Көркем прозадағы психологиялық талдау жайлы

КІРІСПЕ
І ТАРАУ: КӨРКЕМ ПРОЗАДАҒЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ
1.1 Психологиялық талдаудың түрлері
1.2 Психологиялық талдаудың көркемдік қызметі
II ТАРАУ
ХХҒАСЫР КӨРКЕМ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ ЖӘНЕ ҚАЛАМГЕРЛІК ШЕБЕРЛІК
2.1 Ж.Аймауытовтың "Ақбілек" романындағы ішкі монологтың өзіндік ерекшелігі
2.2 Мағжан Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесіндегі ой ағысы
2.3 М.Әуезов әңгімелеріндегі жалғыздық мәселесі
2.4 Ә. Кекілбаевтің «Аңыздың ақыры» романындағы сана ағымы
2.5 О.Бөкей шығармаларындағы психологиялық параллелизм және пейзаж
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
«Көркем прозадағы психологиялық талдау» атты курс жұмысында әдеби кейіпкердің жан диалектикасын, ішкі рухани әлемін, құпиясы мол күрделі табиғатын зерттейтін әдебиеттану ғылымындағы психологизм поэтикасының теориялық мәселелері жан-жақты қарастырылады. Психологиялық романның өзге жанрлық түрлерден ерекшелігі кейіпкердің жан дүние бейнелеуінен көрінеді. Суреткер кейіпкердің жан дүние диалектикасын, белгілі бір іс-әрекетке бастар көңіл-күйінің себеп-салдарын көркемдік тұрғыда талдап жазғанда ғана шығармада психологизм өріс алады [1, 13]. Бұл ойымызды нақтыласақ: "Әдебиеттегі психологизм – кейіпкердің ішкі әлемнің толық суреттелуі шығармадағы эстетикалық әлемнің бөлігін құрайды" [2, 834].
Шынында да көркем шығармада кейіпкердің әр түрлі қалыптағы қарама-қайшы дүниетанымын, көзқарастарын, іс-әрекеттерін, көңіл-күйлерін тереңдей талдап, жан-жақты бейнелеу психологизмнің көркемдік табиғатын танытады.
Ғылыми сында психологиялық талдаудың аналитикалық, синтетикалық яки динамикалық психологизм атты ұғымдары бар. М.Храпченко Н.Гоголь шығармашылығын зерттеп, типологиялық психологизм ұғымын енгізген. Психологизмнің бұл түрін Б.Майтанов М.Әуезов шығармашылығымен байланыстырып, "тұйық психологизм" деген ат береді [3, 86]. Бұл синтетикалық психологизмнің өзгеше бір сергек те сыпайы түрі деуге келеді. Синтетикалық психологизм дегеніміз – қоғамдық тартыстағы кейіпкер көрсететін іс-әрекет, қақтығыстар, сыртқы кескін-келбет, бет-жүздегі құбылулар.
Жоғарыда аталған синтетикалық элементке қарама-қайшы, бірақ онымен өзектес сана ағымындағы күрделі толқындарды суреттеу, ішкі толғаныстарды көрсету, жан диалектикасын бейнелеу – аналитикалық психологизм деп аталады. Аналитикалық тәсілдің басты көрінісі – ішкі монолог. Адамның сезім-күйін, ой-толғанысын, күйініш-сүйінішін барлық қайшылықтарымен, сонымен қатар асқан шеберлікпен шынайы әрі дәл де нанымды нақышпен бейнелейтін психологиялық романның ерекшелігі жанрлық талап пен автордың кәсіби шеберлігіне тікелей байланысты. Психологиялық романның көркемдік әлемін Ф.М.Достоевскийше түсінсек, бар мәселе – автордың оқырманды өз кейіпкерінің ішкі өміріне қалай ендіруінде жатыр. Кейіпкеріне сөз бере отырып, оның сана ағымын, қақтығысқа толы рухани әлемін, жан қозғалысын нәзік детальдармен бейнелей білу – нағыз шеберліктің шыңы [4, 88].
Психологиялық роман табиғатының өзі жеке адам тағдырын екі әлем, атап айтсақ, сұлулық пен ұсқынсыздық, саналылық пен бейсаналық, өмір мен өлім арасындағы ымыраға келмейтін күрес, мәңгілік құндылықтар жайында ой қозғауға мәжбүр етеді. Бұл – психологиялық туындыға қойылар басты шарттардың бірі.
1. Пірәлиева Г. Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелері.
Автореферат.-Алматы, 2004,13-6
2. Литературная энциклопедия терминов и понятий. Главный редактор и состовитель А.Н.Николюкин. Москва, 2003, с.834
3. Майтанов Б. Қаьарманның рухани әлемі. Зерттеулер.-Алматы;
Жазушы, 1987, 86-6
4. Достоевский Ф.М. 0 Русской литературе. Москва, 1987,-с.88
5. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Алматы, 2002, 36-6
6. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау.
Алматы:Санат, 1996.,3-6
7. Әбдікова Қ. Ж.Аймауытов романдарындағы тұлға концепциясы.
Алматы.1997
8. Иезуитов А. Проблемы психологии в эстетике и литературе//
Проблема психологии в советской литературе Л.: Наука, 1970,с.52
9. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. Алматы,
Ғылым.1991, 155-6

10. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Алматы: «Ана тілі», 1998-2786
11. Чернышевский Н. Полные собрания ОГИЗ. 1939, Москва З
12. Исмакова А. Казахстанская художественная проза. Поэтика.жанр,
стиль.Алматы, 1998.2806
13. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері:Әдеби сын. Зерттеу.Сұхбаттар.-
Алматы:Б.Ж. 2001-776
14. Қоңыратбаев Ә.Шеберлік сырлары /әдебисын-Алматы:Жазушы.
1979-316
15. Аймауытұлы Ж. Шығармалары.Алматы: Жазушы, 1989.-1646
16. Піралиева Г. Ішкі монолог Алматы, 1994,16-176
17.Елеукенов Ш. Мағжан Алматы: Санат, 1995-2826

18.Әуезов М. Анкетаға жауап//Жұлдыз/1991/№10-129б ІӘ.М.Жұмабаев Шығармалары . Үш томдық 2-Зт. Алматы: БілімД996-2956

20. Мотылева Т. Внутрекий монолог и «поток сознаний»//Вопросы
литературы, 1986,№1 с.179
21. Әуезов М. «Өскен өркен» Алматы: Жалын 1977,4126
22. Әуезов М. Жиырма тсмдық шығармалар жинағы-АлматыіЖазушы
1979,1т
23. Кекілбаев Ә. Ек томдық шығармалар жинағы.АлматыД989,576
24. Выготский Л.С. Психология искусства.Москва,1987,-с.318
25. Веселовскмй А.Н. Психологический параллелизм и его формы в
отражениях поэтического стиля. В кн.: Историческая поэтика. Москва:
Высшая школа 1989, с90
26. Бес ғасыр жырлайды: Екі томдық, Алматы: Жазушы, 1989, 1926
27. Бөкеев О. «Мұзтау» Повесть, эссе, новеллалар, Алматы: Жазушы, 1976
28. Ыбырайымов Б. Көркемдік көкжиегі – Алматы: Жазушы, 1981-356
29. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Повестер, Алматы: Жазушы 1994-186
30. Қирабаев С. Екі томдық шығармалар жинағы, Алматы: Жазушы, 1992. 2т Сын мақалалар мен зерттеулер. 544б


18.Әуезов М. Анкетаға жауап//Жұлдыз/1991/№10-129б ІӘ.М.Жұмабаев Шығармалары . Үш томдық 2-Зт. Алматы: БілімД996-2956

31. Мотылева Т. Внутрекий монолог и «поток сознаний»//Вопросы
литературы, 1986,№1 с.179
32. Әуезов М. «Өскен өркен» Алматы: Жалын 1977,4126
33. Әуезов М. Жиырма тсмдық шығармалар жинағы-АлматыіЖазушы
1979,1т
34. Кекілбаев Ә. Ек томдық шығармалар жинағы.АлматыД989,576
35. Выготский Л.С. Психология искусства.Москва,1987,-с.318
36. Веселовскмй А.Н. Психологический параллелизм и его формы в
отражениях поэтического стиля. В кн.: Историческая поэтика. Москва:
Высшая школа 1989, с90
37. Бес ғасыр жырлайды: Екі томдық, Алматы: Жазушы, 1989, 1926
38. Бөкеев О. «Мұзтау» Повесть, эссе, новеллалар, Алматы: Жазушы, 1976
39. Ыбырайымов Б. Көркемдік көкжиегі – Алматы: Жазушы, 1981-356
40. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Повестер, Алматы: Жазушы 1994-186
41. Қирабаев С. Екі томдық шығармалар жинағы, Алматы: Жазушы, 1992. 2т Сын мақалалар мен зерттеулер. 544б
        
        КІРІСПЕ
«Көркем прозадағы психологиялық талдау» атты курс жұмысында ... жан ... ішкі ... ... ... мол күрделі
табиғатын зерттейтін әдебиеттану ғылымындағы психологизм поэтикасының
теориялық мәселелері жан-жақты ... ... ... ... ... ерекшелігі кейіпкердің жан дүние бейнелеуінен көрінеді.
Суреткер кейіпкердің жан ... ... ... бір ... көңіл-күйінің себеп-салдарын көркемдік тұрғыда талдап жазғанда ғана
шығармада психологизм өріс алады [1, 13]. Бұл ... ... ...... ішкі ... ... суреттелуі
шығармадағы эстетикалық әлемнің бөлігін құрайды" [2, 834].
Шынында да көркем шығармада кейіпкердің әр ... ... ... ... ... ... ... тереңдей
талдап, жан-жақты бейнелеу психологизмнің көркемдік табиғатын танытады.
Ғылыми сында психологиялық талдаудың аналитикалық, синтетикалық яки
динамикалық ... атты ... бар. ... Н.Гоголь
шығармашылығын зерттеп, типологиялық психологизм ұғымын ... бұл ... ... М.Әуезов шығармашылығымен
байланыстырып, "тұйық психологизм" ... ат ... [3, 86]. ... ... ... бір ... те сыпайы түрі деуге келеді.
Синтетикалық психологизм ...... ... ... іс-әрекет, қақтығыстар, сыртқы кескін-келбет, ... ... ... ... ... бірақ онымен
өзектес сана ағымындағы күрделі толқындарды ... ішкі ... жан ... ...... психологизм деп аталады.
Аналитикалық тәсілдің басты көрінісі – ішкі монолог. ... ... ... барлық қайшылықтарымен, сонымен ... ... ... әрі дәл де нанымды нақышпен бейнелейтін
психологиялық романның ... ... ... пен ... ... тікелей байланысты. Психологиялық романның көркемдік әлемін
Ф.М.Достоевскийше ... бар ...... оқырманды өз кейіпкерінің
ішкі өміріне қалай ендіруінде жатыр. Кейіпкеріне сөз бере отырып, оның ... ... толы ... ... жан ... нәзік детальдармен
бейнелей білу – нағыз шеберліктің шыңы [4, ... ... ... өзі жеке адам ... екі әлем,
атап айтсақ, сұлулық пен ұсқынсыздық, саналылық пен ... өмір ... ... ... ... ... ... құндылықтар жайында ой
қозғауға мәжбүр етеді. Бұл – ... ... ... ... ... ... ... тән жанрлық ерекшеліктері нақты
көркем мәтіндерді талдау барысында төмендегідей айқындалады:
Біріншіден, психологиялық прозада оқиға, кейіпкер, ... ... идея ... ... ... ... шыға ... Ол арнайы түрде
талап етілмейді.
Екіншіден, мұнда ең бастысы – жеке адамның ішкі ... өмір мен ... ... адам ... ... ... тағдыр тәлкегі, кейіпкердің
күрделі тұлғаға айналуы көркемдік назарға алынады.
Үшіншіден, шығармада ... ... ... ... жеке ... ... өзгеріс, рухани қопарылыс, ішкі сезімдік құбылыстар
тереңдетіле талданады.
Төртіншіден, психологиялық прозаның көркемдік ... ... ... сай жеке ... ... жатқан ой мен сезім қайшылықтарын, сөз ... ... ... ... ... жүйеде саралайды [1, 14].
Асылында, көркем шығармада психологиялық талдау ... ... өң ... ... күй ... [5, ... ТАРАУ: КӨРКЕМ ПРОЗАДАҒЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ
1.1 Психологиялық талдаудың түрлері
Көркем әдебиеттегі психологизм – ғылыми, әдеби мәні мол, ... ...... ... мен жеке ... дүниетанымын,
олардың іс-әрекетіне жетекші сана-сезімдік қозғаушы күштерді сенімді
суреттеудің дара жемісі ... ... ... ... жан ... ... ... немесе идеялық-эстетикалық шығармашылық феномен – психологизм" ... - ... ... – көркемдік әлемнің жұлын-жүйесі" [6, 12] болғандықтан,
психологияның әдебиет саласындағы тұрақты "елшісі" ғана деп есептеуге толық
мүмкіндігіміз бар. ... ... ... ... ... енші ... ... Даму барысында психологизм элементтері ертедегі әдебиеттерде
де орын тепкен. Нақтылы психологизмнің көркемдік тәсіл ... ... XVIII ... ... Сол ... сентименталист жазушылардың
алға қойған мақсаты – адамның жан қозғалысын, ... әрі ... ... білу ... ... ... қарай адамның жан дүниесіне үңілу тіптен
тереңдей түсті. Көркем шығармадағы ... ... адам ... ... ... ... шынайылықпен сомдалуы тиіс еді. Сондықтан да адам
жанын жандандырудың басты тәсілі психологизмнің осы ... ... ... ... жағынан алғашқы орында болды.
Қ.Әбдікова әдебиеттегі тұлға мәселесінің психологиялық талдау арқылы
жүзеге асатынын айта келіп, ... ... ... ... ... мәселесін ... ... ... ... ... сөз өнерінің тектік белгісі, ажырамас
қасиеті, көркемдік кепілі" [11, 50], -деп баса ... ... ... ... ... бір ғана ... жүрегінің сырын, адам
жанының шындығын танытуға жұмылдырады. Адам жанына психологиялық талдау
жасау ... ... ... ... ... ... ... психологиялық талдаудың пайда
болуын 3. Фрейд ... ... ... делінген: "Шығармашылық
қабілетті жыныстық инстинктерімен төркіндететін ... ... ... ... ... ... психоанализ тәсілі өнердің
барлық саласына соның ішінде әдебиетгануға ерекше ықпал етті...
Психологиялық талдау өнертанудағы соны ... ... ... ... талдау тареңдей түсті" [10;278б]. Көркем ... ... адам ... оның ... ... ой-сезімін, түсінік-
түйсігін, дүниетанымын, ішкі қайшылықтарын ашып көрсету-суреткердің негізгі
міндеттерінің бірі. Мүны ... ... ... ... ... ... психологиялық талдау негізінде Р.Стендапь, Л.Толсгой,
Ф.Достоевский шығармаларында қалыптасқаны айтылып жүр.
Психологизмге алғаш баға ... бірі ... ... ... ... басты тәсілі, әсіресе адамды
танытудың материалистік әдісі деген және ... ... ... ... ... ең ... атап айтқан
[11;36б]. Кейіпкердің жан ... ... ... ... көз алдымызға тізбектей мөлдіретіп әкелу ... ... мен ... ... керек етеді. Шығарманың өн бойындағы
үзілмес желі оқиғалар тізбегін адам жасаса, ... ... ... сол ... жан беретін- ақыл-ой, ... ... ... ... ... ... негізгі міндеті- кейіпкер жаны ... ... ... ... эмоционалды-психологиялық
өзгеріске ұшырайды, қандай қалыпқа енеді, соны жіті бақылау. Көркемдік-
шынайылық болса, оны ұғындыратын, әрі ... ... ... ... жеке ... ... таңдауға бейім. Сол себепті көркем шығармадағы
өмір ... ең ... ... ... ... ... роман-адамның жан дүниесін, ішкі сезімін терең ашып
көрсетуге айырықша мән ... ... баға ... А. Ысмақова.
Орыс әдебиетінде XIX ғасырда психологиялық романды Л.Толстой
шығармашылығынан бастап ... ... Ол ... ... ... ... барлық қайшылығымен терең ашып бейнелеген.
Кейіпкердің ішкі дүниесінің нәзік иірімдерін, ... ... ... адам ... ... ... нанымды көрсетуге мүмкіндік
береді. Л. ... жеке ... "жан ... ашу ... ... ... ... пен қатыгездіктің қақтығысынан ... ... ... ... ... ... ... жаңашылдығы –
романдардағы сан алуан кейіпкердің өмір қүбылыстарын сезінуі ... ... ... ... ... ... ... үңіле зерттеп
сипаттауынан айқын аңғарылады. Кейіпкердің адам ... ... ... ... бір ... ... түйіннің аясына симайтын, шығармаға көп
үнділік -полифониялық қасиет дарытатын қым-қиғаш ... ... ... ішкі ... ... ... бүгінгі ғана емес, өткен өмір
мен де, көлешекпен де жалғасып ... ... ... ... ... ... деп ... "Ақбілек" романын атап жүр. "Ақбілектің" психологиялық роман
табиғатына тән негізгі сипаты шығарманың сюжеттік-композициялық концепциясы
кейіпкердің ішкі ... ... ... ... ... қиын ... ... ішкі монолог, толғаныс т.б. сияқты адами
проблемаларды, бір кезеңдік қазақ өмірін: ... жаңа ... ... өмір ... сана ... ой ... ... қақтығысы
арқылы бейнелейді. Суреткердің өзіне тән психологиялық стилі осы романда
жан-жақты көрінген. Ол-күнделік ретінде берілген Ақбілек ... жан ... ... ... әрине бір ғана жанрдың
психологиялық романның шеңберімен шектелмейді. Кейбір шығармаларды бөліп,
осы жанрлық түрге ... өзі де ... ... жасалған жіктеу"
[12;280б] деп санаған жөн.Осыған байланысты психологиялық талдаудың
элементтерін ... ... ... ... ( ... Ә.Нұрпейісов
т.б.).Ал бүлардағы психологизмның басты орны алмауы ... ... ... болатынымен төркіндес. Осы жөнінде Н.Чернешевский: "Психологиялық
талдау әр түрлі бағытта кездесуі мүмкін: бір ақынға ... ... ... қоғамдық қарым-қатынас пен өмір тартысының сол
характерге жасайтын әсері мәндірек, үшіншіге-сезім мен әрекеттің ... - ... ... ... ал граф ... үшін ең маңыздысы -
психологиялық талдаудың өзі, соның формалары, заңдары, ... ... ... ... деп айтады. Ұлы
сыншы психологизмнің межесін сол кездің өзінде-ақ жіті пайымдаған. Қазіргі
қолданыста ... ... ... деген терминдерді
қолданбағанмен соларға жататын көркемдік әдіс-тәсілдерді атап көрсеткен.
Ғылыми ... ... ... ... ... яки
динамикалық психологизм атты ... бар. ... ... ... ... психологизм ұғымын енгізген.
Психологизмнің бұл түрін Б.Майтанов М.Әуезов шығармашылығымен байланыстырып
"тұйық ... [3;86б] ... ат ... Бұл синтетикалық
психологизмнің бір сергек те, сыпайы түрі деуге келеді.
Ж.Дәдебаев М.Әуезов шығармашылығына қатысты психологиялық талдаудың
эпикалық және ... ... ... ... [9; 159б]. ... десе ... ғалымның еңбегінде психологиялық талдаудың аты өзгергенмен ... ... ... ... ... шығармашылығына қатысты
талдаулары. Бірінші, Ж.Дәдебаев эпикалық ... ... ... ... ... ... ... қыбыр қақпай бір
нүктеге қадалып сөйлеген сөзі, жалпы бет-бедері ешбір ... Ал, ... ... ... ... ... ... оның бет пішіні,
бірнеше рет қызыл бояумен албырап толқып ... ... ... ... ... ... баяу ... сілкіндіре суреттейді. Осылайша іс-
әрекеттерді, олардың көріну процестерін суреттеген"[9;159б]. Психологизмнің
синтетикалық түріне Б.Майтанов жоғарыда аталған психологиялық ... ... ... , ... ... Ғ. ... стилінде
синтетикалық психологизмге жатқызады. Мұнда өзімізге мәлім сюжет қоюлығы,
қоғамдық-саяси тартыстар шымырлығы, суреттеу құрылымындағы ... ... ... ... ... ... дегеніміз - қоғамдық
тартыстағы кейіпкер көрсететін ... ... ... ... ... ... ... қорытуға болады.
Синтетикалық тәсіл қазақ әдебиетінде ертеден қалыптасқан. Бүгінгі
таңдағы синтетикалық тәсіл жазушы ... ... ... ... ... ... ... Бұған дәлел портретті, қимыл-
әрекетті алсақ, екеуі де ауыз ... ... ... ... ... кейіпкер түр-түлға, ой-санасын, мінез-қүлқын танытуға қызмет
етіп ... ... да, ... ... та ... ... ... де
тән) ертеден қалыптасқан дәстүр.
Жоғарыда аталған синтетикалық элементке қарама-қайшы, бірақ онымен
өзектес сана ағымындағы күрделі ... ... ішкі ... жан ... ... психологизм деп аталады.
Аналитикалық психологизм-негізінен психологиялық роман жанрының ... ... ... ... ... ... ... бір тәсіл.
Аналитикалық тәсіл Қ.Әбдікованың көрсетуінше "Ақбілек" романының негізгі
желісін қүраған, оның басты көрінісі- ішкі ... ... ... ... ... ... ойында өтеді. Психологиялық талдаудың
аналитикалық түрі арқылы кейіпкер өзін-өзі таниды. Ішкі жан ... ... ... ... ... "Эмоционалдық қозғалыс ой қозғалысына дем ... ... деп, ішкі ... ... ... ... осы ... тұрғыдан өзін-өзі талдау (өзін-өзі жегідей жеу)
екенін ... ... ... " ... ... ... ... тұрғыда Ақбілектің де, Мұқаштың да жандүниелерінің сұлбасы
жасалған. Ж. Аймауытов аналитикалық психологизмге синтетикалық тәсілді ... ... Бұл ... ... өз ... атап ... тәсіл мен синтездік тәсілдердің ғажап қосындысын жасаған"
[7;45б], - дейді.
Таза аналитикалық тәсілмен жазылған ... ... ... ... ... композициялық құрылымына шек келмей жазылған.
Мұндай шығармаларды "сана ағымына" құрылған ... деп атап ... ... ... ... Ә.Кекілбаевтың, 0. Бөкейдің
шығармалары жататынын А. Ысмақова, Г. ... атап ... ... ... ... мәселелерінің актуальды мәні жоғарыда
айтылған жайттармен желілес.
1.2 Психологиялық ... ... ... ... жазушыларына осы заманғы әдебиеттің жағдайына сәйкес
уақыт қойып отырған үлкен міндеттің бірі - ... ... ... ... ... кейіпкердің ішкі рухани әлеміне үңілу, жан сарайына
психологиялық ... ... ... ... толғану, тынбай іздену керек
болып отыр [9; 142б]. ... ... ... ... ... бірінші мәселеге айналуының басты себебі неде?
Әдеби әдіс мәселелері ең басты дүниетанымдық, көркемдік құбылыс
саналса, осы ... ... ... ... шешімі айқын ғылыми
келбеті-кейіпкер жан дүниесін бейнелеу мүмкіндіктері мен ... ... сол ... ... ... ... танылмақ. Шартты
теңеуге барсақ: "көркемдік әдіс-мазмұн, психологиялық талдау-пішін. Пішін
мазмұнға қарай, мазмұн пішінге ... ... ... ... ... ... мен ... ықпал әсерінде, жаңа байланыс түзе алуында".
Психологиялық талдаудың тағы бір көркемдік мәні мынада деп ... ... ... үшін ... ... ... тұлға жасаудағы бірден
бір қолайлы да, ... ... ... ... ... жоқ ... ... рухы түгілі оның елесі де жоқ. Осы ... сөз ... ... ... ... ішкі ... [14; 31б], - деген
болатын. Даралыққа жету үшін типтендіру қажет.
"Типизм - творчествоның негізгі заңының бірі, онсыз творчество ... ... ... ... ... көркемдік ... ... оның ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ әдебиетінің классигі Ә.Қоңыратбаевтың
шығармаларын алып қарайық. ... қол ... ... ... ... ... ... дегеніміз- бір кейіпкердің жан
дүниесін ... ... ... деп жүрміз. Яғни, Ә.Кекілбаев
шығармаларының басты сипаты - психологизм.
"Аңыздың ақыры " романындағы кейіпкерлер - ¥лы ... Бибі ... ... ... Г.Піралиеваның тілімен айтсақ:"Көңіл-
күйлеріндегі күйзелістермен, жан ... ... ... сыр берер бет-жүздегі, мінез-құлықтағы сезімдік
құбылыстармен көрінеді" ... ... де ... Әмір ... көп
сардарының бірі ғана болатын. Сол көптің бірін осы данқ пен дақпыртқа,
бақытқа ... ... еді. ... біз ... ... ... ... Алмас
ханның бойында. Өмірдің қаталдығы мен қатыгездігін, қулығы мен сұмдығын,
әккілігін, талғампаздығын ... ... ... ... ... Әккі Әмір ел ... уысында ұстау үшін
елді қабағынан тануды қажет құрал етті. Айналысындағы адамдардың ... ... ... ... түкпіріндегі құпия сырларын Әміршінің
тап басып зерттейтінін бейнелеуде ... ... ... ... ... ... ... Ә. Қоңыратбаев былай деген: "Сонымен
бірге оның өзіне адамдық характері болуы керек. Мұны ... ... жоқ ... ... жоқ" ... сырын өзге түгіл өзінен жасыратын Әміршінің табиғаты-тұнып ... ... не ... не сүйінішін сырт көзге ... ... ... үшін ғана ... ... да оңайлықпен сыр
ашпайтын тылсым характер. Оның сырт ... ... ... ... иірімдеріне, жан арпалыстарына, ой-сезім ... ... ... ... ... тек ... дендейсіз. Әміршінің ой-монолог, көпті көңіліне ойланса да, неден
күдіктенсе де іште сақтайтын сарбаздығы оқиғаны оймен өрбітеді. Суреткерлік
бүкіл роман ... ... ... адам жандүниесіне терең бойлап, оның
психологиясын, рухани әлемін, ішкі иірімдерін драматизммен ашуында ... ... ... сипаттамалар "даралаудың бір тәсілі мінездік талдау-
психологизм" [9;173б]. Ендеше, ... ... ... ... ... ... ғана ... оның ерекше талантының айғағы
да. Психологтік түйсік немесе суреткерлік сезімталдық-туа біткен ... ... ... Әміршінің тынымсыз ойға, небір ... ұзақ жол, жол ... ... ... ... ... келген
бетте оны мазалайтын нәрсе-өзегіне құрт түскен қызыл алма. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кілті. Иә, қызыл
алма-опасыздықтың символы. Осы бір өзөгіне құрт түскен қызыл алма арқылы үй-
ішінің, өз ... ... ... өзі жоқта орын алған опасыздықты
ғана түсініп қойған жоқ Әмірші, сонымен қатар, жалған өмірдің өткіншілігін,
жер жүзінің ... ... ... да, атағы жер жарған даңқ пен
дақпырттың да шын ғашықтың жүрегінен ... ... ... ... ... адал ... ... ешқандай да құны жоқ екенін түсінеді,
түсінеді де күйінеді. Күйініш оны күйреуге әкеледі. Жазушының шеберлігі сол
дараланған образдың ... ... ... Бұл ретте
психологиялық талдау ерекшелігі творчестволық ерекше категория ғана емес,
ол реалистік ... ... ... ... яғни адам характерін
ашып, ... ... ... ... ... ... сыналып,
өміршендігін көрсеткен стильдік тәсіл. ... бұл ... ... деп ... ... ... Кемеңгер жазушы өз
шығармаларындағы даралауды психологизм тәсілімен жүзеге асырады. Барлық
прозасында жоғарыда біз ... ... ... ... ... заңдарына жүгіну, ұсақты дардай ету, реализм мен ғажап поэтика бар .
"Алғашқы ұстаз", "Ақ кеме", ... ... ... ... ... ... ағым процестерімен астарлас. Ондағы адамдар
схема емес автордың өзін де, оқушыны да үйіріп, тез ... ... ... кілті-мәселенің айқындығында, қолмен ұстап көргендей барлық жан-
жүйесін таныта білуде.
Психологизм- көркем әдебиеттің ... ... ... ... ... жағдайды байқай бермейміз. Сонымен бірге "психологизм-көркемдік бейнелеу
принципі, ойлау типі, ... ... төл ... [6;318б].
Психологиялық талдау - шығарманың композициялық құрылымына, ... ... ... ... ... ... бірден бір әдіс.
Сондықтан да психологиялық талдау әдебиеттегі өміршеңдігін сақтай бермек.
II ТАРАУ
ХХҒАСЫР КӨРКЕМ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ... ЖӘНЕ ... ... ... романындағы ішкі монологтың өзіндік
ерекшелігі
Прозадағы психологизм әлем әдебиетінде ... ... әр ... ... ... Сол кездері жарық көрген Ж. ... ... т.б. ... ... ішкі ... психологиялық талдау жасаудың
үздік үлгісін "Ақбілек" романы арқылы көрсетеді.
"Ақбілек" романының ұстанып ... ... ... Бұл-сол
кезеңдегі демократия бағытындағы жазушылардың ортақ тақырыбы. Романда ... тек ... етіп ... бермей, өмірдегі бар болмыс-бітімімен,
өзіндік ... яғни ... ... қаз ... [13;3б].
Шешесін өлтіріп, өзін зорлықпен алып кеткен ақ офицердің озбырлығына
үнсіз көндіккен Ақбілектің жан дүниесіндегі ... ... ... ... ... ... ... береді. Романның бүкіл оқиғасы
Ақбілектің айналасында өтеді, оның бәрі Ақбілектің ойы арқылы өрбиді.
Күтпеген жерден нәсілі бөтен ... ... ... ... ... жас қыздың қайшылықты тағдыры, жан күйзелісі романда жан-
жақты әрі айшықты бедерленеді. Қазақ емес, орысқа намысын таптатумен тұрмай
оң жақта отырып, ... ... оны ... ... ... ... ... мен өгей шеше арасындағы қырғи қабақтық т.б. ... ... ... жан ... ... ... қиын тағдыры
жазушыны ішкі монолог, толғаныс т.б. секілді әдеби тәсілдерге жүгіндіреді.
Суреткер ... ... ... бір ... ... ... ондағы жаңа
тіршілік-тынысты, сыртқы реалдық өмір шындығын сана күресі, ой арпалысы,
көзқарас қақтығысы ... ... ... ... ... үлкен
психологиялық образ дәрежесіне жеткізеді. ... ... беті ... ... ... өзгерісті, бір байламға келе алмаған ой
арпалысын аңғартады. Және бір айтар жай, ... ... ... ... кейіпкердің ойы мен сөзі көбіне бірігіп кетіп отырады.
Мысалы: ... ... ... не ... ... ... ... тірі, Ақбілек сүлу... Ол елден асты: қазақ түрсын, атағын ... ... ... алып ... Орыс ... ... бола қырқысты. Кім
біледі, тірі болса, үмітсіз шайтан... Өз ... ... ... жоқ... " Бұл
автордың монологы секілді, бірақ бұл ... ой ... ... ... көп ... кейіпкердің санасында жүріп жатқан ой
ағысын, өзін-өзі жұбату ... ... ... ... ... ... ... тиісті ішкі ой автордың атынан айтыла
береді; «Төре» болса қайтсін? Мұның іздегені орыстың ... ме еді? ... ... ... ... зар болып, осылардан сұрауға келіп отырғаны-ау!
Шаруаны қатын істемейді дейді. Енді кім істемекші ?"
Міне, осы ... ... ішкі ... ... төл сөзбен
берілгендігін байқауға болады. Мұны не әңгімелеушінің (повествователь) не
кейіпкердің айтып тұрғаны белгісіз, ... ... ... ... ... ... ішкі монологтың көркемдік қызметі, оның
әдебиеттегі атқарар рөлі айқын ... ... ... ... ... жан ... ... жалпы табиғатын ашу үшін ішкі
монологқа көп жүгінеді. "Бекболат", "Офицер", "Мұқаш" деп жеке-жеке ... ... да ... ... үш ... портреттерінен бастап, ішкі ой-
сезімдеріне дейін осы монолог арқылы барлау жасайды. Олардың өз ... сала ... ... ... аша түседі.
Тегінде адам анадан туғанда жаман болып тумайды. Оның жақсы, ... да өмір ... ... ... ... ... болса керек.
Олай болса әрбір адамды өмір бақи бір ғана нәрсе- ... қана ... ... ... ... ... сатқындыққа неге барды? Оны күнәсіз жас қыз
Ақбілектің тағдыры талғандырмады дейсіз бе? Осы әрекеттеріне есеп ... ... ... ... Мұқаш па? Роман сонда Мұқаштың жоқ болып
кетуі себепсіз емес қой. ... бүл ... " ... деген тақырыппен
берілген кейіпкерлердің монологында ... ... Яғни бұл ... ішкі ... ... болмысын, оның ішкі ойын, ой ағысы мен
драмалық ... ... ... ... пайдаланған әдісі екенін
аңғарамыз. Суреткердің бұл тәсілі ... ... жан ... ашудағы
қазақ прозасында алғаш қолданылған өзіндік түрлік ізденіс.
Тегінде ішкі ... ... және ... ... де бар. ... ішкі ... ... ішкі ой-сезімін
жеткізетін автор сөзі тұрғысында да ... ... ... тура ... ... ... ... рөліне көшкен автор сөзі ретінде көрінуі ықтимал.
Міне, біз ... ... осы үш ... бәрі "Ақбілектің" өн бойында тұнып
тұр. Біздің жоғарыда ішкі монологты не автор, не кейіпкер ... ... ... ... де ... ... мен екеуінің арасын қара
мысық кесіп өткендей, бір ... ... ... ... сезөді. Әкесінің
қабағы қашан жадырар екен, қашан жылы қарар екен, қашан тіл қатар ... ... ... күтеді: әкесінің көзі түсер ме екен деп көзінің
қырымен жаңсыз аңдып отырады. Бір ... ... ... бақытты
болатындай көреді. Сонда да әкесі көз салмайды. Енді Ақбілекке шешесінің
өлімінен де мынау жаман батты. "Жан ... ... әкем мені жек ... ... ... " деп ... ... Міне, Ақбілекті ендігі ... жаңа ... осы ... ... кейіпкерлерінің ішкі ой-сезімін жеткізетін автор
сөзі тұрғысынан берілуі."... Алды-арты тұйық, қараңғылық, не ... да ... ... ... ... Ол ... ... қазақ
түрсын, атағына орыс естіп, іздеп келіп, алып қашты... Орыс ... ... ... Кім ... тірі ... ... ... Өз еркімен келіп
отырған жоқ... Қара күшке, ... не ... ... ... ... ... кім жазғыра алады? Малына, жанына ие болып отырған қай ... Азар ... ... құрбан болып жатқан көп қорғансыздың, көп
сорлылының бірі ... " ... ... ... ... сөзі екендігі сөзсіз. Міне, қарап
тұрсаңыз роман бастан-аяқ монологтан тұратын ... Және көбі ... ... сезім, не жан толқуы туралы бір кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... айналысындағы адамдардың болмашы
ғана жылы қабақ, мейірім, тағдыры титтей пенделігі бақыт тілеген тынымсыз
жан ... тоқу мен ... мұң мен ... толы ... ішкі әлемі,
эмоционалдық сезім жағдайы т.б. жүйелі түрде жүріп жатқан ... ... ... эмоционалдық жағдайды екінші бір сезімге
ауысуына, оның бет-жүз ... мен ... ... ... ... отырмыз. Мысалы, бір бөлімнің сонындағы Әмір ағалары Ақбілекті тауып,
ауылына алып келе жатқандағы көрініс, сондағы қыз ... ... ... ... Осы арам ... арам ауызымен әкемнің иманды жүзіне
қалай жақындармын, қайтып оны да арамдармын? Құдайдан қорқпай, оны ... ... ... ... ... "Кәпір" сүйген, аймалаған, аяғымен
жайнамаз ... ... ... ... ... ... Мені көргенде,
"пәленшенің орыс бүлдіріп... кеткен қызьГ деп, кім көрінген ішінен түрады-
ау! Әлде біреуі әкеммен, не өзімнен ... күн ... ... ... монологтың ең негізгі қасиетті екені белгілі. Өйткені
адам жалғыз қалғанда ғана ойына, сана ... ерік бере ... ... ... сөйлесіп кеткенін де сезбей қалады.
Эмоционалдық қозғалыс ой қозғалысына дем беріп ... ... ... ойлау динамикассы Ақбілектін ақтарға ұстатып кейін үйіне қайтып
келе жатқан Мүқаштың ішкі ... ... да ... ... әсіресе психологиялық өзін-өзі талдау (психологический
анализ ) ... орын ... Ішкі ... ... ... ... ... психологиялық тұрғыдан өзін-өзі талдау, жегідей жеу.Бұл әдіс
көбнесе өзі қылмыс сәттегі (сәтке дейін немесе сәттен кейін) көңіл ... ... ... кейіпкердің ақтарылуы немесе өз ары ... ... ... Және ол сөз ... ... өз атынан айтылады оның
екі түрі болады: өзін-өзі талдау (самоанализ) және кейіпкердің өзін ... ... Осы ... ... ... ... ойы мен ... өмір ағының айтады, ол мезгіл өзі қылмыс жасаған сәтке ... ... дәл сол ... ... ... күйде болды не сезінді т.б. ... Ал, ... ... өзінің әлеміндегі жәй-күй мен жан
арпалысы, өз ісін ... салу ... ... ... ... ... ... тұжырымға Аймауытов бейнелеп отырған Мұқаш
бейнесі, оның ішкі ... ... ... бола ... ... ... мен қазақпын ба? Қазақ болсам өз ... ... ... ... өзге ғой, ... жалынып, қолын созып келе ... ... ... ... ... ... ... ұстап бердім-
ау! Ағасы болмаса, бұ қызда не ... бар еді? ... Тегі мен ... ... ... " [15; ... өзін ... ... де бар, оның себебі де бар ... оның ... ... ... ... салады. Аймауытов пайдаланып
отырған бұл тәсілі Ф.М. Достоевскийдің Раскольников бейнесін көз ... ... ... жан ... ... ... (екіге жарылу) тәсілі Жүсіпбектің де жиі жүгінетін әдісі.
Оған "Ақбілек" ... ... ... [16; ... бір ... жәйт, романдағы кейіпкерлердің өзін-өзі іштей
әшкерелеуі, өз ісін ... өзге ... ... ... ... ... ... Мұқаштың қаны бұзық адам екендігін автор
мына бір соны сурет арқылы да аша түседі: "...Баласын иіскейін деп ... ... ... түсіп кеткендей тоқтай қалды. Күнәға батпаған, періштедей
сәбиге жаман қолын, арам демін, арам ернін ... ... ... да, ... ... ... де, нәресге емес, өзінен ... ... ... аяқ ... әлде бір ит арс ... ... тұла бойы ... ете түсті" [15; 167б].
Суреткер пәк нәресте мен қылмысты әке ... ... ... ... ішкі ... ... ... қыз қасіретін бейнелеуде ой толғаныстарымен бірге сол ішкі
шерді сыртқа ... ... бөт ... ... ... ... ... байқалады. Ішкі ... ... ... ... ... қимыл-қозғалысындағы еріксіз әрекеттер де ... ... ... Осы орайдағы озық үлгінің бірі ақтардан да,
қасқырдан да, ... да ... ... ... ... келе жатқан
уыз жас Ақбілекті жазушы былай бейнелейді: "...Оның келе жатқан ... ... ... құшақтай көріседі, апасына құран оқытады, әкесін
апасындай болып күтеді. Бірақ, өзін-өзі қалай ... да, ... ... бір ... нәрсе жатыр, ол туйіртпек нәрсе арқандаған аттай,
қуаныштың қүлашын жаздырмайды, бер жағы ... да ... ... ... ар жағы ... ... жадырамайды, езу ғана жымиғандай болады. Бет-
ауызы, көзі күлмейді, ілгіштеніп жібермейді "[15; 191б].
Аймауытов адам психологиясын, жан-жүйедегі дүлей ... ... ... ... ... ... әдістерін де әдемі түрлендіреді.
2.2 Мағжан Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» ... ой ... ... ... ... Ш. ... ... деп жазады:
«Шолпанның күнәсі» атты әңгіме, сөз жоқ, ... ... ... ірі ... ... ... ... соны дем бітірген
шығарма" [17;282б ].
Автор «Шолпанның күнәсі» әңгімесінде ... ... әйел ... оның ... ... ... танып-білу
арқылы әйелдің адами-пенделік сезім арпалыстарын кеңінен қамти жазу арқылы
барды. Әңгімеде бір Шолпанның болмыс-бітімін ашу арқылы жалпы әйел ... ... ... шолу бар, ... бірге адамның тіршілік иесі ретіндегі
жан сырын ашып, сол арқылы барша әйелдің басында ... ... ... ... ... ... қарастырғанда бұл шығарма-психологиялық әңгіме. Автор
адам жанының құпия сырларын шұқшия зерделеп, саралайды. ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы сапқа шығып,
көркем зерттеу нысанына айналған.
М.Жұмабаевтың қай шығармасынан болсын жаңашылдық пен ... ... ... ... оқшаулығы-өзінің сүйгеніне, жүрегі
қалаған адамға тұрмысқа шыққандығында. Ол ... ... ... шығу-
қазақ қыздарының арасында сирек кездесетін жайт.
Психологиялық көркем дүниелерді сомдаған Мұхтар әуезовтің көркем
шығармадағы психологизм ... ... анық ... ... Адам ... ... қойма ақтарғандай ақтармаған соң,
жазушылықтың мәні де жоқ. Прозаға ... ... ... ... су, ... ... ... [18;129б] деген пікірі бар. Мағжан
Жұмабаев та өз ... адам ... ... ... ... ... ... «сылдыр су» болатындығын ұғынғандығы анық.
Бұл әңгімедегі бар оқиға, ... әлем ... ... ... ... ... өмірі де ойлау логикасы да өзгеше,
ешкімге ұқсамайды.
Ол-ойдың адамы, сондықтан да ол көп қателеседі. Баланы ... ... ... кеш те болса, түсінді, түсінді де ... ... ... бала ... ... ... Сол түннен бастап Шолпанның
ойына не келіп, не ... не ... не ... ... ... бәрін
істеді. «Пірәдәр келін» де атанды, молданың сасық түкірігін де жұтты. Бір
бала үшін ... бас ... ... ол ... беттегі арын белге түйіп,
күйеуінің көзіне шөп те сала бастайды. Осының бәрі ... ... ... ... ... Алайда, оның ойын да, жанын да, түсінер жан
табылмады. Жанына жалау ... ... жары да оның ... ... ... да, ірі ... иесі ғана ірі әрекетке бара алады. Біреудің
бақыты үшін өзін қүрбандыққа шалу да үлкен ... ерен ... ... ... тәуіптен емделуден бала болмасын білген Шолпан басын
өлімге ... Ол ... ... ... алдыңдағы күнәден де қорқпай
Сәрсенбайдың бір ғана тілегі- бала үшін Әзімбайға ... ... ... ... ... жеңілтек қылық емес. Мұндай қадам тек батыл әйелдің
ғана қолынан келмек. Шолпанға елдің ... ... ... бақытты
ететін бала керек.
Адам жанындағы драматизмді, ... ... мәні бар ... ... ... бейнелейді:
"...Сәрсенбай әңгімесінің арасында жәй сөздің екпінінен: "Балалы үй-
базар, баласыз үй-мазар" деген сөз ып-ырас-ау ... ... ... бір ой жарқ ете ... "Үш ... бері ... ... деген тілегінің
қате болғанда да есалаң ... бала ... ... ... қу ... " еді" ... ойы түгіл түсіне енбеген бола міне осы сәтте бастап Шолпан
үшін жатса да, тұрса да ... ... Бала ... жаңа ой, жаңа арман,
жан толғанысгары мен азан арпалыстары алып келді. "Өмірдің әрбір минуты
сайын Шолпан ... ... ... әрбір ұшқыны өліп жатты." Бірақ бала
болмады. Қазақтың " Ұрлық қыл да мал тап. Ойнас қыл да бала тап" ... ... ... шын ... Осы бұзық ой келген сәттен бастап
"баланы кімнөн табу керек" деген сауал мазалайды. Арлы әйел ... ... бұл ... тағы да тынымсыз ой арпалысын, сана сергелдеңін тудырады.
Сөйтіп, батыл шешімнің шешуін де тауып береді. Ақыры ... ... ... ... ... ... ... тектілігі, деңсаулығының
мықтылығына дейін ... ... ... ... әбден елеп-екшеуі
Шолпанның тегін әйел еместігін, кең масштабты ойлайтын ақылды ... ... ... ... кейіпкер тіршілігін өз бейнелік қадір-қасиетіне, мінез-
құлқына, үміт-ынтасына, іс-әрекетіне қарай бір қою оқиға қомында бейнелеуге
бейім. Адам ... ... өмір ... ... логикалық құбылыстары, сананың үздіксіз күресі т.б. ... ... ... Бір ... біз Шолпанның түр-түсін де жөндеп
танымаймыз, ол сұлу ма, жоқ әлде көріксіз бе, түр-тұлғасы қандай? Жейіпкер"
бізге Шолпан ... оның ойы, ... ... ... ... сана
кейіпкердің рөлін толығымен атқарып тұр.
Көз келген ... ... оның ... ... ... хақ. Олай ... ... ... де ... құбылыстарын, жан дүниесін ашып, характер сомдауға сүбелі
үлес қосарлық, іс-әрекеттің нанымдылығын да ... ... ... ... ... ... ... күнәсіз.
Жазушы тіршілік үшін, бала үшін ... ... ... әйел
бейнесін сомдаған. Әңгіме соныңда автор кейіпкерін азапқа салып өлтіреді.
Әдөбиеттанушы - ғалым Ә.Ысмақова: «жазушы өз ... ... жоқ, ... оның ... ... ... адам өмірін қиюға құқылы
емес, себебі, өмірді адамдар бермейді, ол жоғарыдан берілген» [ 12; ... , ... ... ... үңіледі.
Психологиялық талдаудың күшті компоненті - ішкі монолог. Бұл ... ... ... «Адам өз сөздерінөн гөрі, ойларында әлдеқайда ашық
болады. Ішкі монолог ол XIX ғасырдың ... ... ұлы ... ойының мән ашудағы басты тәсілі болды. Онда сырт ... ... ... ... бар» [20; 179б], - деген пікірді айтады.
М.Жұмабаев та осы ішкі монологты әңгіменің өң ... ... ... ... Шолпанды көбінө іштей сөйлетеді, ойлантады,
күйіндіреді, ... Бала ... ... тілемеген Шолпан кейін
өзгереді. Өзінің қателескенің сезіп «аь» ұрады.
Автор ... ... бір ғана ... ... да, сол ... ... болмыс-бітімін, жан-дүниесін ашып береді.
Оқиға бас аяғы аз ғана уақыт ішінде ... Ары ... ... ... ... ... ... жұртшылыққа біліне бастайды.
Сәрсенбай әйелінің бойындағы баланы өзінің баласы еместігін біледі. Яки,
Сәрсенбай ... ... ... -ақ ... Мұны ... ... Оқырманға бұл астарлы ой түсінікті. Өйткені, ... ... ой ... ішкі ... ... күнәсі» әңгімесіндегі терең психологизм, ішкі монологтың
барлық ... ... ... көркем шығарманың сипатын сай
баяндаудың драмалық тоқайласуын ... мен ... ... ... бұл ... адам ... оның бүкіл іоәрекеттің психологиясы ... ... ... пен қүбылысқа тән бүкіл ... ... ... отыратын М.Жұмабаевтың өзіне тән және осы тектес ... ... тән ... М.Әуезов әңгімелеріндегі жалғыздық мәселесі
Жалғыздық – қашанда жеке адамның басындағы қайғы-қасіретке, ішкі
ойға, емін-еркін егілуге де, ішкі ... ... ерік ... өз ... да, ... да ... бар ... Әрі бұл адамның
(кейіпкердің) ішкі табиғатынан, болмыс-бітімінен сыр берер, оның характерін
ашуға да ... үлес қоса ... ... ... ... адам жалғыз
қалғанда ғана ішкі ой еркіндігіне бой алдырады. Жалғыздық- адамға өз ойымен
болуға, еске алу, ... ... ... ... бір ... ... ... толып жатқан философиялық, психологиялық категориялар мен
процесгерді, сан алуан ... ... ... ... кешетін кезең.
Ішкі монологтардың, ішкі ой қақтығыстарының жүзеге асатын кезі де осы сәт.
Кейде адам қатты ... ... ... тыс ... ... тыс,
ойланбаған, тіпті ойы түгілі түсіне енбеген сұмдық іс-әрекеттерге баруы да
мүмкін. Оны ... ... ... ғылымдарында шындықты
санамен бейнеленуіне тікелей қатыспайтын, еркіннен тыс ... ... ... ... делінеді. Оның қазақ
әдебиетіндегі үздік үлгісі-"Қаралы сұлудағы" ... оның ... ... ... сыр ... ... ... тап сол сәтте бұл әрекет
туралы саналы түрде ойлап ... жоқ, тек ой оған аяқ асты ... де ... тыс түрде өзі ойламаған оқиғаға тап болды.
М. Әуезов бұл жерде ... шын ... де ... пен ... тән емес ... ... ... терең философиялық
астармен жеткізіп отыр [13;26б]
Тегінде М.Әуезовтің суреткерлік шеберлігінің өзі осы адам ... ... ... ... ... керек. Оны ұлы жазушының әзі
былай деп түсіндіреді: «Тегі адам құр әрекет етпейді, ол белгілі бір ... ... ... ... ... Сол ... ... ішкі бір
қажөтті сырдан туатын бойлау екені бізден жасырын қалады. Ал, оқушыға ең
керекті, ең ... жай- сол ... ... ... өзі емес пе?»
Адамның ішкі өмірін, оның қайшылықтары, күрделілігі мен тереңдігін кеңінен
талдап жазу М.Әуезовтың шығармашылығына тән ... ... ... ... ... ... де. ... адам өзінше бір жұмбақ әлем. М.
Жұмабаев айтпақшы "Теніз ... ... ... жаны терең. ... Дүниеде
адамнан қиын жұмбақ жоқ, адам- шешуі жоқ ... ," ... ... шешуін табу таза таланттың ғана шығар шыңы. Ол үшін ... ... ... ... оның ішкі ... ену, оны ... зерттеу
психологиялық бейнелеудің кеңдігін талап етеді.
Әуезовтың әңгімелерінде ... ішкі ... ... ... сана ... психологиялық талдау секілді психологизмнің сан алуан
түрлі тәсілдер екі-үш бетті тегіс алып ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің ішкі өмірінен тұрады. Және бір тоқталар ... ... ... әртүрін пайдалана отырып, кейіпкөрдің көңіл-күйі
ұзақ әрі жан-жақты етіп ... яғни ... ... ... де. ... шығарма шырайы осындай ойлығымен, жан дүние
тереңдігімен, сюжеттік динамика мен психологиялық бейнелеудің ... ... ... ... ... " ... ... осынау үлкен қасиеттерді бойына
жинаған туынды. Әңгіме "әп" ... ... ... ... ... тау ішін ... алып келе жатқан үш жолаушы жігіт
көңілді. Алыстан күн күркірегені білінгенімен олардың ... ... ән ... ... ... Ал, осы ... оларға "қарсы
жақты бөтке алып, жалғыз, жаяу бала келе жатты". "Оның" ойында үлкен мұң,
қабағында ... ... бар еді. ... ... егіздің
сыңарындай жүретін жақсылық пен жамандық, қуаныш пен ... ... пен ... т.б. екі ... келе ... екі, жағдайдағы,
екі түрлі тағдырдың Өлім мен ... ... ... күресін еске
салғандай. Мына жан-жағыңызды қоршаған тіршілік-табиғат осынау ... ... ... түратын секілді. Бірін-бірі
білмейтін және біріне-бірінің ешқандай қатысы жоқ ... ... ... ой айту үшін алып ... ... он екі ... бала ... тас жетім. Ол айналасы екі-
үш жылдың ішінде бар жақынынан, әке-шешесінен, ата-әжесінен де ... ... ... ... ... қайғы, қасірет бар
десеңізші?! Қаршадай Қасым сол ... ... ... ... ... ... шығуына мәжбүр еткенде осы жалғыздығы, жетімдігі еді. Жас
баланың жалғыз жанашыры әжесінен айрылғандағы зары:
"... - ... мені ... ... ... Мені неге ала ... қаңғыпр қалғаным ба? Менің шынымен сорлы, шынымөн ... ... ... ба?" ... - деп ... салып жылауы-оның ішкі күйініші,
жалғыздықтан жапа шеккен айқайы еді. Алайда, өлім- жалғыздық, жан-жағындағы
жатбауыр адамдардың ... ... ... шыңғыруы-бейне бір
бозторғайдың боздауындай шырылындай тым әлсіз ... ... ... ... ... бас ... алмаған бала тек түсінде ғана ... ... ... ол түсінде үнемі " өзін ... ... ... сүртіп жүрген әке- шешелерін көруші еді".
Түс көру тәсілі - ... ... бір ... Бұл ... ... кейіпкердің ішкі өмірін беруде ... әрі ... ... ... ... ... [13;28б]. Оны
жазушы жиі қолданбаса да ең онтайлы сәттерде сәтті ... да ... түс ... ... ... бар жас ... аз да болса
тіршілік кешуіне дәнекер болған, азғана өміріне талшық еткен ... ... Біз ... ... енді ... Сен қорғансыз
емессің, сен жыламайсың, сенің көз ... ... ... алып ... ... ... бала санасындағы арманның сәулесі-тін. Бірақ өмір
секілді: түс те алдамшы екен, бертін келе енуді де қойды, әке-шешесі ... де ... ... ... ... ... үміті жарық күні де
батты. ... осы ... ... ... ... қасіретті де қайғылы күндері
басталды. Әжесі қайтқан соң жаны ... ... ... ... Иса ... ... алды.
Әлгінде үш салт атты жолаушыларға қарсы жүріп келе жатқан Қасымның
қайғысы-ағайыны ... ... ... ... ... рөл атқаратын
авторлық әңгімелеу бізге жасырын ... ... жан ... ... жан-жақты ашады.
Үнемі аштықта, күтімсіздікте, ауыр жұмыста жүретін жас баланың
бертін келе "ашулы ... қаны ... ... "... ... бәрі қосылып,
ойын шатастыра берді. "Жетім ит", "Жаман немеГдеген сөздер оның ... ... ... Исаға ақырында қол да көтереді. Бұл-
Қасымның тасбауырлыққа, өз тағдырына ... ... ... ... еді. Осы ... ... бала қайтып Исаның үйіне қайрылмайды,.."
зарлап еңіреп, әжесі мен атасының атын атап шақырып, солардың басына қарай
жүгіреді. Одан арғы ... ... ... ... ... күніндегі" Аяз- Ажал дүние - кенестікті дүлей дауылға толтырып
"Ғазизаны жетектей жөнелсе ол ... ... Адам ... ... тісі ... ұзын бойлы, қолында ұзын қара пышағы бар қара ... ... Бір ... ... ... ... осы боранды адамға,
тіршілік тағдырына қарсы күш ретінде көрсетеді. Әуезов шығармаларындағы ... ... ... Адам ... ... қанды кейіпкер дәрежесіне
жеткендегі, оның іс-қималдары да адам ... ... ... ... ... жылдардағы әңгімелері толық дәлел бола ... ... ... дала" атты әңгімесінде : "Қалың қарды жамылған ақ
дала. Айналада көз ... ... жоқ . Ақ ... ... ... ұзақ
батқандай, өлім тыныштығындай зор тыныштық басында ұйықтатып ... бір ... ... ... ... жан иесі жоқ. ... ... буғандай, ызғарлы қар, суық аяз тас ... ... ... бар. Автор барлық жағдайда аязды "тірілтіп" адами кейіпте көз
алдымызға елестетеді.
Осы Ажал-Адам қаршадай баланы бауырына қысып, тағы да ... ... ... Тіпті асыққаны сондай "Қасымға әмірлі дауыспен ақырып:
- Артымнан еріп жүр, әлсіз денеңнің шаршап ... ... ... ... ... тасқа қарама! Өліп қалсаң да артымнан еріп отыр " -
дейді. Әлсіз жетімнің жан ... " - ... ... ... Міне, Ажал-Адам жас баланы жалмауызша жұтқанша көрген
қорлығын, қорқынышын, жол бойғы тартқан жан ... өз ... ... т.б. ... ... физиологиялық өзгерістер мен
психологиялық процестерді жазушы табиғатпен табыстыра, яғни ... ... ... ашады.
2.4 Ә. Кекілбаевтің «Аңыздың ақыры» романындағы сана ағымы
Сана ағымы-адамның ішкі жан дүниесіне талдау жасау. Сана ағымы ... ... ... ... ... ... ... болады, яғни
көркем туындыдағы көйіпкер ойына, ішкі ... ... ... ... ... сана ... ... қазақ әдебиетіндегі психологиялық прозаны дамытуға
қосқан ... мол. ... ... ... жазушы байсалды баяндау,
философиялық, психологиялық терендікті өз ... ... ... ... тақырыпқа барғанда кейінгі уақытта қалыптасқан үрдістен бойын
аулақ салып, тарихи тұлғалардың көркемдік бейнесін ... ... ... ... ... ... ... "Мұнара", "Махаббат" атты үш тараудан түратын роман әу
баста Үлы Әміршінің алыс сапардан оралу сәтінен басталады. Әңгіме кейіпкер
бейнесіне ... ... ... ... ... ... Бірақ ондағы ойдың
бәрі ішкі монолог, еске алу, көңіл түкпіріндегі күпті ойлар, қартайғандықты
мойындатқан қажу, т.б. арқылы ... ... ... Бибі ... ... ... ... көңіл-күйлеріндегі күйзелістерімен, жан әлеміндөгі
арпалыстармен, ішкі буырқаныстан сыр ... ... ... құбылыстарымен көрінеді. Романда диалогтан гөрі монологтың ... да ... ... ... нандырады. Әккі Әмірші
қарамағындағыларды уысында ұстау үшін елді қабағынан тануды қажет құрал
етті. Айналасындағы ... ... ... осалдығын, көніл
түкпіріндегі құпия сырларын Әміршінің қалай тап басып ... ... ... бар. ... тек ... ойы-монологі,
күпті көңіліне ойланса да, неден күдіктенсе де іште ... ... ... ... бүкіл роман бойына оқиға қумай,
кейіпкерлерін ділмарсытып көп сөйлетпестен тек жан ... ... ... оның ... ... ішкі ... ... ашуында
жатыр.
Роман басында Әміршінің тынымсыз ойға, небір қиялдарға бөленген ұзақ
жол, жол бойындағы оңашалық, жалғыздық болса, ... ... ... ... ... құрт түскен қызыл алманың ... ... ... Бұл жерде қызыл алма-Әміршінің тынышын тонпгян көркемдік
нышанның басты ... Осы бір ... құрт ... ... алма ... ... өз шаңырағы астындағы алауыздықты, өзі жоқта орын алған ... ... ... жоқ Әмірші, сонымен ... ... ... жер ... ... ... қаһары да, атағы жер жарған даңқ
пен дақпырттың да шын ғашықтың жүрегінен шығып, көңілінен қаланған ... ... адал да таза ... жанында ешқандай мәні жоқ екендігін
де түсінеді, түсінеді де ... ... оны ... ... ... ... қызыл алма Әміршінің де өзегіне құрт салады. ... ... ... ... ... сырды ұғатын Әмірші енді
өзінің бастапқы қалпына келе алмайды, бүрынғы эгоистік мінез, көзқарастан
біртіндеп өзгере ... ... тек өзім ... төк ... ... ... ол енді төңірегіндегі адамдардың қасқабағын андитын
дәрежеге жетеді. Неге? Бәріне өзегіне құрт түскен ... алма ... ... ойы ғана ... тіршілігінің де контрасты, екіге жарылуын
көрсетеді. Суреткер Әміршінің ойы мен санасындағы, ... ... аяқ ... пайда болған қақ жарылуын бейнелеген сәтіне көз салып
көрелік:
"...Былайғы пенденің күндізгі қысылып-қымтырылып, өз ... ... ... ... бір сәт ... ... ... түндері бар,
түнде ол жұрттың көзіне көрінбейді, сөзін де ... ... ... ... ... түні де жоқ. Бұл ... де тас қаранғыда да ояу
отырғандай. Түнек қараңғының түкпір-түкпіріндегі жымысқы ... ... ... ал бұл ... тас қып ... ... тас қарағының тасасында
не болып, не қойып жатқанынан атымен бейхабар. Ол адамдық ... ... бір ... ... ... ... біржола
мақұрым..." [23;57б].
Жан әлемін аяусыз соққылаған сауал жауабын ол ... ... ... ... кісінің ішкі сырын, құпия ойын айтқызбай қас-
қабағынан, көзқарасынан, қимыл-әрекетінен танитын әккі Әмірші екі ... ... ... алып ... ... ... жұмбақ қылығын жазушы
көркемдік компоненттердің портреттік бейне, мимика, іс-әрекет, бет-жүздегі
құбылыстары арқылы ашады:
«...Бұрын ... ... ... еді, бұл жолы тінте
қарады. Тайсала қоятын қызметші әйел көрінбейді.
Сонда қалай, мына әйел манағы құрт ... ... ... ... ... ... ма? ... бұдан неғып қысылмайды? Қызметші әйел
беті бүлк етер емес, дастарқанды реттеп болды да, басын иіп, ... ... ... ... сарғыш шытыра көйлектің етегін бұлқ-бұлқ
тепкілетіп, тек әйел ғана ойлап таба ... бір ... ... ... жылысты " [23;38б].
Адам психологиясын ашуға ... ... ... ... ... ... бет-жүздегі
құбылыстар т.б. бәрі бірігіп жан дүние қозғалысы мен жағдайға ( ... и ... ... жиі ... ... ... ... дүниесіндегі ой-сезім құбылыстары мен жан арпалыстары да ... ... ( ... қозғалыстары, беттің құбылуы, жест т.б. ) арқылы
ашылады. Тоқтаусыз ағын ... ойы ... бар ... ... ... арқылы енген құпия тұлға. "Әйгілі әйел бәрін біледі екен" ... ... ... ... ... келе жатқан авторлық сөзі екен деп қаласың.
Шындап зер салсақ, бұл ... ішкі ... ... ... ... ... ... шығарғандағы өзіндік шешімі. Осы жерде
автордың өз ссзімен кейіпкердің ... ... ... ... ... ... өрнекке, ерекше баяндау стилі де
қылаң береді.
Кейіпкер ойын осындай оқыс бір детальдар арқылы автордың ... ... ... табиғилығын да аңғаруға болады. ... ... адам ... мен жан ... үздіксіз жүріп жатқан
психологиялық, ... ... ... ... ... ой ... кредо еткен жазушы үшін әлгіндегі ... алма ... ... ... кіші ... түсі де- ... Алайда, олардың
бәрі романға үлкен жүк артып тұр. ... әр ... сол ... ... өлім мен ... ... ... әлсіздігін әшкерелеп, бүкіл адам нәсіліне ортақ махаббат,
адамгершілік, әділет, қайырымдылық секілді ізгі ... ... ... ой түйеді. Ақыры осы үш деталь ... ... ... ... сан күннен бергі санасын сарсытқан жауапты тауып береді:
"...Иә, көп мұнараның өне бойынан өліп-өшкен ... тану ... ... көзге ұрып тұр. Бірақ ол кімге кімнің махаббаты?..
Жоқ, жоқ, шебер мұнараны салдырған ханымнаң алыс жорықтағы ... ... ... ... ... деген көңілін бейнелеген... Өліп өшкен
махаббатын бейнелеген... " деген Әмірші монологінің ізін ала ... ... Иә, ... Көк ... ... ол енді ... бір ... көріп қолмен ұстатқандай ұрымтал ойдан жаңылып қалармын
дегендей, іштей ... ... ... ... ... Иә, ... өзөгіне құрт түскен қызыл алманың жауабы енді ... ... ... ... ерік бермей ағылған ой ағыны осылай шешімін
тапты. " Асылы, пенде пақыр қайдағы жоқ ... өзі ... ... ... ... ... сөзі ... шығарманың өн бойына өзек боларлық
тақырыптың түп қазығы да іспетті. Әмірші бір ғана мұнараның ... ... деп, ... ... ... ... табиғатына тән
пендешіліктің парқына, тылсым сырына ... ... ... даңқ пен ... ... көз ... ... бірде сатылап бірде тізбектеліп, ... ... ... ырыққа көнбей ағылған, тасқындап тасыған психологиялық ... ... ... ыза, кек қызғаныш, өкініш, ар-үят, ... ... ... ... ... ... бір ойдан бір
ойға, бір ашудан бір ашуға көшіп, ... ... ... ... ... ... ... асырып та үлгереді. Осы Әмірші бойындағы жауыздық пен
санасындағы «қайдағы жоқ» ... өзі ... ... сан ... ... ... сол ... сезім тудырған түйінділер оны талай ... ... Адам ... ... кейде саналылыққа, ырыкқа көнбейтін
рефлекстологиялық құбылыстарды ғалым Л.Выготский: "Біздің ... ... ... бір минутке де тоқтамайтын, тұрақты, жанды динамикалық
арна бар. Ырықсыздық ... іс- ... әсер ... ... ... ( ... жауыздық іс-әрекеті осының салдары
емес пе?) және осы іздердің сорабыме.н біз ырықсыздық пен оны ... ... тани ... ... " деуі ... ... Адамның жан
әлемі мен оның ұғым, көзқарастарының ажырамас тұтастығы іс-әрекет үстінде,
солардың сипатына қарай ... паш ... [24 ... шығармаларындағы образ эволюциясы ... ... ... ... қазымырлана көз жеткізу арқылы дамиды.
"Аңыздың ақыры" романының композициялық қүрылысында "Қызыл алма" ... ... ... тек қана ... ... ... алма ... үңіліп, өзі жоқта салынған мұнара бойындағы жұмбақ сырды сарылып
іздеуінен тұрса, екінші ... ... ... ... ... ... салу барысындағы санасы мен сезімдегі творчестволық ... ... ... ... Кіші ... деген жан баласына тіс жарып айта алмас
құпия махаббатын тілсіз, жансыз тас арқылы айшықтауы, яғни мылқау ... ... ... үшінші бөлім-"Махаббат" бұл кіші ханымның ... ... ... сәт ... күрт ... ... ... трагедиялық тағдырынан сыр суыртпақтайды. Романның
басты үш кейіпкерлеріне үш бөлім арналған", үшеуінің ... да, ... да, жан ... ... да, ... тіршілік тынысты да, қоршаған
ортасы да сан алуан, жас мөлшері де әр түрлі. Бірақ оларды ... ... ... ... ... ... ішкі, құдіретті
де құпия іңкәр сезімдері ғана. Қазақ прозашылары ішінде Ә.Кекілбаев секілді
сана ... ... бет ... оның табиғатын терең танып, өз әлінше
меңгерген қалам-гер кемде-кем.
Қазақ прозасында ішкі монолог, сана ... ... ... ... романындағы "Мұнара" тарауында да сол көркемдік екпінінен
жаңылмастан жалғасын тапқан. "Қырсыққанда қымыран ... " ... ... ... ... бара ... ... - бұл бөлімдегі бірінші
деталь - әрі бұл ... ... ... ... алдындағы құпия
қылмысын жүзімнен, көзімнен білініп қалмас па екен?" деген бозбала жігіттің
ішкі толғанысын, үрейін де жеткізіп тұр. ... ... ... ... ... қалдырмай, бүге-шігесіне дейін қазбалап жазады:
"... Дымы ішінде боп, тыныш тұруға ... ол ... де ... ... ... ... ... қыж-қыж жыбырлап, тамағы қышып қоя
берді. "Қап, қайдағы пәле қайдан тап ... - деп ... мұң ... ... ... тұрған пәлекет босанатын жер іздеп абайсыз ... Ол аз ... тағы ... Екі беті ду қызарып кетті...»
Автор шебер "жігіттің "Әмірші ... ... ... ... ... кеткен беймаза көңілін осылай әдемі кестелей білген. ... ... ... ... қалаған 3урадан торығып өмір қызығынан
түңіліп жүрген тұсында осы мұнараның салу туралы тапсырма алып, оның күннен-
күнге ... бара ... ... ... ... де ... ... психологиялық тәсілмен шебер қиюластырған.
«Жаппар мұнараның кемшілігін енді ... ... ... қонбайтын
ерсі бірдеңені көзі шалып қалғандай, басын ... өз ... ... ... ... ... [23;111б]
Осы үзіндіден кейіпкердің ішкі толғаныс тебіреністерімен қоса,
сыртқы қимыл әрекет, кескін келбет ... да ... ... ... өз ... алар ... ... жариялау фактісі, қимыл-
әрекеттері өзгеріс сыры мен оның сыртқы эффектісі де орын ... ... ... ... ... ішкі өміріне, сырт көзден ... тап ... ... оқыс, тосын іс-әрекеттерін де сол бір
шабытты шақтың шалт сезімдерін қапы қалдырмайды. Ішкі жан дүние ... ... ... ... ... ... Бір-бірімен жымдасып, бірігіп
кеткен осынау көркемдік компоненттер жазушы шөберлігінің тағы бір ... ... ... қақтығысқа, ішкі психологиялық тартысқа
құрылуы-Әбіш творчествосына тән ... Оның бір ... ... де ... ... ... Әсіресе, "Махаббат"деп аталатын үшінші тарау тек
қана Кіші ... ішкі ... ... ... ... қайшылығына
құрылған. Характер табиғатындағы сезімдік құбылыстар мен ой-сана ... ... сан ... ... тап басып, тәптіштеп жазуды талап
ететін психологиялық талдау сөз өнеріндегі шынайы шеберлікті ... ... ... етіп ... адамдардың рухани әлемін, ішкі иірімдерін ілкіден
зерттеп, терең танытып келе жатқан ... ... бұл жолы ... ... мән ... шығармасында аңыз-әңгімелерді бір ғана қарапайым оқиғаны
(детальды) тілге тиек ... дө, соны ... ... коллизициялар
дәрежесіне көтеріп, рухани әлемдегі, адам санасындағы ... ... ... ... ... ... ... шебер өрнектейді. Детальға үлкен мән ... ... ... ... ... ... мағынасына үңіліп, ... адам ... ішкі ... ... ... ... О.Бөкей шығармаларындағы психологиялық параллелизм және пейзаж
«Параллелизм екі құбылысгы салыстырып қана қоймады, сонымен бірге
біреуне тән әрәкетгі ... ... ... негізгі мәнін еске
алсақ, гүлмен, ағашпен т.б. көрінетін табиғат ... адам ... деп ... А.Н. ... ... нәрсені қатарластыра, жанастыра алып бейнелеу
тәсілі. Екі түрлі ұғымды білдіретін тіл элементтері бір-біріне әсер ... ... ... ... Бұл ... ауыз ... жиі
қолданылады»[13;91б]. Кейіпкердің ішкі толғанысын, тебіренісін білдіру үшін
қолданылатын психологиялық параллелизмге "Ер ... ... ... ... ... ... Психологиялық параллелизмнің ... ... ... ... атап көрсету керек, Ол үшін бұл айшықтау
үлгісінің табиғатына ... ... ... құс" ... ... ... ... деп қарастырады. Бұл ... ... ... ... салыстырылған.
Көл қорыған сен едің,
Сен де айырылдың көліңнен.
Ел қорыған мен едім,
Мен де айырылдым елімнен.
...Сені көлден айырған,
Лашын құстың тепкіні.
Мені елден айырған,
ХанЖәңгірдің ... ... тән ... табиғатқа көшірілген. Сол арқылы
табиғаттағы тіршілік иесі-қызғыш құстың әрекеті, ... ... ... Және ... өз ... ... ... мүң шағып, тіл
қатуының астарында оны өз көңіл-күйінің әуенімен түйсіну сезімі жатыр. Бул
сияқты мысалдар Абай, М. ... Қ. ... т.б. ... ... ... Ақтанның оқшау бітімімен күллі психологиясы оны
қоршаған табиғатты жанды бейнеге айналдыру барысында ... ... ... ... ... ... ... жүмбақ адаммен кездесуі
бар. Жүмбақ адамды атуға оңтайланып, мылтығын кезеген Ақтан бәрібір оны ата
алмайды. ... осы ... ... жазушы табиғатпен егіздей
берген: "Түлан түгқан ... қүр ... ... ... ... ма, әне ...бейшара ақыл-есін жиды... "[27;83б]. Ақтанның әрбір
сәттегі көңіл-күйін табиғат қүбылысынан ... де күн ... тек ... ... ғана жер-көкгі жалмауыздай
жалмап алып, қыдиып, іргеде жатыр"[ 27;84б].
"Аңшы ... рет ... ... ... қарады: көкпеңбек боп, мүңсыз-
қамсыз төңкеріліп түр екен. Қас қылғандай ... да дәл ... ... ... ... Аспаннан жылу, үңгірден салқындық білінеді. "[27
;85б].
Кейіпкер бойындағы бір-біріне қарама-қарсы ой-сезімдердің тайталасын
табиғат арқылы бейнелеу бүл повесге жиі үшырасады. ... алты ай ... қысы ... ... ... аса бір ауыр да ... мінез танытады
табиғат" [27;86б]. Ақтан болмысын Мүзтау биігімен үқсасгыра ... ... ... таныта түсу үшін қажет болған сияқты. Мүзтау- Алтай
табиғатының ерекше бітімі ... ... ... рухы биік, ерекше
тұлға, авторша айтсақ, "ертек ... ... ... табынары да қүдайы да сонау көк төсіне ... ... ... еді: ... оның алып ... ... адам
бақытты болады деуші еді" [27;86б]. "Музтау" повесінде автор ... ... ... кереде" Таған назарына Музтау тылсым сипатымен
ілігеді. 3 Ахметов бейнелеу, ... ... ... ... атап айтса, психологиялық егіздеуді де осы кейіптеумен сабақтасқан
деп қараймыз. О.Бөкей табиғат құбылысын жанды ... ... ... ... ... ... назар аударған. Осы повесттегі
егіздеу басқа да ... тән. "Қум ... ... ... ... жайдан-жай емес. " Қүм үнсіз жыласа, Бархан туншыға ... ... ... қум ... Бархан буырқанады. Әдемі, асгарлы
параллелизм ",- ... ... ... Бархан мен қүмды егіздей
суреттегенде жазушы қумға адамға тән әрекетті дарытады. Қумды ... ... ... ... ... ... ... "Қум
жылдар бойы суырыла-суырыла езіліп қалған, баяғыша жер ... ... ... көше бермей байыз тауып, біржола қоныстанған соңғы кезде
Қызылқұм мінезі мүлдем өзгертіп, мынау қазақтарша отырықтана ... ... кеп, ... кеп ... ... жо^а ... саябырсып, тобан
аяқ болып, томпайып-томпайып қалған құмдақ қызыл күрендене топыраққа айнала
бастаған " [29; 18б]. Құмның осындай кейіпте бейнеленуі ... ... ... де ... өтеді. Көшкен қум көшпенді халық тарихы мен шежіресі де
кірігіп , әрекетіне ... ... ... Адамға тән көңіл-күй қумға
көшіріледі: "Кей күндері мынау ... ... ... ... ... үн шығарып, кейде мынау тарихтың бар шежіресін қойнына тығып, бүк
түсіп жатқан қум өз-өзімен өксігендей демігіп, сырылдарын ... ... ... ... түре-түре өзінен басқа тірі жан естіп, ұға ... ... екі ... тас ... елістерін, ерте айырылған әке-шешенің
сол құмның астынан әлдиі талып жетіп, мәпелеп ... ... ... ... еді" ... Жазушы суреттеуінде
құмның жанды кейіпкері түрінде танылуының өзі ... ... ... ... ... сыры ... ... аян.
"Иә, құм жылайтын, ...Иә құм сөйлейтін, ...иә, құм жырлайтын, ...иә,
құм толғайтын, ...иә құм айтатын, ...иә, ... құм ... ... Қызылқұмның тілін тек өзі ғана білетін Бархан онымен күбір-күбір
әңгіме шертісер еді "[29;25б]. Бархан мен құмның тілдесуі адам мен ... ... ... паш ... ... аңызақ шөл даланың-кейуана жердің мәңгілік
мойынбайтын, мәңгілік өзгермөйтін, қайратты да қайсар ... ... ... бел ... ... суреттеуцө оны бүге-шігесіне дейін сөз ету Бархан бейнесін аша
түсу үш;н кіжет. Құмның іс-әрекеті, мінезі ... ... ... ... ... ... ашып тұр. "Иә, ... Қызылқұм мінез
көрсетті! Неге ашуланады, ненің ырымы бұл?" [29;30б]. Бархан ... ... Ішкі нала мен ыза, оның ... өзі ... ... жазған
қарақұйрықты Сейтқұлдың атып, итке жемтікке тастауы Барханды ашындырады. Ол
Сейтқұлға қол ... ... бақи ... ... ... ... оянады.
"Бархан мінез көрсетті",-дейді жазушы [29;32б]. ... ... ... ... . ... ... құмның көшуі-мінез көрсетуі. Табиғат
құбылысы мен адам мінезін егіздей беру ұлттық рухани тамырдан нәр ... ... өз ... шеберлікпен арқау етіп, Құм және оның ... ... ... ... ... ... барлық іс-әрекеті адамға
тән сипатымен ерекшеленеді. Оның сөйлеуі, ... ... ... мысал.
"Жылдар бойы нығызданып, дөңайбат жасап жатып апған қиқар ... ... ... ... алып тұлауы қайран-қаларлық... жыртық, қызыл
құмның бой ... ... енді ... ашу ... ... алмайтын шығар... жарықтық, мәңгілікке көз жұмып, өлген шығар
[29;36б]. Кейіпкердің ары ... ... ішкі ойы ... ... ... ... тіреледі. Сол құмның суреттелуінен Бархан ... ... ... ... табу қиын ... Құмды жазушы көйін тең
тәсілмен суреттей отырып, Барханмен егіздейді. Кейіпкер ... ... мәні бар. ... ... ... ... үйлесім
тапқан егіз тұлға. Құмды жанды кейіпкерге айналдырып, Барханмен егіздейді.
Повесге құм-саналы рух. Құм ... мен ... ... бірлікте алынған.
Әрі екінші ... ... құм деп ... өзі Барханның
ауыстырылған ... ... ... ... бұл повесте
кейіптеуге негізделген психологиялық параллелизмнің ролі басым. Адам ... ... ... ... ... де ... Бас ... оның табиғаттағы "сыңарьГ-қарағай. Барханды құммен ішкі ойы арқылы
тілдестірсе, Қиялханды қарағаймен түсінде ... ... ... ... ... ең алдымен сыртқы ұқсастық негізге алынады
"бұлақ жағасындағы ... ... ... ... ... ... ... адаса жаратылған қарағай Қиялханның қазіргі сақ өмірін
қайталағандай болатын". Қарағай кейіпкердің ... тіл ... ... оның
арман-тілегіне бағыт береді, адамзат атаулыны табиғат, жаратылыс ... ... ... жай түсіп қирауының ишаралық сипаты бар.
Қиялханның өзгелерге оғаш керінер ой-арманы бәрібір күйрейді.
Психологизм О.Бөкейде ... пен ... ... бітіспес
күрестің түп тамырына үңілу, бүгін мен болашақты кешегі күн ... ... ... ... саналы, сезімтал кейіпкерлер
қалай болғанда да бүгінгі күнмен, тіршілікпен ... ... ... олар ... ... ... тағы бір қырынан қарауға негіз болатын табиғат
суреттерінің өрнекгелуі. Жазушының пейзаж ... ... ... еш ... ... тіл ... ... меңгерген... образды
тілге, бейнелі суретке бай. Ол адам ... ... ... кіре
суреттейді. Табиғатгы Алтай табиғатын жетік біледі, оны да геройларының
тағдырымен ортақтастыра көркем ... [30; 529б],- ... ... ... жер ... ... шебер
бейнелеуінде "Алақаншықтана басталып сабалап үрген қарлы ... ... ... бар. ... ... ... ... да, жалмап жүтып,
жоғалтып жіберген. Айқай дүниенің бар билігі өзіне тиген, сол ... ... ... ... қамшысын үйіріп, оң жамбасына келгенін
бәрін осқылып, көк айыл долылық қысып, өзгеше өкпегі ... ... ... ... ішкі ... ... жалғыз ұлдың
қауіпті сапарға атгануы алдындағы қорқынышы ... ... ... ... ... екі ... ... шарпысуы өтеді. Бірі-үлым сайтан
көпірден аман өтер ме ... ... ой да, ... сол ... алдын
алып тәңірге жалбарну қорымға барып аруаққа ... ... ... ... боранда, екінші ойдікі-Аспан, екеуі де арпалысып келеді. Енді
құйрық-сайғақ ... ... ... ... ... көрінісі:
"Боран басылайын деді. Аспаннан адасып келіп қашып үлегермей ... ... ғана ... ... ... ... көрініп қүлаққа
Бұқтырманың сарыны талып жетті. Табиғаттағы бар зат дүр ... ... ... ... қуанды». Ұлыған боранның зәрі сынып, айылын
жия бастады. Бағанағы долылықтың бәрі жоқ тынши қалған, ... ... ... жетіп тәуіп етіп, аллаға сыйынып ішкі қауіптен арылып, сабырлы
қалыпқа енген. Оның ... ... ... ... ... Аспанның санасындағы тыныштық табиғатқа да орнай қалды.
«Мынау аппақ дүние» повесінде көктемнің жайма-шуақ кезеңі Нұрланның
жан ... пәк, таза ... ... ... ... қаьарман
жаныньщ нәзік қылын шертудегі басты перне етеді. Табиғат ... жан ... ... ... ... сынды адам да
құпия, соны ашу үшін О.Бөкей саралауды табиғаттан бастайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу жумысында біздің ... алып ... ... ... ... ... психологиялық талдаудың шығармадағы образдық
даралауға әсері болғандықтан, жұмысты ... ... ... ... ... ... ... талдаудың стильдік ерекшелігі
мен көркемдік қызметін таныту үшін ... ... ... ... ... ой-сананың, сезім күйдің сәулеленуін, оның шығармадағы
өзіндік сипатын сақтап адам жанының диалектикасын ашуға ... ... ... ... ... ... ... ауыз
әдебиетінен бастап, әдеби процестің қалыптасуында әр түрлі ... ... ... және ... ... қаламгердің қолданысына қарай
қүбылып отыр^ды. Бізпің басты міндетіміздің өзі осыдан туындайды, себебі
Ж.Лймауытовтың, ... ... ... ... ... ... бүрынғы қолданыстан ерекше
екеніне, айырықша ... ... ... ... ... даму эволюциясының оң биік шегінде қалам ... ... ... ең ... кейіпкер характерін даралаудағы сипаты
мен көркемдік қызметіне баса назар ... ... ... тәсілі жазушы үшін образды
сомдаудың ең көрнекті әдісі екенін айттық. Оған ... ... ... ... ... М.Әуезовтың «Қаралы
сұлу», Ә.Кекілбаевтың "Аңыздың ақыры" ... ... ... ағымы әдісінің щығармадағы көрінісі-ішкі монолог. Ішкі монолог
Жүсіпбек, Мағжан психологизмнің басты амал тәсілі. Ішкі ... ... оны ... ... сол ... ... ... көтерген
мәселені таныту-қаламгердің басты ерекшелігі. Психологиялық талдаулардың
булардан басқа ... ... орын ... тағы бір түрі-психологиялық
егіздеу мен пейзаж, шығармалардың көркемдік образдылық ... ... ... ... ... қолданыстағыдан қысқарғанымен нақтылана
бейнеленіп, көйіпкер жанының сол ... жан ... ... ... ... ... әдебиет сыншыларын, зерттеушілерін психологизм,
психологиялық талдаулар ... ... ... ... ... ... ... талдаудың негізі мен мәніне тұжырым
жасап, ой ... ... ... ... Г. ... ... ... психологизм
мәселелері.
Автореферат.-Алматы, 2004,13-6
2. Литературная энциклопедия терминов и понятий. Главный ... ... ... Москва, 2003, с.834
3. Майтанов Б. ... ... ... ... 1987, ... ... Ф.М. 0 ... литературе. Москва, 1987,-с.88
5. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Алматы, 2002, 36-6
6. ... Б. ... ... және психологиялық талдау.
Алматы:Санат, 1996.,3-6
7. Әбдікова Қ. Ж.Аймауытов романдарындағы тұлға ... ... А. ... ... в ... и ... психологии в советской литературе Л.: Наука, 1970,с.52
9. Дәдебаев Ж. Өмір ... және ... ... ... ... ... ... сөздігі. Алматы: «Ана тілі», 1998-2786
11. ... Н. ... ... ... 1939, ... ... Исмакова А. Казахстанская художественная проза. Поэтика.жанр,
стиль.Алматы, 1998.2806
13. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері:Әдеби сын. ... ... ... ... ... /әдебисын-Алматы:Жазушы.
1979-316
15. Аймауытұлы Ж. Шығармалары.Алматы: Жазушы, 1989.-1646
16. ... Г. Ішкі ... ... ... Ш. ... ... ... 1995-2826
18.Әуезов М. Анкетаға жауап//Жұлдыз/1991/№10-129б ІӘ.М.Жұмабаев
Шығармалары . Үш томдық 2-Зт. Алматы: БілімД996-2956
20. Мотылева Т. ... ... и ... ... ... ... Әуезов М. «Өскен өркен» Алматы: Жалын 1977,4126
22. Әуезов М. Жиырма тсмдық ... ... ... Ә. Ек ... ... жинағы.АлматыД989,576
24. Выготский Л.С. Психология искусства.Москва,1987,-с.318
25. Веселовскмй А.Н. ... ... и его ... в
отражениях поэтического стиля. В кн.: Историческая поэтика. Москва:
Высшая школа 1989, с90
26. Бес ... ... Екі ... Алматы: Жазушы, 1989, 1926
27. Бөкеев О. «Мұзтау» Повесть, эссе, новеллалар, Алматы: Жазушы,
1976
28. ... Б. ... ...... ... 1981-356
29. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Повестер, Алматы:
Жазушы 1994-186
30. ... С. Екі ... ... ... ... ... 2т Сын мақалалар мен зерттеулер. 544б
18.Әуезов М. Анкетаға жауап//Жұлдыз/1991/№10-129б ІӘ.М.Жұмабаев
Шығармалары . Үш томдық 2-Зт. Алматы: ... ... Т. ... ... и «поток сознаний»//Вопросы
литературы, 1986,№1 с.179
32. Әуезов М. «Өскен өркен» Алматы: Жалын 1977,4126
33. Әуезов М. ... ... ... жинағы-АлматыіЖазушы
1979,1т
34. Кекілбаев Ә. Ек ... ... ... ... Л.С. ... ... Веселовскмй А.Н. Психологический параллелизм и его формы в
отражениях поэтического стиля. В кн.: ... ... ... ... 1989, ... Бес ... жырлайды: Екі томдық, Алматы: Жазушы, 1989, 1926
38. Бөкеев О. ... ... ... ... ... ... ... Б. Көркемдік көкжиегі – Алматы: Жазушы, 1981-356
40. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Повестер, Алматы:
Жазушы ... ... С. Екі ... ... жинағы, Алматы: Жазушы,
1992. 2т Сын мақалалар мен зерттеулер. 544б

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем прозадағы психологиялық талдау38 бет
Жүсіпбек Аймауытов прозасының көркемдігі29 бет
Көркем прозадағы деректілік және психологизм203 бет
Көркем шығармадағы психологизм. Тарихи тақырыптағы қазақ романдары. Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер15 бет
Лирикалық проза. Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар16 бет
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
Т. Әбдіковтің прозасын жанрлық, тақырыптық тұрғыдан кең көлемде қарастыру, қазақ прозасының түрлі жанрында жазылған шығармаларындағы көркемдік-идеялық ерекшеліктерді, қоғамдық-әлеуметтік көзқарастарды адам мәселесі тұрғысынан саралау, қаламгердің дара стильдік белгілерін көрсету131 бет
Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының жанрлық, тақырыптық және көркемдік ерекшеліктері38 бет
Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік, философиялық мәні. Лирикалық проза. Мемуарлық шығармалар13 бет
Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер. (эссе) көркем шығармадағы психологизм.(реферат) тарихи тақырыптағы қазақ романдары24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь