Қайта сақтандыру және оның сақтандыру ісіндегі мәні


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

I Сақтандыру және қайта сақтандырудың экономикалық мәні және қажеттілігі
1.1 Сақтандырудың әлеуметтік.экономикалық мәні, оның іс.әрекет сфералары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Қайта сақтандырудың экономикалық қажеттілігі және негізгі міндеттірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.3 Әлеуметтік сақтандыру және әлеуметтік қамсыздандыру әлеуметтік қорғаудың негізгі салалары. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

II Қайта сақтандыру және оның сақтандырудағы мәні ... ... ... ... ... ... ... ... .. 20
2.1 Сақтандыру нысаны: жалпы сақтандыру және өмірді сақтандыру
2.2 Қайта сақтандыру нысандары мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.3 Қайта сақтандыру негізгі атқаратын қызметтері және оның
бухгалтерлік операциялары. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 35

III Қазақстан Республикасының Қайта сақтандыруның жүйесі мен дамуы және оның жетілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 39

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 41
Менің таңдап алған тақырыбым "Қайта сақтандыру және оның сақтандыру ісіндегі мәні". Бұл тақырып мені өте қызықтырды. Бұл тақырыпты таңдап алған себебім әрбір экономикалық бағыттағы оқу орындарының студенттері нарықтық экономикалық дамуына терең талдау жасай біліуі керек деп ойлаймын. Ал сақтандыру мен қайта сақтандыру жүйесі-осы нарықтық экономиканың ең маңызды және біртұтас құндылықтарының бірі. Сақтандыру-қоғамның экономикалық қатынастарының айрықша сферасын бейнелейтін көне категориялардың бірі. Сақтандыру ұйымдары жұмыстарының тұрақтылығы мен қызметінің қаржылық бекемдігін қамтамасыз ету үшін қайта сақтандыру жүйесін құру аса қажет. Сақтандыру-сақтандыру жүйесінің жұмыс істеуін қамтамасыз етіп, материалдық шығындарға ұшыраудан қорғап, экономикалық табысқа жетуге кепілдік береді. Қайта сақтандырудың мақсаты-аса қауіпті қатерлердің зардабын жоя алатын кең ауқымдыкепілдіктердің кеңістігін кеңейту мен нығайту. Бұл интернационалдық экономикалық және де сақтандыру балансымен алғанда теңгермешілік өлшемнің ең соңғысы емес. Міне осыған орай сақтандыру мен қайта сақтандыру техникалық экономикалық және де әлеуметтік прогрестің аса маңызды құралы болып табылады.
Сақтандыру жауапкершілігінің көлемін өсіру процесіндегі сақтандыру ұйымы жүргізетін қызметтің бастапқы кезеңінде де қайта сақтандырудың рөлі ерекше. Сондықтан да ішкі нарықта қайта сақтандыру жүесін құру міндетті, бізде де барған сайын нарықтық экономикадағы өте маңызды, әрі актуальды мәселе бола түсуде. Осыған байланысты сақтандыру операцияларының қаржылық бекемдігін қамтамасыз ететін шалғай шетелдерде бұл тәсілдің рөлі мен мәнін барынша жан-жақты ашып көрсеткіміз келеді.
Қайта сақтандырудың өзінің байырғы дәстүрі болғанымен де, оның мәні ең алдымен Қазақстан экономикасында жүріп өтуі керек болып тұрған индустриализациямен айрықша байланысты. Соңғы онжылдықтар ішінде Еуропа, АҚШ пен Жапония индустриализацияның нәтижесінде үлкен де ірі қатерлер мен қаіптердің кешенді көздерінің аса зор потенциалдары пайда болып. Олар жекеленген сақтандырушының ал кейбір жағдайларда тіпті сақтандыру нарықтың қаржылық мүмкіндігін мейлінше өсірді. Экономиканың ғылым мен техниканың қуаты өркендеу қатерлер мен аса қатерлі қаржылық комбинациалардың күрт өсуімен күрделене түсуіне әкеп соғуда. Сөйтіп бұл жай қазіргі экономикалық өмірдің барлық уклатарын анықтай тұра, сонымен қоса олар әлі де белгісіздік туғызуда. Ал, экономиканы тұрақты түрде жетілдіріп жаңартып әрі күрделіқаржы үші батыл тәуекелге бару ғана әлгі етектен тартқан жұмысты жүргізбей отырған жайларды болдырмайды. Міне бұл сақтандыру мен қайта сақтандырудың қазіргі басты міндеті клиенттердің қаіп-қатер жауапкершілігін қабылдай отырып, сақтандыру ұйымдары өз қызметтерін клиенттердің қатерден аман болуына немесе оны клиенттердің мүдесіне орай азайтуға бұруға тиіс.
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы және Ерекше бөлімдері). /Алматы: ЮРИСТ, 2002.-309бет.
2. Қазақстан Республикасының «Сақтандыру қызметі туралы» заңы /Заң газеті 10 қаңтар 2001жыл.2-4бет.
3. Қазақстан Республикасының сақтандыруды дамытудың 2000-2004 ж. Арналған мемлекеттік бағдарламасы. /Егемен Қазақстан 5 желтоқсан 2000ж 4бет
4. Басаков М.И. Страхавое дело в вапросах и ответах. Учебное пособие. Ростов-на-дону «Феникс».1999г-576с.
5. Сманов Б. «Сақтандыру- экономикалық маңызы және қазақстанда қалыптасып даму кезеңдері» Алматы 2000 ж.
6. Жуйриков К. К. «Қайта сақтандыру» Алматы 2000 ж.
7. Жуйриков К. К. «Қазақстандағы сақтандыру күрделі мәселелер мен дамудың болашағы» Алматы 1994 ж.
8. Жуйриков К. Страхование: теория, практика, зарубежный опыт. Учебник. /Алматы:2000г-384с.
9. Жуйриков К. Страхавой рынок Казахстана: современное состаяние и проблемы его развитие. /Банки Казахстана №4 2001г. 22-28с.
10. Шахов В.В. Страхование: Учебник для ВУЗов.-М.:Страховой полис. ЮНИТИ,1997г-311с.

Пән: Сақтандыру
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Мазмұны

Кіріспе
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

I Сақтандыру және қайта сақтандырудың экономикалық мәні және қажеттілігі
1. Сақтандырудың әлеуметтік-экономикалық мәні, оның іс-әрекет
сфералары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
2. Қайта сақтандырудың экономикалық қажеттілігі және негізгі
міндеттірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8
3. Әлеуметтік сақтандыру және әлеуметтік қамсыздандыру әлеуметтік
қорғаудың негізгі салалары.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
.. 13

II Қайта сақтандыру және оның сақтандырудағы мәні ... ... ... ... ... ... ... ... .. 20
2.1 Сақтандыру нысаны: жалпы сақтандыру және өмірді сақтандыру
2.2 Қайта сақтандыру нысандары мен
әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.3 Қайта сақтандыру негізгі атқаратын қызметтері және оның
бухгалтерлік операциялары.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 35

III Қазақстан Республикасының Қайта сақтандыруның жүйесі мен дамуы және
оның
жетілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39

Қолданылған әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... 41

Кіріспе

Менің таңдап алған тақырыбым "Қайта сақтандыру және оның сақтандыру
ісіндегі мәні". Бұл тақырып мені өте қызықтырды. Бұл тақырыпты таңдап алған
себебім әрбір экономикалық бағыттағы оқу орындарының студенттері нарықтық
экономикалық дамуына терең талдау жасай біліуі керек деп ойлаймын. Ал
сақтандыру мен қайта сақтандыру жүйесі-осы нарықтық экономиканың ең маңызды
және біртұтас құндылықтарының бірі. Сақтандыру-қоғамның экономикалық
қатынастарының айрықша сферасын бейнелейтін көне категориялардың бірі.
Сақтандыру ұйымдары жұмыстарының тұрақтылығы мен қызметінің қаржылық
бекемдігін қамтамасыз ету үшін қайта сақтандыру жүйесін құру аса қажет.
Сақтандыру-сақтандыру жүйесінің жұмыс істеуін қамтамасыз етіп, материалдық
шығындарға ұшыраудан қорғап, экономикалық табысқа жетуге кепілдік береді.
Қайта сақтандырудың мақсаты-аса қауіпті қатерлердің зардабын жоя алатын кең
ауқымдыкепілдіктердің кеңістігін кеңейту мен нығайту. Бұл интернационалдық
экономикалық және де сақтандыру балансымен алғанда теңгермешілік өлшемнің
ең соңғысы емес. Міне осыған орай сақтандыру мен қайта сақтандыру
техникалық экономикалық және де әлеуметтік прогрестің аса маңызды құралы
болып табылады.
Сақтандыру жауапкершілігінің көлемін өсіру процесіндегі сақтандыру
ұйымы жүргізетін қызметтің бастапқы кезеңінде де қайта сақтандырудың рөлі
ерекше. Сондықтан да ішкі нарықта қайта сақтандыру жүесін құру міндетті,
бізде де барған сайын нарықтық экономикадағы өте маңызды, әрі актуальды
мәселе бола түсуде. Осыған байланысты сақтандыру операцияларының қаржылық
бекемдігін қамтамасыз ететін шалғай шетелдерде бұл тәсілдің рөлі мен мәнін
барынша жан-жақты ашып көрсеткіміз келеді.
Қайта сақтандырудың өзінің байырғы дәстүрі болғанымен де, оның мәні
ең алдымен Қазақстан экономикасында жүріп өтуі керек болып тұрған
индустриализациямен айрықша байланысты. Соңғы онжылдықтар ішінде Еуропа,
АҚШ пен Жапония индустриализацияның нәтижесінде үлкен де ірі қатерлер
мен қаіптердің кешенді көздерінің аса зор потенциалдары пайда болып. Олар
жекеленген сақтандырушының ал кейбір жағдайларда тіпті сақтандыру нарықтың
қаржылық мүмкіндігін мейлінше өсірді. Экономиканың ғылым мен техниканың
қуаты өркендеу қатерлер мен аса қатерлі қаржылық комбинациалардың күрт
өсуімен күрделене түсуіне әкеп соғуда. Сөйтіп бұл жай қазіргі экономикалық
өмірдің барлық уклатарын анықтай тұра, сонымен қоса олар әлі де белгісіздік
туғызуда. Ал, экономиканы тұрақты түрде жетілдіріп жаңартып әрі
күрделіқаржы үші батыл тәуекелге бару ғана әлгі етектен тартқан жұмысты
жүргізбей отырған жайларды болдырмайды. Міне бұл сақтандыру мен қайта
сақтандырудың қазіргі басты міндеті клиенттердің қаіп-қатер жауапкершілігін
қабылдай отырып, сақтандыру ұйымдары өз қызметтерін клиенттердің қатерден
аман болуына немесе оны клиенттердің мүдесіне орай азайтуға бұруға тиіс.
Қатерді жабу үшін барлық қажеттілікті жасауға кепілдік беру керектігі
жұмыстың өзіне сай келетін, нысандар мен әдістерді талап етеді. Қайта
сақтандыру қоғамның стратегиясы жаппай нарықтық қозғалмалы құрлымы мен
өнімдеріне болашақтағыжаңа қатысушыларға ыңғайластыруға бағыталуға тиіс.
Өнімге деген сұраным мен осы фактрге байланысты қатерді жабу
қажетігінің ықтимал өзгерісі есепке алынады.
Бастаыш сақтандырудың дамуы, қатерлерді ойдағыдай басқару үшін жаңа
прогрессивтік тәсілдері ойластыру, ықтимал толық қаржылық кепілдік пен
қосымша кепілдік үшін дәстүрлі қайта сақтандыру объектілерін зор көлемде
дифференциялау жоғары мамандандырылған қолдау. Қайта сақтандыру қоғамы
стратегиясының ең маңызды пункті болуға тиіс. Әсіресе қатерден тасқары емес
қызметтердің кең көлемді бағдарламасына қатысқан жерде қайта сақтандырудың
жалпы кепілдігін ойластырып жасаған кезде клиентердің жекелеген мүделеріне
ерекше көңіл бөледі.
Мен өзімнің осы ғылыми-зерттеу жұмысымда сақтандырудың экономикалық
мәні мен қажеттілігіне оның көздері мен негізгі міндеттеріне, сонымен қатар
қайта сақтандырудың мәні мен оның атқаратын қызметтерінжәне Қазақстан
Ресубликасының қайта сақтандыру жүйесіне толығымен талдау жасап сипаттама
беремін.

I Сақтандырудың экономикалық мәні және қажеттілігі.

1.1 Сақтандырудың әлеуметтік - экономикалық мәні, оның іс-әрекет
сфералары.
Сақтандыру-қоғамның экономикалық қатнастарының айрықша сферасын
бейнелейтін көне категориялардың бірі. Сақтандыруға түрткі болатын басты
себеп –бұл өндіріс пен адам өмірінің қауіп- қатер сипаты. Сондықтан өндіріс
процетерін жалғастыру азаматтарының жеке санатының өмір тіршілігі мен
жақсы тұрмыс халін қолдап отыру мақсатында қоғамның, жеке өндірушілердің,
олардың топтарының натуралдық-заттай босалқы қорларын да немесе
резервтерін де, сондай-ақ ақша ресурстарын да қамтитын қажетті қаражаттары
болуы тиіс. Мұндай ақша қаражаттары әдетте резерв және сақтық қорлары
түрінде қалыптасады.
Сақтандыру кезіндегі сақтық резервтер мен қорлардың қалыптастырудың
екі негізгі әдісі қолданылады, олар:бюджеттік және сақтық әдіс.
Қаржыларды қалыптастырудың бюджеттік әдісі бюджеттердің қаражатарын,
яғни бүкіл қоғамның қаражаттарын пайдалануды болжайды.
Сақтық әдіс қорларды шаруашылық жүргізуші субъектілермен халықтың
жарналары есебінен жасауды алдын ала қарастырады.
Сақтық қорлар-қоғамның ұлттық шаруашылығындағы сан алуан алдын ала
болжануы мүмкін емес жайттардан сақтандыруға арналған қоғамның резерв
қорлар жүйесінің қажетті құрамды бөлігі.
Мүліктік мүделерді қорғауда материалдық зияннан сақтандыруды және
оның орнын толтыруды сақтандыруды жүзеге асыратын сақтық қор материалдық
немесе ақша қор нысанында жасалады. Сақтық қорларда қоғам мүшелерінің
ұжымдық және жеке мүделері қорғалады, олардың тіршілік әрекетінің сан қырлы
экономикалық және әлеуметтік аспектілері көрінеді.
Сақтық қорлардың басқа қорлардан ерекшелігі : олар алдын ала тұтыну
қорларына да, жинақтау қорларына да жатпайды. Ол-табыс ретінде
тұтынылмайтын және қорлануға міндетті қызмет етпейтін табыстың бірден - бір
бөлігі .
Сақтандырушылардың жарналары есебінен жасалынатын сақтық қорлар
белгілі бір уақытта тікелей арналымында-сақтық төлемдерді төлеу үшін
пайдаланылмауы мүмкін.Мұндай жағдайларда сақтық қорлардың қаражаттары
қосымша табыс алуы үшін коммерциялық айналымға жіберілуі мүмкін. Өз
кезегінде бұл табыстардың бір бөлігін тапсырыскерлерді тарту үшін сақтық
қызметтер көрсетудің бағасын төмендетуге бағытаған орынды. Сақтық
ұйымдардың осыған ұқсас операциясы сақтық рыногінде пайдалырақ шарттарда
қолайсыз түрлі жағдайлардың салалары кезіндегі ысыраптар мен залалдардан
қашқысы келетін тапсырыскерлерді тарту жөніндегі бәсекенің пайда болуына
жәрдемдеседі.
Экономиканың нарықтық қатынастарға көшуі, кәсіпкерлік қызметтің
дамуы, тауар мен айырбас шеңберінің, шаруашылық жүргізуші субъектілер
арасындағы өзара келісім шарт міндеттемелерінің кеңеюі сақтандыру арқалы
болатын кепілдіктердің берік жүйесін талап етеді. Тек сақтандыру негізінде
ғана материалдық игіліктерлі өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну
процесінде пайда болатын қоғамдық және жеке мүделерді қорғау мүмкін болады.
Өтпелі экономика жағдайындағы сақтандыру институтының ерекше
маңыздылығы бір қатар факторлармен айқындалады.
Біріншіден мемлекет тарапынан көзделген шаралардың сипаты мен көлеміне
қарамастан, сақтандыру халық пен ұйымның түрлі мүделерін қосымша қорғауға
мүмкіндік береді. Қазіргі кезде табиғи және техногендік сипаттағы төтенше
жағдайларды жою жөніндегі шығыстардың негізгі ауыртпалығы мүмкіндігі
объективті түрде шектеулі болып табылатын мемлекеттік бюджетке келіп
түседі.
Екіншіден, сақтандыру механизнің қазіргі жағдайда пайдалану елдегі
кәсіпкерлік қызметті жедел дамытуды, Қазақстан экономикасының негізгі
салаының ерекшеліктерін, оның климаты мен географиялық орналасуын,
экологиясының деңгейін ескере отырып, өндіріс технологиясын жетілдіруді
қамтамасыз етеді.
Сақтық жүйе республика экономикасының сенімді әрі орнықты дамуына
халықты әлеуметтік қорғауды артыру үшін қосымша негіз жасауға азаматтар мен
шаруашылық субъектілерінің мүлкін сақтандыруға ықпал етуге тиіс. Сақтандыру
мәселесі, медициналықты қоса алғанда, әлеуметтік қамсыздандырудың
проблемаларына тікелей қатысты.

Сақтандырудың жалпы жүйесі үш бөліктен тұрады:
1. қоғамдық қорғаудың жүйесі;
2. әлеуметтік сақтандыру және әлеуметтік қамсыздандыру;
3. жалпы сақтандыру және өмірді сақтандыру;

Сақтандырудың жалпы жүйесінің салыстырмалы дербес бөлігі медициналық
сақтандыру болы табылады.
Сақтандыру-сақтық ұйым өз активтері есебінен жүзеге асыратын сақтық төлем
арқылы сақтандыру шартында белгіленген сақтық жағдай немесе өзге де
оқиғалар туындаған кезде жеке немесе заңды тұлғалардың заңды мүделерін
мүліктік жағынан қорғауға байланысты қатнастар кешені. Сақтандыру сферасы
адам өмірінің, өндірістік және әлеуметтік -экономикалық қызметтің барлық
жағын қамтиды, ол өтемдік және жиналымдық функциясын атқарады.
Сақтандырудың экономикалық мәні барлық қатысушылардың төлемдері есебінен
оқыс оқиғаға ұшырағанға көмек көрсетілетіндігінде. Демек, сақтандыру-
қолайсыз құбылыстар мен күтпеген оқиғалар болған кезде жеке және заңды
тұлғалардың мүліктік мүделерін қорғау және оларға материалдық зианды төлеу
үшін мақсатты ақша қорларын құру және пайдалану жөніндегі қайта бөлгіштік
қатынастардың айрықша сферасы.
Ерекше сақтық қатнастар, сақтық қызметтің рыногін дамыту, азаматтар мен
заңды тұлғаларды сақтандыру тұрғысындағы қорғау "Сақтық қызмет туралы"
Қазақстан Республикасының заңымен, сақтандыру мәселелері жөніндегі Үкімет
қаулылары мен Ұлттық банктің сақтық қадағалау департаментінің нормативтік
актілерімен ретеліп отырады.
Сақтандыру категориясының қаржы категориясымен ортақ өзгеше белгілері
бар:
Сақтық қатнастардың ақшалай сипаты
Сақтандырудың қоғамдық өнімнің құнын қайта бөлуге қатысуы;
Оның іс-қимылы ақша қорларын жасап, пайдаланумен қосарланып отырады;
Сақтық қатынастардың бір бөлігінің міндетті сипатының болуы;
Ақша қорларын жасап, пайдалану кезіндегі сақтық баламалығы барлық
жағдайда бола бермейді
Сақтандыру шеңберінде мемлекет сақтық ресурстары меншігінің субъектісі
болып келетіндіктен сақтандыру жалпы мемлекет қаржысының құрамды бөлігі
болып табылады, қалған барлық жағдайда сақтық ісін экономикалық жүйе
шеңберіндегі айрықша сақтанушығ немесе оның қайта бөлу процестерін жүзеге
асыратын арнаулы қаржы-кредит институты ретінде қарауға болады.
Сақтандырудың мақсаты қоғамдық ұдайы өндірістің үздіксіздігін қамтамасыз
ету үшін азаматтарды, мүліктерді, өндіріс процестерін қоғамдық және ұжымдық
қорғау болып табылады.
Сақтандыру категориясы үшін мына белгілер оған тән болып келеді:
1. қатнастардың ықтималдық қатынасы
2. қатнастардың төтенше(жай емес) сипаты (кез келген ауқымда мемлекеттік,
аймақтық деңгейде кәсіпорын немесе оның бөлімшесі жеке адам
деңгейінде)
Сақтандыру процессі сақтандыру шарты негізінде не өзара сақтандыру
қоғамына мүшелік негізінде жүзеге асырылады.
Сақтандыру шарты бойынша бір тарп(сақтанушы) сақтық сыйақыларды
төлеуге міндеттенеді, ал екінші тарап(сақтандырушы) сақтандыру жағдайы
пайда болған кезде сақтанушыға немесе оның пайдасына шарт жасалған өзгеде
тұлғаға(пайда алушыға) шартта белгіленген соманың(сақтандыру сомасының)
шегінді сақтық өтемін төлеуге міндетті.

1.2 Қайта сақтандырудың экономикалық қажеттілігі және негізгі міндеттері.

Қайта сақтандыру. Сақтандырудың кезкелген түрінде өздерінің мөлшері
мен ерекшелігіне орай қатерлер болады, олар сақтандыру комнаниясыгың
жекеменшік есепшотымен қамтамасыз етіле алмайды.
Кейбір сақтандыру нарықтарында мұндай қатерлер сақтандыру
компанияларының өздерінің негізгі көлемдерін бөлшектеу арқылы
сақтандырылады; бұл былайша түсіндіріледі, яғни компания өзіне қатердің
қолынан келетін үлесін алады, ал қалған бөлігін өзге компания сақтандырады.
Мұндай тәжірбие бірлесіп сақтандыру деп аталады.
Басқа нарықтарда сақтандыру компаниясы барлық қатерлерді өзі
сақтандырады және өзі алған көлем сомасының жартысын басқа сақтандыру мен
қайта сақтандыру компанияларына береді (тек өзінің шамасы жететінін ғана
ұстап қалады).
Осылайша бір ғана қатердің немесе бір топ қатердің сомасы біреуін ғана
құраған жағдайда және де бір сақтандыру компаниясы үшін мүмкін болатын
мөлшерді ақылдан тыс асырып жіберген болса, онда бұған қайта сақтандырудың
ықпалымен әсер ету керек.
Мынадай уақытта, яғни сақтанушыны болуға тиісті ауыр зардаптан
(шығыннан) қорғауға сақтандырушының функциясы қосып қаралады, ендеше қайта
сақтандырушы да сақтандырушының өзінің қорғанысын қамтамасыз етуге ботышты.
Келісуші жақтар жасаған қайта сақтандыруды өзара жүргізу келісімі
жартылай ығысушы компания мен қайта сақтандырушы деп аталады, яғни ығысушы
компания орын беруге келіседі, ал қайта сақтандырушы келісімде айтылған
шарт жағдайында қатердің нақты бір үлесін өзіне қабылдайды.
Бұл жерде біз: "ығысушы компания" және "қайта сақтандырушы" деген екі
маңызды терминді пайдаландық.
Ығысушы болып қатерді қабылдап, оның жартысын қайта сақтандырушыға
беретін сақтандыру компаниясының өзі болып табылады, және де басқа
компаниялар болуы ықтимал, сол секілді ығысушы қатерді қабылдайтын қайта
сақтандырушы компанияда болып есептеледі.
Алайды ығысушы компания мен қайта сақтандырушы арасында жасалған қайта
сақтандыру контрактісі бойынша сақтандырылушының өзіне ешқандай құқық
берілмейтіні атап көрсетілуге тиіс. Осылайшы зиянға тап болған жағдайда
сақтандырылушының толық сомаға деген өкпе талабы ығысушы компания мен қайта
сақтандырушы арасында бос қалуға мүделі емес.
Міне осылайша, қайта сақтандыру пропорционалды және пропорционалды
емес болып бөлінеді екен.
Пропорционалды қайта сақтандырудан шарт жасалады, ол қатысушы
жақтардың үлесін немесе ығысушы компания мен қайта сақтандырушының
сақтандырылған соманың функция болып есептелген қатысын анықтайды. Бұдан
әрі келтірілген шығынға орай бизнесті бөлісу жүргізілді.
Тәжірбие, біліктілік, кәсіпқолық, бұған қоса икемділік пен жаңалықты
енгізуге құштарлық болашақтың күрделі талабы жағдайында сақтандыру қызметін
ойдағыдай жүргізуге тамаша алғы шарт жасайды.
Мәселен АҚШ-тың бірнеше миллиард доллар сақтандыру сомасына пар-пар
аса зор материалдық қазынан бір жерге шоғырландырып отырған автомобиль
сақтандыру зауаттарын, ірі тонажды танкерлермен ұшақтарды еске алсақта
жеткілікті.мысалы " Боинг-747" авиалайнері ұшыраған апаттан, сол секілді
жолаушылардың талап арызынан және де үшінші біреуден келген зиян АҚШ-тың
1,7 миллиард доллар сомасын сақтандырылады. Бұл сомма сөз жоқ
авиакомпанияның барлық сақтандырылуынан түскеннен әлде қайда асып түседі.
Бірақ техникалық сақтандыру саласында кездесетін өзге де ірі қатерлер
мысалы мұнай айдайтын зауаттар мен өзге де мұнай-химия объектілерінің
құрылыстары АҚШ-тың миллиард сомадан астам доларына сақтандырылады.
Бұрғылау платформалары, басқа да теңіз қодйрғылары 5-моллиард сом, ал
мұндай объектілердің кешендері АҚШ—тың 10-14 миллиард долларына
сақтандырылады.
Потенциалды, сондай-ақ нақты зиян бірнеше жүздеген миллион долларды
құрайды. Мұндай сомаларды ең соңғы шектеуге болиайды, мәселен бұл орайда
саны ылғи да өсіп отырған жер серіктерін сақтандыруды еске алсақта
жеткілікті.
Тіпті бізде әлі де тарала қоймаған жауапкершілікті сақтандырудың
өзінде қатерді жабудың сомасының 60-70 миллион маркіге жетіп отырғаны сирек
емес. Осыған байланысты тұтынудағы өнімдердің немесе фармацевтік затардың
да қимыл-қозғалысы үшін жауапкершілігін сақтандыруды еске салғымыз келеді.
ГФР дәрі-дәрмек жөніндегі заңның ережесіне сай, әрі дәрі бойынша
сақтандырумен қамту 200 миллион маркіні құрайды. Бір қарағанда мұндай сомма
белгілі бір қаржылық шектеудін асып кетпейтін сияқты, бірақ осы заңның
басқа ережелеріне сәйкес егер активті зат бірнеше дәрі түрінде пайдаланса
(мұндай жиі кездемеді) онда сан миллиард маркамен есептелетін
жауапкершілік пайда болуы ықтимал.
Осы жерде апатты сұрапылдардың нәтижесімен байланысты қатерлер
жөнінде ескерткен орынды болар еді, мәселен соңғы жылдарда Еуропада болып
өткен жер сілкіністері мен боранды аласапырандарды алайық. Кездейсоқ
апаттардың қауіп-қатеріне қшырауы ықтимал аудандардағы халықтың
тығыздығының өсуі мен олардағы индустризацялау процестері зардаптың жоғары
болу мүмкіндігін туғызып отыр. Мюнхенде соғып өткен бұршақ аралас боран 3
миллард маркі зиянға ұшыраған. Және бір мысал ретінде Еуропа аумағының кең
көлемінде соғып өткен қысқы дауылдық зардабын айтар едік. Мәселен "Дария"
дүлей дауылы зор зиянға соқтырып, ол бойынша төлем 6 миллард маркіге
жеткен.
Сондықтан, бұрын айтқванымыздай, мұндай көлемдегі қатер ман зардап
тіпті ірі сақтандырушылардың мүмкіндіктерінің өзін біраз артырады, кейде
тіпті жекеленген сақтандыру қатерлердің. Мынан баса айтайық, дамыған
елдердің сақтандырушыларына әлгіге мысалы, жазатайым апаттан сақтандыру
саласында қамтамасыз етуді беруге тек мынандай жағдайларда қол жеткізіледі:
сақтандырушы қатерді қабылдаған сәтте процесс басталады, оның барысында
қатер қайта сақтандырушыға беріледі, ал жауапкершіліктің салмағы бәрінің
ийғына бірдеі түседі. Бұл жерде жоғарыда сөз болған " Боинг-747"
авиалайнерімен болған оқиғаны айтар едік.
Сақтандыру оқиғасы басталысымен келтірілген шығынды төлеу әлемдегі үш
жүздей сақтандырушылардың қатысуымен жүргізіледі деуге толық болады.
Міне осы тұрғыдан қарағанда қайта сақтандырудың негізгі функциясы
анық байқала түседі, сірә біздің мемелекетімізде де мұндай институт үшін
жалпылық тән болар.
Ең бірінші әрі ең маңыздысы –қатерді шектеу басқаша айтқанда, қайта
сақтандыру жеке сақтандырушының сақтандыру қатерін азайтады. Сақтандырушы
өзі алып жүруге міндетті қатердің жартысын қатерді қайта сақтандырушыға
беру арқылы ол қатерді өзінің қаржылық мүмкіндігін есептей отырып алып
жүруіне дайын мөлшерге дейін қысқартады.
Алайда сақтандырушылардың қолындағы қоржындар бір біріне ұқсамайды,
біреуінікі-үлкен оның ішінде өнеркәсіп кәсіпорындарын өрттен сақтау
жөніндегі әр түрлі қауіп қатер дәрежесі ескеріліп жасалған сақтандыру
шарттры бар ал екіншісі бреуінкі кішкентай оның ішінде тұрғын үйлерді
өрттен қорғау жөніндегі сақтандыру шарттары салынған. Кәсіпқой қайта
сақтандырушы, дәлірек айтқанда көбінесе және де бірыңғай қайта
сақтандырумен айналысушы сан алуан сақтандырушылардың сұранымдарын толық
ескере отырып оларға қорғаныс бере алады. Қайта сақтандырушыға қатердің тек
қана сақтандырушының қоржынына көлемі жағынан сыймайтын үлесі беріледі. Ал
сақтандырушы өзі алып жүруге тиіс қатер бөлігінде сақтандыру сомасын
теңестірілу өткізіледі. Осылайша сан түрлі сипаттағы қатерлер бойынша
сақтандыру максимумдары бір-біріне тепе-тең жағдайға келтіріледі, ал
кездейсоқ байқалған шығынның ауытқушылығы шыдамдылық шегіне дейн
қысқартылады.
Сақтандырушыға қайта сақтандыру қандай қорғаныс бере алады ?
Ең бірінші кезекте кездейсоқ қаіп-қатерден қорғайды, дәлірек айтқанда
күтпеген жағдайдға орай өзінің нақты деңгейіне сай емес есептелген зиянан
күтпеген ауытқудан сақтайды. Қайта сақтандырушының негізгі міндетінің өзге
де сақтандырушыны міне осындай ауытқушылықтың салдарынан қорғауда болса
керек.
Барлық сақтандырушылардың қайта сақтандырушылармен іскер байланыстарын
қараған кезде қайта сақтандырудың халық шаруашылығы үшін маңызы аңғарыла
түсуде. Ішінара айтқанда жазатаым оқиғаның басталуы нәтижесінде ірі
шығындар пайда болуы мүмкін салаларда мысалы, құрылыс саласында, өнеркәсіп
объектілерінде өртің болуынан, құрылыс монтаж қатерлер туады, міне осыдан
келіп тек қана жекеленген сақтандырушының емес, тіпті бүтіндей сақтандыру
нарығында қайта сақтандыруға деген сұраным пайда болады. Басқа салаларда,
мысалы автокөлік сақтандыруында, тұрғын үйлер сақтандыруында, үй мүлкін
сақтандыруында қайта сақтандыруға деген сұраным ылғида біршама төмен.
өнеркәсіп кәсіпорындарын өрттен сақтандыру саласындағы сақтандыру оқиғасы
басталған сәтте төленуге тиісті сома (кейбір жағдайларда бұл жөнінде айтық
да) ұлттық сақтандыру нарығының қаржылық мүмкіндігінен асып тұседі. Халық
шаруашылығындағы қайта сақтандыруға деген сұраным да айқындала түсті, мұны
еліміздің айтарлықтай емес валюта сатып алып жатқан жағдайлардан байқаймыз,
сірә жабдықтарды айырбастауға жататын сақтандыру оқиғалары басталған кезде
ол сөз жоқ қайтадан валютаға сатып алынуы ықтимал.
Қайта сақтандырудың тағы бір функциясы сақтандыру шаруашылықтарының
даму мыслынан айқын көріне бастайды. Сөйтіп, сақтандырушылар қайта
сақтандырушылардың көмегі арқасында өздерінің жауапкершіліктерінің көлемін
арттыра алатын болады. Қайта сақтандыру өз қаржыңды пайдаланған кездегіден
гөрі саны көп ірі қатерлерді алуға мүмкідіктерді тек ұсақ сақтандыру
ұйымдарына ғана беріп қоймайды. өздері үшін сақтандырудың жаңа саласында
жұмысты бастаған айтарлықтай ірі сақтандыру ұйымдарында да ең жеңіл жолымен
қажетті тәжірбие жинауға мүмкіндік береді деген ниетпен қайта
сақтандырушыларға қатердің ірі үлесін беру тенденциясы байқалуда. Қайта
сақтандыру нарық шаруашылығы жағдайындағы бәсеке күресінде
сақтандырушылардың шыдас беруіне көмектеседі.
Бірақ өнеркәсіптегі қатерлердің немесе төтенше апат салдпрынан болған
шығындарды жабудан пайда болатын орасаң жауапкершілік шеңберінің соңғы
буыны деп қосымша сақтандыру қоғамын тіпті де айта алмаймыз. Сақтандыру
сияқты қайта сақтандырушы да өзі алған жарты жауапкершілікке ғана жауапты.
Жауапкершіліктің артық үлесі басқа қайта сақтандырушыға қайта
сақтандырылуға беріледі. Қайта сақтандырушы сол секілді қатерлерді таратып
беруші де болып табылады. Ол қатерлерді қабылдап алып соын оларды әлемдік
нарыққа таратып береді.
Қатерлерді бұлайша ұсақтап тарату ауытқуларға өтемақы беруі үшін
қажетті алғы шарт. Көптеген елдерде күтіліп отырған зиян мен шын мәнінде
пайда болған шығын үшін және де жеткілікті ұзақ кезең бойына тиесілі сиақша
үшін өтемақы алуға қол жеткізуге болады.
Қосымша сақтандырудың үшінші функциясы – сақтандырушының өзінің
жекеменшік капиталын бөтенге ауыстыруы. Бұл біздің көзқарасымызша ерікті
сақтандыру нарығының дамуы үшін аса маңызды функциясы. Сақтандыру
операцияларының көлемі мен жекеменшік капиталдың белгілі ара қатнасы
экономикалық топшылаумен ұғындырылады, яғни мұны комерциялық байқампаздық
деуге болар еді.
Еуропалық қоғамдастыққа жұмыс істейтін шарттарға сәйкес
сақтандырушылардың төлем төлеу қабілетінің дәрежесін анықтаудың негізіне
"нетто" принципі қаланған, яғни тек өзінің қатерге деген жеке
жауапкершілігінің ғана есептелінеді. Міне осылайша белгілі бір шектеу
жағдайында қайта сақтандыру жекеменшік капиталды айырбастайды. Сондықтанда
сақтандырушы үшін белгілі бір жағдайда өзінің жекеменшік жаңа капиталын
құрудың немесе оны тоқтата тұрудың орнына, оған қайта сақтандыру есебінен
қатердің көлемі мен меншігіндегі капиталының арасында өзі қалаған ара
қатынасты құру әлде қайда тиімді болуы мүмкін.
Қайта сақтандыру ұйымдарының ең соңғы, бірақ өте маңызды функциясы
болып тура сақтандырушыға қызметтің сан алуан түрлі бүтіндей бір кешенін
көрсете білуінде болып табылады. Бұларды халықаралық қайта сақтандырушының
қызмет көрсету жүйесі деп те атауға болар еді, бұның мынадай қызметтері
бар;консультатция беру, сақтандыру мәселесі бойынша жәрдемдесу, мысал
қатерлерді бағалаумен оларды тарификациялауды, шарттарды хаттауды,
шығындарды алдын ала ескерту, сол секілді кәсіпорындар экономикасы
саласындағы маркетингпен оны ұйымдастыру, қайта сақтандыру мен ақшасыз есеп
айырысу, есеп айырылысу операциялары, осы атап айтылған салалардың
сақтандыру ұйымдарының бәрінде қызмет істеушілерді даяарлау жөнінде де
келесі кеңестер беру. Қайта сақтандыру мемлекеттік сактандыру арқылы да
сондай-ақ өзге де сақтандыру компанияларымен де жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл
тек қана сақтандыру кепілдігін қамтамасыз етіп қоймай, сонымен қатар
сақтандыру ісінің дамуы мен өзара тиімді ынтымақтастыққа ықпал етер еді.
Алайда сақтандыру қорғанысының барлық мәселесі белгілі бір ғана
мемлекет көлемінде шешіле қоймайды. Бұған әлемдік тәжірбиеде көз жетіп
отыр. Қазақстанда әсіресе қауіпті қатерлер тым зор, олар мыналар; жер
сілкінісі, құрғақшылықты, өртті басқа мемлекеттердің (шалғай немесе
таяаудағы шетелдерде) қайта сақтандыруға болар еді. Өз кезегінде біздің
мемлекеттің сақтандыру ұйымдары өзге мемлекеттерден де қайта сақтандыруға
қатер қабылдауы мүмкін.

1.3 Әлеуметтік сақтандыру және әлеуметтік қамсыздандыру-әлеуметтік
қорғаудың негізгі салалары.

Әлеуметтік сақтандыру және әлеуметтік қамсыздандыру. Қаржы жүйесінің
дербес буыны ретіндегі сақтандыру әдетте ойда болмаған және төтенше оқиғаға
байланысты белгілі бір объектіні сақтандыру мен әлеуметтік қамсыздандыру
сияқты екі оқшауланған нысанада іс-әрекет ететіні белгілі. Сақтандыру
мәселесі медициналықты қоспағанда әлеуметтік сақтандыру проблемаларымен-
халықты әлеуметтік қорғау жүйесімен тікелей байланысты.
Қазақстан Республикасының Конститутциясы Қазақстан Республикасының
азаматы жасына келген, науқастанған, мүгедек болған,

асыраушысынан айырылған жағдайда және өзге де заңды негіздерде оған жалақы
мен зейнетақының ең төмен мөлшеріне әлеуметтік қамсыздандырылуына кепілдік
береді.
Нарықтық экономикасы бар елдердің тәжірибесіне орай әлеуметтік
қорғау жүйесі мемлекеттік және мемлекеттік емес құрлымдардың қоғамдық
бірлестіктердің көп жақты жауаптылығының негізінде құрылады.
Алайда халықты әлеуметтік қорғаудың сферасына, "әлеуметтік
қамсыздандыру" мен "әлеуметтік сақтандыру" терминдері сипаты болғанымен
бұлар бара бара ұғымдар емес. Әлеуметтік қамсыздандыру халықты әлеуметтік
қорғау процесі деп, ал әлеуметтік сақтандыру – осы процесті жүзеге асыру
нысандарының бірі деп түсінуген жөн.
Әлеуметтік қамсыздандыру әлеуметтік кепілдіктер, еңбек ақы төлеу
кепілдіктері, зейнетақылар, жәрдемақылар, материалдық көмек, халықтың аз
қамтылған жігіне көрсетілетін тегі ең аз қызыметтер жүйесі арқылы және
әлбетте ең төменгі күн көріс деңгейін қамтамасыз ету арқылы жүзеге асырылуы
тиіс.
Зейнетақы-бұл зейнетақымен қамсыздандырылуға құқығы бар азаматтар
заңнамада көрсетілген тәртіппен зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік
орталықтан, Жинақтаушы зейнетақы қорларынан, ал әскери қызметшілер, ішкі
істер органдарының қызметкерлері үшін тиісті қызметтерді ұстауға көзделген
қаражат есебінен төленетін зейнетақы төлемдерінің жиынтығы.
Жұртқа мәлім, 1998 жылға дейін зейнетақы кәсіпорындардың өз
кызметкерлері үшін аударған жарнасы есебінен төленіп келеді. Бірақ жарнада
жиналатын қаражат күндердің күнінде мемлекеттік зейнетақы төлеу үшін қажет
болатын қаражат мөлшеріне жетпей қалатын болуы мүмкін еді. Оның үстіне
экономика дағдарысқа ұрынып, жұмысыздық етек алған тұста бұл проблема өткір
сипат ала түскен. Осы жайт жаңа зейнетақы жүйесін енгізуге итермелеген ең
негізгі себептердің бірі болады. Ескі, "ынтымақтастық" зейнетақы жүйесі
мұндай жағдайда зейнетақының іркілісіз төленуін қамтамасыз ете алмайтын
түсінікті.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесі кезінде әркім өз табысынан он пайыздық
жарна аудара отырып, болашақ зейнетақысы үшін қор жинайды. Кейін зейнетақы
төлемдері мемлекеттік және мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы
қорларындағ әркімнің жеке зейнетақы шотына төленеді. Сондықтан зейнетақының
мөлшеріне бюджеттің жай-күйі, қанша адамныңжұмыспен қамтылып, қаншасы
жұмыссыз жүргені әсер етпейді. Жинақтаушы жүйеде азаматтардың аударған
жарнасына пайыздық өлшем есептелінеді, ол қорланудың ұлғаюын және оның
инфляциядан қорғалуын қамтамасыз етеді.
"Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы" заңға
сәйкес орталықтан зейнетақы төлемдері еркектер 63 жасқа толғанда, әйелдері
58 жасқа толғанда және еркектерге кемінде 25 жыл еңбек стажы болғанда,
әйелдерге-20жыл еңбек стажы болғанда тағайындалады.
Толық емес көлемдегі жасына байланысты зейнетақы төлемдері азаматтарға
олардың нақты еңбек стажының болуына қарай Орталықтан толық көлемінде
зейнетақы төлемдерін алу құқықы болған жағдайда тағайындалады.
Төтенше және барынша радияциялық қатерлі өңірлерде 1949 жылғы 29
тамыздан 1963 жылғы 5 шілдеге дейін кемінде 10 жыл тұрған азаматтар "Семей
ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шекен
азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы" Қазақстан Республикасының заңына
сәйкес еркектер-жалпы жұмыс стажы 25 жылдан кем болмаған жағдайда 50 жасқа
жеткенде; әйелдер жалпы стажы-20 жылдан кем болмаған жағдайда 45 жасқа
жеткенде зейнетақы тағайындалуына құқылы.
5 –және одан да көп бала туып, оларды сеіз жасқа дейін тәрбиелеген
әйелдер 50 жасқа толғанда жасына байланысты толық көлемде зейнетақы алуға
құқылы, аталған зейнетақы жасы 1998 жылғы 1-ші шілдеден бастап жыл сайын
6-айға өсіп отырды.
Зейнетақы мен қамсыздандыру туралы заңғы сәкес, зейнетақы орташа
айлық кірістің 60-паызы есебінен жүргізіледі және жұмыста болған
үзілістерге қарамастан, қатарыннан кез келген үш жыл жұмыс үшін орташа
айлық табыс негізге алына отырып, 1995-жылғы қаңтардың бірінен бастап
жүзеге асырылып келеді. 1998 жылғы қаңтардың 1-не дейін қажетті еңбек
стажыннан тыс жұмыс істеген әр бір толық жыл үшін зейнетақы төлемдерінің
мөлшерлер бір пайызға өсіріледі, бірақ ол зейнетақыны есептеу үшін
ескерілетін табыстың 75-пайызыннан аспауы тиіс.
Зейнетақы төлемдерін есептеуге арналған табысқа еңбекке ақы төлеудің
барлық түрлері және тізбесін Үкімет белгілейтін өзгеде табыстар енгізіледі.
Зейнетақы төлемдерін есептеу үшін 3-жылғы жұмыс ішіндегі табыс қатарынан 36-
күн тізбелік айдағы жұмыс ішіндегі табыстың жалпы соммасын отыз алтыға бөлу
арқылы анықталады және орташа айлық жалақы шығаралыды. Алайда зейнетақыны
есептеуге қажет табыс тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы
заңмен белгіленген 15-еселенген айлық есепттік көрсеткіштен аспауы тиіс.
1998-жылы қаңтардың 1-не дейін тағайындалған зейнетақы төлемдерінің ең
жоғары мөлшері тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заңмен
белгіленген 25-еселенген айлық есепттік көрсеткіштің 75-пайызынан аспауы
тиіс. Бұған өндірістердің, жұмыстардың, кәсіптердің, лауазымдар мен
көрсеткіштердің Үкімет бекіткен ¹1 тізімдегі 1998 жылғы қаңтардың 1-іне
дейін зейнетақы тағайындалған адамдар жатпайды.
2002 жылдың 1-қаңтарынан бастап Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік
орталықтан төленетін зейнетақылар мөлшері көтерілді және зейнетақы
төлемдерін көтеру үш топ бойынша жүзеге асырылды. Бірінші топқа зейнетақы
мөлшері 1994 жылдың 1қаңтарына дейін тағайындалған зейнеткерлер кіреді.
Олардың зейнетақылары алып отырған зейнетақылары мөлшерінің 25-пайызына
ұлғайтылды. Екінші топқа зейнетақылары 1994-1998 жылдары тағайындалған
зейнеткерлер кіреді. Олардың зейнетақылары алып отырған зейнетақылары
мөлшерінің 8,4 пайызына көтерілді. Үшінші топқа зейнетақылары 1998-2001
жылдары тағайындалған зейнеткерлер жатады. Олардың зейнетақыларының
мөлшері 2001 жылғы ең төменгі зейнетақы мөлшерінен 8,4 пайызға көбейді.
2003 жылы зейнетақы мөлшері 12 пайызға көтерілді, енді оның ең төменгі
мөлшері 5000 теңгені құрайды.
Әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінде әр түрлі жәрдемақылар маңызды орын
алады.
Жәрдемақы-бұл жұмыстағы уақытша үзіліс кезінде, сондай-ақ белгілі бір
жағдайларда пайда болатын көтеріңкі шығындарды өтеуге арналған ақшалай
өтемақы.
Әлеуметтік қамсыздандыру шеңберінде төленетін жәрдемақыларға
мемлекеттік арнаулы жәрдемақы, еңбекке уақытша жарамсыздық жүктілік арнаулы
жәрдемақы, санаторийларға жолдамалар сатып алу жөніндегі шығыстар
шаруашылық жүргізуші субъектілердің – жұмыс берушілердің – қаражаттары
есебінен жүзеге асырылады, жаңа туған сәби үшін төленетін бір жолғы
жәрдемақы, балаға қарау жөніндегі жәрдемақы, жерлеуге берілетін жәрдемақы
жергілік бюджеттер есебінен қаржыландырылады.
Еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша әлеуметтік жәрдемақылар жалпы
ауруларға байланысты(жарақат алуға, жүктілікті жасанды жолмен бұзуға,
карантинге байланысты, туберкулез немесе кәсиби ауру себебінен уақытша
басқа жұмысқа ауыстырылған кезде) еңбекке уақытша жарамсыздық жағдайлардың
және заңдарда белгіленген басқа да жағдайларда тағайындалады.
Қызметтер жыл сайынғы ақы төленетін еңбек демалысында болған кезінде
жұмысқа уақытша жарамсыздығы жағдайында жұмысқа уақытша жарамсыздығы
бойынша әлеуметтік жәрдемақы еңбек демалысына дәл келген күндер үшін
есептелмейді.
Егер еңбекке уақытша жарамсыздық еңбекте мертуге немесе кәсіби ауруға
байланысты болса, әлеуметтік жәрдемақыны жұмыс беруші еңбекке жарамсыздық
орын алған бірінші күннен бастап, жұмысқа шыққанға дейін немесе мүгедектігі
анықталғанға дейін заңнамаға сәйкес есептелгенорташа жалақысының жүз пайызы
мөлшерінде төлейді.
Маусымдық жұмыс істейтін қызметкерлерге, үй шаруасымен айналысатындар
мен үге жұмыс алып істейтін қызметкерлерге жұмысқа уақытша жарамсыздығы
бойынша әлеуметтік жәрдемақы, егер жеке еңбек шартында өзгеше айтылмаса,
"Әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі жәрдемақыларды жұмыс берушілердің
қаражаты есебінен тағайындаудың және төлеудің тәртібі туралы" нұсқаулыққа
сәкес тағайындалады және төленеді.
Ядролық сынықтардың әсеріне ұшыраған аумақтарда тұратын әйелдерге
жүктілігі және босануы бойынша әлеуметтік жәрдемақылар қалыпты босанғанда
170 күнтізбелік күн үшін, ал босануы ауыр болғанда немесе екі және оданда
көп балатуғанда 184 күнтізбелік күн үшін төленеді.
2003 жылдан бастап балатууға байланысты 15-айлық есептік көрсеткіш
мөлшерінде бір жолғы мемлекеттік жәрдемақы төленеді.
Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар мелекеттік әлеуметтік
қамсыздандыру жүйесіне кіреді және мүгедектік жөніндегі, асыраушысынан
айырылғандығы және жас мөлшері бойынша оларды алуға мұқтаж және толық
мемлекет есебінен қамтылған азаматтарға ақша қаражатын мемлекеттің
мезгіл-мезгіл төлеп тұруы болып табылады.
Мүгедектігі бойынша жәрдемақылар мүгедектікке дұшар болған жағдайда
жәрдемақыға өтініш жасалған уақытта жұмыстың тоқтатылғандығын немесе
жалғасуына қанша болғанына (жұмыс немесе қызмет кезінде, жұмысқа кіріскенге
дейін немесе жұмысты тоқтатқаннан кейін) қарамастан тағайындалады. Бұл
жәрдемақылардың мөлшері жәрдемақының түріне байланысты болады және олар
айлық есепттік көрсеткіштің өзгеруіне байланысты қайта қаралып отврады.
2002 жылы бірінші топтағы мүгедектерге, бала жасынан бірінші, екінші және
үшінші топтағы мүгедектік алған 16 жасқа дейінгі балаларға бір айлық
есептік көрсеткішке
ал екінші топтағы мүгедектерге 0,5 айлық есептік көрсеткішке ұлғайтылды.
Мүгедек адамдарға зейнетақы төлеу тағайындалған кезде мүгедектігі бойынша
жәрдемақы тоқтатылады немесе зейнетақы төлеу жөніндегі Мемлекеттік орталық
пен Жинақтаушы зейнетақы қорларынан алатын зейнетақы төлемдерінің мөлшері
ескеріле отырып қайта қаралады.
Асыраушысына айырылу жағдайы боынша жәрдемақы алуға асыраушысы қайтыс
болған отбасының еңбекке жарамсыз, оның асырауында болған мүшелерінің
құқығы бар.
Асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша жәрдемақыға құқығы бар
отбасының барлық мүшелеріне ортақ бір жәрдемақы тағайындалады.
Асыраушысынан айырылуы жағдайы бойынша айлық жәрдемақының ең жоғары мөлшері
отбасының еңбекке жарамсыз барлық мүжелеріне 10 айлық есептік көрсеткіштен
аспауы тиіс.
Жасына байланысты жәрдемақы азаматтарға зейнетақы төлемдеріне құқығы
болмаған жағдайда заңда белгіленген жасқа жеткен кезде, не зейнетақы
төлемін зейнетақының ең төменгі мөлшерінен аз мөлшерде алған жағдайда
орталықтан жинақтаушы зейнетақы қорларынан тағайындалады. Жәрдемақы
3-айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде тағайындалады.
"қазақстан Республикасындағы арнаулы мемлекеттік жәрдемақы" заңында
және оған сәйкес қабылданған өзге де заң актілерінде көзделген негіздерде
және тәртіппен азаматтардың арнаулы мемлекеттік жәрдемақы- әлеуметтік
қорғауға мұқтаж адамдарға және жәрдемақылардың өзге түрлеріне қарамастан
берілетін ақшалай өтемақы алуға құқығы бар.
Арнаулы бұл жәрдемақы 1999 жылдың 1 сәуірінен бастап жәрдемақы алуға
құқығы бар азаматтардың 14 санатына заңда көрсетілген мөлшерде төленеді.
Мәселен Ұлы Отан соғысын қатысушыларына берілетін ай сайынғы жәрдемақы 5,8
айлық есептік көрсеткіш мөлшерін құрайды. Бұл жәрдемақы тұрғын үді ұстауға,
комуналдық қызметтер көрсетуге, отынға жұмсалатын телефонды пайдалану, дәрі
– дәрмекпен, оптикалық көзілдірікпен қамтамасыз ету, жалпы жұрт
пайдаланатын көліктің барлық түрімен(таксиден басқасы) жүру жөніндегі
шығындардытөлеу үшін, жергілікті баспасөзге жазылу кезінде олардың біреуін
жазылуға төленеді. Ал Ұлы Отан соғысының мүгедегіне бұл жеңідіктермен бірге
кресло-қоларба бөлуге, темір жолда, әуе, су, және қалааралық автомобиль
көлігінде жылына бір рет жүру үшін, сондай-ақ 1-топтағы мүгедекті алып
жүретін адамның жол шығындарына 7,1 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде
беріледі.
Бір мезгілде әр түрлі арнаулы мемлекеттік жәрдемақы алуға құқығы бар
адамдарға олдардың таңдауы бойынша бір жәрдемақы тағайындалатын атап айтуы
қажет.
Өндірістердің, жұмыстардың, кәсіптердің, лауазымдар мен
көрсеткіштердің Үкімет бекіткен ¹1 тізіміне орай 1998 жылғы 1 қаңтардағы
жағдай бойынша жерасты және ашық кен жұмыстарында, еңбек жағдайлары ерекше
зияанды және ерекше ауыр жұмыстарда істеген адамдарғада мемлекеттік арнаулы
жәрдемақы қарастырылған. Мұндай жәрдемақы еркектер - 53 жасқа толғанда
және жұмыс стажы кемінде 20 жыл болып оның кемінде 10 жылын аталған
жұмыстарада істегенде; әйелдер 48 жасқа толғанда және жұмыс стажы 15 жыл
болып, оның кемінде 7 жыл 6 айын аталған жұмыстарда істегенде жәрдемақы
тағайындалуға құқығы бар.
2001 жылдың шілдесінде қабылданған "Мемлекеттік атаулы әлеәметтік
көмек туралы" заңға сәйкес жан басына шаққанда аймақтарда белгіленген
кедейлік деңгейінен төмен орташа табыс салатын халықтың бәрі атаулы
көмекпен қамтылады. Негізінен олар кәмелетке толмаған балалары,
жұмысыздары, мүгедектері бар отбасылар. Кедейлік шегі мен ең төменгі күн
көріс деңгеі аймақтар боыйнша сараланатындықтан, заң әрбір отбасының
табысын нақтылауға мүмкідік береді. Азаматтар қайда тұратынына қарамастан,
өздерін отбасында жан басына шаққанда кедейлік деңгеінде орташа табыспен
қамтамасыз ететіндей әдеуметтік көмек алады. Заңға сәкес жұмыспен қамту
мәселелері жөніндегі өкілетті органдарда тіркелмеген еңбек жасындағы
жұмыссыздардың әлеуметтік көмек алуға құқылары жоқ. Мүгедектер айдан астам
уақыт стационарлық емдеуде жатқан адамдар, 1 және 2 топтағы мүгедектерге,
жасы 80-нен асқан кісілерге, 7-жасқа дейінгі балаларға күтім жасаумен
айналысатын азаматтар, оқушылар мен студенттер бұл санатқа жатпайды.
Сонымен бірге жұмыспен қамту органдарына өтініш берген жағдайда, еңбекке
жармды адамдарға, лайықты жұмыс немесе қоғамдық жұмыстарға қатысу
ұсынылады. Бұл жұмыстардан бас тартқан жағдайларда олар алты ай мерзімге
дейін атаулы әлеуметтік көмек алу құқығынан айырылады. Заңды атаулы көмек
тағайындату үшін өтініш білдірудегі рәсімдер жеңілдетілген.
Сонымен бірге еңбекке қабілетілігінен, асыраушысынан және жұмысынан
айырылу жағдайлары кезінде пайда болған әлеуметтік қауіп-қатерлердің
нәтижесінде шығындалған табысының бір бөлігін өтеу жолымен әлеуметтік
қамсыздандырудың қосымша нысандарын жасауға және әлеуметтік сақтандыру
жүйесінен төленетін төлемақыларды алушылардың құқықтарын қорғауға
бағытталған заңның қажеттігі туып отыр. Бұл кезде әлеуметтік сақтандыру
мемлекеттік жәрдемақылардан әлеуметтік сақтандыру бойынша төлемақылардан
және өндірістегі жазатайым оқиғадан және кәсіби ауруларданжұмыс
берушілердің жауаптылығын сақтандыру бойынша төлемдерден тұратын үш
деңгейлі жүйенің екінші деңгеңі болады. Бұл орайда міндетті медициналық
сақтандыру жүйесімен қосарлас әлеуметтік сақтандыру қоры туралы заңның да
болғаны дұрыс. Жұртқа мәлім бүгінде әлеуметтік қаіп-қатер болғанда
азаматтардың мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар алуға құқығы бар, бқл
жәрдемақылар республикалық бюджеттен төленеді.
Сақтық келісім шартарын жасауға және сақтық операңиялардың
нәтижелігіне жетуге ынталы тараптардың өздері іс-қимылы сақтық рыногінде
жүргізіледі.
Сақтық рыногі дегеніміз ақша қаражатарының сферасы, онда сату-сатып
алу объектісі ерекше тауар – сақтық қызмет болып табылады. Және оған деген
ұсыным мен сұраным қалыптасады.
Нарықтық экономикаға көшумен байланысты Қазақстан Республикасындағы
сақтық қызметтің монополиясы өзгерді, сақтандыру кеңістігі едәуір кеңейді,
сақтық қызметтердің кең спектірін ұсынатын мемлекеттік емес акционерлік
сақтық компаниялар пайда болады.
Елімізде сақтандыруды дамытудың негізгі мақсаты – мемлекеттің,
азаматтардың және шаруашылық субъектілердің мүдесінорғаудың нақты құралы
бола алатын толыққанды, орнықты жұмыс істейтін ұлттық сақтық рыногін
қалыптастыру.
Қазіргі заманғы ұлттық сақтандыру жүйесіне құру сақтық қызметрыногін
сапалы жаңа деңгейге көтеру жөнінде шаралар әзірлеудіжәне кезең-кезеңімен
іске асыруды талап етеді. Бұл қағида Қазақстан Республикасында
сақтандыруды дамытудың 2000-2002 жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасының шеңберінде жүргізілді. Онда мынандай міндеттерді шешу
көзделінді:
әлеуметтік сақтандыру түрі ретіндегі сақтық қорғауды ұсынудың
қағидаттарын нақтылау
сақтандыруды қолдану аясын кеңейту және міндетті сақтандыру түрлерін
нақтылау
сақтық рыногін қазіргі заманғы инфрақұрлымын қалыптастыру және оның
қатысушыларының – сақтық ұйымы, сақтық брокер, сақтық агент, сақтанушы,
сақтандырылушы, пайда алушы, уәкілетті аудиторлық ұйым, өзара сақтандыру
қоғамы, сақтандырылумен байланысты кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын
өзге де және жеке тұлғалардың қызметін ұйымдастыру үшін жағдай жасау;
халықаралық стандарттарды ескере отырып сақтық қадағалаудың жүйесін
ұйымдастыру;
сақтық және қайта сақтандыру ұйыымдарының қаржылық орнықтылығы мен
төлем қаблеттілігі бойынша талаптарды күшейту
өз заманғы сақтандыру технологиясыненгізуге жәрдемдесу;
сақтандыру саласында кадрлар даяарлау, қайта даяарлау және
біліктілігін арттыру жүйесін ұйымдастыру.
Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық сақтық жүйені дұрыс ұйымдастыруда және
сақтандырудың әлеуметтік маңызды түрлерін жедел дамытуда мол резерв
жасалған.
Қазіргі заманғы сақтандыру индустриясын құру мемлекетке: мемлекеттік
бюджетің табиғи-техногендік сипатағы көлденең шығыстарды өтеу бөлігіндегі
салмақты азайтуға; нарықтық экономика қағидатарында сақтандыру
арқылы(зейнетақы жиналымдарын, еңбек қаблетілігінен айырылуы немесе
асыраушысы қайтыс болуына байланысты, жұмыссыздыққа байланысты берілетін
жәрдемақыларды, медициналық шығыстарды төлеу) әлеуметтік қамсыздандырудың
жекеленген проблемаларын шешуге; халықтың, жеке ұйымдардың жинақ ақшасын
ұзақ мерзімді негізде ұлттық экономикаға тартуға мүмкіндік береді.
Азаматтардың ақшасы мен операцияларды жүзеге асыратын банктер мен
жинақтаушы зейнетақы қорларының қызметі сияқты сақтық ұйымдардың қызметі де
белгілі бір мөлшерде халықтың сақтандыру институтына деген сенімнің
деңгейіне байланысты.
Сақтандыруды дамыту, өз кезегінде, заңнамалық базаны, мемлекеттік
салық-бюджет және ақша-кредит саясатын жетілдіруге, сақтық қызметті
қадағалау сапасы мен сақтық ұйымдарды жұмысының сенімділігіне байланысты
болады.
Қазіргі заманың сақтық рыногінің толыққанды жұмыс істеуі, сонымен
бірге актуарийлер(сақтық міндеттемелердің экономикалық-математикалық есеп-
қисабы саласындағы мамандар) институтын енгізуді, уәкілетті аудиторлар мен
басқа да мамандарға қойлатын тиісті талаптарды қажет ете

ІІ Қайта сақтандыру және оның сақтандырудағы мәні.

2.1. Сақтандыру нысаны: жалпы сақтандыру және өмірді сақтандыру.

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі бойынша мыналар
сақтандырудың нысандары болып табылады:
Міндеттілік дәрежесі бойынша –ерікті және міндетті;
Сақтандыру объектісі бойынша –жеке және мүлікті;
Сақтық өтемді жүзеге асыру негіздері бойынша-жинақтаушы және
жинақтаушы емес;
Міндетті сақтандыру - заңнамалық актілерталаптарына орай жүзеге
асырылатын сақтандыру. Ол сақтанушының есебінен жүзеге асырылады. Міндетті
сақтандырудың әрбір түрі сақтандырудың жеке сыныбы болып табылады. Міндетті
сақтандыру нысаны бойынша әрбір сыныптың мазмұны және оны жүргізу
жағдайлары бойынша қосышша талаптар сақтандырудың осы сыныбын раттейтін
заңнамалық актілермен белгіленеді.
Ерікті сақтандыру-тараптардың еркін білдіруіне орай жүзеге асырылатын
сақтандыру.
Сақтық қызыметі- сақтық (қайта сақтандыру) ұйымының сақтық (қайта
сақтандыру) шарттарды жасаумен орындауға байланысты Қазақстан
Республикасының заңнамаларының талаптарына сәйкес уәкілетті мемлекеттік
органның лицензиясы негізінде жүзеге асырылатын қызметі.
Сақтық қызметті ұйымдастыру және мемлекеттік ретеу мен лицензиалауды
жүзеге асыру үшін сақтандыру салаларға, сыныптарға және түрлерге бөлінеді.
Сақтық ұйымның сақтық қызметі"өмірді сақтандыру" саласы және
"жалпы сақтандыру" саласы бойынша жүзеге асырылады.
Өмірді сақтандыру саласы ерікті сақтандыру нысанында мынандай
сыныптарды қамтиды: өмірді сақтандыру;аннуитеттік сақтандыру.
Жалпы сақтандыру саласы ерікті сақтандыру нысанында мынандай
сыныптарды қамтиды: жазатайым жағдайдан және аурудан сақтандыру;
медициналық сақтандыру; көлік құралдарын (автомобиль, темір жол, әуе және
су көліктерін) сақтандыру; жүктерді сақтандыру; мүлікті сақтандыру(көлік
құралдарын қоспағанда) ;кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру; көлік құралдары
иелерінің және тасмалдаушының азаматтық-құқықтық жауаптылықты сақтандыру;
зиян келтіргені үшін азаматтық- құқықтық жауаптылықты сақтандыру(көлік
құралдары иелерінің және тасмалдаушының азаматтық құқықтық жауаптылығын
қоспағанда).
Сақтандыру түрі сақтық ұйым сақтанушыға сатандыру шартын жасау арқылы
сақтандырудың бір немесе бірнеше сыныбы шеңберінде әзірлейтін және беретін
сақтық өнім болып табылады.
Жалпы сақтандыруға және өмірді сақтандыруға тән экономикалық
қатнастар қоғамдық өндіріс процесіндегі зиянның орнын; егер бұл процесс
дүлей апат пен басқа төтенше немесе күтпеген оқиғалардың нәтижесінде
бұзылса толтырумен байланысты. Зиянның орны ынтымақтастық негізде сақтық
қатнастарға қатысушылардың төлейтін сақтық жарналары есебінен толтырылады,
бұл жарналардың жиынтығы, жоғарыда айтылғандай, сақтық қорларды құрайды.
Мүліктік және кәсіпкерлік тәуекелдер азаматтық – құқықтық
жауаптылықты қосо алғанда, оларға байланысты мүделерді, сақтандыру жалпы
сақтандыруға жатады. Мұндай сақтандыру кезінде мүліктің жоғалу қауіпі,
жетіспеуі немесе білінуі және өзге де мүліктік игіліктер мен құқықтар
сақтандырылады.
Сақтанушының немесе пайдаланушының мүліктерді сақтандыруға мүдесі
болмаған жағдайда жасалған мүліктік сақтандыру шарты жарамсыз болады.
Жазатайым жағдайдан және аурудан сақтандыру сақтандырылушы жазатайым
жағдайдың немесе аурудың салдарынан қайтыс болған, еңбек ету (жалпы немесе
кәсиби жағынан ) қабілетін (толық немесе ішінара) жоғалтқан немесе оның
денсаулығына өзге де зиян келтірілген жағдайда оның қосымша шығыстарын
тіркелген сомада не ішінара немесе толық өтемі мөлшерінде сақтық төлемді
жүзеге асыру көзделетін жеке басты сақтандыру түрлерінің жиынтығы болып
табылады.
Медициналық сақтандыру сақтандырылушының медецина мекемесінен
медициналық сақтандыру бағдарламасына енгізілген медициналық қызымет
көрсетулерді сұраған жолдамаларынан туындаған шығыстарын ішінара немесе
толық өтемді мөлшерінде сақтық төлемдерді жүзеге асыру көзделетін жеке
басты сақтандыру түрлерінің жиынтығы.
Көлік құралдарын сақтандыру көлік құралын иеленуге пайдалануға, оған
билік етуге байланысты адамдардың мүлікті мүделеріне оның зақымдалуы немесе
оның жойылуы соның ішінде немесе ұрлап әкетілуі салдарынан келтірілген
зиянды ішінара немесе толық өтемді мөлшерінде сақтық төлемдерді жүзеге
асыруды көзделетін сақтандыру түрлерінің жиынтығы болып табылады.
Жүктерді сақтандыру жүктерді иеленуге пайдалануға оған билік етуге
байланысты адамдардың мүліктік мүделеріне оның зақымдануы немесе оның
жойылуы соның ішінде жүктердің тасмалдану әдісіне қарамастан жойылып кетуі
салдарынан келтірілген зиянды ішінара немесе толық өтемді мөлшерінде сақтық
төлемдерді жүзеге асыруды көзделетін сақтандырудың түрлерінің жиынтығы
болып табылады
Мүліктік сақтандыру мүлікті иеленуге ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сақтандыру мен қайта сақтандыру жүйесі
Сақтандыру, оның мәні,ролі және маңызы
Сақтандыру және оның түрлері
Жалпы сақтандыру және өмірді сақтандыру
Сақтандыру маркетингінің мәні және міндеттері
«Сақтандыру»
Сақтандыру
Сақтандыру, толықтай сақтандыру
Сақтандыру компанияларын қайта ұйымдастыру және олардың банкроттығы және Қазақстанда сақтандыру ісінің тиімділігіне олардың әсері
Жауапкершілікті сақтандыру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь