... ... ... адам мен заманды өзара тұтастықта ұстайды. Өйткені
адам мен қоғам бір-бірімен өте тығыз байланысты ... ... ... ... ... ... ... өмір сүре алмайтыны белгілі.
Оыс тұрғыдан қарағанда бұл шығармадағы осындай образдар қырықыншы-елуінші
жылдар ... ... ... тән ... ... толық
суреттеуге септігін тигізгенін байқаймыз.
Қаламгердің бұл шығармасы туралы сын ... ... ... ... жарық көрген жылдардан-ақ республикалық баспасөз бетінде
жариялана бастады. ... ... ... ... повесть»,
Б.Сахариевтің «Спрат туралы повесть», Н.Шакеевтің «Он алты жасар ... т.б. бұл ... ... ... ... тартыс
желісіне, характерлердің шынайылығына байланысты кейбір кемшіліктері де
атап көрсетілген. ... Ә. ... ... ... ... сөз
болып отырған повесте мектеп өмірі, ... ... ... ... ... тоқталып кетеді. «Мұрат көп жағдайда мектептегі оқушы
емес, тек спорт ... ... ... ғана ... ... ... басты кейіпкерін негізіг процестен бөліп, аулақ ... ... ... ... ... мен ... образдарының
сомдалуындағы кейбір сәтсіздіктерге тоқтала кетеді. Ал, ... ... ... ... жету ... ... ... еңбек, әрекет үстінде
көрсету керектігін айтады. Бұл пікірлердің барлығы ... ... ... ... еді. Б. ... көрсетілген сындарды
ескере отырып, «Жекпе-жекте» көптеген ізденістерге барады.
Бұл шығарманың кезінде ... ... ... ... ... ... ... анық. Сонымен, «Жекпе-жек» -үлкенге
де, кішіге де ... ... ... ... жылдардағы
ауыл өміріндегі кейбір шындықтардың, адал да ... ... ... ... повестің құндылығын арттырады.
Жазушының екінші көлемді шығармасы - 1953 жылы Қазақтың Мемлекеттік
көркем әдебиет баспасынан ... ... ... ауылда» деп аталатын
повесі. Әдебиетімізде дәл осы жылдары балаларға арналған бірнеше ... ... ... ... ... бір ғана 1953 ... ... «Бақташының баласы», Н.Ғабдулиннің ... ... «Бір ... ... Б.Соқпақбаевтың «Бақыт жолы» атты
әңгімелер жинағы, С.Бегалиннің «Жас бұтақ», ... ... ... ... шықты. Қозғайтын тақырыптарының, көркемдік сапаларының
әралуан болуына қарамастан, бұл ... ... ... ... өсу ... ... ... ауылда» повесінде Б.Соқпақбаев мектеп оқушыларының Ұлы Отан
соғысы жылдарындағы колхозға тигізген ... ... ... ... демалыс кезінде шөп шауып, колхозға зор табыс тигізуі, ... ... ... ... балалардың шаруаға бейімделіп, колхоз ... ... ... олардың арасындағы достық, отанға
деген сүйіспеншілік тәрізді жайлар ұласа келіп, көз ... ... ... ... жылдарындағы шынайы суретін елестетеді.
Жазушының бұл шығармасы да кезінде оқырмандар назарын аударып, әдеби
сын тарапынан тәуір баға алған. ... да ... ... ... ... ... ... әңгімелері мен «Алыстаға ауылда»
атты повесі қазіргі күйінің өзінде кейбір ... ... ... тұр» деп ... ... ... ... бұл повесті талдауға арналған мақаласын «Өмірден
шалғай шығарма» деп атайды. Мақаладан үзінді келтіре кетейік: «Партияның он
тоғызыншы съезінен, Орталық ... ... ... ... жазылған
бұл повесте, неге екені белгісіз, оқушылардың колхоз шаруашылығына, 1942
жылғы ... сөз ... ... ... ... ... мектептің, ондағы оқушылар мен мұғалімдердің алдында тұрған жаңа
міндеттерді шешуге, ауыл ... ... ұлы ... ... ... ... Повестің өмірден шалғай жатуы да
осында...» -дей ... ... ойын одан әрі ... ... ... ... ... мұғалімдердің, мектептің, ондағы комсомол, пионер
ұймдарының коммунистік қасиеттерді қалыптастырудағы ісін аңғартып кетуге ең
болмағында бір бет, бір ... ... Бір топ ... ... мектеппен
байланыссыз алынып көрсетілген» \70\. Әрине, тек ... ... ... ... ғана ... ... сыншы пікірін орынды айтылған дей
алмаймыз. Сол ... ... ... ... ... ... дей ... кездегі дәуір талабы тұрғысынан дұрыс пікір саналғанымен, бүгінгі күн
талабымен қарағанда бір жақты, ұшқыр пікір екені бірден ... ... шөп шабу ... ... ... ... шеттетіп
әкетпейді. Мектеп оқу пішенші балалардың есінен шықпай, оларды шөп ... ... ... ... ... ... секретары Қожаш бас
машинист болады, шөпте жүріп зоология пәнін ... ... ... өтуге дайындық жасайды. Шығарма оқиғасы мектеп ішінде, класта өтпесе
де, осындай жайларды суреттеу арқылы жаушы ... ... ... ... ... ... ... кейбір дәлелсіз, қарабайыр
пікірлер ... орын ... ... ... жас ... ... үміт арта ... аға буын сыншы-ғаламдарымыз да болды. Белгілі ғалым
Х. Сүйіншіәлиев 1954 жылы «Коммунизм таңы» газетінде ... ... ... туралы» деген мақаласында Б. Соқпақбаев шығармасының
жетістік, кемшілігіне тоқтала ... ... ... көп ... ... ... қолданып отырса, болашақта үміт күттіретін жастардың
бірі болады ғой ... Және оның ... ... ... ... әдебиетіне
үлес қосуға талаптануы да игілікті бастама. ... ... ... үлкен нәтиже шығаруын күтеді», -деп жазды [9].
Қаламгер үлкен нәтижеге жетті де. Оның ... ... ... ... ... ... ... жазушының «Өзім туралы повесі».
«Алыстағы ауылданың» ... ... ... ... ... бола ... кемшілігі жоқ деп бір жақты асыра дәріптеуге ... ... ... бар ... де шындық. Ол кемшілік туындының
компазициясының әлсіздігі, солғын бояулығы, ... ішкі ... ... ... дер едік. Бұған белгілі дәрежеде әсер еткен
елуінші жылдардағы мінез бен ... ... ... ... Сол ... ... ... кейіпкерлер көбінесе алдын-ала
белгіленген бір жағдайлардың ықпалынан шыға алмайды немесе жағдайларға
қарсы ... ... ... ... ... ... выше и ... героя, они как бы ... над ... ... не ... в ... ... в оценке
присходящего». Міне, ... ... ... бірыңғай схемаға құрылған
көптеген шығармалардығ ... ... ... ... белгілі.
Б.Соқпақбаевтың аталмыш шығармасынан да жағдай мен мінездің ... ... орай ... туындап тұрғын олқылық байқалады.
Жазушы сюжеттегі жағдайларды адынала егжей-тегжейлі ойластырып, образдардың
жасалу ... ... ... ... Шығармадағы жағдайлар өз алдына
дербес фон ... ... да, ... ішкі ... ашуға
септігін тигізе алмағын. Сондықтан да туынды ... ... ... осы ... өмір ... өзекті сипаттарын жанды, бейнелі
көрінісі болып табылатын образдырға толқталайық. Автордың бұл ... ... ... ... ... ... жазғы демалыста
колхозшыларға берген көмегін, патриоттық істерін көрсетуді мақсат еткенін
жоғарыда тоқталып өттік. ... ... ... бірге жатқанда
танысқан қазақ жігіті – Жұлдыздағы колхозына келген украиндық ... ... ... алыстағы қазақ аулында туысқандық, достық сезімге бөленеді. «Жаңа
өмір» колхозындағы ... ... ... ... ... жастары
жағынан да әр алуандас балалар жас партизан Сережаны қуанышпен ... ... ... ... Жазушы шығарманың басты кейіпкері Сережамен қатар
Болат, Қожаш, Досан сияқты кейіпкерлердің де ... ... ... тырысады. Бұл шығармадағы кейіпкерлер ой-өрісі жағынан біралуан,
әрқайсысының өзіндік бейнесі бар. Автор әр кейіпкеріне ... ... ... ... және ... ... ... әрекет үстінде ашып отырады.
Повестің басты кейіпкері – Сережа. Ол – ... ... ... ... ... ... соғысқан, талай қиыншылықты
бастан кешіріп, ыстық-суықта шыныққан, өмір тәжірбиесі мол, ысылған бала.
Оның бұл қасиетін шығарманың бас жағында –ақ ... ... ... ... ... ұсынатын да - осы Сережа. Ауыл балаларын майданда
жасаған ерлігімен ... шөп ... ... ... ... ... үйіреді. Оның бойында еңбексүйгіштік, шыншылдық,
турашылдық бар. Балалардың іс-әрекеті көбінесе ... ... ... Ол ... істі ... ... бастайды. Тілін
алмаған Досанға егерде майданда болса, мұндай бассыздығы үшін ... ... ... ... отырады. Қысқарта айтқанда, Сережаның
білмейтіні жоқ, сұңғыла. Кейіпкердің бойында ересек адамға тән мінез ... ... ... ... тән ... іс-әрекеттер кездеспейді
десек те болады. Автор Сережаны повеске ... ... ... ... оның одан әрі өсуінің өрісін біраз тарылтып ... ... ... ... ... ... шынайылығына біраз нұқсан келтірген. Бірақ,
осы образдың бір ... ... ... үлгі алуына татырлық болғаны
сөзсіз.
Шығармадағы екінші бір кейіпкер –Сережаға мінезі ... ... ... ... мол, ... ... етуге ынтасыз бала. Ол өзінен кішілерді
қағып-соғып, өзін өзгелерден жоғары ұстайтын менмен. ... ... ат ... аты-жөні жоқ шаба береді. Оның осы қызбалығы Сережаға ұнамай, ... ... қала ... ... ... қылығы үшін, Сережа оған
шабан атты береді. Мұны қорлық санаған Досан ... ... ... Оның ... ... ... ... Совет Одағының Батыры атағын
алуы себеп болды. Ағасының атақ ... ... ... ойға ... Автордың
бұл уәждемесі нанымсыздау болып шыққан. Досан бұлай бірден өзгере ... ... Оның әлі де ... қыңырлық көрсетері даусыз. Жазушы Досанның
балалық қылықтарын, жеңілтек ... оның ... ... да, шебер
жасалған штрихтармен де нанымды етіп суреттейді.
Повестің Болат, Қожаш сияқты кейпкерлерінің ... да ... ... ... – он ... ... ... шаруаға ыңғайлы іскер бала.
Өз білгенін басқаларға үйретуден де тартынбайды. ... ... ауыл ... ... жете білмейтін Болат сияқты баланы қамқорлығына ... ... ... бола алады. Ал Болат болса –білмегенін білуге тырысатын
талапты бала. Ауылға қаладан келген ол басқа ... ... ... Ауыл өміріне тосырқай ... ... ... ... ... ... Болат, бірте-бірте барлығын үйреніп
алады. Алайда ол шаруаға олақтығынан бірден арыла қоймайды. Образдың өзіне
лайық өсу, даму жолы бар. Оның ... ... ... анық ... ... өз мінездерімен, даралық сипаттарымен тек жақсы
жақтарынан көрінген. Шығармадағы кейіпкердің істеген істерінің бәрі ... ... Бұл ... өз ортасынан, ауылына, мектебіне жазушының
аталмыш повестен кейін жарық көрген шығармасындағы бас ...... ... ... ... ... ... ұра, олар ... ... ... ісімен еліктіре алмайды. Көкірегіңе
қонбайды, жүрекке ... ... ... ... тым ... тым өнегелі.
Ал, мұндай тымық тіршілікте екінің бірі ... ... бірі ... Бұлардың
колхозға көрсеткенқолғабыстары екінің бірі істеуге тиіс азаматтық, адамдық
парыз. Ұлы Отан ... ... ... ... мен есін ... балаға дейін
Отан қорғауға қол ұштарын береді. Бұл аталған жайттар ... ... деп ... ... ... олқылығына белгілі дәрежеде септігін тигізген
бір кезеңдердегі әдебиетімізде бел алған «тартсыздық ... ... ... да ... ХХ ... 50-60 жылдарындағы қазақ балалар
әдебиетіне де социализмнің өмірге келуіне байланысты өткір тартыстар ... ... ... ... ... ... қалған жоқ. Сондай-ақ
аталған кезіңде біздің прозамызда тартысты бейнелеуде көп ... ... ... етек алып ... ... ... бірі –тоңмойын, дөкір, яки
ұнамсыз қылығы бар, екіншісі –бүкіл ісі, мінезі ... адам ... де, ... осы екеуінің арасында болады. Өнегелі кейіпкер
ұнамсыз кейіпкердің терістігін, ... ... ... ... Мұндай
стандарт қайталана береді. Міне, осы ... ... ... да ... Егер ... әр ... жағдайлардан өрбіген
коллизия тартыс тудыратын болса, повестің кемшілігінің себебін де тартыстың
әлсіздігінен іздеуімізге ... ... бас ... Сережа мен Досан
арасындағы түсініспеушіліктен басқа тартыс жоқ. Досан да ... ... ... ... ... ... көмегімен түсінеді.
Ал, «тартыс, талас, іс-әрекет, қызу өмір, қызықты ... ... ең ... ... ... ... болуы тиіс.
Қаламгердің кейінгі шығармаларында бұл кемшілік байқалмайды.
Жалпы қай ... қай ... ... ... өз өткірлігі мен қызуын
жоғалтпай, қай күнде де этникалық, әлеуметтік, тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... бейімделеді. Әлемдік
әдебиеттегі таңдаулы шығармалардың барлығы да терең тартысқа құрылған.
Шығармада ... ... ... мен ... және оның ... табуы –шығарманың аса бағалы қасиеттерінің бірі болса, Б.Соқпабаев
кейінгі жарық көрген туындыларында тартыс ... ... ... ... өзара тартысындағы ара салмағын дұрыс анықтап
алуы автордың өзі таңдап алған тақырыпты ... да ... ... ... Біз бұл ... жазушының басқа да шығармаларын талдау барысында
тоқтала кетеміз.
Туған әдебиетімізде колхоз шаруашылығына ... ... ... суреттеген Б.Соқпақбаевтың бұл шығармасынан ... ... ... Ш.Мұртазаевтың «Табылған теңіз»
повестері ... ... С. ... ... ... балалар әдебиетінің кейбір
мәселелері» атты мақаласында бұл повесті ерекше атап ... ... ... ... ... образдарының тартымсыз, әрекетсіз
көрініп жүргеніне тоқталады. «Біздегі балалар әдебиетіндегі мақталып жүрген
Б.Соқпақбаевтың «Алыстағы ... ... «Бір ... ... ... есте ... адам ... жоқ. Мұнда ересек адамдар
балалармен ресми түрде, қызмет бабына байланысты ғана қатынас ... ... ... ... жек көретіні, жақсы ісіне қуанып, жаман
ісіне ренжуі ... ... ... Олар тек ... ... ... олардың таласының төрешісі сияқты болып сипатталады» деп
жазады сыншы – ғалым [22, 223 б].
Повестегі ересек адамдар жасөспірімдер ... ... ... ... ... ... ... бейнелері жасалмаған.
Мысалы, Сережаның әкесі Ворновтың рөлі шығамада мүлде көрінбейді. ... ... т.б. ... ... ... повестегі оқиғаға
мүлде араласпайды. Дегенмен, жекелеген ... ... ... бұл повесі елуінші жылдардағы қазақ балалар әдебиетінің
дамуына үлес ... ... ... ... дамуын байқатқан
шығарма деп санаймыз. Белгілі схемаға құрылып, тіл ... ... ... шығармасын сол кезеңдегі оқырмандарымыз ықыласпен
қабылдаған, ұлттық әдеби қорымыздағы шырайлы ... бірі ... ... айта ... кеңірек сөз туғызып, жұртшылық талқысынан өткеннен кейін,
араға талай жылдар сала автор өз ... ... ... ... ... ... нұсқасы «Қолғабыс» деген атпен жарық көреді.
Жарияланған жаңа нұсқада кейбір кейіпкерлердің аттары өзгерген, Абыхан,
Кәмпеске ... ... ... ... ... нқсқамен
салыстырғанда бас кейіпкерлер жан-жақты толысып, даралана түскендігін атап
айту қажет. Қаһармандар бастарынан кешетін ... ... ... ... ... ... характер логикасы қатаң сақталған, жып-
жинақы, тартымды шығарма болып шыққан. ... ... рет ... ... қоғамдық еңбекке араласуы, сөйтіп өмір тәжірибесінің молая түсуі
әсерлі берілген.
Қорыта айтқанда, повестің жаңа ... ... ... ... ... ескертпелерге жауапкершілікпен қарағанын, суреткерлік
шеберлігін үнемі жетілдіріп, отырған жазушы екендігін көрсетеді. Тек бұл
повесі ғана емес, ... сөз етіп ... «Он алты ... ... ... ... шығармаларына әртүрлі өзгертулер, өңдеулер
жүргізу арқылы туындыларының көркемдік дәрежесінің ... ... ... ... жан ... қозғар, ойын өрістетер көркем ... ... ... ... ... ... шығармаларын бірнеше
буын бойына сіңіріп, тағлым алды. Бұл ... ... ... мен ... хабардар етіп, дәстүр, ... ... ... ... ... бере ... әсіресе,
С.Бегалиннің «Бүгінгі Ыбырай», «Қазақтың Маршагы» атануы ... ... ... аян Том ... ... ... ... қызық мінезді,
қайратты балардың қатарынан С.Бегалин өз кейіпкерлері Сәтжан, Көксеген,
Уәш, Ердендерді ... ... ... ...... ... өнеге. Дүниетаным,
білім, білік сипаттары әр түрлі болғанымен де, бұл жазушылардың ... ... ең ... ... ... ... ... атақты Қожасы жоғарыда аталған кейіпкерлердің ... ... ғана ... ... әдебиетінің де мақтанышына айналған туынды
–«Менің атым Қожа» екені баршамызға белгілі. Бұл повесть жарық ... ... 1956 ... кейінгі уақыт әдебиеттегі жаңғыру кезеңі \С.Қирабаев\
болатын. Партияның ХХ съезі \1956\ ... ... ... ... ... ... өзінің төл мәселесіне ден қойды, яғни адам жанының
нәзік иірімдеріне ... ... ... ... ізгілікке тәрбиелеуді
басты мақсатына айналдыра бастады.
Дей тұрғанымен, шығарма алғаш 1957 жылы «Өзім тұралы повесть» ... ... ... ... ... талас та тудырған еді. Бұзақы
Қожаның ... ... ... ... ... ... деп
үрейленушілерде ұшырасты. Өйткені, елуінші жылдардағы баларға арналған
санаулы повестерді ... ... ... ... ... ... ... инабаттылығымен, социалистік меншікті
сақтауға және қорғауға, қоғамдық еңбекке шама шарқына қарай ұмтылушылығымен
ерекшеленетін. Яғни, бұл ... ... ... ... бен ... ... қалыптастырушы типінің басым, болғандығын ... ... ... ... Соқпақбаевтың өз шығармашылығынан да келтіруге
болады. Біз жоғарыда тілге тиек етіп ... ... ... ... да ... ... Әрқайсысы өз жұмыстарына отан алдында
жауап беретін сезіммен әрекет етеді. Оқырмандар назарын аудырып, әдеби ... ... баға ... бұл ... ... ... қарапайым
шығармалардың қатарында қалды. Себебі, жалаң насихаттық тенденция үстемдігі
талғамы өсе ... ... ... жалықтыра бастаған болатын. Міне, осы
кезеңде бойындағы табиғи болмыс бітіммен, өзіндік ... ... ... шыға ... Қожа тәрізді бейнені көргенде әдеби қауымның
тосылып қалуы түсінікті еді. Бірақ повесть орыс тіліне ... мұң ... ... де сотқар баласы дүние жүзіні аралап кете барды. ... ... ... литван, латыш тілдерінде бірінен соң бірі ... ... ... де ... ... Талантты режиссер Абдолла
Қарсақбаевтың повесть бойынша түсірілген кинокартинасы 1967 жылы ... ... ... ... ... көркем фильмдердің дүние
жүзілік фистиваліне қатысып, жүлделі орынға ие болды. Бұндай шығармашылық
бақыт тек ... ... ... ... ғана ... ... ... ең жауапты буын –таптарын сүрлеуге түсуден, бір шиырды
айналсоқтаудан сақтану болса керек» \73,307\. Осы таптаурын ... ... ... ... ... ... тұрмайтынын, өмірдің өзі сияқты
оның да табиғаты күрделі екенін көрсететін, әрқилы ... ... да ... бітім-болмысы бар «адам-азамат» екенін кестелеген де
Б.Соқпақбаевтың аталмыш ... Қожа ... ... қате ... ... ... ... дегеніміз осы. Қожа ... де ... ... ... ... ... ... ситуацияларды
молынан пайдалануы дер едік. Шығармадағы ... ... мен ... жағдайлар повестің орталық тұлғасы Қожа характерінің алуан сырлы
психологиялық күймен ... ... ... деп ... ... ... «В истинном искусстве внешние
обстоятельства жизни ... не ... и ... ... ... ... Они ... побуждают характер к действию, являясь
источником его внутренней ... \74, 75\ деп ... ... ... мінездің ішкі қақтығысына ерекше әрекет етеді.
Осы уақытқа дейінгі жарияланған шығармалардағы кейіпкерлер ... ... ... оған жат. Ондағы бой көрсеткен осындай
сипаттар балалар прозасының ... ... ... ... айнала
бастады. Бұл – ... ... ... ... ... салып,
суреткер есебінде өсіп, қалыптасқанның белгісі.
Нақтылы жазу, ұтымды жазу Бердібек Соқпақбаев үлгісі деп ... ... ... ... бар ... ... ... алдына бас
имейтін не нәрсе бар? Осындай шырай Бердібек қаламынан шыққан шығармалардың
баршасына тән. Оның туындыларының ... ... ... ... ... сондықтан. Оның шығармаларының оқырман жүрегіне қона кететін, ұзақ
жасайтын ...... де ... Бердібек туындыларындағы геройлар
өмірдегі бар қалпында көрініп, шығармаға ... ... де ... ... ... жандар тәрізді боп көзге түсетіні де ... Бұл ... ... ... ... ... дүние
қызықтарын түйсініп, қабылдауының қыры бұл. Осы тұрғыда, табиғи өлшеммен
түзілген геройлар ... ... ... барынша шыншыл сымбатымен
оқырман жүргенінен жол тауып, олармен қолтықтасып өмір базарында жүргендей
болады.
Повесть ... ... ... ... ... тартымды суреттеуімен, олардың ой-қиялын реалистік дәлдікпен
жеткізуімен, соны ... ... ... ... ... ... қымбат. Мұндағы әр кейіпкер характер дерлік. Елгезек, әрі істеген
әрекеттері сәтсіз аяқтала беретін Қожа, сері ... ... ... Сұлтан,
жалаң белсенді Жантас, үнемі күлімсіреп жүретін, сүйкімді ... ... ... ... ... ... - ... Қожа. Ол оқуға зерек,
жолдас-жораға адал, еті тірі, әже мен ... ... ... ... ... ерсі, бұзақы болып көрінеді, енді бірде ақын-жазушы болам деп алдына
биік мақсат қояды. Сонымен қатар, мұғалімдер көп айта ... ... ... Қожа жолап кеткен жердің бәрі у-шу, үлкен әңгіме. Ол үйден
шықты дегенше, қаздар ... ит ... ауыл ... дей бер. ... ... ... ... төңірегінде. әйтеуір ол үрген жердің бәрі абыр-дабыр сөз,
тынымсыз қозғалыс, шешімі табылмаған сұрақтар.
Оның өмірге көз ... ... мен ... арманшылдығы
жеткіншектер психологиясына сай. Бала психологиясын жан-жақты пайымдап,
терең сезіну, сол арқылы ... жан ... ашу – ... ... ерекше бір көрінісі деуге болады. Бұл, әсіресе ... ... ... Қожа ... оның ... балалық қылығында
ешқандай жасаныдылық жоқ. Өзінің табиғи қалпында, әркімнің басынан өткен
балалық шақтары ... ... ... ... ... ... сөзі – ... балалар жан ... ... деп ... ... негіз бар. Б.Соқпақбаев та өз шығармасында
адам ... ... ... ... біліп, прозада
психологизмде алдыңғы орыға шығарады. Ол үшін қаламгер психологиялық ... ... ... Ал, ... ... қай-қайсы да
кейіпкер табиғатының жұмбақ сырларын ашу, сол арқылы ... ... ... ... ... ... белгілі повестегі
кейіпкерлердің психологиясын талдау олардың сөйлеген сөздері ... ... ... да жүзеге асады. Осы тәсілдердің қайсысын қолданса да
Б.Соқпақбаев жоқ ... ... ... шықпайды. Суреткердің таңдаулы
туындысында аталмыш көркемдік құралдардың ішнде монологтың қызметі ... өзі ... ... ... ... ... ... мезеттерде ішкі монологты ұдайы пайдаланады. Бас кейіпкер
Қожаның жан дүниесі, ой толғаныстары, көңілкүйі характер сыры осы ... ... ... ... ... ... ... сөйлетеді, ойландырады,
күйіндіреді, қуантады. Шығарманың алғашқы ... ақ ... ... ... ең ыстық тіліе, мұраты, ой толғаныстары мен оқырманды өзі
таныстарады. Сөз ... ... жан ... ... ... ... бай Қожа ... қанатына мініп, қиял жетегіне ереді, тұңғиық ойға
батады. Повестің сыршыл лирикалық монолог формасы персонажды ақтара ... да өз ... ... ... ... ... әкеге деген
бала сағынышы түгесілмес көңіл көрінеді. «Еһ, шіркін, дүние-ай десеңші!
«Әке» ... ... ... ... қарс ... жаздайды -ау. Қандай жақын,
қандай ыстық. Балалар менің әкем өйтті, менің әкем бүйтті. ... әкем ... алып ... ... деп мақтаныш етіп жатады. Ал мен болсам, әкемнің
қандай адам екенін де білмеймін. ... ол ... ... мен ... Екі ... ... не біледі, не түсінеді? Сол кеткенен абзал әкем
мол кетті, оралмады....
Еһ, қайран әкем! Егер сен тірі ... ... мен ... гөрі басқадай
болар едім. Кім біледі жер әлемді шулатып сотқар Қожа атанып ... ... ... де ... \36, 9\- деп тебіренеді Қожа. Жазушы
әке ... ... ... баланың ішкі сыры арқылы әдемі сипаттайды. Қожа
монологтары шынайы мөлдір тазалығымен көтеріңкі әуенімен оқырманыды еріксіз
қызықтырады.
Шығарманың орталық кейіпкерінің бойында таза ... ... тән ... ... ... бар. ... қатар оның мінезіндегі, ой
қиялындағы түрлі қасиет, көріністер барлық ұлт балаларында ... ... ... атым ... ... қай түпкіріндегі балаларға
болса да түсінікті әрі қызғылықты.
Әдетте ... ... ... ... ... ... характер
іздейді. Сонда ғана оқыған дүниеңе риза боласың, кейіпкердің сан ... ... ағат ... ... қарайсың... Осы тұрғыдан
алғанда повестегі Қожаның қылықтарына балалықтың бойына сиымды әрекеттер
деп еріксіз ... ... ... Өйткені Қожа мінезінің кейбір
жайсыздықтарын жуып шайып отыратын күшті характер. Жазушы өз ... ... ... ... мінезін ашуға ең алдымен қажет деген
жағдайларды талдап, екшеп алады. Бала ... әр ... ... ... жан ... ... үшін өз қаһарманының тағдырын қилы-қилы кезеңдерін
бейнелей білді.
Жазушының күрделі де көлемді туындысы ... ... ... Өзін жазатын жазушы бұл шығармасына да өзінің өмірін арқау еткен.
Бір айта кететін жайт, 1974 жылы ... ... ... ... ... ... сыйлығына ұсынылады. Бірақ, сол
кездегі бармақ басты, көз ... тағы да ... қала ... Бердібек
Соқпақбаев қайтыс болардан аз уақыт бұрын бір топ ... ... ... ... ... ... Неге ... кейін сол атақ
алғандардың ішінде Соқпақбаевтың есімі болмай шығады... Иә, егемен ... ... ... та бар, әсте ... ... ... ол ... тағдырын жырлап, оның жүрегіне әлдеқашан жол тапқан жазушы.
«Ергежейлілер еліне ... ... ... пен ... ... өмір-тіршілік мүлде басқа. Парақорлық пен ұрлық-қарлық
атымен жойылған. Халық ... ... ... ... мен ... ... шек жоқ. ... ергежейлілер елінде әскер мен ... та жоқ. ... ... тең құқықта қарым-қатынас жасап, өзінің
салт-дәстүрін қатаң сақтайтын ... ... ел ... ... ... ойға ... өзі өмір сүріп отырған заманның тілімен сөйлеп, сол ... ... ... ...... ... Б.Соқпақбаев
шығармаларынан қоғамдық болмыс пен ұлттың ментальды ... ... ... сая іздемей, ресми идеалогияны ықтамай өткен Бердібек
шығармаларында өз ... ... ... ... ... ... тұтты. Өзі қалтқысыз білетін өмірді ... ... ... ... мұралар қалдырған аса биік дарын, қазақ балалар
әдебиетінің классигі Бердібек Соқпақбаев көзі ... ... ... ... ... беретіні хақ. Өнерпаз атаулының
өлместігі осында.
Қорыта айтқанда, 70-жылдардағы көркем шығармалардың ... ... ... дүниелер де сөз қолданылу тәсілі жағынан өзіндік
қолтаңбасымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... байлығы – бейнелі сөздердің қолданыс аясы кең ... ... ... ... ... алпысыншы жылдарынан басталған қазақ әдебиеті мен
өнеріндегі тың ізденістер мен серпілістер көркем ... ... ... ... ... ... тың ... қалыптасуына түрткі болды.
Ұлттық әдебиет социалистік реализм қалыптап берген қасаң қағидалардың
көбесін ... ... ... өлшемдерге бағдар ұстайтынын айқын
аңғартты. Қазақ сөз өнеріндегі рухани-эстетикалық ерекше серпіліс поэзияда
да, прозада да жаңа ... ... ... ... ... әкеле жатты. «Жылымық» деп аталып ... ... ... ... шығармашылық еркіндікке жол ашып
бермесе де, сөз өнеріндегі таптаурын болған ... ... ... ... ... ... жаңа леп әкелген ақын-жазушылар
шоғыры қалыптасты. Осы уақытта тың ізденістерге толы ... ... ... ... ... ... ... бозбалалық шағы соғыс кездерінің қылыштан қан ... ... ... дөп ... ... өкілдерінен шыққан қаламгерлердің
баршасына ортақ қасиеттер бар: ең алдымен бұлардың ... ... ... қара ... ... ... ... тас диірменінде әбден
тартылған адамдар. ... ... ... ... ... ... ... сипат, басты құнар - өмірдің лебі, ...... ... шындықты игеруде, оны өнер шындығына айналдыра
жырлаудағы жаңашыл қадамдар тек ... ... ... ... ... оның ... болмысында да анық байқалды [1, 219-б.].
Дүниежүзілік әдебиеттің легіне іліккен ... ... бір ... ... ... Оның толайым табыстары аз емес. Қазақ балалар әдебиетінің
алтын қорына ... ... ... ... бірқатар елдерінің
тіліне аударылды. Халық жазушысы М.Әлімбаев балаларға ... ... ... үшін ... сыйлық алды. Жазушы М. Қабанбаевтың кітабы
Андерсан атындағы халықаралық сыйлыққа ие болды. ... бен ... ... өзі ... ... әдебиетінің қандай деңгейде екенін
көрсете алады.
Бала қиялы шексіз. ... ... мен ... ... ... Олар да кез ... ... білуге құштарлық басым. Қарапайым
заттардан бастап, күрделі әлемді танып-білуге құштарлығы бірте-бірте арта
түседі. Бала бір көргені мен ... ... ... Ол тез ... Бала ... ... және жаман деп қарайды. Күлуі де, мұңаюы да ... ... ... жолы, кәсіби өресі, құлашын кеңге жайған кезең
50-жылдардың аяғы, 60-жылдардың басы болып есептеледі. ... ... ... басылымдары балаларға арналған дүниелерді ... 1958 ... ... ... ... тұрды.
2009 жылдың қараша айында өткен Қазақстан Жазушылар одағының пленумы
«Балалар әдебиеті – ұлт ... деп ... ... ... ... арналды. Қазақстан Жазушылар одағы Басқармасының төрағасы
Н.Оразалин «Әдебиеттің ... ...... ... деген тақырыпта
кіріспе сөз сөйлеп, ақын Қ. Мырза Әли «Біздің ... ... ... болу керек?» деген тақырыпта баяндама жасады. Көптеген қаламгерлер
жарыссөзге шықты. Пленумда балалардың қазақ ... ... ... оқу, ... ... қаламгерлердің әлеуметтік жағдайы,
кітапхана жұмысы, балалар баспасөзінің ... ... ... ... сөз ... ... ... әдебиетіндегі әдеби
процесс, көркемдік деңгейі, қаламгерлердің ... мен ... ... ... ... болу ... деген мәселелер назардан
тыс қалды. Пленум балалар әдебиетінің дамуы ... ... ... ... ... оның қоғамдық-әлеуметтік жағдайын
түзеу басты міндет екенін атап көрсетті. Осы мәселе ... ... ... ... ... жас ... көркем бейнесін
жасау үшін психологиялық ... ... ... некен-саяқ
деуге болады. Олардың кейбірі бала психологиясының өзіндік ... ... ... ... ал енді ... керісінше жас адамның
психологиялық құбылыстарын ... ... сол өзі ... ... ... ... де әсерлі етіп жеткізуге тырысады. Қазақ балалар
прозасының жетекші өкілі Б.Соқпақбаев та өз кейіпкерлерінің психологиялық
сыр-сипатына ерекше мән беріп, ... ... ... ... ретіндегі
ашылып суреткердің аса маңызды тетігі ретінде қарастырады. Оның ... ... ... ... шаққа саяхат» повесіндегі бас
куейіпкердің психологиясын ашуға ... ... ... жекелеген
детальдарға, эпизодтарға назар аударып көргенде осы тұжырымдарды ... ... ... ... ... келуінің себептерін іздеген жағдаятта,
оның авторының қилы-қилы қам-қаракеті, тағдыр-тәлейі болатыны ... сөз ... ... ... жерде ауызға алынбай, тіпті
елеусіз қалатыны да шындық. Дұрысы – қаламгерлік игілікке мін ... ... ... да сыр ... өз еңбегінен үлгі
мен сенім тапқан қаламының балы бар, ... ... ... ... өтеп ... жас ... ... тәрбие беру міндетінің ... ... та, оның ... дәрежеге көтерілгенге дейінгі сара
жолын, жүйелі тарихын ... ... ... әлі ... ... келе ... – соның айғағы. Бұдан шығатын қорытынды – тумысынан
қабілетті қаламгерлер ... жазу ... ... ... ... ... ақынына лайықталуы керек. Өйткені өмір ... ... ... ... ... ... сөйтіп айтылар ойдың
тек образдан туындауын жүзеге асыру – үлкен суреткерлікпен бірге сүрлеу
соқпағы көп ... ... ... ... жыл өткен сайын жинақталған тәжірибе өнерге қойылатын талаптың
ортақтығын, үлкендер лирикалық өлеңдерден өз ... ... ... ... рухани нәр алатынын дәлелдейді. Балалар өз арманын, өз қиялын ... ... ... бар ... беріле оқиды, жаттап та
алады. Демек, ақындар балаларға биіктен қарап, білгірсімей, не туралы ... ... ... ... ... ... қажет. Сонда ғана олардың
өлеңдері өз ... ... ... ... ойы мен жасайын деген
ықпалын эстетикалық әсермен, көркемдік қуатымен бала ... ... ... шығармашылық процесте ол балалар психологиясына оңды ... ... ... қарым - қатынасына, әр түрлі құбылыс пен оқиғаға
байланысты ой түйінін айғақтайтын дүниелерді ... ... ... ... ұтымды формасын табуға құлаш ұрады.
Жалпы, күні кешегі дүркіреп өткен Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... ... тың игеру жылдарындағы
ауыр еңбек, ғарышқа ұшу, т.б. сол кездегі балалар ... ... ... ... Бұл ... жазушы балалардың фантазия
мен қиялға бейімділігін ұдайы есте ұстап, оның санасын әсерге ... ... ... ... ... ... ... анық өсіп, шеберліктің белгілі бір биігіне шыққанын
көрсеткен туындысы – ... атым ... ... Қожа бейнесі қазақ балалар
әдебиетіне қосылған қомақты олжа. Оның еңсесі барған ... ... ... Том ... ... Гайдардың Тимурымен, қазақ фольклорының
Тазша баласымен тайталаспай-ақ, ... ... жете ... ... өзі
әдебиетіміз үшін үлкен абырой ... ... ... алғаш 1957
жылы «Өзім ... ... ... ... ... көргенде әдебиетшілер
арасында талас та тудырған еді. ... ... ... ... ... ... ... деп қорқушылар да болған. Өйткені, елуінші
жылдардғы балаларға арналған санаулы ... ... ... ... ... ... ... алдында
инабаттылығымен, социалистік меншікті сақтауға және ... ... шама ... қарай ... ... бұл ... біздің прозамызда мінез бен жағдай
байланысының ... ... ... ... атап ... кажет. Мысалы Соқпақбаевтың шығармашылығынан да
келтіруге болады. Біз жоғарыда тілге тиек еткен «Алыстағы ауылда» ... да ... ... ... ... өз жұмыстарына Отан алдында
жауап беретін сезіммен әрекет етеді. Оқырмандар назарын аударып, ... ... ... баға ... бұл ... ... әдебиетінде пәлендей із
қалдырған жок. Себебі, жалаң насихаттық ... ... ... ... ... ... жалықтыра бастаған болатын. Міне, осы ... ... ... ... ... ... шыға ... Қожа тәрізді бейнені көргенде әдеби қауымньң ... ... еді. ... повесть орыс тіліне аударылуы мұң екен,
қазақтың ... де ... ... ... жүзін аралап кете ... ... ең ... буын – таптаурын сүрлеуге түсуден, бір
шиырды айналсоқтаудан сақтану болса керек [10,30б.]. Осы ... ... ... ... ... ... ... тұрмайтынын, өмірдің өзі
сияқты оның да табғаты ... ... ... ... ... ... оның да өзіндік бітім-болмысы бар "адам-азамат" екенін
кестелеген де ... ... ... Қожа өмірден үйренді, қате
басады, сабақ алады. Образ ... ... осы. Қожа ... ... ... ... түрлі ұтымды, психологиялық
ситуацияларды молынан пайдалануы дер едік. Шығармадағы шырғалаң оқиғалар
мен соны ... ... ... ... ... – Қожа ... ... психологиялық күймен ашылуына әсерін тигізген деп тұжырым
жасауымызға болады.
Кейде балалардың да тіршілік иесі, адам екені, ... да өз ... ... арман-мүдделері бар екені назардан тыс қалып, ескеріле
бермейді. Балалар қаламгері болу адам жанының терең ... ... ... Кез келген баланың бар өмірі – тұнып тұрған ғажайып ... Оны тану ... ... ... ... Кез келген балалар
жазушысының шығармасын бала өмірінен, бала мінезінен жеке алып ... Бала мен бала ... ... ... ... ... әдебиеті
тумайды және өсіп-өркендемейді.
Осы уақытқа дейінгі ... ... ... ... ұстамдылық үгітшілдік оған жат. Бұл шығарма арқылы бой ... ... ... ... ... белгісіне, жетекші бағытына
айнала бастады. Бұл Б.Соқпақбаевтың үйреншікті дағдыдан бойын аулақ салып,
суреткер ... өсіп ... ... ... ... ... ... қайсысының
болсын еңсесі биік Қожаның аңсайтыны да, асығатыны да ... ... ... үшін өмір ... Сол үшін ... қимыл-әрекетте, қозғалыста жүреді.
Шығарманың бас кейіпкері ... ... жылы ... ... жас ... ... болса да ойға шомдырып, үміт
дүниесіне қарай серпілістер жасауға бет бұрғызады. Шығарма күші ... ... ... бойында таза қазақ баласына тән ... ... ... бар. Сонымен қатар, оның мінезіндегі, ой-
қиялындағы ... ... ... ... ұлт ... да ... Сондықтан «Менің атым Қожа» әлемнің қай түкпіріндегі балаларға
болса да түсінікті, әрі қызғылықты.
Бала жанының әртүрлі ... ... ... ... көрсету
үшін, өз қаһарманының тағдырын қилы-қилы ситуациялармен байланыстырып
отырады. Қаламгердің ... ... ... ... бойын билеген
сезімінің тереңдігін, пәс ... ... ... ... ... пен ... ... Сөз болып ... бас ... ... ... сендіреді жене ол көріністер
жағдайға да, мінезге де орайлас келіп ... ... ... ... ... ... нанымды ашылады. Жазушы
кейіпкерді бірден ... етіп ... ... ... оны әртүрлі сынға
салып, күрделі бала мінезінің ... ... ... ... Егер
адам мінезі өзінің диалектикалық қайшылығымен, ... ... ... Қожа ... нақ осы ... жауап береді. Қандай әрекет жасаса да
кейіпкер ... ағат ... ... катты өкініп отырады. Өз
қимылдарының кейін жаман атқа ... ... ... ... Ал
Қожаны желіктіріп жүрген Сұлтан болса, қандай бұзықтық жасаса да біле тұра
әдейі ... ... жас ... ... кіші Қожа оның ... қанша
ермейін десе де, кейде оның жетегінде кетіп ... ... ... өзі де ... ... Оқу үлгерімі жағынан ешкімнен кем емес,
Қожаның еңбегін тәртіпсіздігі жуып кетеді. Онда аярлық деген атымен ... ... жаза ... де ... ... ... қатар ол жақсылық, жаңалық дегенде ... түсе ... ... ... көрсеткенін жақтырмайтын, мазақ, еткенді
көтермейтін, намысты, қайратты болып өсіп келе ... ... ... мұны «қара көже» деп атағанына намыстанып есесін жібермеуге
тырысып, ыңғайы келе қалған жерде күшпен де, ... де ... ... ... ... арқылы жаңа ұрпақ санасындағы өзгерістермен
тығыз ... ... ... ... ... ... ... мысқыл, кекесін тезіне салатын Қожаның талғам таным
әлемі едәуір күрделі. Кластасы Жанар деген қызға іштей інкәрлігі ... ... ... ... ... ... өлең ... кетіп қалып балық аулауы, күресте жеңіп, масаттанып тұрған кезде
қаракөл елтірісі ұрланған шалдан ауыр сөздер ... ... ең ... алып ... ... ... мұғалімнің сумкасына құрбақа салып
жіберуі сияқты оқиғаларға тап болуы – оның ... ... ұят ... ... сіңіріп болмағандығын байқатады. Шығармадағы жағдайлардың
бұлай тоғысуы характердің жасырын характердің жасырын қырларын ... ... ... ... ... Осы ... ... өзгеше үлгіде жасалғанын анғартса керек. Қожаның арманы, мақсаты,
әрқилы ... ... тән ... өрнектеліп, оқырмандардың көз
алдына елестейді, кейіпкер басынан кешкен оқиғалар өз ... ... ... ... атақты Қожасы – бірнеше буынды тәрбиелеуге
септігін тигізді, күні бүгінге дейін балалардың сүйікті кейіпкері. Повесті
оқып отырған ... оның ... ... ... ... үлкен махаббат
шуағына жылынып, жаңылысып жасаған жаңсақ қадамдарының терістігін ұғып
тәлім алады. Сондай ... ... ... ... ... ... ... алмпай жатыр. Жазушы әлем әдебиетінің жақсы үлгілерінен
үйрене келе, өз басынан кешкендерін екшей пайдаланып, характерді ... ... ... ... ... тың ... ... басқа кейіпкерлердің де іс-әрекеттері Қожаға қатысты өрбіп,
бас кейіпкер тұлғасыньң сараптала, оқшаулана ... ... ... түрлі көріністер солармен қарым-қатынас барысында жан-жақты
ашыла түседі. Бұл орайда Сұлтанның, ... ... ... арқылы
автор бала бойында болатын түрлі мінез, сана қалыптасудағы ... ... ... ... ... ... ... желі тартып отыратын
оқиға өзегінің бір тармағы, лирикалық кейіпкермен сабақтаса өрбитін ... ... ... ... болады. Қожа үшін енді бір жағымды адам –
Жанар. Оны: Іштерінде Жанар да болған ... ... ... ... бір ... қыз. ... ... алсам, менің ішім гүл жайнап кеткендей
болады [16.342]. Бүгінгі ... ...... Жол ... ... сені ... деп ... қойдым [16.379]. Жол бойы менің ойымнан
Жанар шықпады. Мен оны көрмегеніме бір ай ... ... ... ... ... ... мен сені ... жақсы көрем!» Тфу, осы да сөз бе. Жақсы
көрудің кереметі, керемет емесі бола ма ... [16.198] ... ... ... ... ... бейнесі ерекше бір сезіммен бейнеленген.
Оған деген інкәр көңілі өлшеусіз Қожаның Жанардың алдында ұятқа ... мүлт ... ... ... бірге өкінер күйге ... ... ... нұры мол ... Ол Қожа ... кеңеюі
үшін, балалық жүрегінің шайлықпай бірте-бірте есеюі үшін қажетті кейіпкер
ретінде көрініс ... ... ... қасиеттерді іштей сезіп, Жанар
онымен ақылдасы жүреді. Бұл жазушы тарапынан алғашқы балалық ... ... ... ... пәк сезімсіз, кіршіксіз махаббатсыз
Қожаның жан-дүниесі толық ашылмаған болар еді. ... ... ... оны ... ... жеткіншектің желпінген сезімін, қайсар
рухын Сәбира Майқанова байқауға тиіс еді. Керісінше, олай ... ... ... ... ... ... жақсы адам болуға жетелейтін күштің бірі де— Жанарға деген
сезімі. Өзін ... ... ғана ... ... бір ... ... ... су да тартылып, азайып қалады. Әншейінде көгілдендіріп,
аспан түстес болып жататын. Айтпақшы, әлгінде осы арада қыздар шомылып ... ғой. ... ... да ... ... ... атың ... әдемі!
Сендердің бұл қызбен танысып қоюларың керек. Осы ... бас ... ... ... біріншіден... кластағы ең бір ақылды қыз. Екіншіден,
сұлу. Әсіресе қызыл береткасын киіп ... ... ... ... ... қандай шіркіннің, ән салғанда тыңдасаң. Басына ... ... мың ... ... билегенін көрсең. Барып тұрған өнерлі ... ... ... оқушы. Ал енді айтып көр, оны повестің басты
кейіпкерінің бірі бола ... ... ... ... ... ... мені ... берсін, сотқар
деп, ұрса берсін. Мен өзім ... ... ... түкпірінде маздап
жанған құпиямды Жанарға бір жөні келгенде ақтарып айтып берсем, менің кім
екенімді ол таныр еді. «Е, ... Қожа ... екен ғой. ... деген
түбінде жарып шықпай қоймайды», - дер еді. ... ... ... ... ... ... ... Өмірдегі өзіне тиісті қызмет мамандығын атқарып
болғаннан кейін ... ... ... Сонда маған Майқанова қалай ... ... ... ол ... ... ... оның ... бүкіл дүние жүзіне
мәлім. Олай болса, менің оған әкіреңдей бергенім ... ... ... деп, ... ... ... амал ... өмірде бұлай болмайды, болмақ емес. Әуелі беделсіз,
білімсіз бала болып жараласың. ... ... ... адам ... ... жоқ. ... бірі саған ақыл айтып, үстемдік жүргізбекші
болады. Ақ, қараңды ... ... ... не бар, не ... Қожа ... Қожа оңбаған!» [11.15 б.]. Қожаның Жанарға деген сезім-күйінің
ерекше бір көрінісі мына бір ... да ... ... аса ... көркемдік үлгіде берілген. «Осылайша шу көтеріп,
даңғазалап алып кеп ... Су ... ... ... Тырс ... өзге бір ... ... көрдің бе. Жалғыздан-жалғыз шомылу
да көңілсіз. ... ... ... құмда біреудің жалаң аяқ ізі
сайрап жатыр. Мүмкін осы Жанардың ізі ... Тани ... ... ... ... қараймын. Иә, Жанардың ізі. Ақырын ептеп қана
аяғымды салып байқаймын. Із аздап кішілеу келеді. Иә, бұл ... ... ... ... ... бір ... жайлайды да, сол күйде
кимылдамастан тұрып ... [11,16 б.]. ... толы ... тән пәк ... ... ... іңкәр сезім
белгісіндей жайға тап ... ... тән ... бір ғана сәті ... ... психологиясы, өмірге көзқарасы тұрғысынан
Қожаға қарама-қарсы алынған бейненің 6ірі - ... Қожа үшін ... ... ... ... т.б. Қандай ситуация болмасын Қожа үшін
олардың дүниетанымы мен қабылдауы бөлек дүние. Мұны мына мәтіннен аңғаруға
болады: ... ... ... ... от ... жүретін қу, сабақ
үстінде сыбырлап – ... өзі ... ... көрінгенге құлақ
түргіш Жантас үлгілі оқушы болғаны да, мен ... ... ... ... ... жерде мен жүре алмаймын.Тым құрыса, жазғы демалыста одан
құлағым тыныш болсын [16.348]. Сосын Қаратай маңыма жоламақ түгіл, ... ... еді. ... ... ... осының өзін де дұрыс айтпайды, әдейі
бұзып, келемеждеп, «Қара Қожа» деудің орнына «Қара Көже» ... ... ... буырқанған күшін қалай пайдаланарын білмей, ақ-қараны
таразылай алмағандьқтан байқамай бұзақылық жасап койып жүрсе, Жантас ... ... ... Бұл ... ... ... қайшылыққа түсіп,
шиеленісіп қала береді. Жантастың ішкі есеп, қулығы бар. Ал, Қожа ... ... өз ... нық сеніммен қарайды, батылдау. Екеуінің
арасындағы шиеленіс негзінен рухани ... ... ... көзқарастары әрқилы болғандықтан туындап жатады. ... ... ... шиеленіс те, өзгелермен арасындағы тартыс та осы Жантастан
басталады. Майқанова мен Қожа ... ... ... ... де Жантас себепкер болады. Осы бір оқиға бейнеленген көріністерге
назар аударайық.
«Таңертеңгі шайымды ішіп алғаннан кейін аяңдап, мектептің ... ... келе ... ... ... бар. ... ... кеше
қайраттықтардан жеті де бес болып ұтылған еді. Бүгін ... ... ... ... ... ... соған қатты ширығып, іштей
дайындықпен келе жатырмын.
Мектептің қасында ... ... ... ... мөр ... бір
жапырақ жазулы қағазы бар. Соны шертіп-шертіп қойып:
Қара көже, мынаның не екенін білесін бе?-дейді.
Ол не?
– Лагерге жолдама. Біз ... ... ... Ал, сен көшеде иттерді
тәртіпке салуға ауылда ... ... ... үшін ... мытып алғым келіп бір тұрдым да,
әуелі жолдама ... ... ... Оны ... берді?
– Кім беруші еді? Майқанова апай берді. Бірақ сен жоқсың тізімде.
– Неге ... ... ... қайда екенін сұрап едім,
мектепте деді.
Бұдан былай біреуді келемеждеп ... ... ... ... ... ... ... шерттім де, жүгіре жөнелдім. Сол бойда екпіндеген
қалпыммен мұғалімдер бөлмесіне алқынып кіріп бардым.
Майқанова бірдеңе ... ... отыр ... ... ... ... ... кейіппен қарады:
– Не болды? Не болды, Қадыров?
– Лагерьге жолдама беріңізші маған.
– Саған бұл жолы жолдама бермейді. ... ... ... ... ... еді: ... оқушыға бірден жетпейді. Ал екіншеден, әуелі
біз лагерьге үлгілі, тәртіпті оқушыларды жібереміз.
–Жантас немене... менен артық болғаны ма? ... екі ... ... ... ... кілт ... алды:
-Сен немене? Мені тергегелі тұрсың ба? Майқанованың көкшіл көзі ... Оның бір ... ... жуық ... ... бермейтінін білем.
-Бермесеңіз, қойыңыз. – дедім де, жалт бұрылып, есікті бар ... ... ... ... ... ... қаның қалай ғана
қайнамайды. Жантас ... ... ... от ... ... қу, сабақ
үстінде сыбырлап-сыпсындағыш, өзі тақтаға ... ... ... ... үлгілі оқушы болғаны да, мен үлгсіз болғаным. Менің сабақ үлгеруім
одан көш ілгері екені, екпінділігім ... есеп ... [11,16 ... ұзақ та ... ... бұл ... Қожаның жан айғайы бүкіл
шығарма барысындағы тартыс пен шиеленістің ... көзі ... ... ситуация тудыру арылы жазушы тартыстың туу себептерін аша отырып,
оның ішкі сыртқы негіздерін түсіндіреді. Тартыс пен ... ... ... ... ... ... ... ашылмайды, барлық
жағдайлардың жиынтығынан туындаған бірден-бір ... және ... ... кабылданады.
Сондай-ақ бұл эпизодта Жантастың өз ... ... ... ... мақтаншақтығы, өзгенің намысына орынсыз тиіп,
кеміте сөйлейтіні тілінің қыршаңқылығы айқындалып, ішкі ... Ал ... өзі ... ... ... ... ұстаздық
қызметке жат әділетсіз әрекетке аңдаусыз барып, мұғалім мен шәкірт
арасында ... ұзақ ... ... ... ... алар түп ... ... болғанын көреміз.
Одан кейінгі уақыттарда да Жантас бейнесі Қожаның ол ... ... ... класс болып Қожаның жеке мәселсін талқылаған тұстарда
да тереңдеп ашыла түседі. Мысалы, бүкіл ... ... ... ... ... жөніндегі мәселені талқылағанда мектептен шығарылуына тек Жантас
қол көтереді. Жантаспен салыстырганда Қожа ... бар ... ... ... өзі сын кезбен қарай білуі. Ет қызумен жасаған бұзақылықтарына,
артық, іс-әрекеттеріне өзі артынан ой ... ... ... ... ... де. ... повестің 22-тарауында Әбдібайдың қазының шуы мен
Майқанованы талдырған бақа оқиғасы сөз болады. Мектеп ... ... ... ... ... Қожа ... педсоветте қаралмақшы
болады. Мектептен құр сүлдері шыққан Қожаның, басына әр қилы ойлар бірі
кіріп бірі ... ... не ... О, ... осы бір шұрқан-
шулдығыннан құлағым демалыс ... ... де ... ... күнім бола
ма, жоқ, па? Осы аурудан жаным қалса, ендігі аурудың алдымен кетер едім
деген екен ... Сол ... осы жолы бір ... ... ... былай қой
аузынан шөп алмайтын момақан болып жүрер ... ... ағат ... ... шын ... ... Бірақ, тәртіпсіздік
қылықтарының қай-қайсысының да себебі бар. Мысалы, "қазды атқан ол ... Ал, ... ... Майқанова талып жығылсын деп салған жок, тіпті
оның сондай шошымал адам екенін ... ... ... Қожаның осындай
істерінің психологиялық мәнін ашу үшін пайдаланылады. ... ... жоқ. Бір ойды бір ой ... көп ... ... ... саналы түрде сақталмайды. Бұл - ішкі ... ... ... түріндегі жүйелі сөзден ішкі монологтың айырмашылығы да
осында. Ғалым М ... ... ... ... ... ... адам өзінің жан-дүниесіне тереңдеп еніп, өз психологиясынан хабар
береді. Жазушы қаһарманның өзімен-өзін сөйлестіру арқылы оның өзінен басқа
жанға ... ... ... ... ... оқушы жетектеп, ертіп
апарады [12.31,78б.]-дейді. ... ... ... ... шолу ... ... ... батады. Сөйтіп, барлык, сырын актарып
салады. Мұндай ішкі монологтар ... көп ... ... ... ... ... ... көрсету үшін
пейзажға да көбірек жүгінеді. Табиғат суреттері баяндалатын оқиғамен
қабысып жатады және ... ішкі ... ... ... ... 26- ... ... үшін мектептен шыға жаздаған ... ... ... ... ... ... ... сапырған көк теңіздің тепкісінде жалғыз қайықшы қаңғалақ
ойнайды. Бірін-бірі тықсырған арқырауық ... ... ... жаңқадай
ұшырып, аспанға алып шығады да, бірде теңіздің ... ... ... [11,96 ... ... көк ... ... ақ жал толқындар – Қожа
басына тап болған әр ... ... ... Ал, ... шалқыған көңілді суреттеудегі тіл кестесі мүлдем басқаша.
Мысалы, Қожаның адам болу, азамат болу ... ... ... ... ... тарауындағы пейзажға назар аударайыкшы:
«Шіркін, бүгін кеш қандай әсем еді. Ай жарық. Аспанның тұп- ... ... ... бар жиһазын тағынып, мөлдіреп тұр» [11,102 б.]. Үзіндегі
эпитеттер, образды сөз тізбектері ... ... ... ... ... ... ... бірде өзінің әсем бояуларымен көңіл
шалқытса, енді бірде қоңырқай тартқан суреттерімен немесе ызғарлы ұсқынымен
әсер ... ... ... Қожаның қиялында басқыншы жаумен жан
аямай күресіп, батыр атанып келетін ... бар. ... ... ... ... беріледі: «Көзге түртсе көргісіз тастай қараңғы.
Сабалап жаңбыр құйып тұр. Жентектелген қою қара бұлт ... ... ... Күн ... найзағай шартылдап, көзді шағып, құлақты
тұндырады. Күркіреп тасып аққан көкбурыл тау өзенінің жағасында ... ... елең ... ... ... ұстап сұсты шекарашы тұр» [76,27б.].
Мұндағы күрделі эпитеттер көздің шағылуы, құлақтың тұнуы, ... ... сөз ... ... ... түрде бейнелеу
қасиетін танытады. Суреттеліп отырган құбылысты көзбен ... ... Ал, мына ... ... ... райы ... ... Күз болғанын білдіргісі келгендей желдетіп,
қабақ түіп тұр. Талайдан бері мөлдіреген ашық еді.Сірә, жауатын түрі ... ... ... үзіліп түскен бірлі-жарым қуаң ... ... ... тамақтанып жатқанда тысырлап күн жауа бастады. Жынды 6ір ... ... зыр ... ана ... бір, мына ... бір ... ... жіберді» [11,77б.] .
Суреткердің табиғатты жандандыра ... тән ... ... ... боламыз. Жазушы пейзажды адамға тән сипаттармен жандандыра
теңеу арқылы оның әсерлілігін күшейтеді. А.П.Чехов інісіне жазган хатында:
«Природа является одушевленной. Если ты не ... ... ... ее с ... ... [13,360 б.]-деген екен. Соқпақбаев
шығармаларынан сол талаптьң жауабын табамыз.
Повестің ІІ тарауында Қожа ... ... ... ... сол ... бір ... табиғатын мақтаныш сезіммен сыршыл, әрі ақындық,
жүрекпен жетізеді. «О, ата мекенім, ... жері ... ... ... не ... ... Сол алып өлкенің бір пұшпағын ыстык, ... ... ... аймалап, елеусіз бір перзентің мен келе жатырмын. Мынау асқар
тау, жасыл жазық, мөлдір өзен, қалықтаған анау ақша ... ... ... ... егер құшағым жетсе, ең қымбат аяулы анамдай аймалап
құшар едім, сүйер едім. ... неге ... ... ... ... жер!» [11,
121 б.]. Жеткіншектің жазушы боламын деген үміті елін, жерін, ... ... ... ... ... ... сезімдермен ұштасып
жатады. Соқпақбаевтың өз шығармаларында; пейзажды әр ... ... ... ... эволюциясын, шеберлік диапазонын ашады.
Б.Соқпақбаев кейіпкерлерінің бірі – Сұлтан. Сұлтан шығармада әлеуметтік
ортадан бөлек, ... ... ... ... ... Соған
қарамастан Қожаның айналасындағы басқа ... ... ... ... пен ... ... басымырақ. Мысалы: Бір атқа
екі ер ерттеп мінген ... мен ... ... ... жоқ едім. Сұлтанның
мына ақылы, ... да ойға ... ... көрініп кетті. - Әй көгермей
кеткір, қу Сұлтан, сен ғой осыны ... ... ... ... ... ... Бір де бір күн көліксіз болып көргем жоқ. Нелер жорға-
жүйрік сәйгүліктерді сол ... ... ... ... ... ерттеймін.
Кеттік дейді, - ілесіп кете берем. Қайда барамыз деп сұрамаймын да [16.370]
деген сөйлемдерде осы қасиеттері айқын көрінеді. Ол – ... ... ... ... ... аңсаған бала. Бірақ сол жолда ... таба ... ... ... ... Жеңілдің асты, ауырдың үстімен
жүргенді ұнататын, ұрыншак желөкпе. Темекі тартады, өтірік бөсуге де ... ... ... ... да кет әрі емес. Осындай қылықтарын біле
тұра Сұлтанды жағымсыз ... дей ... ... ... да жақсылықтың
ізі, адамгершілік қасиеттер жетерлік. Бірак ересектер, оқытқан мұғылімдер
оның бойындағы білімге ... ... оята ... ... ... үміт ... алмайды. Бала бойында парасаттылыққа тән дәстүр мен ... қол ... ... өтірік айтып, ұрлық жасап жеңіл
өмірге үйренуі, сөйтіп оның тура ... ... ... бей-жай
қалдырмайды. Кейіпкерге аянышты ой тастап, әрекеттеріне өкініш сезммен
қарайды. ... ... ... осы бір ... ... Қожа ойымен дәл
береді. Кейіпкер монологынан Сұлтан характерінің штрихтары ... ... ... ... ... ... абыройсыздыққа ұшырататын
Сұлтанның өзі ақжарқын, батыл да жомарт, өнерлі бала екенінен мағлұмат
аламыз. ... ... ... ... ... ат ... ... құрық
тастау деген істерге келгенде алдына жан сала ... Кең ... ... ... ... әнші құстардың әуендері де Сұлтанға әсер ... ... ... кез-келген құсты дәл ажырататын Сұлтан сол әуезді
құйқылжыта қайта салып, айналаны ән-күйге толтыруға да құштар-ақ. Ақжарқын,
әрі өнерлі ... ... ... жазушы әрі қуанышты, әрі мұңды
сезіммен жан-жақты кестелейді. Оның барлық ... ... ... ... ... езу тарттырады. «Егер оқуды тастамасаң, әлгі айтылған
мол қылықтарыңнан ада ... ... ... ... ... ... еді...»-деп
ойлайды Қожа Сүлтан жайында. Тентек қылықтарымен аты шығып ... ... ... ... ... Оны ... ыстық керсететін де осындай
ойлары, жанының тазалығы. Бұл жазушының бала жанына ... ... ... ... ... - сері ... Бірак, ол серіліктің даңқына ғана
қызыққанымен, серілердің шынайы болмысынан хабарсыз. ... ... ... ... ... тек өнерімен, сан ... ... ел ... ... білмейді. Өйткені, Сұлтан білім нәрімен
сусындай алмаған. Сері бойынан табылатын жан-жақтылық, сегіз қырлылық
өнерге, білімге, ... ... бас ... ... ... бұған ұстаз
алдынан тиянақты дәріс алып, жүйелі білім жинай алмағанның әсері бар екені
сөзссіз. Егер ... ... ... ... да жасалса, ол да
ағаттыққтарынан арыла ... ... бала ... ... тәртіп жолға
қойылған жерде бала жаны таза болады. Автор ... ... ... ... ... ... ... ұрлык, жасап та ешкімді
ойсыратып жүрген жоқ. ... ... ... не ... ... ұрынып,,
қызығып кететін сияқты. Алайда Сұлтанның да орындалмай алмаған арманы көп.
Мұны өзі де ... ... ... айтқанда шығармадағы Сұлтан бейнесі де
жан-жақты ашылып, өзінің ... ... ... ... ... ... әдебиетте «қаһарман жаңаланса, сюжет те, композиция да, тартыс
характері де, ... ... ... ... де ... ... тип табу деген сөз көптеген мәселелерге тыңнан келуді қажет ... ... ... ... үйренбеген кейіпкерлер шығады. Ол кейіпкерлер
ертеден үйреніп ... ... ... кей ... сын-
пікірлердің ала-құлалығына ұшырауы мүмкін. Бірак, табиғи қажеттіктен туған
ондай ... ... өз ... алайда алады. Сол қаһармандар арқылы
өмірге, кайшылықтарға тың көзбен қарау дағдысы туа бастайды [14,129 б.].
Сұлтан ... ... жас ... ... да оның бойында ересекке тән
сезім, мінез қалыптаса қоймаган. Ол Қожаны ілестіріп елді таң ... ... ... Екеуі балалықпен ұрлық жасап, біреудің қазын
атып алып небір қиян-кескі ... ... Қожа ... іске ... ... әрекеттерге қарсы болғанмен, оған қалай
ілесіп ... ... да ... Повесте Сұлтан мен Қожа қызыққа құмар,
тың нәрсеге еліктегіш болып көрінеді.
"Сұлтан кенет:
-Қара көже, ... ... келе ... ... ... бір жерінен көрінбестей етіп күрке жасап аламыз. Балықты
мол етіп кептіріп жайып тастаймыз. ... ... ... ... ... ... қарақшылар қайтіп өмір сүрсе, бізде сөйтеміз.
-Мен оқуды қайтем?
-Оқуыңды оқи бер. Біз күндіз емес, түнде қарақшылық ... ... бала ... тән қасиеттердің жіті аңғарып Қожа ... ... аша ... ... ... шығарма оқиғасының өрістей
түсуін көрсетіп, геройлардың қарақшылық өмірінің ... ... ... ... кейіпкерлер сөзінің шығарма оқиғасының өріс
алуына ықпал етіп, ... ... көп ... бары жан-жақты танылып,
нәтижесінде диалогтың шеберлік сырларының нақты бір көрінісі екендігі айқын
аңғарылады. Оның ... тән ... ... ... ... ... тайға таңба басқандай ашатын зергерлік осы диалогты ұтымды
қолдануынан деп айтуға толық ... бар. Бұл ... ... ... ... ... ... мысалдары дәлел бола
алады.
«Диалог құрылымы мен қызметі әр ... ... бір ... профессионалдық мақсаттарына орай, жеке жалпы стильдік заңдылықтар
ескеріле тұрып, түрлі ... тың ... ... толысатыны
күмәнсіз»,—деп профессор Б.Майтановтың атап көрсеткеніндей, ... да ... ... ... ... мына бір ... беру тәсіліне назар аударайык.
Шығармадағы Сұлтан мен ... ... ... ... ... ... ішіп кететін сәті оқырман есінде болар.
"—Ей, атың кім ... - деп ... ... ... ... екен. Дәулет деген тамаша ат. Менің ағайымның аты да
Дәулет.
Ағасы түгіл Сұлтанның ... да жоқ еді. ... ... ... ... тағы ... ... да, сөйлей берді.
—Дәулеті мол, дастарханы бай, кең болсын деп койған ғой. Ей Дәулет, біз
асығып отырмыз. Сен ... ... ... ... ... ... Оны ауылға беріп жібереміз деген.
- Нені?
- Жүктің астындағы қымызды.
-Жұмекең өзі айтты ғой, бір-бір кесе құйып ішіңдер деп. Әкел ... ... біз ... ақша төлейміз" [11,38 б.].
Үзіндіде диалог шығарма оқиғасының өрістей түсуін көрсетіп, сюжеттік,
композициялык қызмет атқарып ... ... ... ... ой-өрісімен таныс боламыз.
Балалардың сөйлеу мәнерінде, мінез-құлқында ешқандай жасандылық жоқ, ... ... ... ... өтірікшілігіне куә бола отырып,
секпіл бет Дәулеттің анқаулығына аяушылык білдіреміз.
Шығармадағы Қожаның әжесі, Миллат, ... ... ... ... ... ... ... күнделікті адамдардың типтік
қасиетін танытады. Балғын баласының ыстық- суығына күйіп жүрген, еңбекқор
шеше Миллат, ... адал ... ... ... келе ... ... ... онша түсіне бермейтін Майқанова сияқты тәжірибесіз ұстаз,
сабырлы да ... ... ... ... ... ... ... әкесі
жайлы әсерлі әңгіме айтып, бала дүниетанымының ... әсер ... ... карт т.б. балалар ортасында өз характерлерімен жүрген
жандар. Повестегі ... ... ... бала ... ... ... бала ... терең үңілуге көңіл ... көз ... ... Бұл ... ... тілі ... Сәбира Майқанованың бейнесін алуға болады.
С.Майқановада бала жан-дүниесіне ... ... ... ... ... жан-жақты ой көзімен қарап байыптау қалыптаспағандық, әлі ... ... ... Ол Қожаның бойындағы дарындылық, қасиетті,
көкірек ккөзінде жанып тұрған от ... көре ... ... тіл
табыса алмай әдігерге түседі. Оған қоса ... күн ... ... ... келе ... да ескермейді. Қожаның тентектік істерінің себеп-
салдарын іздеуге мән бермейді. Бала ... ... үшін де ... ... ... ескере бермейді, класс жетекшісі бола тұра ондай
талпыныстарға бара ... ... ... ой ... ... ... шешім жасауға ұрынып жатады. Ал, мұның өзі Қожа мен Майқанова
арасында ... ... ... әкеп ... ... ... осы
тұста түрлі сипатта көрінеді.
Кейін Майқанованың педсоветте өзіне болысқанын білген Қожаның ұстазына
деген пкірі өзгеріп, ... ... сала ... ... ... ... ... ой салды. Шынында да оның менмен өш боларлыктай алты
аласы, бес ... бар ма? ... ... ... адам ... ... жолға
түсіп кетпесін дейтін шығар. Иә, мамам айтпақшы біз бала деген ақымақ
халықпыз, шолақ, ойлаймыз.
Мен ... ... ... білмеуші едім. Енді оған бір түрлі
аяныш көзбен қарай бастағандаймын. Бәсе, денесі де сондай ... ... ... ... ... жұқа ... шықты. Оқу бітіргеніне бір ғана
жыл болған, ... ... ... ... әй, қара Қожа ... шикісің
әлі. Қарбызсыңның ішінде судан басқа дәнеңе жок,
Менің Майқанова жөніндегі пікірімнің оңы-сол, ... ... ... [11,94 б.]. ... ... ... істеген түрлі қылықтарын,
тентектікпен жасаған жағымсыз әрекеттерін Майқанованың мұғлімдік қызметтегі
тәжірибесіздігі мен сабақтастыра өрбітеді де, ... ... ... келіп кульминациялык, дәрежеде көрінетін шығармадағы идеялык, мақсат
пен авторлық, түйінге тіреледі. ... ... ... Бала ... терең үңілмей, оған ... ... ... ат
салыспай, бала мінез-құлқына біржақты ғана баға ... ... ол ... ... ... түп ... зерделеп білмей, бала тәрбиесі бағытындағы
мақсат өз нәтижесін бермейтіндігі жөніндегі авторлық, ... ... ... болашағы туралы арнайы талқылау өткізілуімен
тұжырымдалады. Қожа ... ... ... ... ... ... ... ұстаздар ұжымының дұрыс түсініп, Қожаны мектептен
шығармау туралы шешім қабылдауы соның айғағы.
Есейіп келе ... ... ... ... ... білу ... ... оның анасы мен әжесінің міндеті екені аян. Алайда бұл ... ... ... ... Немересіне деген жүрек мейірімі елжіреп
тұрғанымен қарт әже ... ... ... сай ... ... Оның ... ... сөздері Қожа үшін құрғак ақыл, жаттанды
сөз түрінде ғана әсер ... ... Ал, ... ... колхоз
тіршілігінен шыға алмайды. Жесірліктің ауыр ... ... ... ... ол жалғыз ұлды күнделікті бақылап тәрбие беруге ... ... ... ... ... ... баланы тәрбиелеудің оңай емес екені тағы
белгілі. Қожа мен ... ... ... үшін төрт ... ... ... қажеттілік жоқтығын түсінуге болады. Әсіресе, бала үшін ...... ... әке мен ... ... ... мен аялы
алақанының бірдей керекті.
Сонымен қатар сөз етіп отырған кейіпкерлер ұлттық ерекшелігімізді де
танытады. «Ал ұлттық ... ... ... ... ... ... мінез көркеменердің ұлттық сипатының айқындаушысы ... Осы ... мына ... ... ... ешкімге тимей, ұрынбай, жайыңа жүр. Тек жүрсең, тоқ
жүресің дейді атаң қазақ. Сенің тентектігіңді менен ... ... ... ... ... айтар ақылым,- тыныш жүр, ... ... ... ... Қожа ... сөздері қандай табиғи. Жұрт ... ... ... ... қарт ана: «Менің Қожашым, тірі болса,
ешкімнен кем болмайды. өсе келе өзі-ақ түзеліп кетеді. Сабырбек ... деп ... ... ... ... ... Қожа әжесінің
характері тура төл сөздер арқылы қызықты ашылады.
«–Бұзақы боп ол не істепті. Ел ... кісі ... пе?— деді ... ... ... ... жеу- ел тонаған емес пе екен. Сабақ
үстінде мұғалімді шошытып талдырып жыққан адам тұра бара кісі ... ... әкел ... ... ... ғой. Бір Қожа ... осындағы өзге
балалар да мұғалім әкел деді, соямыз деп, көлшікте бақа ұстап алып жүрген.
Енді соның бәріне баяғы аты шулы Қожа ... ... ... ... оған ... сумкасына салып қой деп
пе?
- Әдейі салды деймісің, тарбаңдаған неме өзі ... ... ... ... ... ... ... берген. Немересіне жақсы тілек
тілегеннен басқаны білмейтін ... ... ... ... ... көз ... елестетеді. Жалпы, ойнақы юмор жазушының барлық
туындыларында желі тартып жатыр. Ол ... ... ... сөйлеген сөзін, мінез-құлқын ... ... ... ... және хабарламалық сипатқа ие. Анасы мен әжесінің сұхбаты Қожа
басынан өткен оқиғалардан мағлұмат бере ... оның әлі ... ұят ... ... ... қоймағанын байқатады. Повесте Қожа мен әжесінің
диалогтары да әдемі көрініс тапқан. Олардың ... ... ... ерке ... ... ... Ол ... әжесіне
еркелей түсіп, сейлете түсуге бейі. Бұлары жарасымды да.
Иә, ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер
әкелген, сол арқылы кейіпкер жайлы өзіндік концепциясын ... ... ... образдардың қай-қайсысы да өмірде бар, өзіңіз сан
мәрте көрген, істеген ісі мен ... ... дейі ... ... ... ... Өйткені, Б.Соқпақбаев үлкен суреткер, шеберліктің шыңына
шыққан жазушы. Ол жасаған образдардың ... ... да ... осы ... ... ... адам ... ең
сымбатты, шынайы түрі. Мұның сымбаттылығы да, ... да ... ... ... болған, бар және бола беретін, бірак қайталанбайтын,
әрқашан бұрын-соңды белгісіз тың қырынан көрініп ылғи жаңарып отыратын ... ... [18,12 ... ... жолының бастапқы кезеңінде оқиғаларды суреттеуге,
баяндауға, балалардың әсерін шағын эпизодтар арқылы беруге ... ... өте келе ... ... ... оның шығармаларындағы ішкі
сезім байи түседі. Оған қоса жас бала мен ... ... ... мен
авторға тән байланыс та нығаяды.
Әлбетте, ересектердің дүниетанымының, әлемді түсінуінің өзгеше екені
белгілі. Ал балалар болса көрген ... мен ... өз ... ... өзінше бейнелейді, суреттейді. Бет-бедері айқын дүниетаным ... ... ... ... ... ... қуанышпен
қоса күңгірт, көңілсіз жайттардың ... ... ... ... осы ... да ... тыс ... Себебі,
оқырманына шындықты боямасыз көрсетуге тырысқан.
Ақын ... ... ... ... ... ... балалардың әсерін шағын эпизодтар арқылы беруге бейімделеді. Ал
уақыт өте келе ақын шығармашылығы кемелденіп, оның ... ... мен ... байи ... Оған қоса жас бала мен ақын ... мен ... тән ... та нығаяды.
Б.Соқпақбаев өз шығармалары арқылы ересектер әлеміндегі мейірімділікті,
даналық пен кішіпейілдікті түсіндіруге тырысады. Поэтикалық ... ... әзір болу ... ... Нағыз адам жақындарын пәле-
жаладан құтқарып, еңбекті сүюге, адамдарға қуаныш сыйлауға тиіс ... ... ... ... ... әр ... ... нұсқа
сол жазушының өзіне ғана тән әдемі тілімен нанымды ... ... ... ... ... ... арқылы бейнесі ашылып, бүлдіршін санасына оп-оңай қонады. Осының
бәрі жас оқырманды эстетикалық ... ... әрі ... ... ... Бердібек Соқпақбаев басқа қаламгерлер секілді ... ... әуре ... «өз ... ... ... ала ... геройлары ойдан қиыстырылмай, жазушының өзімен қатар жүрген адамдар
болып келеді. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... бола ... Сонымен қатар шығармада ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымының көрінісі болып табылады. ... ... ... Т.Қаупынбайұлы «Бердібек бигі» атты мақаласында
жазушы шығармаларындағы біраз кейіпкерлермен таныстығын ... тиек ... ... кетейік:
«Менің атым Қожадағы» Қожаның прототипі Қожаберген Айтбаев бізге тарих
пәнінен сабақ ... Ал ... ... ... әңгімеленетін Қанаттың
қолынан өзім де дәм таттым. Сол сияқты осы повестегі тағдыры қиын Күміс
қайтыс ... оның ... ... ауыл ... ... салғанымыз
есімізде,»- дейді Жазушы [19]. Бұдан біз Соқпақбаев бейнелеген образдардың
арқау бейнесі - прототиптері барын көреміз. Осы ... ... ... ... ... ... ме, әлде көркейтіп бейнеледі ме?- деген
сауал туындайды. Бұл ... ... ... ... да, ... ... да жиі естіген. Айталык: «Менің атым Қожадағы» Қожа
кім? Өмірде болған ба? Бұл ... ... ... туралы, соның іс-қылығы
туралы жазылған ба?- деген тәрізді сұрақтар оқырман қауым тарапынан ... ... ... ... ... деп жауап береді: «...Мен оқыған Нарынкол
орта мектебінде Қожа атты баланың ... рас. Біз оны қара Қожа ... ол жуас ... ... ... ... ... Қожа өзге емес, менің өзіме
ұқсаңқырайды. Жасымда қой аузынан шөп алмас момын едім деп, мен, ... ... ... Ал, ... ... ... ... бәрі дәл сол күйінде
менің басымнан кешкен екен деп. ұғылмағаны дұрыс. Жазушылық қиял ... ... ... етіп ... білсе, ол айып емес. Сұлтан, Жанар,
Жантастар да әлгідей жиынтык образдар. Бірак, солардың, қай-қайсысы туралы
жазғанда да ... өзі ... ... ... ... ... отыруы
әбден мүмкән [12,80б.]. Бұдан жазушы Б.Соқпақбаевтың өмірлік материалды,
оның ішінде прототиптерді өмірдің, ... ... оны ... ... ... тұлғалап алатынына көз жеткіземіз. Түптұлғалар типтендіріліп, ... ... ... деңгейіне көтерілген.
Балалық шақтың ойындары мен жасөспірім шақтың көріністері, армандар мен
ұмтылыстары, өмірдегі күрестің трагизмдері мен адамның өзі туралы ой ... және ... ... болашағын ойлауы, осының бәрі жазушы
шығармашылығынан жиі бой көрсетеді. Сол ... бәрі де ... ... өз қиялының жемісі екеніне күмән жоқ. Жазушының өзі де ... ... ... ... ... ... ... бастан
кешкені даусыз. Соған орай сол бір пәк кездерін сағынуы да заңды.
Повестегі Қожа есер емес, есті тентек. Бір көрген ... ... ... ... ... ... мүлде өзгеріп, жақсылардың қатарына қосылып
кететін балалар аз емес қой. Жазушының шығарма ... ... ... да осы - ... ... бала ... түкпіріне үңіле
білу болса керек. Қаламгер бала ... ... ... ... ... ... де, бала ... көріп, баяндай білді.
Біздің көптеген балалар жазушыларының шығармаларында баланың өзінің
қоршаған ортамен қарым-қатынасын, әртүрлі ... ... ... ... ... ... жатады. Содан да көптеген кейіпкерлер ойы мен бойы
кіші болса да үлкендерше алшаң басып, үлкендерше акылгөйсіп ... ... ... ... шығармаларды қабылдауы қиынға түседі. Сезімтал,
сенгіш бала ... ... ... өз ... таба ... ... осы олқылықтың орнын толтыра, жас ұрпактың іс-
әрекетін, мәнезін, қызық штрихтар мен ... ... ... білді.
Жас жеткіншектің шалдуар мінезіне құрылған повестің өзіндік көтерген
проблемасы да бар. ... ... ... бір ... ... ... ... армандайтын Қожаның бойына жағымсыз мінез,
ұнамсыз қылық қайдан келді? Тәртіпсіздігінің себебі неде? Оның атышулы ... ... ... ... ғана ма? Әлде ... ... қарт ... ме? Жоқ. Әлі де баланың нәзік жанын түсіне білмейтін
тәжірибесіз педагог Сәбира Майқанованың пионер ... ... ... ... ... ... әсер етті ғой. ... шәкіртті дұрыс
бағаламауының да бала тәрбиесіне тигізетін әсері мол екен. Дер ... ... бере ... ... ... да ... жолға түспес пе еді. Сөзіміз
дәлелді болу үшін тағы да шығармаға жүгінейік.
«Сенің ... ... адам ... ... ... жоқ. ... саған ақыл айтып, үстемдік жүргізбекші болады. Ақ, қараны айырып,
жаныңның түкпірінде не бар, не ... ... ... ... шу ... даңғазалап алып кеп жөнеледі»[11, 5б.].
Бала жанын түсінуге, сезінуге бастап барар жазушылық шеберлік, ... осы ... ... Бұл ... бала ... дөп ... дәл
жетізуге оңтайлы жол ретінде жазушының шығарма оқиғасын бірінші жақтан
баяндатып, лирикальқ кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... жазушының таңдаулы шығармалары бас каһарман
атынан бірінші жақта баяндалып отырады. Басты кейіпкер ... ... үшін жеке ... ... ... ... ... бейнелеу үшін
қажет және «мұндай түр. кейіпкер немесе әңгімешінің қоршаған орта ... ... ... де, ... ... олардағы жекелік көңіл-күй бастауларымен қоса құрамына
алатын ұлғайтылған ішкі монолог формасына ... ... [20,90 ... тұрғысынан қарағанда бірінші жақтан баяндаудың 2 ... бар. ... ... кейіпкерлердің ішкі әлемін терендетіп
көрсету мүмкін еместігі, екіншіден психологиялық ... ... ... ... ... да бар: ... тек ... әлеміне көңіл аудару, екіншіден, адамды өзінен ... кім ... ... болса, геройларыныың жанына үңіле білді. Оның
шығармашылығына тән ... ... ішкі ... ... ену, ... ... сезімдердің, шарпысуын, солардың ... ... өз ... дәл ... ... оның ... ... көңілі толмайтын ой сезімін
білдіретін жоғарыдағы келтірілген мысал-үзінідіде екінің бірі ... бала ... ... ... ... ой ... ... Бас кейіпкер Қожа аузымен айтылатын сөздер, ... ... ... ... бала ... ... ... тиіс үлкендердің
өзін ойландырарлық түйіндер. Мына бір үзіндіге назар аударайық:
«Осы үлкендер деген қызык, халық. Бір менің әжем ... ... ... ... ... жөн ... ... келеді. Ал, енді өздеріне
қараңдаршы. Не қилы ... ... ... осы ... ... ... [11,28б.]. Бір қарағанда үлкендердің балаларға ақыл айтып, жөн сілтеуі
заңды да. Алайда сол үлкендер өздері айтқан ... ... ... істеп жатса ше? Қожаның ойы, ... ... ... ... ... қалыптасуы мен жаман іс-әрекетке бармауының ... бала ... ... ... жататынын меңзейді. Яғни,
жас өркеннің теріс жолға түсуінің бір ұшығы бала психологиясын ... ... ... ... ... отырып бағыт бермеуде
екенін аңғартады.
Балалар - байыпты халық. Бүгінде олардың білмейтіні аз. ... ... бір сөзі осы ... ... ... жазушысы болып
калыптасу қиын, арнайы туылу керек. Мүның өзі бір қабілеттілік болады...
Мұнда ... қана ... ... ... өз ... ... та ... Балалар
әдебиетіне таланттылар мен табандылар ғана тұрақтайтыны содан ... ... өз ... Қожаның бейнесін жан-жақты талдай ... ... ... ... ... ашады: Ох, менің ... ... ... ... бір кем ... ... әр ... сайын
Әубәкір мені бірінші рет кездестірген адамдай таң ... ...... да шаш біте ... ... ... шаш емес, тікенек қой. Тікенек.
Мінезіңнің шатақтығы ... ... тұр ... ... бұл
шығармасын әдеби тұрғыдан талдай келіп ... ... ... үлгі ... Осының өзі жағымды кейіпкер ме? Бұл ... ... ... ... ... Бір ғана ... ... өзі туралы
оқулықтарда, зерттеу еңбектерде кезінде де, ... де ... ... ... ... әдебиетіндегі оның орнын ғылыми түрде белгілеп
беретін уақыт ... деп ... ... ... мен оған ... етуші қоғамдық сананың әсері контексте
ерекше көрінеді. Шығармадағы Қожаның тәрбиесі мен дүниетанымына әсер етуші
адамның бірі анасы ... ... бір жыл ... ... ... ... ... Дүниеде өзге әйел құрып қалғандай Қаратайдың есек дәме көңілі
менің Миллат мамама ауатын сияқты. ... мен ... ... ... ... басы ... тиер ... деген сөзді айтамын [16,340]. Кейде Миллат
мамам әкемнің суреттерін ... ... ... да, ... ... бір түрлі
егіліп кеткендей болады [16,338]. Милләт ... ... ... сирек
кездесетін жалқы есім. Автордың бұл есімді таңдап алу себебі неде?
Арабша-қазақша түсіндірме сөздікте бұл ... 1) ұлт, ... 2) ... 3) ... сену ... үш ... мағынасы берілген. Яғни бұл есім
автордың когнитивтік санасында елдің, ұлттың ... ... ... ... қазақ әйелінің моделін жасауға қажет болды. Себебі, автор шығарманың
өн бойында Милләт ... ... ... ... сыйлы образын айқын, дәл
көрсетіп береді. Соған сәйкес оның есімі де осы ұғымды ашып ... ... Яғни ... есім ... көрсетілген сапалық ұғымдар мен
ақпараттардың барлығын бойына жинаған ... ... ... ... сөздігінде: - рождение Рождество (Христа) годь Христіанский деп
берілген. Яғни христиан жылының ... ... ... ... ұғымды
білдіреді. «Ежелгі заманға тән көне жалқы есімдердің ... ... бұл күні ... ... түсініксіз келеді. Сондықтан да олардың
этимологиясын анықтап, ғылыми тұрғыдан зерделей зерттеудің орны ... ... ... ... бәтеңке» әңгімесінде бала тәрбиесіне
ерекше ... ... ... автор Бұл әлек-шәлекті аңғарған Мұрат
жоқ, ол үшін ...... ... ... ... үш ... – Майсара [18,163] деп ана ретінде Майсараның жағымды кейпін
суреттесе, ... ... әйел ... ... талданады: Рас, келін
ақылсыз емес, әрине. Бірақ сұлу әйел қанша ... ... да, оның ... сұлу ... ... ... өзіне қызығатынын ұғудан әріге бара
бермейді. Әгәрки ақылдың тұрағы ... ... ... ... ... ... қонақтаған болар еді [17,68]. ... ... ... Милләт жалғызбасты, колхоз ... ... ... ... мен Алма ... ... атқаратын және
әлеуметтік тұрғыда отбасы толық әйелдер. Бірақ, үшеуі де ана ретінде ... ... оқу ... ... ... қарайтыны сөзсіз.
Б.Соқпақбаевтың «Менің атым – Қожа» әңгімесіндегі тағы бір есім ... Бұл ... ... Бұл есім негізінде абстрактілі ұғымның символы.
Автор кейіпкердің оқиға ортасында болмаса да елге ... ... ... жұртқа мақтаныш болар образын осы есім арқылы сәтті берген. ... ... - Әкем ... осы ... ... ... ... ұста болып
істеді, мамам сауыншы [16,348] деп көрсетсе, күзетші шал Сәйбек ақсақалдың:
-Әй, ... Сені әкең ... ... еді ғой. Оған ... директор түгіл,
одан үлкені боласың. Бірақ оған тартпағансың. Мен сенің ... ... ... ... оның тиын ... теңге емес, бақандай бір қарасы
жүр. Басқа біреу ... ... алар еді. Ал ... ... ... сіз қас қып ... жоқсыз ғой, ажалы солай тура ... ... ... қоя ... ... әкең ... парасатты, ақылды жігіт еді
[16,412] деген сөздерінен байқауға болады.
Повесте соғыстан ... ... ... ... қоңторғай тіршілігі
мен сұрқай суреттері ашық көрсетіледі, суреткерлік шеберлікпен бейнеленеді.
Шығармада трагедиялық сипат та ... ... ... ол жеке ... емес, елдік тұрғыда алынып, жеке адамдардың басындағы қайғы сол ... ... ... ... ... ... арна ... Алапат
соғыстан кейінгі жесірлік пен жетімдік зардаптарынан туындап жатқан ... көк өрім ... ... ... ... ... ... да көңілі
жарым жас өркенді өзге бір жолға түсіп кету мүмкіндігін автор Қожа бейнесі
арқылы көркемдігі биік ... бере ... ... Т.Ахтанов повесті «қазақ, әдебиетінің зор табысы,
мәдениетімізден мәңгі орын алатын бітімі бөлек, оқшау шығарма»[22,45] деп
бағалады. ... шын ... ... ... ... ... Бұл ... таңдап алған тақырыптан, талғап алған оқиғадан
бастап, сюжет құру, композиция ... ... ... ... көптеген
жайлар қосылады.
«Менің атым Қожаның» көркемдік ерекшелігіне тоқталғанда, ... ... ... ... ... ... шығарма құрылымы
сөз болғанда, әңгіме сюжет пен композиция туралы болатыны белгілі. «Дүниеге
келген әрбір туындының көркемдігі мен құндылығы осы ... ... ... Егер ... де ... тән ... [24,215б.] іс-
әрекет ізімен шығарма құрылысының жасалатыны да анық.
«Менің атым ... ... ... ... ... ... Қожа Қадыров
төңірегінде өрбитініне тоқталып кеттік. Жазушы шығарма сюжетін ... ... ... ... оқиғаға құрып, балалық кезеңнің
алаңсыз, думанға толы сәттерін шынайы қалпында суреттейді. Шығармада оның
іс-әрекеті, мінез-құлкының ... ... ... ... суреттеледі.
Сюжет құрылысының өзегіне қуат құятын тартыс екені белгілі. «Сондықтан
әрқилы адамдардың байланысын және әртүрлі идеялық, әлеуметтік ... ... ... ара- ... ... атқаратын ролі зор» [25,215б.]. Ал, «Менің атым Қожа» повесінің
ең бір ұтымды жағы – ... ... ... оның «жанды өзегі» –
тартысты әсерлі, ұтымды құруынан деп ... ... ... ... ... ... ... басталып, соңғы бетіне дейін жалғасып,
бірте-бірте өсіп, дамып отырады.
Повесть әркайсысына тақырып қойылып, ... ... ... ... ... тұрады. Бірін-бірі қайталамайтын қысқа-қысқа жазылған әр тарау
өз алдына бір оқиға болғандықтан, оқушысын жалықтырмай алға ... ... ... ... ... құрылымы өз уақыты үшін ғана емес,
қазіргі өлшем таразысы үшін де аса ... ... ... ... алға ... ... оқиға дамуының логикалық байланысы берік
сақталған.
Соқпақбаевтың балаларға ... ... ... ... ... ... ... да өзіндік себептері бар тәрізді. Біздің ойымызша
оның ең басты себептері:
біріншіден, оқиғаның балаларға ... әрі ... ... ... ... ... ... байланысты қажетті түйінін
тауып, оған тақырып қоя білуге үйретуден;
үшіншіден, тақырыптардың ... ... ... күн ... алдағы
болатын оқиғаларға қызықтыру мақсатынан туындайды. Мұның және бір ұтымды
жағы-оқиғаны есте ... ... ... ... ... тақырыпты еске
алғанда оқиға желісі неге байланысты туғаны белгілі болып ... ... ... есте ... да әр тараудағы ... ... ... ... ... ... бәрі ... балалар тақырыбына жазу үшін, ең алдымен, қалай жазу керектігін
ойластырып алғанын ... ... ... шеберлік осындай
ерекшеліктерден көрінеді. Мәселен, повестің «Кітаптағы ең бір қайғылы тарау
болар ... деп ... ... ... ... оқымас бұрын-ақ,
балалардың ойына ең алдымен «ол неге ... ... ... ... ... да, ... шығармадан сол сұрақтың жауабын іздестіруге тырысады.
Өзін қызықтырған осындай сұрақтың шешуін шығармадан табуға талаптану— оның
барлық, жай-жапсарын ... ... ... ... ... мақсат қоя
оқыған бала повестің бірінші тарауынан бастап, оның ең ... ... ... ... ... ... оқиға туып отырған ... ... ... өзі де ... Бұл ... ... қатар, бұл шығарманың жазылу әдісі, батыс әдебиетіндегі
романның әрбір ... ... ... көне қағидалардан үзінді ... ... үкі ... ... Ол енді ... жасамасқа серт
береді. Қожаның бұл әрекеті мен мінез-құлқы оның бұл ... ... ... Өйткені ол сөзінен тұра ... әр ... ... Жазушы кейіпкерін жан-жақты суреттей отырып, ақырында
оны дұрыс арнаға нанымды түрде ... Егер ... ... ... ... ... болса, шығарма сөз жоқ көркемдік құнын әлсіретіп
алған болар еді. Автор мұны қаламаған. ... ... ... ... ... ... орынды шешіммен аяқталған.
Қаламгер повестің бар сюжеттік желісін бас қаһарманның өзіне тартқыза
отырып, ең бір оңтайлы шақтарда кейіпкерлердің ... де ашып ... ... Б.Соқпақбаев шығарма сюжетін қаһармандар характерлерінің
қақтығысы, конфликт арқылы өрбітеді. «Сюжет-әрбір қаламгер жаңадан жасайтын
дүние, ол бір ... соң, әсте ... ... ... ... ... ... жасайды.
Тамаша құрылған сюжет пен композиция қаламгердің ... ... ... ... ... өсу логикасына қызмет етеді. Ондаған
кейіпкерлерге сан ... ... мен неше ... ... ... тиісті
орын тауып, өмірлік жағынан нанымды етіп ... сөз ... ... ... танытады.
Қорыта айтқанда, жеке автордың ғана таңдаулы шығармасы емес бүкіл қазақ
әдебиетінің жетістігі болған «Менің атым Қожа» повесі әлем ... ... ... ... тақырыбына шығармалары санатында бағалауға лайық,
әлемдік рухани қазынаға үлес болып қосылған туынды ретінде қарауға ... ... ... ... осы ... арқылы Б.Соқпақбаев
шығармашылықтың биік шыңына көтерілді. Ол «Менің атым ... ... ... ... ... бейнесін сомдап отырып, қазақ балалар
әдебиетіне, қазақ прозасына ... ... ... стиль қалыптастырып, жаңа
идеялық бағыт әкелді.
Бұл сипаттар ең алдымен шығарма композициясынан, баяндау тәсілінен
көрінеді. Жағымды, жағымсыз образ ... ... ... ... ... әбден орныққан қалыпты кертартпа мінезден бойын аулақ салып, көркем
бейне арқылы қарама-қарсы құбылыстардың астарын, жамандық ... ... ... Оның ... табуды оқырмандарға қалдырады. 27
тараудан тұратын ... ... ... ... ... ... ... мен стильдік жағынан да жаңа леп, ... ... ... ... ... түсініктеме беріп отыру, лирикалык бас кейіпкер
атынан оқырманмен тіл қатысып, отыру тәрізді сипаттау Б.Соқпақбаев әкелген
стильдік, ... ... ... ... ... да ... қатар, шығарма көркемдігінің сыры – ... ... ... ... ашатындай жағдайларға
көрсетуінде деп айтуымызға болады. Шығарма ... ... ... характерін айқындайтын жағдайлардың ...... ... ... еңбекті талап етеді. Сондықтан да бейнеленіп
отырған ... мәні мен ... ... ... ... ... ... алу — қаламгердің шығармашылық еңбегінің маңызды бөлігі
болып саналады.
Жас ұрпаққа арналатын шығарма біріншіден, біздің ... ... ... ... ... ... ... оларды адамгершілік ізгі
қасиеттерге ... ... болу ... ... жас баланың ой-өрісін
дамытарлық оқиғасы тартымды, қызықты болуы шарт болса, ... ... ... бұл ... ... сай ... ... аталмыш туындыларындағы балалардың типтік образдары арқылы
Соқпақбаев творчествосының жаңашылдығы, көркемдік шеберлігі, ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Аталған
шығармалардың барлығы да қазақ ... ... ... ... ... ... ... ең бірінші атап айтуға тұрарлық ерекшелігі
– оның ... ... ... ... тың, жаңа ... және ... ... көріне қоймаған жаңа сипаттағы спортшы бала образының
аталған туындыда бейнеленуі. Басты ...... ... бола тұра ... ... ... дарынды жазушының ... ... ... өсу ... болғандығын айқындайды. Тарауды
түйіндей айтсақ мынандай ... ... ... ... қазақ балалар әдебиетін жаңа белеске көтеріп,
классикалық үлгі танытты.
б) Тек ... ... ғана ... ... ... ... ... кейіпкерлерінің бойында ұлттық болмыс сипаты ... ... да ... ... рухани әлемін байытуға үлес
қосары ... ... ... ... аса биік ... ... балалар
әдебиетінің классигі Бердібек Соқпақбаев көзі тірісіндегідей ұстаздығынан
жазбай, ... ... ... ... ... хақ. Өнерпаз
атаулының өлместігі осында.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әдебиетке өзіндік қолтаңбасымен, соны тақырыбымен, ... ... ... ... ... әдебиетті өзіндік тың образармен,
көркемдік ... ... ... «Менің атым Қожа», «Өлгендер
қайтып келмейді», «Қайдасың, Гауһар», ... ... ... «Жекпе жек»
атты туындылары ұлттық ... ... ... ... ғана ... иық ... ... әдебиетіміздің таңдаулы үлгілеріне
жататын шығармалар деп айтуымызға болады. Үлкен қоғамдық оқиғаларды, қат-
қабат сюжеттік ... ... ... әрі ... ... әрі ... ... ұсталық танытты.
Ірі таланттарға тән өза ажырамас, тұтас бірлікте ұшырасатын үш қасиет
бар. Олар ең алдымен, ... ... соң өз ... әлеуметтік тыныс-
тіршілігін шыншылдықпен дәл көрсете білу, үшіншісі өмір құбылыстарының
астарына ... ... ... алу. Міне осы қасиеттерді Б.Соқпақбаев
қаламына тән қасиеттер деп тануға болады.
Б.Соқпақбаев шығармаларын өмірлік ... ... ... ... ... да ... ... көтеріледі. Жазушы айтпақ ойы соның
төңірегенде өрбиді. Бұл – Б.Соқпақбаев шығармаларының айырықша бір қасиеті.
Жазушының ерекшелігі –ол ... ... алып ... ... жетегене
ілеспейді. Оның шығармаларында суреткерлік қасиет пен ... ... ... ... өзі өмір сүрген дәуір ... ... дәл ... ... қай ... ... өмірдің шындығы кейіпкер
тағдыры мен қатар өріліп, ... ... ... ... ... шын ... көркем болуы көптеген шарттылықтарға байланысты.
Бұл ұғымға таңдап ... ... ... ... ... бастап, сөжет
құру, компазиция жасау характерлердің толық ашылуы сияқты көптеген жайлар
қосылады.
Біз дипломдық ... ... ... ... ... ... әдеби туындыны талдап, танудағы мінез бен
жағдай байланысының ... ... ... ... ... пайдалана білгеніне тоқталып, ойымызды жазушы шығармаларынан
үзінділер келтіре отырып, дәлелдеуге ... ... ... ... ... ... жағдай, сюжет,
композиция, эстетикалық мұрат, психологизм, портрет, ... т.б. ... ... ... ... ... өмір шындығының әдебиетте
қалай кесетелегенін, суреткердің ... ... ... ... Бұл ... біз жазушы шеберлігін ашуға талпындық.
Б.Соқпақбаев шығармаларының қазақ ... ... ... ... сөз ... ең ... ... ұстайтынымыз – адам
образының қаншалықты дәрежеде сомдалғандығы. Бұл жерде айта ... ...... ... ... нысанаға алса да, ұлттық мінез, ұлттық
орта, ұлт жағдайынан ғана ... ... ой ... ... ... арқылы бізге оның шығармашылығындағы
психологизм мәселесі туралы ой түюімізге мүмкіндік береді. Жазушының ... ең ... ... ... белгілі. Жазушы мейлі
колхоздастыру ... Ұлы Отан ... ... ел ... ... ... ... немесе махабатты бейнелесін – ең алдымен
кейіпкерлернің ... ... ... ... ... Өмірдегі
әділетсіздікті де, жаңа өзгерістерді де адамның ішкі әлеміндегі сан қилы
сезімдердің шарпысуы ... ... ... ... жылт ... ... ... бейнелейді. Ол үшін қаламгер психологиялық талдау
тәсілдерін ... ... ... кейіпкерлердің
психологиясын талдау олардың сөйлеген ... ... да, ... да ... асып ... Ал, осы тәсілдердің қайсысын қолданса
даб.Соқпақбаев артық-кемі жоқ табиғи өлшемнің ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық еркшелігі
ғана емес, оның ерекше талантының айғағы да.
Көркемдік тәсілдің қай-қайсысы да кейіпкер табиғатының жұмбақ ... сол ... ... ... ... ... мақсатында
қолданылатыны белгілі. Әртүрлі тәсілдердің қолданылуы шығарма ... ... ... да, ... ... ... ойын
өрнектеуіне мүмкіндік жасайды.
Жазушы образдарды тұлғалауда, характерлерді даралауда, образ танымының
диалектикасын ашуда түрлі көркемдік ... ... ... ... сүйенеді. Қай жазушы болсын осы тәсілдерге соқпай ... ... ... сол ... ... ... ... образдың нанымдылығы
мен шынайылығында, шығарманың ... ... ... Осы ... ... ... кейіпкерлердің көпшілігінің
ойдан қиыстырылмай, өмірде бар, ... ... ... ... ... ... белгілі. Және осы кейіпкерлерді тұлғалау үшін
қолданған ... ... ... ... ... өз ... отырады.
Шығарманың композициясында кездесетін монолог, диалогтар ... ... ... бірге характердің даралығын танытады.
Кейіпкер сөзі бірде монолог, ... ... ... көрініп отырады.
Кейіпкерлердің сөзінен оның логикалық ойлау жүйесі, заман, уақыт тынысы ... ... ... диалог кейіпкердің дүниетанымын, көзқарасын, өзге
характерлермен қақтығысын білдіретіні белгілі. Б.Соқпақпаев шығармаларында
жиі кездесетін компонент – диалог. Шығармаларындағы орталық қаһарман ... ... ... ... ... ... сөз
сайысынсыз өтпейді.
Диалог образ табиғатынан туындап отырады да және сюжетті өрістетуге,
дүнитанушылық мақсаттарға қолданады.
Жазушы монологтың ... ... ... ... ... түсіру.
Суреткер сонымен қатар, психологиялық талдаудың компоненттері пейзаж,
портреттің динамикалық ... де ... ... сан ... ... ... қуаты мен құнын айқындайтын ... ... бірі – ... ... құру шеберлігі. Б.Соқпақбаев
шығармаларының сюжеттік ... ... ... ... ... сол ... ... желісіне енген оқиғалар
бір-бірімен байланысты ма, көркемдік компоненттер шығарманың ... ме, ... ... ... ... композициялық ерекшелігі жайлы сөз қозғағанда
алдымен ... ... ... ... ... ... Бұл ... автордың алғашқы жарық көрген шығармасы
«16 жасар чемпион» повесінде өз ... ... ... Кейіннен дүниеге
келген шығармалары «Балалық шаққа ... ... атым ... ... ... өз ... тапты. Бұдан автор ұтылмаған, қайта әр ... ... ... ... ... өз композициясы сақталған. Қаламгер
шығармаларына негіз болған сюжеттік желілерді, ... ... ... ... ... ... ... тырысқан және сан алуан мәселелердің барлығы кейіпкер өмірімен
байланыста алынады.
Б.Соқпақбаев шығармалының композициясында ... ... де өз ... ... суреттелген.
Б.Соқпақбаевтың көркемдік әлемінің ерекшелігін айқындайтын сипаттың
бірі – адам мен ... жер ... ... ... Табиғат
суреті шығармаларында оқиғаларды дамыту, характер айшықтау ... ... ... ... көңіл-күйіне үндестіріле бейнеленеді.
Қорыта айтқанда, Б.Соқпақбаевтың жазушылық шеберлігін ... ... ... ... ... өзінен ойып алынған шындықтың
көрінісі іспетті. Қаламгердің жазушылық қарымдылығы сол – жас жеткіншектер
психологиясын дәл ... ... етіп ... ... ете ... бала ... ... оның ішкі жан-дүниесіне үңіле
отырып, психологиялық сараптама жасайтындығы жазушының жеберлігін танытады.
Бұл талдауымыздан түйіндеріміз – ... өз ... ... бейнесін сомдай отырып, үлкен дәуірдің бедерін жасағанын атап
айтуға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Нұрқатов А. Идея және ... .- ... ... 1983.- 456б.
2. Әуезов М. Анкеетаға жауап // жұлдыз. 1991. №10.-129б.
3. Рахымжанов Т. ... ... ... ... ... 1997. ... Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық.- Алматы: Жазушы, 1985.-249б.
5. Мұқанов С. Өсу жолындамыз.- Алматы: Жазушы, 1960.-212б.
6. Жұмадлов Қ. Соңғы көштің арқауы.- ... ... ... Ыбырайымов Б. Сырлы әлем.- Алматы: Жазушы, 1997.-224б.
8. Соқпақбаев Б. Менің атым Қожа.- Алматы: Жазушы, 1978.- 69б.
9. Иманжанов Ә. Балаларға ... ... ... ... ... ... №1,96 б.
10. Соқпақбаев Б. Менің атым Қожа.- Астана: Елорда, 1999.-
379б.
11. Қирабаев С. Балаларға арналған жинақ // ... ... 17 ... ... писатели о литературном труде.- Л:1955.-с360.
13. Дүйсенов М. Әдебиеттегі мазмұн мен түр ... ... ... Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау.- Алматы: Санат,
1996.-336б.
15. ... Ю. ... ... ... ... ... З. ... шығармалар.-Алматы:
18. Жазушы,1983.-456б.
19. Жетпісбаева А. Балалық шақтың айнасы // бастауыш ... ... ... Т. Бердібек биігі //Ауыл. 1994.-21-27қаңтар.
21. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі.- Алматы, ... ... Т. ... биігі //Ауыл. 1994.-21-27қаңтар.
23. Атымов М. Қазақ романдарының поэтикасы.-Алматы, Ғылым.-1975.-331б.
24. Майтанов Б. Сөз ... ... ... 342б.
25. Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі.-Алматы: Рауан, 1997.-221б.
26. Әзиев Ә. Қазақ повесі. – Алматы: Жазушы, 1969. – 224 ... ... Г. ... – и на всю ... // ... ...... 22 март.
28. Ахметов З. Көркем сөздің зергері (Жазушы Ғабит Мүсіреповтің 75-жасқа
толуына орай) // ... туы. – 1977. – 26 ... ... З. ... тілі // Таңдамалы шығармалар: 2 т. – Алматы:
Жазушы, 1983. – Т. 2. – 392-395 ... ... М. ... ... ... – Алматы: Рауан, 1990. –
151 б.
31. Мүсірепов Ғ. Өндіріс ... ... ... // ҚР ОММ. 1864 ... ... 6 іс. – ... ... А.Д. Ғ. Мүсіреповтің «Оянған өлке», «Жат ... ... ... ... ... ғыл. ... дис. – Алматы,
2003. – 136 б.
33. Қабдолов З. Ой // Жебе: Әдеби толғаныстар мен ...... 1977. – 59-94 ... ... А.Г. ... и ... – М.: Худ. лит, 1988. – 383 ... Ордалиев С. Конфликт және характер.–Алматы: Жазушы, 1971.–183 б.
36. Храпченко М. Творческая индивидуальность ... и ... ... – М.: Сов. ... 1972. – 408 ... ... Р. Роман және заман. – Алматы: Жазушы, 1967. – 280 б.
38. Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. Әдеби-сын еңбектер. – ... ... – 538 ... ... және ... ... ... ССР-ның Ғылым баспасы, 1980.-
179б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Бердібек Соқпақбаев шығармаларының аударылуы31 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы81 бет
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар165 бет
«Қазақ прозасындағы ислам әуендері»33 бет
Балалар прозасы76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь