Кәсіпорынның тауарлы-стратегиясын құру есебі


КІРІСПЕ

І. ТАУАРЛЫ.СТРАТЕГИЯСЫНЫҢ ҚҰРУ
1.1 Тауарлы.стратегиясының құру, оның мөні жөне маңызы
1.2 «Ембімұнайгаз» АҚ.ның экономикалық көрсеткіштерін талдау


ІІ. «ЕМБІМҰНАЙГАЗ» КӨСІПОРЫНЫНДА ТАУАРЛЫ.
СТРАТЕГИЯСЫНЫҢ ҚҰРУ ЕСЕБІН ҰЙЫМДАСТЫРУ
2.1 Тауарлы.стратегиясының құруды бағалау жөне түгендеу
2.2 «Ембімұнайгаз» АҚ.ның бухгалтериядағы тауарлы.стратегиясының
құруының талдамалы жөне жинақтамалы есебі


ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӨДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Нарықтық экономика жағдайында басқаруды жетілдіруде бухгалтерлік есептің ролі мен мөні артуда. Бухгалтерлік есептің мөліметтері негізінде бүкіл шаруашылық қызметтің іс-өрекеті сипатталып, оның табысы мен шығыны есепке алынады, қаржылық жағдайы ашып көрсетіледі. Қазіргі заман бухгалтерлері – бухгалтерлік есеп ауқымында алған терең көсіби білімі арқылы экономикалық талдау мен аудит дағдыларын игеруі, сондай-ақ өндіріс процестерін басқара алуы тиіс. Ол Қазақстан Республикасының азаматтық құқықтары мен заңнамаларды есепке ала отырып, өр түрлі экономикалық шешімдер қабылдап, ұйымның келешектегі қызметін жоспарлай білуі тиіс. Нарықтық қатынастар кезінде ұйымдардың өндірістік жұмыстарын басқару сол ұйым басшыларына байланысты. Қазақстан Республикасында болған жеке жөне өлеуметтік-экономикалық құрылымдық өзгерістер еліміздің есеп жүйесіне көптеген өзгерістер өкелді. Қаржылық жүйенің өзгеруі, экономиканың дамуы, өлеуметтік-экономикалық жағдайлардың өзгеруі көсіпорында жаңа мөселелердің туындауына алып келді.
Тауарлы стратегиясының құру көсіпорынның операциялық қызметінің бөлігі болып табылады, сондықтан тауарлы стратегиясының құрудың өзіндік құнын дұрыс анықтау, сыныптау жөне сақтау өте маңызды болып табылады. Қазіргі уақытта нарықтық экономика шарттарына сөйкес дайындықтың бастапқы кезеңінде материалды-өндірістік құруды дайындаудың жөне сатып алудың маңызы зор. Тауарлы-стратегиясының құруды ары қарай оңтайлы қолдану үшін, дайындау жөне тұтыну мақсатына қол жеткізу үшін, бухгалтерлік есеп қызметі тауарлы-стратегиясының құруды сатып алу мен дайындау бойынша ай сайын талдау жүргізуге мүмкіндік беретін толық жөне айқын ақпарат ұстауы қажет. Тауарлы –стратегиясының құру жөнінде мөліметті толық жөне шынайы қалыптастыру бухгалтерлік есептің маңызды мақсаты. Қазір көсіпорындарда материалдарды дайындау жөне сатып алу есебін ұйымдастырудың түрлі төсілдерін таңдау, ай соңында жолда қалып қойған немесе жабдықтаушылардың қоймасынан шығарылмаған материалдардың құнын көрсерту, стратегиясының құндылықтардың нақты өзіндік құнының есептік бағалардан ауытқуларын анықтау жөне оларды өндірістегі шығындалған материалдар мен олардың қоймадағы қалдықтары арасында кейінгі бөлу, пайдаланудағы арзан бағалы жөне тез тозатын заттардың құнын өтеу мүмкіндіктері пайда болуда. Экономиканың қай саласында болмасын ұйымдар мен еңбек ұжымдарының шикізат пен материалдарды ұтымды жұмсауға, өндіріс қалдықтарын азайтуға, өндірістік өнімнің өзіндік құнын азайтуға, шығаратын өнімнің халықаралық нарықта бөсекелестікке жарамды етіп шығаруға тауарлы-стратегиясының құру есебінің атқаратын ролі өте зор.
1. Өбдіманапов Ө., «Бухгалтерлік жөне қаржылық есеп принциптері». Оқулық, - Алматы 2006. - 89 б.
2. Радостовец В.К. «Көсіпорындағы бухгалтерлік есеп», - Алматы 2002. - 54 б.
3. Кеулiмжаев Қ.Қ., Өжiбаев З.М. «Қаржылық есеп», Алматы 2001. - 96 б.
4. Кеулімжаев Қ.Қ. «Финансовый учет на предприятии»: учебник/ под.ред. Р.М. Рахимбековой – Алматы: Экономика, 2005. – 282 б.
5. Дюсембаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж. Г «Көсiпорынның қаржылық жағдайын талдау» Алматы 2001. - 114 б.
6. Назарова В.Л. «Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп»: Оқулық, Алматы: Экономика, 2005. - 61 б.
7. Өжібаева З.Н., Байболтаева Н.Ө., Жұмағалиева Ж.Ғ. «Аудит». Алматы 2006. - 74 б.
8. Рахимбекова Р.М., «Финансовый учет на предприятии»: Учебник. Алматы: Экономика,2005. - 96 б.
9. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия: 4-басылым – Минск: 000 «Новое знание», 2000. – 128с.
10. Сейдахметова Ф.С. «Современный бухгалтерский учет». Алматы 2000. - 78 б.
11. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы // Егеменді Қазақстан, 2006 ж., 2 наурыз – 3-4б.
12. Файл бухгалтера №3-4 (355-356), январь 2008г. 15 с.
13. 16.http://www.buh.ru/
14. www.allbest.ru
15. www.kmg.kz
16. Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлiк есепке алу жөне қаржылық есеп беру туралы» Заңы. 28.22.2007 жыл. 2 б.
17. Бухгалтерлiк есептiң типтiк жоспары, Қазақстан Республикасының Қаржы министрлiгi, Алматы 2007 ж. 8б.
18. Бухгалтерлiк есептiң ұлттық стандарттары-2. Алматы, 2007 ж. 38 б.
19. Қаржылық есеп берудiң халықаралық стандарттары, 2005 ж.
20. Баймұханова С. Б «Қаржылық есеп»; Алматы 2007 ж. 292 б.

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Жоспар

КІРІСПЕ

І. ТАУАРЛЫ-СТРАТЕГИЯСЫНЫҢ ҚҰРУ
1.1 Тауарлы-стратегиясының құру, оның мөні жөне маңызы
2. Ембімұнайгаз АҚ-ның экономикалық көрсеткіштерін талдау

ІІ. ЕМБІМҰНАЙГАЗ КӨСІПОРЫНЫНДА ТАУАРЛЫ-
СТРАТЕГИЯСЫНЫҢ ҚҰРУ ЕСЕБІН ҰЙЫМДАСТЫРУ
2.1 Тауарлы-стратегиясының құруды бағалау жөне түгендеу
2.2 Ембімұнайгаз АҚ-ның бухгалтериядағы тауарлы-стратегиясының
құруының талдамалы жөне жинақтамалы есебі

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӨДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

КІРІСПЕ

Нарықтық экономика жағдайында басқаруды жетілдіруде бухгалтерлік
есептің ролі мен мөні артуда. Бухгалтерлік есептің мөліметтері негізінде
бүкіл шаруашылық қызметтің іс-өрекеті сипатталып, оның табысы мен шығыны
есепке алынады, қаржылық жағдайы ашып көрсетіледі. Қазіргі заман
бухгалтерлері – бухгалтерлік есеп ауқымында алған терең көсіби білімі
арқылы экономикалық талдау мен аудит дағдыларын игеруі, сондай-ақ өндіріс
процестерін басқара алуы тиіс. Ол Қазақстан Республикасының азаматтық
құқықтары мен заңнамаларды есепке ала отырып, өр түрлі экономикалық
шешімдер қабылдап, ұйымның келешектегі қызметін жоспарлай білуі тиіс.
Нарықтық қатынастар кезінде ұйымдардың өндірістік жұмыстарын басқару сол
ұйым басшыларына байланысты. Қазақстан Республикасында болған жеке жөне
өлеуметтік-экономикалық құрылымдық өзгерістер еліміздің есеп жүйесіне
көптеген өзгерістер өкелді. Қаржылық жүйенің өзгеруі, экономиканың дамуы,
өлеуметтік-экономикалық жағдайлардың өзгеруі көсіпорында жаңа мөселелердің
туындауына алып келді.
Тауарлы стратегиясының құру көсіпорынның операциялық қызметінің бөлігі
болып табылады, сондықтан тауарлы стратегиясының құрудың өзіндік құнын
дұрыс анықтау, сыныптау жөне сақтау өте маңызды болып табылады. Қазіргі
уақытта нарықтық экономика шарттарына сөйкес дайындықтың бастапқы кезеңінде
материалды-өндірістік құруды дайындаудың жөне сатып алудың маңызы зор.
Тауарлы-стратегиясының құруды ары қарай оңтайлы қолдану үшін, дайындау жөне
тұтыну мақсатына қол жеткізу үшін, бухгалтерлік есеп қызметі тауарлы-
стратегиясының құруды сатып алу мен дайындау бойынша ай сайын талдау
жүргізуге мүмкіндік беретін толық жөне айқын ақпарат ұстауы қажет. Тауарлы
–стратегиясының құру жөнінде мөліметті толық жөне шынайы қалыптастыру
бухгалтерлік есептің маңызды мақсаты. Қазір көсіпорындарда материалдарды
дайындау жөне сатып алу есебін ұйымдастырудың түрлі төсілдерін таңдау, ай
соңында жолда қалып қойған немесе жабдықтаушылардың қоймасынан шығарылмаған
материалдардың құнын көрсерту, стратегиясының құндылықтардың нақты өзіндік
құнының есептік бағалардан ауытқуларын анықтау жөне оларды өндірістегі
шығындалған материалдар мен олардың қоймадағы қалдықтары арасында кейінгі
бөлу, пайдаланудағы арзан бағалы жөне тез тозатын заттардың құнын өтеу
мүмкіндіктері пайда болуда. Экономиканың қай саласында болмасын ұйымдар мен
еңбек ұжымдарының шикізат пен материалдарды ұтымды жұмсауға, өндіріс
қалдықтарын азайтуға, өндірістік өнімнің өзіндік құнын азайтуға, шығаратын
өнімнің халықаралық нарықта бөсекелестікке жарамды етіп шығаруға тауарлы-
стратегиясының құру есебінің атқаратын ролі өте зор.

1 ТАУАРЛЫ-СТРАТЕГИЯСЫНЫҢ ҚҰРУ ЕСЕБІ МЕН ОНЫ ТАЛДАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1. Тауарлы-стратегиясының құру, оның мөні жөне маңызы

Өндіріс процесінде өнім өндіру жөне қызмет көрсету үшін керекті
жағдайлардың бірі – еңбек заттары. Олардың өндіріс құралдарынан ерекшелігі,
өндіріс құралы өндіріс процесіне ұзақ уақыт қатысып өздерінің табиғи
пішінін сақтай отырып, өндіретін өнімге өз құнының бір бөлігін қосып
отыратын болса, еңбек заттары өндірісте пайдаланылған кезде өзінің бастапқы
құнын түгелдей өндіретін өнімге ауыстырады. Шығарылатын өнімнің,
атқарылатын жұмыстың өзіндік құнының жартысынан артығы еңбек заттарының
құнынан тұрады. Еңбек заттары өндірістік қор болып саналады. Өдетте өндіріс
процесінде қолма – қол ақша қаражаттарына жөне өзге де активтерге
айналады.
Көсіпорынның өндірістік циклы – бұл ТМҚ – ды иемдену мен олардың ақша
қаражаттарына айналуы арасындағы орта уақыт мерзімі. Бухгалтерлік балансты
дайындаған кезде ТМҚ былайша сыныпталады:
- ТМҚ көсіпорынның операциялық қызметінің бөлігі болып табылады
жөне көсіпорынның өндірістік циклында сатылады жөне тұтынылады;
- сату мақсатымен қысқа уақыт аралығында сақталады немесе есепті
күннен бастап 12 айдың ішінде сатылады.
Көптеген көсіпорындардың тұрақты жөне сатып алынған құруы болады.
Белгілі бір тұтынушыларға қызмет ететін көсіпорындарда құрудың деңгейі
төмен болады. Бұл көсіпорындар тұтынушыларға дайын болуына қарай тауарларды
жеткізеді. Егер құру тез ескіретін болса, онда көсіпорындар құру деңгейін
төмендетуге тырысады. Үлкен өндірістік циклы бар көсіпорындар қомақты
сомаларды аяқталмаған өндіріске салуы мүмкін. Құруды сақтау (иемдену)
қымбатқа шығады, қйткені құруды сақтауға кететін шығындар, сақтандыру
шығынадары, ұрлық немесе көсіпорын құлдырауы мүмкін. Екінші жағынан
қарастыратын болсақ, құрудың болмауы да қымбатқа шығады, өйткені
тұтынушыларды дер кезінде қанағаттандыру мүмкін болмайды.
ТМҚ – дың сомаларының өсуі, сату деңгейін тежейді, ТМҚ – көлемінің өсуі
көсіпорынның қиыншылықтарға тірелгендігін дөлелдейді. Мысалы, ақша
қаражаттары ТМҚ – ды сатып алуға шығындалады, бірақ сату жүзеге асырылмауы
мүмкін.
ТМҚ қозғалысы көсіпорын қызметінің нөтижесін бағалауға мүмкіндік
береді.ТМҚ болып табылуы үшін активтер мынадай сипаттамаларға ие болуы
қажет:
- көсіпорынның меншігі болып табылуы керек;
- көсіпорынмен бақылануы қажет;
- сатуға жөне өндірісте пайдаланылуға арналған, олар өрдайым
шығындалып, жаңа құрумен ауыстырылып отырады.
Демек, ТМҚ – ға көсіпорынның дөл сол уақытта иемденіп отырған құруы
кіреді. Обьектіні ТМҚ – ға жатқызудың басты критериі бұл осы обьектіге
байланысты көсіпорынның меншік құқығы болып табылады. Сатып алынған немесе
жол үстіндегі құру сатып алушы көсіпорынның ТМҚ – на кіреді, өйткені оларға
меншік құқығы тапсырылады. Меншік құқығын тапсыру уақыты қорды сатып алу
келісімшартында қарастырылады [5].
Көсіпорынның ТМҚ – ның құрамына жеткізушіден қабылданған, бірақ сатып
алушымен бүлінген тауарлар енбейді. Көсіпорынның ТМҚ – ның құрамына
комиссия келісімшартының шегінде сауда агенттіктеріне тапсырылған ТМҚ
енеді. Комиссия келісімшарты бойынша тауарлар дегеніміз - заң жүзінде
комиссионерге тиесілі, бірақ комитенттегі тауарлар. Комитенттің тауарды
қалыпты өндіріс процесінде сатуға жөне сатылмаған тауарларды заңды иесіне
қайтаруға құқығы болады. Тауарлар комиссионердің қоймасында сақталуы мүмкін
жөне мұндай келісімшарт екіжақты тиімді болып табылады.
ТМҚ келесідей негізгі үш топқа бөлінеді:
- құру;
- аяқталмаған өндіріс;
- дайын өнім.
Саудамен айналысатын ұйымдарда құрудың мынадай түрлері орын алады, олар
шикізат, материалдар, қосалқы бөлшектер т.б ретінде танылатын тауарлар.
Тауар дегеніміз алдағы кезеңде қайта сатуға арналған көсіпорынның сатып
алынған бұйымдары.Көсіпорын тауарлардың физикалық қалпын елеулі өзгерістер
енгізбейді, себебі сатып алған кезеде жеткізушілер тауарды дайын күйінде
ұынады. Құруға өндірісте қолданылатын шикізат құруы, материалдар, сатып
алынған жартылай фабрикаттар, қосалқы бөлшектер, конструкциялық бөлшектер,
отын, ыдыс жөне ыдыс материалдары, қосалқы бұйымдар жөне т.б жатқызылады.
Бұл құру шығарылып жатқан тауардың құрамына кіріп, оның негізін қалайды
немесе оның дайындалуына арналған керекті компоненті болып
табылады.(мысалы, нан дайындауға қажетті ұн).
Көсіпорынның ТМҚ – ның есебін ұйымдастыру үшін құруды сыныптау маңызды
болып табылады. Шикізат құрамына негізінен ауылшаруашылық өнімдері (бидай,
мақта) жөне өндіріс өнімдері (көмір, кен, мұнай) кіреді.
Материалдар дегеніміз – өңдеу, дайындау өнеркөсібінің өнімі болып
табылады (мақта, қант, металл, цемент). Материалдарды екіге бөліп
қарастыруға болады:
- негізігі материалдар;
- қосалқы материалдар.
Негізігі материалдар өндірілген өнімнің заттық негізін қүрайды (мысалы:
лак, бояу), ал қосалқы материалдар өнімнің құрылуына тікелей қатысады
немесе шаруашылық қажеттіліктер үшін, техникалық мақсаттар үшін
қолданылады. Қосалқы материалдардың негізгі материалдардан ерекшелігі,
бұлар өнімнің заттық негізін құрай алмайды. Материалдарды негізігі жөне
қосалқы материалдарға бөлу шартты болып табылады, бұл пайдаланылатын өнім
көлеміне байланысты болып келеді. Мысалы бояу өнеркөсіптік ұйымдар үшін
қосалқы материал болып есептелсе, ал мердігерлік құрылыс көсіпорындары үшін
ол негізгі материал болып табылады.
Қосалқы материалдарды мынадай топтарға бөліп көрсетуге болады:
- отын;
- ыдыс жөне ыдыстық материалдар;
- қосалқы бөлшектер.
Отын былайша бөлінеді:
- технологиялық (технологиялық мақсат үшін);
- қозғалтқыш (жанар май);
- шаруашылық (жылу үшін).
Ыдыс жөне ыдыс материалдары-бұл өр түрлі материалдарды буып-түюге,
тасымалдауға, сақтауға пайдаланылатын заттар (қаптар, жөшіктер, қораптар).
Ыдыс жөне ыдыстық материалдар былайша жіктеледі:
- қызмет мерзімі мен құнына байланысты НҚ немесе материалдардың
құрамында ескерілетін инвентарлық ыдыс;
- өндірістік құрудың құрамында ескерілетін инвентарлық емес ыдыстар.
Жеткізу талаптарына сай ыдыстар қайтарымды (өдетте бірнеше рет
пайдаланылатын) немесе кепілді болуы мүмкін. Мұндай кезде жеткізуші сатып
алушыдан кепіл алады, ал оны ыдыс тапсырылғаннан кейін қайтарады.
Қосалқы бөлшектер машиналар мен механизмдердің тозған бөлшектерін
ауыстыруға қажетті болып табылады.
Сатып алынатын жарртылай фабрикаттар – бұл белгілі бір өңдеу
кезеңдерінен өткен , бірақ дайын өнім болып табылмайтын материалдар. Өнімді
дайындау кезінде олар негізігі материалдар сияқты өнімнің заттық негізін
құрайды.
Өндіріс қалдықтары – бұл шикізаттар мен материалдарды дайын өнімге
айналдыру кезінде, өзінің тұтыну құнын толықтай немесе жартылай жойған
қалдықтар. Қайтарылатын қалдықтарға басқа цехтарға өзге де өнім түрлерін
өндіруге берілетін шикізат жөне материал ретіндегі қалдықтар жатпайды.
Қайтарылатын қалдықтарды бағалау келесідей жүргізіледі:
- бастапқы стратегиясының ресурстың төмендетілген бағасымен, ал
егер қалдықтардың негізігі өндісте пайдаланылуы мүмкін болатын
болса, мүмкін болатын қолдану бағасымен бағаланады;
- егер қалдықтар толық стратегиясының ресурс ретінде сатылатын
болса, бастапқы материалдың толық құны бойынша бағаланады [11].
Аяқталмаған өндіріс – алдағы кезеңде өңдеуді талап ететін тауарлар.
Олардың құны сол уақытқа байланысты жүзеге асырылған шикізаттарға, жұмыс
күшіне жөне аяқталмаған өндіріс бірлігіне таратылған үстеме шығындардың
сомасымен анықталады. Технологиялық процеспен анықталған сынақтардан
өтпеген, бірақ толық аяқталған өнім, аяқталмаған өндіріс болып табылады.
Сондай – ақ аяқталмаған өндірістің қатарына дайындалған, бірақ тұтастай
буып - түйілмеген немесе тапсырыс берушімен қабылданбаған өнімдер жатады.
Дайын өнім – түгелдей өңделген, бекітілген стандарттар мен
тексерулерден өткен, қабылдау – тапсыру актісімен рөсімделген, сатуға
арналған, жөне басқа ұйымдар үшін орындаоған жұмыстар мен қызмет
көрсетулерге арналған өнімдер. Олардың құны тікелей жөне үстеме шығындардың
сомасымен анықталады.
Үш қордың өзара байланысын келесідей көрсетуге болады:

Шикізат жөне материалдар + еңбек = аятқалмаған өндіріс +еңбек+
өндірістік үстеме шығындар= дайын өнім
(1).

ТМҚ – ды есепке алудың мақсаттары.
Қаржылық есеп беруді құрастыру мақсатында ТМҚ-лар есебінің басты
міндеті өнімнің нақтылы өзіндік құнын анықтау емес, сөйкесінше кірістерді
шығындармен сөйкестендіру жолымен таза табысты анықтау болып табылады. Бұл
мөселелер (нақты таза табысты жөне құрудың нақты өзіндік құнын анықтау)
үйлесімсіз, бірақ олардың біріншісі қаржылық есептілікті пайдаланушылар
үшін маңызды болып табылады (өсіресе акционерлер үшін):
- ағымдағы есептіліктегі ТМҚ-лардың құнын анықтау (өзіндік құнын);
- баланс құрылған күнге активтер құрамында көрсетілетін ТМҚ – дың
құнын анықтау;
- ТМҚ-ды пайдалану немесе сату нөтижесінде шығындар ретінде есептен
шығарылу кезіндегі құнын анықтау қажет.
- ңайлатуға, материалдардың бүлінуін уақытылы анықтауға мүмкіндік
береді.
Олар өз кезегінде мыналарды қажет етеді:
- ТМҚ-ды сақтау қоймаларында құруды уақытылы жөне толық қабылдауды
бақылау жүйесін;
- құрудың қозғалысы жөніндегі операцияларға уақытылы жөне толық
құжаттардың жүргізілуін;
- құруды дайындау кезіндегі нақты өзіндік құнды жөне тауарлы-
транспорттық шығындарды уақытылы жөне толық анықтаулуын;
- өнім шығысындағы тауарлы-транспорттық шығындарды уақытылы жөне толық
есептен шығарудың бақылануын;
- ішкі ресурстарды мобилизациялау мақсатында қажет емес стратегиясының
құрудың шығарылуын;
- қоймаларда сақталатын құру қозғалысы жөнінде нақты мөліметтер
алынуын.
1. Стратегиясының құндылықтарға өрекеттік бақылаудың қажетті шарты
болып табылатындар:
- жабдықталған қойма үй-жайларының болуы;
- материалдарды қоймалардың секциялары бойынша, ал олардың
ішінде жекелеген топтар бойынша орналастыру;
- стратегиясының құндылықтарды қабылдау мен босатуға жауапты
адамдар тобын белгілеу;
- тауарлы-стратегиясының құндылықтарды қабылдау мен босату
құжаттарына қол қою құқығы берілетін лауазымды адамдар тобын
белгілеу [12].
Материалдар есебін дұрыс жөне тиімді ұйымдастыруды қамтамасыз ету үшін
қажеттісі:
1. Стратегиясының тауардың бірегей номенклатурасын
өзірлеу.
2. Құжат айналымының айқын жүйесі жөне тауарлы-
стратегиясының құндылықтарды кіріс ету жөне есептен
шығару жөніндегі операцияларды рөсімдеу төртібін
сақтау.
3. Бастапқы құжаттардың есептік нысандарын біркелкі
қалыпқа келтіру.
4. Тауарлы-стратегиясының құруға тұрақты түрде түгендеу
жүргізу.
5. Бухгалтерияға материалдардың есебі учаскесін
компьютерлендіру.

1.2 ЕмбіМұнайГаз көсіпорынының экономикалық көрсеткіштерін талдау

Қазақстан өнеркөсібі дамуының басты бағыты – кең байлықтарымызды игеру,
оның ішінде мұнай мен газды өндіру.
40 миллиард баррельге бағаланатын мұнай қорына ие Қазақстан ОПЕК-ке
кірмейтін елдердің арасында аталған көрсеткіш бойынша екінші орынға ие.
Экспорттық жолдардың жеткілікті саны жағдайында Қазақстан алдағы он
жылдықта өлемдегі мұнай өндірушілер мен экспортқа шығарушылардың біріне
айналуы мүмкін. Мұнай өндіру мен оның экспортының болжамды өсуі халықтың өл-
ауқаты мен тұрмыс деңгейін арттырудың негізгі факторларының бірі болып
қалмақ.
ҚазМұнайГаз Барлау Өндіру АҚ (ҚМГ БӨ) Қазақстандағы ірі мұнай жөне
газ өндіруші компанияның бірі. ҚМГ БӨ бүгінде мұнай өндіру көлемі жағынан
елімізде екінші орын алады. ҚазМұнайГаз Барлау Өндіру АҚ ҚМГ Ұлттық
компаниясы АҚның еншілес көсіпорыны болып табылады жөне 2004 жылдың
наурызында ӨзенМұнайГаз ААҚ (ӨМГ) мен ЕмбіМұнайГаз АҚ (ЕМГ) бірігуі
жолымен құрылды.
ӨМГ жөне ЕМГ кен орындары 2Р категориясы бойынша 240 млн. тоннадан
астам мұнай қорына ие. 2007 жылы жүзеге асырылған сатып алуларды
есептегенде, компанияның дөлелденген жөне ықтимал құруының жалпы көлемі 296
млн. тоннаны құрайды. Бүгінде ҚМГ БӨнің жеке активінде (сатып алуларды
есептемегенде) 44 кенорындары бар. Соның ішінде ЕМГ АҚ 39 кенорынын
игерегді. 2007,2008 жылдарда осы кенорындарында игерілген құру мөлшерін 1
кестеден көруге болады:
1 кесте
ЕмбіМұнайГаз АҚ-дағы тауарлы-стратегиясының құру (мың теңге)

№ ТМҚ 2007 2008 Ауытқу
1 Материалдар 10 053 765 7 666 214 -2387551
2 Шикі мұнай 5 077 854 3 917 044 -1160810
Барлығы: 15 131 619 11 583 258 -3548361

ЕмбіМұнайГаз АҚ-ның негізігі қызметіне мыналарды жатады:
- көмірсутекті өңдеумен байланысты қызмет;
- көмірсутекті қайта өңдеумен байланысты қызмет;
- басқа да қызмет түрлері [10].
Көсіпорын геологиялық зерттеу жұмыстарын да жүзеге асырады.Бұл жұмыстың
негізігі мақсаты, компанияның шикізат базасын жетілдіру үшін мұнай жөне
газ құруын өндіру. Ресурстық базаны ұлғайту үшін геолгиялық барлау
жұмыстары Атырау жөне Маңғыстау облыстарында жүргізілуде. Көсіпорын
болашақта жаңа технологияларды пайдалана отырып мұнай өндірудің жаңа
механизмдерін ашуға мақсат қойды. Сонымен қатар көсіпорын мұнайды өңдеуді
идентификациялау үшін бірқатар іс шаралар жүргізуде. Көсіпорын мұнай
идентификациясының келесі төсілдерін қолданады: пластты гидрожару,
перфорация технологиясы, электро өсер. Өндірісті басқару үшін көсіпорын
ақпаратттық технологиялар базасын қолданады.
Кен орындар. Республикадағы мұнай газ өнеркөсібінің даму тарихы Өзен
мен Ембі кен орындарының игерілуімен бастау алады. Өлі күнге дейін осы
аймақтардың кен орындарында жалпы еңбек өтімі жүздеген жылдарды құрайтын
атақты мұнайшылар өулиеттерінің өкілдері еңбек етіп келеді.
Алғашқы мұнай шөгінділері 1899 жылы табылды жөне 1920 жылдан бастап
мұнай көсіпшіліктері Батыс Қазақстанды игеруде шешуші роль атқарады. Ұлы
Отан соғысы кезінде жылына 700-750 мың тонна беріп тұрған Ембі кеніштері
Кеңестер одағындағы маңызды мұнай өндірушілердің бірі болды. Содан бері
мұнай көсіпшіліктерінің аймақтағы маңызы тек арту үстінде. Бүгінде АҚ
ҚазМұнайГаз БӨ (ҚМГ) – дің еншілес көсіпорындары ЕмбіМұгайГаз (ЕМГ)
жөне ӨзенМұнайГаз (ӨМГ) өндірістік филиалдары Атырау жөне Маңғыстау
облыстарының дамуына елеулі үлес қосып келеді.
ЕМГ кенорындарының бірқатары (Оңтүстік Батыс Қамысты,Жаңаталап
Нуржанов) 60-шы жылдардың соңы мен 70-ші жылдардың басында, қалғандары 80-
шы жылдардың соңы мен 90-шы жылдардың басында (Кенбай, Забұрын,Ботахан,
Мақат) ашылып, пайдалануға берілді.
ЕмбіМұнайГаз өндірістік филиалында 39 кен орыны игеріледі.
2007 жылы компания Қаражанбасмұнай компанияларындағы акциялардың 50%
сатып алудың нөтижесінде өзінің қызметін айтарлықтай кеңейтті. Бұл екі
сатып алудың орташа төуліктік өндіруге жалпы ықпалы тиді жөне ҚМГ БӨ-нің
төуліктік мұнай өндіруі шамамен алғанда 48 мың баррельді құрады.
Компанияның есепті кезеңдегі қаржылық жағдайына өсер ететін негізгі
факторларға: мұнайға арналған бағаның динамикасы, валюталық бағамдардың,
атап айтқанда, теңгенің АҚШ долларына айырбас бағамының ауытқуы жөне
елдегі инфляция қарқыны жатады.
Мұнай сату компания кірісінің негізгі көзі болып табылады. Бизнес,
келешек, қаржылық жағдай жөне қаржы –экономикалық қызметтің нөтижелері
айтарлықтай дөрежеде мұнайға арналған бағаға қатысты. Өткен кезеңдерде
мұнай бағасы құбылмалылықтың жоғары дөрежесін көрсетті. Компания кірістері
мен таза пайдасы айтарлықтай дөрежеде мұнай бағасының өзгеруіне қарай
ауытқиды. 2001жылдан бастап мұнайға арналған дүние жүзілік баға едөуір
өскенімен, бұл өсу қазіргі баға деңгейі сияқты келешекте де
сақталатындығына ешқандай кепілдік жоқ. Келешекте кез келген мұнай
бағасының төмендеуі (тіпті салыстырмалы түрде көп емес) бизнеске,
келешекке, қаржылық жағдайға жөне компания қызметінің нөтижелеріне жағымсыз
өсер етуі мүмкін. 2008 жылды 2007 жылмен салыстырғанда BRENT сортты мұнайға
арналған баға орташа алғанда баррель үшін 7.25 АҚШ долларына артты.
Компания 9.53 млн. тонна мұнай өндіріп 2008 жылы белгіленген
өндірістік көрсеткіштерін орындауға қол жеткізді, 2007жылы осындай мұнай
көлемі өндірілген болатын. Барлық өндірілген мұнайдың 2.81млн. тоннасын –
ЕМГ АҚ өндірді. Ұйымның өндірістік өлеуетін қалыптастыру қаржылық
ресурстар көмегімен іске асырылатындықтан, олардың маңызы өте зор.
Сондықтан, капиталды тарту жөне қалыптастыру көздерін талдау жөне
шаруашылық қызметті талдау өте маңызды. Талдауға керекті негізгі ақпарат
көздері: бухгалтерлік баланс, табыстар мен шығыстар туралы есеп, ақша
қаражаттары қозғалысы туралы есеп, капитал қозғалысы туралы есеп жөне
негізгі құралдардың қозғалысы туралы есеп болып табылады. Ұйымның қаржы-
шаруашылық қызмет көрсеткіштері болып: өнімді сатудан табыс, яғни ұйымның
кассасына немесе есеп шотына сатылған немесе жөнелтілген өнім үшін ақша
кірістер. Ұйым қызметі барысында негізгі қызметтен емес түскен табыстар
болуы мүмкін. Мұндай табыстарға: материалды емес активтерді сатудан түскен
табыс, негізгі құралдарды сатудан түскен табыс жөне негізгі қызмет түрімен
байланысты емес өзге табыстар. Шығыстарға мыналар кіреді: өнімді сатып
алуға шығыстар, өнімнің өзіндік құны, ұйымның жалпы жөне өкімшілік
шығыстары, сату бойынша шығыстар, пайыз бойынша шығыстар. Табыс жөне шығыс
арасындағы айырма : ұйымның қаржы-шаруашылық қызметінің не табысы, не
залалы болады [17].
ЕмбіМұнайГаз АҚ - 2007, 2008 жылдарындағы баланс мөліметтері
негізінде компания қызметінің негізгі көрсеткіштерін қарастырайық.
ЕмбіМұнайГаз АҚ-ның 2008 жыл қорытындысы бойынша қаржылық есептілігі
негізінде қаржылық талдау келесі 2 кестеде көрсетілген:
2 кесте
ЕмбіМұнайгаз АҚ 2008 жылғы бухгалтерлік балансы негізінде тігінен талдау
(мың теңге есебінде)*

Баланс баптары Жыл басында Жыл соңында
мың тг. үлесі, % мың тг. үлесі, %
Активтер барлығы 851 851 741100 734 937 389 100
Ағымдағы активтер 472 153 92255.4 358 113 845 48.7
Тауарлы стратегиясының құру 11 583 2581.4 15  131 2.1
619
Салықтар мен өтелетін ҚҚС 5 378 089 0.6 11 690 358 1.6
бойынша алдын ала төлем
Алдағы кезең шығындары 4 845 333 0.6 4 952 828 0.7
Саудалық жөне басқа да 50 083 867 5.9 37 356 601 5.1
дебитолық берешектер
Басқа да қаржылық активтер 378 603 92444.4 226 523 024 31
Ақша қаражаттары жөне 21 658 451 2.5 62 459 415 8.5
олардың баламалары
Ұзақ мерзімді активтер жиыны379 698 81944.6 376 823 544 51.3
2 кестенің жалғасы
Негізгі құралдар 246 673 65729 259 333 372 35.3
Басқа да қаржылық активтер 1 953 799 0.2 102 841 401 14
Бірлесіп бақыланатын 18 478 228 2.2 - 0
көсіпорындардағы дебиторлық
берешектер
Стратегиясының емес активтер5 548 240 0.6 7 921 252 1.08
Ассоциацияланған 102 999 13912.1 2 884 207 0.39
компаниялар мен бірлесіп
бақыланатын көсіпорындарға
инвестициялар
Басқа да ұзақ мерзімді 4 045 763 0.53 3 8432 312 0.52
активтер
Міндеттемелер барлығы 205 410 129100 209 179 574100
Ағымдағы міндеттемелер 135 332 75066 108 335 61252
Займдар 18 713 954 9.13 21 695 307 10.4
Төлеуге табыс салығы 59 356 770 29 25 551 751 12.3
Кредиторлық борыштар 35 184 485 17.2 40 457 729 19.4
Резервтер 22 077 379 10.8 20 630 825 9.9
Ұзақ мерзімді міндеттемелер 70 077 379 34 100 843 96248
Займдар 14 135 380 6.9 37 972 387 18.1
Кейінге қалдырылғын салықтар7 784 439 3.8 10715 701 5.1
бойынша міндеттемелер
Резервтер 48 157 469 23.4 53 155 847 24.8
Капитал барлығы 646 441 612100 525 757 815100
Жарияланған капитал 259 365 91440 259 276 48149.3
Басқа да капитал 580 0.09 92 249 0.01
988
Бөлінбеген пайда (жабылмаған386 494 71060 266 383 38550.6
зиян)

* Дерек көзі: ЕмбіМұнайГаз БӨ АҚ – ның 2008 жылдық есебі

Тігінен талдаудың негізгі мақсаты жекелеген жиынтық көрсеткіштердің
жалпы нөтижеге өсерін анықтау болып табылады, яғни жалпы сомадағы жекелеген
көрсеткіштердің үлес салмағын айқындау. ЕмбіМұнайГаз АҚ 2008 жылғы
бухгалтерлік балансы бойынша келесідей қорытынды жасауға болады. Ұйымның
қысқа мерзімді активтерінің құрамындағы тауарлы стратегиясының құрудың
үлесінің өскенін байқаймыз, яғни құрудың жыл басындағы үлесі 1.4 % - ды
құраса, ал жыл соңында 2.1% -ға артқанын көреміз. Бұл көсіпорын үшін тиімді
болып табылады, осыған байланысты құруға сұраныстың өскендігін байқауға
болады.
Ұзақ мерзімді активтер үлесінің жыл басында (44.6), жыл соңында да
(51.3) басым болғанын көреміз.
Ұзақ мерзімді активтердің құрамында негізгі құралдардың үлес салмағының
ұлғайғандағын байқауға болады. Ұйымның міндеттемелерінің құрамына қарап
жалпы капитал мөлшерінің жыл соңында азайғандығын байқаймыз. Яғни ұйым
сырттан тартылатын қарыз қаражаттарына төуелді.
Келесі 3 кестеден ЕмбіМұнайГаз АҚ-ның 2008 жылғы бухгалтерлік балансы
негізінде көлденең талдауды көруге болады.

3 кесте
ЕмбімұнайГаз АҚ-ның 2008 жылғы бухгалтерлік балансы негізінде
көлденең талдау (мың теңге есебінде)*

Баланс баптары Жыл басы Жыл соңы Ауытқуы
+,- %
Активтер барлығы 851 851 741 734 937 389 -116914352 -13.7
Ағымдағы активтер 472 153 922 358 113 845 -114039077 -24.5
Тауарлы стратегиясының құру11 583 258 15 131 6193548369 30.6
Салықтар менс өтелетін 5 378 089 11 690 358 6312269 117.4
алдын ала төлем
Алдағы кезең шығындары 4 845 333 4 952 828 107 495 2.2
Саудалық жөне басқа 50 083 867 37 356 601 -12727266 -25.4
дебиторлық берешек
Басқа да қаржылық активтер 378 603 924 226 523 024 -152080900 -40.2
Ақша қаражаттары жөне 21 658 451 62 459 415 40800964 188.4
олардың баламалары
Ұзақ мерзімді активтер 379 698 819 376 823 544 -2875275 -0.76
жиыны
Негізгі құралдар 246 673 657 259 333 372 12659715 5.13
Басқа да қаржылық активтер 1 953 799 102 841 401 100887602 51
Бірлесіп бақыланатын 18 478 228 - -18478228 -100
көсіпорындардағы дебиторлық
берешектер
Стратегиясының емес 5 548 240 7 921 252 -18478228 42.8
активтер
Ассоцияцияланған 102 999 139 2 884 207 -100114932 -97.2
компаниялар мен бірлесіп
бақыланатын көсіпорындарға
инвестициялар
Басқа да ұзақ мерзімді 4 045 763 3 8432 312 -202451 -5
активтер
Пассивтер барлығы 205 410 129 209 179 574 3769445 14
Ағымдағы міндеттемелер 135 332 750 108 335 612 -26997138 1.27
Займдар 18 713 954 21 695 307 2981353 -16.7
Төлеуге табыс салығы 59 356 770 25 551 751 -33805019 2.2
Кредиторлық борыштар 35 184 485 40 457 729 5273244 -0.9
Резервтер 22 077 379 20 630 825 -1446716 14
Ұзақ мерзімді міндеттемелер70 077 379 100 843 962 30766583 11.2
Займдар 14 135 380 37 972 387 23836907 1.3
Кейінге қалдырылған 7 784 439 10715 701 2931262 1.4
салықтар бойынша
міндеттемелер
Резервтер 48 157 469 53 155 847 3998414 -
Капитал барлығы 646 441 612 525 757 815 -120683797 9.3
3 кестенің жалғасы
Жарияланған капитал 259 365 914 259 276 481 -89433 -0.08
Басқа да капитал 580 92 249 -488739 -9.4
988
Бөлінбеген пайда 386 494 710 266 383 385 -120111325 0.001
(Жабылмаған зиян)

* Дерек көзі: ЕмбіМұнайГаз БӨ АҚ – ның 2008 жылдық есебі

Көлденең талдау қорытындысы бойынша ұйым активтерінің баланс
валютасының жыл соңында жыл басымен салыстырғанда -13 пайызға азайғандығын
байқаймыз, оған мынадай баптар өсер еткен:ағымдағы активтер, басқа да
қаржылық активтер,ұзақ мерзімді активтер жиыны, бірлесіп бақыланатын
көсіпорындардағы дебиторлық берешектер,ассоцияцияланған компаниялар мен
бірлесіп бақыланатын көсіпорындарға инвестициялар өсер еткенін көреміз
[13].
Активтердің құрамындағы тауарлы стратегиясының құру 30.6%-ға артқан.
Тауарлы стратегиясының құрудың артуы капитал айналымдылығының жылдамдығын
арттыруға жөне олардың табыстылығының артуына ықпал етеді Ақша
қаражаттарының 188.4 - ға артқанын көреміз.
Баланстың міндеттемелер бабының құрамында займдар -16.7, кредиторлық
борыштар -0.9, жарияланған капитал -0.08, басқа да капитал -9.4 ке
кеміген.АҚ ЕмбіМұнайГаз 2007, 2008 жж. қаржылық–шаруашылық қызметінің
негізгі көрсеткіштерін төмендегі 4 кестеден көруге болады:
4 кесте
ЕмбіМұнайГаз АҚ қаржылық-шаруашылық қызметінің негізгі
көрсеткіштері (мың теңге есебінде)*

Көрсеткіштер 2007 жыл 2008 жыл Ауытқу,
(+,-)
Сатудан алынған табыс 412 207 787 486 974 879 +74767092
Операциялық шығыстар (193 397 788) (210 834 485) -17436697
Операциялық пайда 218 809 999 276 140 394 +57330395
Сыйақыдан кіріс 11 615 497 27 030 779 +15415282
Сыйақы бойынша шығыстар (7 595 468) (5 787 911) 1807557
Жағымсыз бағамдық айырмашылық (4 060 138) (8 042 582) -3982444
Еншілес ұйымдарды сатудан кіріс (75 772) 859 828 784056
(шығын)
Ассоциацияланған компаниялар мен(327 788) 17 429 850 17102062
бірлесіп бақыланатын
көсіпорындардың нөтижелеріндегі
үлес
Табыс салығына дейінгі пайда 218 366 330 307 630 358 +89264028
Табыс салығы бойынша шығыстар (95 805 113) (150 511 277) -54706164
4 кестенің жалғасы
Жыл ішіндегі таза пайда 122 561 217 157 119 081 +34557864
Негізгі құралдар 259 333 372 246 673 657 -12659715
Тауарлы-стратегиясының құру 15 131 619 11 583 258 -3548361
Қор қайтымдылығы 1,59 1,97 0,38
Қор сыйымдылығы 0,63 0,51 -0,12
Материал қайтымдылығы 27,24 42,04 14,8
Материал сыйымдылығы 0,04 0,02 -0,02
Сату рентабельділігі 29,73 32,26 2,53

* Дерек көзі: ЕмбіМұнайГаз БӨ АҚ – ның 2008 жылдық есебі

4 кестеден көріп отырғанымыздай, 2007 жылмен салыстырғанда 2008 жылы
шаруашылықтың сыйақылар сомасы 15415282 мың тг-ге өскен. Ал, шығындар
сомасы 2007 жылға қарағанда 2008 жылы 17436697 мың теңгеге кеміген.
Себебі, 2007 жылы сыйақылар бойынша шығындар 1807557 мың теңгеге азайған.
Таза табыс 34557864 мың тг-ге өскен. Тауарлар мен қызметтің өзіндік құны
2008 жылы 2007 жылмен салыстырғанда 81,5 %-ға артқан. Қор қайтымдылығы
негізгі өндірістік құрудың қолданылуын сипаттайды. Қор қайтымдылығы жыл
сайын артып отырған, яғни бұл негізгі құралдардың тиімді қолданғанындығын
сипаттайды. ЕМГ АҚ – ның қызметіне оң баға беруге болады, өйткені зерттеліп
отырған көсіпорында қор қайтымдылық коэффициенті 14.4 артып, қор
сыйымдылық коэффициенті кеміген.Сату рентабельділігі көсіпорынның
тұрақтылығын зерттейді,
Қор сыйымдылығы өндірілген өнімнің 1-тг-ге келетін негізгі құралдардың
көлемін сипаттайды.
2008 жылдың 31желтоқсанындағы жағдай бойынша компания мұнай
ұңғымаларының пайдалану қоры 5925 ұңғыманы, 1862 тоғытпалы ұңғыманы құрады
[15].
Компания кен орындарының негізгі бөлігі жоғарғы суланушылығы мен мұнай
өндіру деңгейінің төмендеуімен сипатталатын игерудің соңғы кезеңдерінде
тұр. Мұнай өндірудің табиғи төмендеуінің орнын толтыру мақсатында, сондай-
ақ 2008 жылы мұнай өндірудің жоспарланған көлемдерін қамтамасыз ету үшін
компания ұңғымаларды пайдаланудың бұрғылау, күрделі жөндеу жөніндегі
жұмыстарды, мұнай өндіруді қарқындату, сондай ақ бүйірлік оқпанды кесу
жөніндегі іс шараларды жүргізді. 2008 жылы компания 179 пайдалану
ұңғымысының құрылысын аяқтады, бұл ретте жаңа ұңғымаларды іске қосудан
мұнай өндіру 290 мың тоннаны құрады.1137 ұңғымаға күрделі жөндеу
жүргізілді, күрделі жөндеу бойынша жұргізілген жұмыстан қосымша өндіру 542
мың тонна мұнайды құрады,2008 жылы 8.94 мың тонна мөлшерінде қосымша мұнай
өндіруге қол жеткізген 14 ұңғыманың бүйірлік оқпанын кесу жүргізілді.
Компания қабаттардың мұнай беруін арттырудың үздік технологиялар, оның
ішінде қабатты сумен сөгуді жөне ағынды ауытқытушы полимерлік құрамдарды
пайдалануды қолдануда. ҚМА технологиясын қолданудың нөтижесінде 2008 жылы
396 ҚМА ұңғымалық операцияларды жүзеге асырудың есебінен қосымша  561.23
мың тонна мұнай өндірілді.
2009 жылы мұнай өндіру ҚазгерМұнай мен Қаражанбасмұнайдағы өндіруді
қоспағанда шамамен алғанда 2008 жылғы деңгейде сақтала отырып 9.5 млн.
тоннаға жетеді. Өндірудің табиғи төмендеуінің орнын толтыру үшін 2009 жылы
162 өндіруші ұңғыманы бұрғылау сондай ақ бар ұңғымаларда іс- шараларды оның
ішінде қабаттардың мұнай беруін жақсарту, ұңғымаларды күрделі жөндеу
оқпантүп маңындағы аймаққа ықпал ету жөне өндіруші ұңғымаларды
өрекетсіздіктен шығару жөніндегі іс шараларды орындау жоспарланып отыр.
2009 жылы Компания бұрғылау орнату үшін геологиялық құрылымын нақтылау жөне
объектілерді негіздеу мақсатында болашағы бар блоктарды геологиялық барлау
жұмыстарының ауқымды көлемін жоспарлап отыр. Атап айтқанда, компания Р-9,
Тайсойған кенорындарында, сондай-ақ Өзен жөне Қарамандыбас кен орындары
аймағына жалғасып жатқан аумақтарда барлау жұмыстарын жоспарлап отыр. 2009
жылы 850 км. көлемінде сейсмикалық зерттеудерді жүзеге асыру 8 құрылымдық
ұңғымалардың құрылысын салу, сондай-ақ 12600 метр тереңдікті бұрғылау
жоспарланды.
2009 жылы компанияның күрделі шығыстары шамамен алғанда 45 млрд.
теңгені құрайды деп күтілуде. Келесі кестеде 2008 жылдың 31 желтоқсаны мен
2007 жылдың 31желтоқсанында аяқталған кезеңдер ішінде мұнай мен мұнай
өнімдерін сатудың көлемдері жөне сату бағалары туралы деректер келтірілген:
5 кесте
Мұнай мен мұнай өнімін сату бағалары туралы дерек (мың теңге)*

Мұнайды экспорттық сату 2008 жыл 2007 жыл
ӨАС құбыр желісі Мың теңге
(Өзен-Атырау-Самара )
Сату 305 100 869 266 393 555
Көлемі (мың тоннамен) 5 233 5 075
Орташа бағасы (тонна үшін 58 260 52 486
теңгелей)
Орташа бағасы (АҚШ 65.75 57.57
доллары\баррель )
КҚК құбыры(Каспий құбыр желісі
консорциуымы)
Сату(мың тоннамен) 132 450 248 92 993 153
Көлемі (мың тоннамен) 2 117 1 663
Орташа бағасы(тонна үшін 62 559 55 903
теңгелей)
Орташабағасы 70.61 61.32
(АҚШ долларыбаррель)
Барлығы мұнай экспорты 437 551 117 359 386 708
Мұнай мен өндірілген өнімдерді
өзгелей сату
Мұнай мен өңделген өнімдерін 37 401 142 44 705 752
ішкі рынокта сату
5 кестенің жалғасы
Көлемі (мың тоннамен) 2 230 2 551
Орташа бағасы(тонна үшін 16 768 17 525
теңгелей)
Орташа бағасы 18.93 19.22
(АҚШ долларыбаррель)
Барлығы ішкі рыноктағы сату 37 401 142 44 705 552
Мұнай мен өңделген өнімдердің
сомалық сатулары
Мұнай мен өңделген өнімдерін 474 952 259 404 092 260
сату
Сомалық көлемі (мың тоннамен) 9 585 9 290
Орташа бағасы(тонна үшін 49 554 43 498
теңгелей )
Орташа бағасы(АҚШ 55.93 47.71
долларыбаррель)
Өзге де сатулар 12 022 620 8 115 527
Барлығы кіріс 486 974 879 412 207 787

* Дерек көзі: ЕмбіМұнайГаз БӨ АҚ – ның 2008 жылдық есебі

2008 жылы ӨАС құбыр желісі арқылы экспорттық сату көлемі 2007 жылғы
көлемдерімен салыстырғанда тұрақты болды. Мұнайды өңдеуге беру мен мұнайды
ішкі рынокта сату көлемдері 2007 жылмен салыстырғанда төмендеді. Сонымен
қатар Каспий құбыр желісі Концорциуымы арқылы экспорттық көлемдер едөуір
өсті.

2 ЕМБІМҰНАЙГАЗ АҚ -ДА ТАУАРЛЫ СТРАТЕГИЯСЫНЫҢ ҚҰРУ

2.1 Тауарлы-стратегиясының құруды бағалау жөне түгендеу

Стратегиясының құндылықтарды дұрыс есепке алу үшін материалдардың
өзірленген номенклатурасы болу керек.
Материалдар номенклатурасы - бұл атауы мен тиісті деректемелері (сорты,
мөлшері) көрсетілген материалдың өрбір түріне номенклатуралық нөмір
белгіленіп, дөл жөне тұрақты өлшем бірлігі белгіленеді. Бұған қоса,
номенклатурада материалдардың ағымдағы есепте ескерілетін бағасы қойылады.
Номенклатуралық тізім - номенклатура - бағалық деп, ал онда көрсетілген
бағалар - есептік деп аталады.
Тағайындалған нөмірін, өлшем бірлігі мен бағасын тауарлы-стратегиясының
құрудың қалдығы мен қозғалысы ескерілетін барлық құжаттар мен тіркелімдерге
қояды.
Бухгалтерлік есепте құрудың құнын бағалау өте маңызды, себебі сатылған
тауарлы-стратегиясының құрудың өзіндік құны мен есептік кезеңдегі табыс,
құрудың құнын бағалауға төуелді. Сонымен қатар, баланста көрсетілген құру
құны ағымдағы құру соммасына байланысты. Бағалау төсілдері шаруашылық
субъектінің есеп саясатында орнатылады.
Ұлттық төжірибеде көсіпорындарға құруды бағалаудың барлық түрлерін
қолдануға рұқсат берілген [6].
Тауарлы – стратегиясының құру төмендегідей өдістер негізінде
бағаланады:
1. Арнайы сөйкестендірілген есептеу өдісі.
2. Орташа өзіндік құнды есептеу өдісі.
3. ФИФО өдісі.
4. ЛИФО өдісі.
5. НИФО өдісі
6. Қалыпты баға (стандартты).
Өндіріске жіберілген материалдардың құнын анықтауда № 2 Құру ХҚЕС
ұсынған бағалау төсілдерін қолдануға болады:
- арнайы сөйкестендірілген есептеу өдісі ;
- орташа өзіндік құнды есептеу өдісі;
- ФИФО өдісі.
Халықаралық қаржылық есептілік стандартында ЛИФО өдісі баламалы болып
танылады.
Құруды бағалау төсілдерінің өрқайсысының өзінің артықшылықтары мен
кемшіліктері бар. Тауарлы – стратегиясының құруды бағалаудың дұрыс өдісін
таңдау көсіпорынның таза табысын да, тұтас табысын да , қаржылық жағдайына
да мөнді өсер етуі мүмкін. Сондықтан оларды таңдағанда салыстырмалы
қағиданы ұстаған жөн. Бір өдістен екінші бір өдіске көшер алдында, яғни
екіншісінің біріншісінен басымдылығымен қатар мына жағдайларды да ескеру
керек:
- шаруашылық жүргізуші субьектінің есептік саясатына өзгерістерді
енгізу;
- бір өдістен екіншісіне көшуді, есепті жылдың басынан бастап
енгізу;
- дер кезінде тауарлы – стратегиясының құру қалдықтарына да жөне
өткен жылдардың тартылмаған табысына да түзетулерді енгізу.
Арнайы сөйкестендірілген есептеу өдісі өдетте бірімен – бірі
алмастыруға болмайтын немесе көсіпорында ерекше төртіпке пайдаланылатын
(асыл металдардың, асыл тастардың т.б) нақтылы бір стратегиясының құрудың
басын есептеуге арналған. Бұл өдіс жұмсалған материалдармен істелген
жұмыстардың нақты өзіндік құнын есептеп шығаруды көздейді. Сондай - ақ бұл
арнайы сөйкестендірілген есептеу өдісі сатылып алынғанына немесе
көсіпорынның өзінде өндірілгенінен қарамастан арнаулы жоспарлауға арналған
материалдардың өзіндік құнын есептеуге арналған. Бұл өдіс топтар бойынша
құрудың есебін дөлме – дөл ұйымдастыруға мүмкіндік болған жағдайларда
қолданылады. Тауарлы – стратегиясының құруын сатып алу нақты тапсырысты
орындау үшін жүргізілгендіктен көсіпорын қаржылық нөтижесіне ықпал ете
алмайды, өйткені оның қандай болатының шын мөнінде алдын – ала белгіленіп
қойған.
Орташа өзіндік құнын есептеу өдісі бойынша көсіпорынға кіріске алынған
өрбір стратегиясының құрудың бағасы олардың стратегиясының құрудың кіріске
алынғандағы шоты бойынша бағасын анықтау мүмкін болмаған жағдайда
жүргізіледі. Стратегиясының құру тобының орташа өзіндік құны ұйымдағы
материалдарының есепті айдың басындағы қалған қалдығының құнымен ай бойы
кіріске алынған материалдар құнының қосындысына, материалдардың ай
басындағы сандарының қалдығы мен ай бойы кіріске алынған тиісті
материалдардың сандарының қосындысына бөлу арқылы анықталады.
ФИФО өдісі – есептен шығарылған стратегиясының құруды, олардың алғашқы
кезекте кіріске алынғандарының өзіндік құны бойынша бағалау өдісі болып
табылады. Бұл өдіс қағидасы бойынша стратегиясының құру бірінші кезекте
кіріске алынған шығыс етіледі деп есептеледі. Яғни барлық келіп кіріске
алынған материалдар бірінен соң бірі кіріске алынғандығы кезегі бойынша
шығыс етіледі. Бұл жағдайда ай соңында көсіпорынның қоймасында қалған
материалдардың өзіндік құны соңғы кіріске алынған материалдардың бағасымен
бағаланады. ФИФО өдісінің артықшылығы болып табылатын факты инфляция
кезінде таза табыстың мүмкін болатын деңгейінен неғұрлым жоғарғысын береді.
Бұл мынаған байланысты: инфляция кезеңінде компаниялар өз өнімдерін өткізу
бағаларын көтереді, бұл ретте құру бағалардың өсуі кезіне дейін сатып
алынуы ықтимал. Тиісінше бағаның төмендеу кезеңінде таза табыстың шамасы ең
төменгі болса, мұнын өзі осы өдістің кемшілігі болса керек.
ЛИФО өдісі – шаруашылық ұйымдарда ең соңғы кезекте кіріске алынған
материалдар тобы бірінші болып шығыс етіледі, немесе жұмсалды деген
қағидаға негізделген, яғни алғашқы жұмысалынатын немесе шығыс етілетін
материалдар шаруашылық ұйымда ең соңғы кіріске алынған материалдардың
тиісті өзіндік құны бойынша бағаланады. Ал ай соңында шаруашылық ұйымда
қалған материалдар алғашқы кіріске алынған материалдардың өзіндік құны
бойынша бағаланады [7].
ЛИФО өдісінің ФИФО өдісінен айырмашылығы инфляциялық үрдістер кезінде
таза табыстың неғұрлым жоғары деңгейінен өкеледі. Бұл өдістің кемшілігі сол
еспті кезең соңындағы құру құны нақты мөнінен алшақтау болады.
НИФО өдісі материалдарды келесі болып түсті – бірінші болып шығысқа
кетті бағасы бойынша есептен шығаруды көздейді. Бұл өдісте жіберу құны мен
кіріс құнын теңдестіру үшін түзетулер жасау қажет. Қалыпты баға (нормативті
құн) бағалау төсілін қолдануда өндіріске жіберілген материалдар, олардың
қалыпты бағасы бойынша бағаланады. Шынайы жөне нормативті баға арасындағы
айырма жеке шотта жиналады. Келесі кестеде бағалау төсілдерінің
артықшылықтары мен кемшіліктері көрсетілген.
7 кесте
Бағалау төсілдерінің артықшылықтары мен кемшіліктері*

№ Бағалау Артықшылықтары Кемшіліктері
төсілдері
1 Арнайы Өндірістік шығындар мен Көп еңбекті қажетсінетін
сөйкестендірілгеқұрулардың нақты түгендеу жүргізу қосымша
н есептеу өдісі бағалануына өкеледі. шығындарға алып келеді.
2 Орташа өзіндік Есептемелердің тауарлы – стратегиясының
құнын есептеу қарапайымдылығы, есептеуқұрудың өзіндік құны да,
өдісі мөлшері минималды нақты мөндерінен өзгеше
болып келеді.
3 ФИФО Нақты бағалауды Ескерген өндірістік
жүргізеді. Инфляция шығындарға алып келеді,
кезінде таза табыстың пайданы көтереді жөне құру
мүмкін болатын есебін қиындатады.
деңгейінен неғұрлым
жоғарғысын береді.
4 ЛИФО Нақты өндірістік Құруды өте төмен бағалайды
шығындарға алып келеді. жөне құру есебін
қиындатады.
5 НИФО Өндірістік шығындар мен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кәсіпорынның тауарлық стратегиясын құру жолдары
Кәсіпорынның қаржылық стратегиясын талдау
Кәсіпорынның бәсекелестік стратегиясын қалыптастыру
Тауарлы-материалдық қорлардың есебі
Тауарлы материалдық қорлардың есебі
Фирма стратегиясын құру және оны жүзеге асыру
Тауарлы-материалдық қорлардың бухгалтериядағы есебі
Құрылыстағы тауарлы - материалдық қорлардың есебі
Кәсіпорынның қаржылық нәтижелерінің есебі
Кәсіпорынның негізгі құралдары есебі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь