Қазақстандағы инфляциялық процесстер

Кіріспе
I Инфляцияның мәні, мазмұны және оның әлеуметтік, экономикалық зардаптары
1.1 Инфляция мәні, пайда болу себептері және түрлері
1.2 Инфляцияның экономикалық және әлеуметтік зардаптары.
ІІ Қазақстан Республикасындағы және әлемдегі инфляцияның қалыптасу ерекшеліктері
2.1 Қазақстандағы инфляциялық процесстердің дамуы
2.2 Қазақстандағы инфляцияға қарсы саясат
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Курстық жұмыс жоспардан, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші бөлімі жалпы инфляция мәні, пайда болу себептері, зардаптары оған қарсы күресу шараларына арналса, екінші бөлімі Қазақстандағы инфляциялық процестерге арналған.
Бұл тақырыптың өзектіліктігі инфляцияның негізгі түрлерін дамыту және оларға туындайтын негізгі мәселелерді шешу болып табылады.
Курстық жұмыстың негізгі мақсаты инфляциялық процестің экономикаға теріс әсерін, қауіптілігін, пайда болу көздерін, түрлерін, әлеуметтік салдарын тереңдете ашып, нақты анықтап, жеткізу болды.
Курстық жұмыстың негізгі міндеті болып, қай жағдай да
болмасын инфляциялық процестерді танып, оған тиісті іс-шаралар қолдана білу,не мүлдем болдырмау.
Инфляция – осы күндері бүкіл дүние жүзін толғандырып отырған кең ауқымды мәселе, сонымен қатар ол Қазақстанның экономикалық тұрақтылығын, өндірісті, қаржы мен баға жүйелерін бұзып отыр. Инфляция бұл күрделі де көп факторлы құрылыс; осы қағаз ақша айналымына негізделген экономикаға тән және ұдайы өндіріс процесінің бұзылуымен сипатталады.
Инфляция адамзат тарихында жаңа құбылыс емес. Инфляция дүние жүзіндегі көптеген елдердің экономикалық өндірісіндегі ең өткір мәселелердің бірі болғандықтан әлем экономистері осы мәселені терең зерттеп, одан шығу жолдарын іздестірген. Бұл процесс біздің елімізде тәуелсіздік алғаннан кейін байқалса, ал басқа шет елдерде бұл мәселе ХІХ ғасырдың орта шенінен белгілі. Осы мәселені ең алғаш терең зерттеген шет елдің ғалымдары болды. Олар: ағылшын экономисі О. Филлипс, Р.Липси, кейіннен американ экономисттері: Р. Солоу және П.Самуэльсон, М. Фридмен швед экономист ғалымдары: Еста Рен және Рудельф Майднерлер және т.б. дүние жүзінің ғалымдары болды. Олар инфляцияның пайда болу себептерін, әлеуметтік және экономикалық зардаптарын зерттеп аңғара білді. Олар инфляцияны бәсеңдету шараларын іздестірді. Алдымен экономисттер ең басты сұраққа жауап іздейді. Әр елдің ғалымдары әр түрлі пікірлер айтып, әр түрлі шешімдер қабылдады.
Ал біздің елде бұл процесті зерттеу тек оншақты жыл бұрын ғана қолға алынған. Оны зерттеуге еліміздең Я. А. Әубәкіров, Б.А.Жүнісов, С.С. Сахариев, О.Қ. Шеденов, К.Н. Кәрібаев, Д.Қ.Қабдиев сынды экономист-ғалымдарымыз ат салысуда. Олар Қазақстан жағдайындағы инфляцияның ерекшеліктерін көрсетіп, оған нақты баға берді.
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасының ұзақ мерзімдік (2030 ж. дейін) даму стратегиясы –Алматы, 1997 [34-35 б.б.].
2. Әубәкіров Я.Ә., Нәрібаев К.Н., Жатқанбаев Е.Б., Экономикалық теория негіздері /оқулық – Алматы: ҚазМҰУ, 1998 [102-110 б.б.].
3. Жүнісов Б.А., Мәмбетов Ү.Е., Байжомартов Ұ.С., Нарық экономика негіздері /Оқу құралы.- Алматы Республика баспа кабинеті, 1984 ж.[230-239 б.б.].
4. С.С. Сахариев, А.С. Сахариев, Жаңа кезең – экономикалық теориясы / Оқулық.- Алматы: Дәнекер, 2004 [144-147 б.б.].
5. Д.Қ. Қабдиев, Т.Қ. Оралтаев, Ә.Е. Ескендіров, Экономикалық саясат / Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2002 [138-139 б.б.].
6. Я. Ә. Әубәкіров, Б.Б. Байжұманов, Ф.Н. Жақыпов, Т.П. Табеев, Экономикалық теория, – Алматы: Қазақ университеті, 1999 [144-149 б.б.].
7. С.С. Сахариев, А.С. Сахариев, Әлем экономикасы / Оқулық.- Алматы: Дәнекер, 2003 [165-168 б.б.].
8. Н.Қ Мамыров, А.О. Мұса, Е.Қ. Құдайбергенов, Ж.Ш. Әбиев, І.М.Төлегенов. Орыс-қазақ қазіргі экономикалық терминдердің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Экономика, 1998 [123-125 б.б.].
9. Е.М. Баяділов, Б.Ж. Ермекбаев, С.Қ.Құлпыбаев – Алматы: Экономика, 1999. Қаржы-несие терминдерінің қысқаша түсініктеме сөздігі [154-155 б.б.].
10. Ө.Қ. Шеденов, Б.А. Жүнусов, У.С. Бажомартов, Б.И. Колягин. Жалпы экономикалық теория / Оқулық- Алматы: Ақтөбе, 2001 [38-51 б.б.].
11. В. Крымова. Экономикалық теория: Кестелі оқу құралы. Алматы:Аркаим, 2003 [55 б.б.].
12. Г.М. Осипова. Экономикалық теория негіздері. – Алматы, 2002 [178-181 б.б.].
13. Байжомартов К.С, Аукенов Р.А. Экономикалық теорияның
негіздері. Алматы: 2003. [148-149 б.б.].
14. Сейтқасымов Г.С. Ақша, несие, банктер. Экономика. Алматы. ҚазГАУ. 1999ж. [116-119 б.б.].
15. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие. Маркет. Алматы –
2004ж. [15. 156-167 б.б.].
        
        Кіріспе
Курстық жұмыс жоспардан, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған
әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші бөлімі жалпы инфляция мәні, пайда ... ... оған ... ... ... арналса, екінші бөлімі
Қазақстандағы инфляциялық процестерге арналған.
Бұл тақырыптың өзектіліктігі ... ... ... дамыту және
оларға туындайтын негізгі мәселелерді шешу болып табылады.
Курстық жұмыстың негізгі мақсаты инфляциялық процестің экономикаға
теріс ... ... ... болу ... ... ... тереңдете ашып, нақты анықтап, жеткізу болды.
Курстық жұмыстың негізгі міндеті болып, қай жағдай ... ... ... ... оған тиісті іс-шаралар қолдана
білу,не мүлдем болдырмау.
Инфляция – осы күндері бүкіл дүние жүзін ... ... ... ... ... қатар ол Қазақстанның экономикалық тұрақтылығын,
өндірісті, қаржы мен баға жүйелерін бұзып отыр. ... бұл ... ... ... ... осы қағаз ақша айналымына негізделген экономикаға
тән және ұдайы өндіріс процесінің бұзылуымен сипатталады.
Инфляция адамзат ... жаңа ... ... ... ... ... ... экономикалық өндірісіндегі ең ... бірі ... әлем ... осы ... терең
зерттеп, одан шығу жолдарын іздестірген. Бұл процесс біздің ... ... ... ... ал басқа шет елдерде бұл мәселе ХІХ
ғасырдың орта шенінен белгілі. Осы мәселені ең алғаш ... ... ... ... ... Олар: ағылшын экономисі О. Филлипс, ... ... ... Р. ... және ... М. Фридмен
швед экономист ғалымдары: Еста Рен және ... ... және ... жүзінің ғалымдары болды. Олар инфляцияның пайда болу ... және ... ... ... ... білді. Олар
инфляцияны бәсеңдету шараларын іздестірді. ... ... ең ... ... ... Әр елдің ғалымдары әр түрлі пікірлер ... ... ... қабылдады.
Ал біздің елде бұл процесті зерттеу тек оншақты жыл ... ғана ... Оны ... ... Я. А. ... Б.А.Жүнісов, С.С.
Сахариев, О.Қ. Шеденов, К.Н. Кәрібаев, Д.Қ.Қабдиев ... ... ат ... Олар ... жағдайындағы инфляцияның
ерекшеліктерін көрсетіп, оған ... баға ... ... ... мазмұны және оның әлеуметтік,
экономикалық зардаптары
1.1 Инфляция ... ... болу ... және ... уақытқа дейін біздің санамызда «инфляция» ... ... ... ... ... ... ... латын сөзі –
inflatio – (вздутие) – қампаю деген мағына береді. Құн заңы ... ... ... ... ... процестерді
тудырады. Инфляция себебі, әрекет ету ... ... және ... мен ... ... ... соңды біздің елде терең зерттелмеген.
Инфляцияның басты ерекшелігі қоғамдық ұдайы өндірістің барлық ... сан ... ... ... ... айтқанда, инфляция бүкіл
шаруашлық механизімінің қызметінен туындайды.
Инфляция ... ... жаңа ... ... Оның бай ... ... жылдары Солтүстік Америкада тәуелсіздік үшін болған соғыс
доллардың құнсыздануына әкеліп ... ... ... жылдары революция
кезінде өндірілген қағаз асигнаттар 7 жылда 883 есе құнсызданды.
Алғашқы рет «инфляция» ... ұғым ақша ... ... ... ... ... ... ж.) орасан зор гривналар ақша ... ... ... (450 млн. ... ... ... қолданыла
бастады, ол оның төлем қабілеті екі жылдың ішінде 60 % дейін төмендеді.
Қоғамдық ұдайы өндірістің ... ... ... ... ... ... жинау құралы қызметі механизмін атқару кезінде
қалыптасқан ... ... ... монометаллизмі жағдайында инфляцияның
созылмалы ауру ретінде дамуына кедергі жасалды. Еркін бәсеке ... ... ... ... ... ... апаттар
кезінде болатын несие ақшаларының алтынға айырбасталуының тоқтауы кезінде
пайда болды. ... ... ... ... ... ... сипат алып, мазмұнды әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... не, осы ... басын ашып алайық. Инфляция –
бағалардың жалпы өсуі, табыстардың құнсыздануы. Елдегі тауар рыноктарының
көбіне тепе-теңдік ... ... ... ... ... ... бүкіл
жалпы ұсыныс пен сұраныста қалыптасқан сәйкессіздік. Жеке тауар рыногында
сұраным ұсынымнан артық болса, бұл ... баға ... ... ... жекелеген нарық сәйкессіздігі инфляцияны қалыптастырмайды.
Инфляция – бұл рыноктардың көбіне сұранымның ... ... ... ... ... ... ... елдегі баға деңгейінің жалпы
өсуі [1. 34-35 б.б.].
АҚШ сұранысынан тыс тауар бағалары ... ... ... жаңа ... ... ... жағдайятына
(конъюктурасына), сытқы экономикалық жағдайға, мемлекеттін реттеуге және
басқада себептерге байланысты өзгеруі мүмкін. ... ... ... ... ... Бірақ бағаның кез келген өсуі де инфляция емес.
Сондықтан жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... алу ... экономиканың конъюктуралық ауытқуына байланысты бағалардың
өсуін инфляцияға жатқызуға болмайды. Еңбек өнімділігі ... ... ... ... егер ... ... салаларында еңбек ақы
деңгейі ... ... тез ... болса, онда ұлттық шаруашлықта «шығын
инфляциясы» деп аталатын жағдай ... ... ... ... ... баға ... инфляциялық себептеріне нені, қандай
жағдайларды жатқызуға болады.
Инфляция негізінен ... ... әр ... ... ... еске ала ... оның негізгі
себептерін қарастырып көрелік. Біріншіден, бұл мемлекеттік шығындар мен
табыстар ... ... ... немесе тепе-теңдіктің бұзылуы.
Бұл мемлекет бюджетінің тапшылығы ретінде көрінеді. Егер тапшылық орталық
банктің несиесі, яғни ... ... ақша ... ... ... онда бұл ... ақша массасын арттырады және инфляцияны
қалыптастыруы әбден мүмкін. Екіншіден, егер ... ... ... әдіспен, яғни орталық банктің несие беруімен жүргізілген
болса, ... ... бұл да ... ... ... ... осы күнге экономикалық теория бағалардың жалпы ... ... ... құрлымының өзгеруімен түсіндірді. Бүгінге нарық ХІХ
ғасырдағы нарық түріне тіпті ... ХХ ... ... ... толық бәсекелі тауарлар сатылатын. Бұл ... ... ... ... ... ... өндіріп сататын, салалық және
салааралық бәсеке жағдайы болған, капитал кедергісіз бір ... ... ... еді. ... ...... ... түрінде қалыптасқан.
Осы күнгі ірі фирмалар (тауар ... ... ... бір
деңгейде нарық бағасына ықпал ... өз ... ... өзі ... ... ... өсуін қолдамаса да оның деңгейін
түсірмеуге ұмтылады, нарықта қалыптасқан баға ... ... ... ... ... өз ... ... «бұзып алмау»
мақсатында ірі ... ... ... ... ... ... Қалыптасқан өндіріс түріне жаңа фирмалардың келуіне шек ... ... ... ... ... мен ... ... мүмкін болғанша ұзақ уақыт ұстап қалуға ... ... ... ... ... ... дүние
жүзілік шаруашылық қатыстары жүйесіне тартылуына ... ... ... ... елге ауысу қаупі артады. «Импортталған ... ... де ... ... ... ұлттық валютаның бағасын
арттырып импортты арзандатуға болады, бірақ бұл жағдайда импорт қымбаттап,
ұлттық өнімнің әлем нарығындағы ... ... ... ... ... ... байланысты инфляциялық процесс өзін өзі қолдап жалғаса
береді, Батыс елдерде көптеген экономисттердең пікірінше, ... ... жеңу ... ... ... мақсаты деп
анықталады.
«Инфляцияны тосу» механизмі ... ... әсер ... ... ... ұзақ ... бағалардың өсуін көріп, ... ... ... үзеді де, жаппай тауар сатып алуға көшеді. Сонымен ... ... ... ... туралы үмітке талап қояды. Еңбек ақының өсуі
тұтынушылық сұранымын одан әрі ... ... [2. ... де ... пен ... және ... бағаның өсуін
болжап, өздерінің өнімдеріне бағаны арттыра түседі. Әрбір өндіруші ... ... ала ... мақсатында өніміне бағаны еселеп көтереді.
Нәтижесінде, бағалар сұраным көлемі анықтайтын деңгейден артып, ... ... ... ... ... ... ... болатын әлеуметтік-
экономикалық құбылыстар жиынтығы, басқаша айтқанда ... ... ... ... бағаларының қосындысынан артып кетіп, осының
нәтижесінде тауарлармен қамтамасыз етілмеген ... ... ... ... Оның ... ... үшін мынандай мысал келтірейік. Айталық, тауар
айналымы үшін 10 млрд ... ... ... ... ол қағаз ақша 20 млрд.
доллар шамасында шығарылады делік. ... өзі ... ... екі ... әкеп ... ... жұмысшылардың тұрмыс жағдайына
зардапты ықпалын тигізеді. Себебі тауар бағасы бірнеше есе ... ... ... ... ... ... ... Ақшаның
құнсыздануы халықтың әл-ауқатының дәрежесін төмендетуге әкеп соқтырады.
Инфляция өндірісте біраз ... ... ... ... ... ... деген ынта да бұзылады. ... ... ... ... бола ... ... мен азық-түлікті белгіленген
норма бойынша бөлуге мәжбүр етеді.
Инфляция кешенді ... ... ... болады және оның
маңыздылары болып мыналар саналады: мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қағаздар немесе жай қағаз ақшалар
шығарылады. Тұтыну игіліктерінің көбейуіне айналмайтын, ... ... ... жол ... ... ... емес шығындары
(әсіресе әскери шығындар).
Сұранымды ұсынымнан алшақтататын тауар ... және ... ... ... ... ... өз өнімдеріне, олардың
тұтыну сапасын арттырмай-ақ жоғары баға қою және ... ... ... ... ... ... ... үстемдік жағдайы, жалақының
өсуінің еңбек өнімділігінің өсуіне алшақтауы және ... ... ... ... ... тапшылығының тұрақты ұдайы өндірілуіне
және жиі-жиі артық ақша эмиссиясына (эмиссия -- ... ақша ... ... ... ... жасайды.
Инфляцияның себептері сан қилы, бірақ әр кезде олардың белгілі бір
комбинациясы (құрамасы) ... ... ІІ ... ... Батыс Еуропа елдерінде тапшылыққа байланысты өте күшті инфляция
қалыптасқан. Соңғы жылдары Батыс ... ... ... ... ... ... «баға-еңбекақы», «инфляциялық тосу»,
«инфляцияның бір елден екінші елге ауысуы» және ... ... ... ... инфляцияның негізгі себебі ретінде әкімшілік ... ... ... диспропорцияларды айтуға болады.
Бұрын инфляция төтенше жағдайда ғана қалыптасатын. ... ... ... өзінің әскери шығындарын қаржылындыру үшін өте ... ... ақша ... ... екі-үш жылдықта көптеген елдерде
инфляция ұдайы өндіріс процесінің тұрақты факторына ... ел ... өту ... ... оны үш ... ... баяу немесе сұрама инфляция
2) қарқынды инфляция
3) ұшқыр инфляция
Экономика теориясында, жеке алғанда осы ... ... ... инфляцияның баяу түрін өндірістің ... ... ... ететін фактор ретінде қарастырады. Баяу ... олар ... ... ... ... ... ретінде түсіндіреді. Баяу инфляция
саясаты өндіріс пен нарық (сұраным) ... ... ... ... отыруға мумкіндік береді. Баяу инфляция кезінде баға жай
өседі де (жылына 10-20%-тен аз) ақша негізінде өз ... ... ... кезде халықта да, мемлекетте төтенше жағдайда тап болмайды. Нарықтың
экономикада инфляция 2-3% деңгейінде ... ... деп ... 1992 жылы ... ... -2,7%, Германия мен АҚШ-та – ... ... ... баға ... 10-20% дан ... ... Қарқынды инфляция - экономика үшін едәуір қиын жағдай, бірақ
іскерлік қатынастардың көбі ... ... ... ала ... оған
икемделе береді. Қарқынды инфляция кезінде жалақы өсіп ол ... ... ... әкеп ... инфляцияда, яғни ұшқыр инфляция кезінде ақшаның саны мен баға
астрономиялық қарқынмен ... %-дан ... ... Ұшқыр инфляцияда
бағалардың жалпы деңгейі мыңдаған процентке ... ... ... кезінде бағалардың өсу қарқыны айналымға шығарылған ақша
төлемінің өсуінен көп есе артып ... ... ... ... ... ... ақша ... фабрикалар аптасына тоқтаусыз жұмыс
істегенде де айналымға қажетті ақша көлемін шығару ... ... ... ... ... ... ... таңкаларлық мысалын
келтіреді. Инфляция 1985 жылы Боливияда -- 3400%, 1990 жылы Аргентинада ... ... Ал ... ұшқыр инфляция бұрынғы ... ... асып ... 1946 жылы ... ... 829 ... ... бар единица) форинттар соғысқа дейінгі бір ... ... ... ... 3*1022 (22 нөлі бар) з форинке бағаланды. 1947
жылы мапамдықтардың балықшылыра мен фермерлері ... әуре ... ... мен ұсақ ... ... ... есептеген болатын – 1938 жыл
мен 1948 жыл аралығында бұл елдегі баға 116 есе ... ... да ... ауыр ... ... ... ... Республикасы -
әлсіз үкіметтің бұзылған қаржылық инфляциямен шамалы ... қана ... ... ... бола ... 1921 жылы 27 сәүірде неміс ... ... ... одақтас елдер естен тандырарлықтай – 132 млрд. алтын
марка көлемінде репарациялық ... ... ... Бұл ... ... ... жинауға болатын сомасынан анағұрлым
асып кетті. Өте үлкен бюджеттік ... ... ... ... өз
қарыздарын төлеу үшін амалсыздан ақша жасайтын станоктарын ... ... ... 1922 жылы Германияда баға деңгейі 5470% көтерілді. 1923
жылы жағдай одан да нашарлады: баға деңгейі ... ... ... ... ... ... ... хат жіберу үшін 200 мың марка төлеуге
тура келді. Майдың фунты 1,5 млн. марка, ет – 2 млн, ... 200 мың ... ... 60 мың ... ... ... тез ... соншалық, даяшылар
ертеңгі тамақты беріп жатып дастархан мәзіріндегі ... ... рет ... ... мейрамханаға кірген қонақтар түскі тағамдар жеп
болып берген тапсырыстарын екі есе көп ақша төлеуге дейін барады.
Никарагуада азамат ... ... ... ... өсуі 3300 % ... ... Ақша ... заңын сипаттайтын теңдікті – МV=PQ ... ... ... ... ... Егер М-n есе өскен болса, баға
деңгейі соншаға есеге өсуі ... ... ... бұл ... ... есепке алу қажет. Шаруашылық субъектілері ұлттық валютаға сенімдерін
толық жойған жағдайда қолындағы құнсыз валютадан тез ... ... ... ... ... (V) күрт ... ал бұл айналымға
қажетті ақша көлемінің күрт өсуімен бірдей. ... ... ... ... ақша ... ... сан есе ... Сонымен,
инфляцияны тосу факторын қарқынды инфляцияның ... ... ... ... бір ... ретінде қарастыруға болады.
Гиперинфляция жағдайында халық үлкен зиян шегеді, тіпті қоғамның ... да қиын ... ... ... бүлінеді. Гиперинфляцияны басынан
өткізген бірқатар елдерде, ... өсу ... ... ... өсу қарқынына әлдеқайда жоғары болады. Шаруашлық субъктілері
ұлттық валютаға деген сенім жоғалған ... ... ... ... ... ... айналымдағы ақша айтарлықтай өсіп, ол оның
санының көбеюіне тең ... ... баға ... ... ... ел ... ... инфляциялық тепе-теңдік нысандарына
байланысты инфляцияны ашық және ... деп ... ... сөз
болғандар инфляцияның ашық түріне ... Ашық ... ... өсуі және өсу ... ... және ... ... есепке алынады.
Еркін баға ... тән ашық ... ... ... ... ... ... түрінде көрінедішық инфляция кейбір тауар
нарығындағы ... ... ... ... оның ... ... береді. Ал ол ашық инфляцияның нарық механизімін едәуір
бұрмалағанмен, әйтсе де оны ... ... ... көрсетеді. Бірақ,
бағалардың деңгейі ресми түрде өспеген болса да құнсыздану ... ... ... ... бұл түрі ... ташылығынан көрінеді.
Тауардың тапшылығына байланысты оларды ақшаға сатып алу қиындайды, яғни
ақша ... ... ... деп аталатын басылыңқы инфляция реттелмелі бағалар
қолданылатын экономикаға тән, ол ... ... ... ... ... ақша жинақтауда астынтын экономикада, ... ... ... ... ... ... жалпылама төлем
қабілеті бар құрал және тауарлар мен қызметтерді бөлу өлшемі ... ... ... ... ... ... мен ... тепе-теңдік
бағасынан төмен ұстап отыруды мемлекетпен қолдану нәтижесінде пайда болады.
Мұндай жағдай ұзақ уақыттан бері ... ... тән ... отыр.
Басылыңқы инфляция өнім сапасының төмендеуімен, ақшаның ... ... ... ... ... ... ... инфляция мемлекет тауар бағасын сұраным мен ұсыным тепе-теңдігі
бағасынан төмендеуін қолдау ... ... онда ... ... төлем
құрамы және тауарларды бөлу өлшемі ретінде қызметін атқарудан қалады. ... осы ... ... ... ... ол ұзақ ... бойы басылыңқы
инфляция жағдайында болды және болашақ экономика үшін бұл қауіпті ... әлі де ... ... ... ... ... болуы мүмкін, яғни бағалар бір қалыпты және
баяу өседі. Бұл жағдайда бағалардың бір ... ... ... ... ... да ... Нарықта тепе-теңдік (тұрақтылық) сақталады.
Теңгермелі емес инфляция кезінде жеке тауар ... баға бір ... ... ... ... ... инфляцияны тосын инфляциядан айыра білген жөн.
Тосылған инфляцияны ... ала ... ... ... оны ... ... ... Тосын инфляция бағалардың кенеттен және ... ... ... ... ақша ... және ... ... бұзады.
Тұрғындар бағаның өсуінен сескеніп, қолындағы ... ... ... ... ... ... ала ... Сондықтан нарықта
қалыптасқан жағдай бұзылады, сұраныммен баға бұрынғыдан да тез ... ... ... ... ... ... өсуі ... тосу психологиясын» туғызады. Егер тосын инфляция (бағаның
кенеттен өсуі) экономикасы дамыған елде ... ... ол ... ... әсер ... Экономикасы тұрақты да қуатты елде тұрғандар бағаның
уақытша ауытқуынан қорықпайды және бағаның өсуі ... тез ... ... ... түсіп кетуі әбден мүмкін болатынына сенеді, сондықтан олар
бағаның түсуіне күтіп үнемдеу ... ... ... күрт ... ... қысқаруы баға деңгейіне әсер етеді, бағалардың өсуі
тоқтайды, олардың деңгейі ... ... ... ... ... бір қалыпты қызмет атқаратын нарықтық шаруашылық жағдайында
пайда болатыны белгілі Италия экономисті есімімен аталатын «Пигу әсері»,
немесе ... ... ... әсері» деп аталатын құбылысты суреттедік.
Айта кететін тағы бір ескертпе, «Пигу әсері» икемді ... ... ... және ... тосу ... ғана қалыптасады екен.
Бірақ Батыс экономистерінің ... ... ... ... ... жағдайды емес, тек теориялық болжамды білдіреді.
Шетелдік экономистер сұраным мен ... ... ... ... ... а) сұраным инфляциясы; б) өндіріс шығындарының өсуінің немесе
жиынтық ұсынымның азаюының нәтижесінде ... ...... Сұраным инфляциясының мәнін бір сөзбен былай деп ... «тым көп ... тым аз ... ... ... ... байланыстарды монополизм мен әкімшілдік - әміршілдік ... ұсақ ... ... ... да орын ... Олар өзіндік айрықша
нысан сипатында болады. Мысал ретінде біздің экономиканы алсақ, онда ... бойы ... ... ... ... деңгейі сақталады. Оған
табыссыз жұмыс жасайтын бірталай ... ... және ... жұмыс
орнын, ең көп еңбек шығынын қажет ететін өндірісті сақтау арқылы қол ... ол ... ... кері әсер ... Ал ... еңбексіз табылған
табысқа айналуы, оны сұраным инфляциясына айландырады, бағаны өсіреді.
Жалпы сұраным инфляциясы ол сұраным мен ... ... ... ... ... ... білдіреді. Бұл жерде мемлекет
шығындарының артуы, өндіріс және ... ... ... іске ... ... ... қосымша сұранымның қалыптасуы және
тұрғындардың ... ... ... ... себеп болуы
мүмкін. Осы жағдайларға байланысты айналымға ... ақша ... ... баға ... ... Өндіріс саласында еңбекпен толық қамтылған
жағдайда айналымға артық төлем ақша массасы шектеулі тауар ... ... ... ... ... қалыптастыраты.
Жоғарыда көрсетілген себептерге байланысты ақша массасының өсуі ... ... ... оңға ... ... (АD1 – АD2) және ... ... ... аралық (2) немесе классикалық үзіндісінде болса,
бұл баға деңгейін арттырады (Р1 – Р2) ... ... ... [3. ... ... инфляциясы ұсыным мен шығындырды өзгерту нәтижесінде болады.
Бұл инфляцияны басқаша шығындар инфляциясы деп те ... ... ... шығындардың өсуінен туындаған бағалардың жаппай өсуін
білдіреді. Өндіріс ... өсуі ... ... ... ... ... қаржы саясатынан, шикізатпен энергия
ресурстарына бағаның өсуінен және басқа ... ... ... екі түрі бар: а) ... өсу ... болатын инфляция; б)
ұсыным экономикасы механизімінің ... ... ... ... ... байланысты өндіріс шығындары өседі, жалпы ұсыным
қисығы солға қарай жылжиды (АS2 – АS1 ) баға ... ... (Р1 – Р2) ... ... ... (Q1 – Q2), яғни ЖҰӨ-нің нақты көлемі қысқарады.
Бағалардың өсуі тұрғындардың нақты табысын ... ... ... ... ... ... ... туралы талап қояды.
Үкімет инфляция шығындарының орнын толтыру саясатын ұстануға мәжбүр болады.
Бағалардың ... өсуі ... ... ... бұл ... ... яғни ... одан да жоғары көтерілуіне себеп
болады. Табысты индексациялау бағдарламасы экономиканың әр-түрлі салалары
үшін бірдей ... ... ... ... айтқанда табысты индексациялау
барлық топтар үшін бірдей болмайды.
Инфляция ... ... ... ... ... уақытша жандандыратын фактордан ұдайы өндіріс
процесіне кедергі жасайтын факторға айналды.
Инфляция ... ... ... ... ... ... бұзылады, ақша-несие, қаржы және валюта механизімі ... ... ... ... ... ... ... өндіру
шарттарын бұзады, капиталды экономиканың ең пайдалы салаларына салуды
ынталандырады, ... ... мен ... ... ... баға ... (екі әр-түрлі уақыт кезіндегі тауарлар мен
қызметтердің ара қатысын ... ... ... ... Ағымдағы
жолдың инфляция деңгейі төмендегі формуламен анықталады:
И=Pа –Pө * ... ... ...... ... ... - өткен мерзімдегі баға
Инфляция деңгейі, әдетте, бір жылға есептеп шығарылады. Тіпті егер ол
бір ай үшін есептелсе де, онда ... ... ... ... ... ... 1999 ... қаңтар айында инфляция деңгейі 105,8 % құрады
делік, осы ... 12-ге ... онда бір жыл ... ... 1269,6 % ... ... Инфляцияның әр-түрін оның басқа
түрінен ажырату өте қиын, олар өзара тығыз ... ... ... ... ... ақының өсуі табыс инфляциясының себебі ретінде
көрінуі мүмкін.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... қамту, еркін бәсекелік
нарық жағдайы бағалардық ұзақ ... ... ... ... ... ... айту қажет. Бұл кезеңде бағалар тоқтаусыз өсіп
отырады, ал 60-шы ... ... ... экономиканың құлдырау жағдайында
да бағалар өсті. Дағдарыс фазасында бағалардың өсуі ХІХ ғасырдағы циклдер
үшін болмаған жағдай. Бұл ... ... ... деп ... 144-147 ... Инфляцияның экономикалық және әлеуметтік зардаптары.
Инфляцияның ... өте ... де көп ... Қарқыны баяу
инфляция баға деңгейі мен пайда нормасын өсіреді, сондықтан экономикалық
жағдаяттың ... ... ... ... ... фактор
болады. Бірақ, уақыт ... ... ... ол ұдай ... айналады, қоғамдағы әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ірі ... бизнеске де айтарлықтай экономикалық зиян келтіреді. Қарқынды инфляция
кезінде конъюктура екі ұшты ... ... ... ... мүмкін емес
болғандықтан бизнесте тәуекелдік (риск) жоғарылайды, іскерлік ... ... ... ... ... саясат жүргізуге де
кедергі жасайды. Оған қоса бағалардың әр-түрлі өсуі ... ... ... ... ... ... ... бұрмалайды. Баға өзінің негізгі қызметін – ... ... ... болу ... ... ... ... ақшадан қашу белсенділігін арттырады бұл процесс
қарқынды да ұлғаймалы түрде жүреді, тауар тапшылығы асқындайды, ... ... ... ... ... ... ... бұзылады, тауарды
тауарға тікелей айрбастау (бартер) туындап кеңейді.
Баға деңгейінің қарқынды өсуі фискал ... ... де ... ... ... ... ... деп алатын нәтиже қалыптасады. Бұл
әсерді ХХ ғасырдың 70-ы жылдары Латын Амикасы ... ашып ... ... салықтан түскен табысты (түсімді) құнсыздандырады. Мысалы,
егер салықтар жылдың үшінші ширегінде ... ... осы ... ширегінде төленген болса, онда Гиперинфляция жағдайында бюджетке
түскен түсімдер құнсызданады, яғни бюджет түсімінің ... ... ... жағдайында тұрғындардың қолында сақталған ақша қоры ... ... ... және ... ... ... ... (ұлттық шеңберден шығуы) инфляцияның бір
елден екінші елге аусуына мүмкінді береді, бұл халық аралық валюта ... ... ... ... ... да бар, ол ... ... ... ... ... үшін инфляция қосымша салық ... өсу ... ... (ақшалай) табыстың өсуінен жоғары болады,
сондықтан нақты (реалды) табыс азаяды. Инфляцияның зардабы әсіресе табысты
шектеулі әлеуметтік топтар үшін ауыр ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Сондықтан 1958 жылы
Ағылшын экономисті А. Филлипс оның ықпалын көрсететін ... ... ... ... 1861-1956 жылдар аралығындағы Ұлыбритания статистика мәліметтерін
пайдалана отырып, ол жалақы ставкасы өзгеруімен ... ... ... кері ... қисық сызығы арқылы көрсетті.
Филлипстің айтуынша, Англияда ... 2,5-3% -тен ... өсу ... ... күрт ... екен. Осыдан жұмыссыздықтың қысқаруы ... ... ... ... ... ... ... Басқаша
айтқанда, ұлттық экономикада жұмыссыздықты инфляцияның өсу қарқынын арттыру
арқылы қысқартуға болады. Филлипс есептеулерінің теориялық негізін Р. ... ... ... ... ... Американ экономистері Р. Солоу және
П. Самуэльсон Филлипс қисығын жетілдіріп, оның жаңаша ... ... ... ... моделіне еңбекақы көлемін (ставкасын) тауар бағаларын өсу
қарқынымен ауыстырады. Бұл түрінде ... ... ... ... ... ... ең ... жұмыспен қамту, экономиканың өсуі,
бағаларды тұрақтандыру жағдайларын анықтауда қолданылады. Х- ... ... ... ... ... бағаларының өсу қарқыны
(проценттен) көрсетілген (3-сутер). Филлипс қисығы осы көрсеткіштердің ара
қатынасын белгілейді.
Филлипс қисығы. Қисық сызықтың ... ... ... ... ... жұмыссыздық, мысалы, И1 (Р1-инфляция
деңгейіндегі) өте ... деп ... онда бұл ... ... ... ... ақша-несие және қаржы-бюджет іс шараларының
жүргізілуі қажет болады.
Жұмыссыздықты ... үшін ... ... қосымша жағдай
жасалады. ЖҰӨ-нің өсуі жалпы сұранымның өсуіне байланысты жалпы ... ... ... бағалары да өседі, ал нарық бағаларының деңгейі
өскенде ұсыным, өндіріс ауқымы ... ... ... де, ЖҚӨ ... ... өсуі ... ... оның оның ішінде еңбекке қосымша
сұранымды қалыптастырады, жұмыссыздық қысқарады. Айталық ... ... И2 –ге ... қысқарған болса, онда инфляция қарқыны Р2 –ге
дейін көтеріледі. Бұл ... ... ... ... жағдайын
қалыптастыруы мүмкін. Сондықтан, ... енді ... ... ... ... Инфляцияны тежеу мақсатында бюджет шығындарын қысқартады,
«қымбат» ақша-несие саясатын іске ... Осы ... ... өсу ... Р3 ... дейін түседі делік, ал жұмыссыздық
сәл ... оның ... И3 ... ... б.б.].
. Батыс тәжірибесі көрсеткендей, Филлипс қисығы қысқа мерзімділік
экономика ... ... ... ол ұзақ ... (5-10 ... пен ... қатарласа өседі. Ұзақ мерзімде Филлипс заңдылығы
сақталмайды және оны белгілі бір жағдайлармен түсіндіруге ... ... ... ... ынталандыру саясатының орны
ерекше. Мәселе ... ... ... қысқарту мақсатында
жүргізген іс-әрекеті қысқа ... ... ғана ... береді екен.
Айталық, номеналды еңбекақының өсуіне байланысты ... ... ... ... қисығы концепциясына сәйкес инфляцияның өсуі
жұмыссыздықты ... ... ... ... өсуі осы инфляцияның
өсуіне байланысты жүреді. Бірақ уақыт өткен сайын инфляцияның өсу қарқыны
номиналды жалақының ... ... ... ... ... ... ұсынысы өспейтін болады.
Номиналды жалақы өскенде, ... де ... ... ... ... Жұмысшылардың номиналды жалақыны инфляция деңгейінен
артық ... ... ... үшін ... ... бұл ... ... Сондықтан кәсіпкерлер қосымша жұмысшылырды жұмысқа ... ал ... ... олар ... ... ... арттырады. Бұл мәселеге 60-шы жылдары американ экономисті
М.Фридмен ерекше назар аударғаны еді. Оның ... ... ... ... ... тиімсіз, керек десеңіз, қауіпті іс-әркет ... ... ... өсуі табыстың нақты өсуіне сәйкес
еместігі анықталған соң инфляциямен бірге жұмыссыздық өсетін болады, ... ... ... ... ... арқылы да суреттеп көрсетуге, яғни
Филлипс қисығының ... ... ... ... ... (3-сурет).
Филлипс қисығы оңға жылжығанда бағалардың өсуі жұмыссыздықтың ... ... ... ... пен инфляция баламасын талдау құралы
ретінде тек баяу инфляция жағдайында қолдануға болады деген ... бар. ... ... жағдайында (мысалы, 70-ші жылдары энергия ресурстары бағаның
тосын кезіндегідей) бағалардың күрт өсуін жұмыссыздықты ... ... ... ... ... ... ... статистикалық деректердің
негізінде жасалған Филлипс қисығы ұзақ ... үшін ... ... көрсетпейді.
Негізінен инфляция елдегі баға деңгейінің өсуімен байланысты,
оған экономикалық жағдайлар әсер етеді.
Өндірушілер өз ... өте ... ... ... сойтіп
қысқа мерзімде шикізат, материал, қосалқы бөлшектер қымбаттайды. Атап
айтсақ, Ресей экономикасында (қаңтар-сәүір 1991 ж.) ... ... ... өндірушілер өздерін жабдықтаушылырдың бағаны көтеру
мүмкіндігін сақтап, алдын ала өз ... ... ... ... ... басқа ТМД елдеріндегі бағалар бұрынғы
төлем қабілеті бар ұсыныс деңгейінен ғана емес, инфляцияны күткен ... асып ... ... ... ... де инфляцияның сан түрлі
себептері бар.
Қоғамдық мүдде тұрғысынан үлкен зиян келтірді, яғни ... ... ... ... ... ... инфляцияны 1%-ке
төмендету жұмыссыздықты жыл бойындағы өзінің табиғи деңгейінен ... ол ... ... 4%-ке ... Филлипс қисығының орнына
1979 жылдан бастап АҚШ-та және ... ... ... ... ... ... ... болған. Бұл теорияның мәні мынадай: ұзақ
мерзімде жұмыссыздықтың деңгейі оның табиғи деңгейінен атпаса ғана ... ... ... ал баяу инфляция экономиканың өсуіне, қоғамның
оңды дамуына әсер ететін фактор болады.
Инфляцияның өсу ... %-пен ... ... бір ... ... ... Инфляция мен жұмыссыздықтың арақатынасының себебін былай
түсіндіруге ... ... ... сол ... баға өседі, баға
өсуімен байланысты ақша ... да ... саны ... ... да да ... ... жұмыссыздық туады. Жұмысқа
жарамды бірақ жұмысы жоқ, ізденісте жүрген жұмыссыздар. Жұмысқа ... осы ... ... ... ... ету ... ... Қоғамдағы
жұмыссыздық деңгейі оның фрикциондық және құрылымдық түрлерін құраған
болса, жұмыссыздықтың табиғи ... ... ... нарығының құрылымы
мен анықталады.
Фрикциондық – бұл жұмыссыздықтың жұмыс күшінің өзгеруімен объективті
түрде ... ... ... ... мекен-жайын өзгертуде,
көшіп-қонып жүруіне сұранысының, ұсынысының өзгеруінде. Мелекетке тек қана
фрикционды және ... ... ... онда ... ... ... Ол жұмыссыздарды қамтамасыз етеді. Ал нағыз жұмыссыздық ... ... ... ... ... табиғи деңгейін сақтап, инфляцияның өсу
қарқынын төмендетуге арналған экономикалық ... ... оңды ... ... Бұл ... ... ... ескере отырып, мынадай бір
мәселені білген дұрыс: жұмыссыздық өзінің табиғи деңгейіне төмендегенде де
бағалардың өсуі ... ... ... ... ... ... өсу жалғаса
береді. Бұған қоса соңғы онжылдықта Батыс елдерінің көбінде ... ... 60- ... 4 %-ке тең болса, 80-жылдардың екінші жартысында
6-7%-ке ... ... ... ... ... деңгейі мен инфляция деңгейінің
арасындағы өзара байланысты талдау негізінде жиынтық сұранымды ... ... ... ... ... ... ( ... нарқы
және басқа тұтқалар) жасалып шығарылды. Швед экономист-ғалымдары - Еста
Рен (1913 ж. ... ... ... (1914 ж. ... 50- жылдары
жұмыссыздыққа ... ... ету мен ... ... экономикалық
моделін ұсынады. Ол тарихта «Сен-Мейднер ... ... ... белгілі.
Бірақ Филлипс қисық сызығында қалыптасқан ... ... ... көп ... қамтуға қол жеткізуге инфляциясыз мүмкін
емес.
[7. 165-168 ... ... ... және ... ... ... ... инфляциялық процесстердің дамуы
Осы күндегі Қазақстанда қалыптасып отырған инфляцияның ерекшеліктерін
және негізгі себептерін бұрынғы Кеңес ... ... ... ... өндіріс, қаржы және баға жүйелерінің құрылымдық
диспропорцияларынан іздестірген дұрыс болды.
Қоғамдық өндіріс құрылымы ... баға ... ... ... ... ... мен баға жүйелерінде де
сәйкессіздіктер пайда болды.
Кеңес ... 70-ші ... даму ... қоғамдық
өндірістегі диспропорциялар әр бесжылдық ойын ... ... ... ... ... ... түрде қалыптасқан
диспропорцияларды ... ... ... ... болады:
1. өнеркәсіп өндірісі мен ауыл шаруашлығы арасындағы алшақтық;
2. ауыр өнеркәсіп пен жеңіл өнеркәсіп арасындағы сәйкессіздік;
3. шикізат ... мен ... ... өнімдер өндірісің арасындағы
дмспропорциялар;
4. әскери өндіріс пен азаматтық ... ... ... материалдық өндіріс пен материалдық емес өндіріс арасындағы
диспропорция ... ... ... ... ... ... өсуін тұрақты түрде қалыптастырып келеді. Кеңес шаруашылық
жүйесінде әрбір 10-15 ... бір рет ... ... ... шаралары осы инфляцияның нәтижесін заңдастыру ғана болған.
Қазақстанда ... ... оның ... ... өндірісі
мен түпкі өнімдер өнімдер арасындағы диспропорция, тіпті бұрынғы Одақтас
Республикаларға қарағанда, ... есе ... ... ... ... ... ... бүкіл социалистік елдер қауымдастығының
шикізат пен энергия өндіруші базасы ретінде дамып қалыптасқан. Қазақстанда
өндірілетін ... ... 90-95 % ... ... ... ... қажетті өндіріс құралдарының 90 %, тұтыну тауарлардың 60% сырттан
тасымалданатын. ... жүйе ... ... кезден Қазақстанда тауар
тапшылығы қалыптасқаны белгілі. Бірақ КСРО ... ... ... көптеген жылдар бойы мойындамай келген. Инфляция тек
капитализмге тән, ал социализм ... ... яғни ... ... ол болуға тиіс емес деген фактілер оған ... ... да, ... ... баға ... ... қалықтың күнделікті
қажеттілігіндегі тұтыну ... ... ... ... ... ... береді. Бірақ тұтыну бағаларының деңгейі бір өзі ... ... ... ... табылмайды. Инфляция, сондай - ақ
өнеркәсіптегі және ауыл ... ... ... ... ЖҰӨ ... де ... мүмкін.
Өнімнің көтерме бағасы, оларды дайындауға кететін шығындардың өсуімен
байланысты өсіп отырды. Экономиканың әр ... ... ... ... ... бөлу есебінен кейбір тауарлардың шеңберіне бөлшек
сауда бағасы тұрақты болып ... ... ... ... ... ... ... шығару орын алды. ... ... ... ... ... ... ... сақталып
қалды. Мұның барлығы жабық инфляцияның болғандығы туралы ... ... ... және ... ТМД ... ... ... 30- жылдардан басталған өндіріс құралдары мен тұтыну заттары
өндірісінің дамуындағы аяқ асты орын ... ... ... ... шығындар; Қазақстандағы өнеркәсіптердің өндіру салалары мен
ауыл ... ... ... капитал жұмсалымдарының тиімсіздігі;
баға белгіленудегі қателіктер және ... ... ... өте ... ... ... ... ырықтандырмайынша нарықтық қатынастарға өту
мүмкін еместігінің салдарынан, бағаның ... ... ... ... ... ... сипаттайтын басты көрсеткішке
тұтыну бағаларының индексі (ТБИ). жатады. Ол үй ... ... ... ... ... қызметтерге оның үлес салмағын
ескере отырып, бағаның өсуі индексі негізінде анықталады. ТБИ ... ... ... ... ... 275 ... ... түрін қамтиды. Бағаның
құрылымы қайта қаралып, өзгеріп отырды. 1996 жылы ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижесінен келіп, «тұтыну
қоржынындағы» тауарлар мен қызметтер үлесі былай ... ... ... % ... %), ... емес тауарлар 23,2% (30%); ақылы
қызмет – 14,2% (11,8%). ... ... 1992 жылы - 3006% -ды, 1993 жылы ... ... Инфляцияның жалпы деңгейін сипаттайтын тұтыну ... 1997 жылы – 11,2%, 1998 жылы – 1,9%; 1999 жылы – 17,8%; 2000 жылы ... 2001 жылы – 6,4% ды ... [8. 123-125 ... ... ... ... алу үшін алынған несие көлемі
бір жарым млрд доллардан артып кеткен болатын.
Көп уақыттар бойы айналыстағы ақша ... мен ... ... эмокомист-матералистердің назарында болды, солардың ішінде
танымал Милтон Фридмэн де бар. ... ақша ... ... ... ... ... деп санайды.
Инфляциялық процестің Қазақстандағы дамуы да осы ... ... ақша ... өсу ... ... ... өсуін
ынталандырады. Осылайша, 1993 жылы ақша массасы 6,3 есе, ал баға 21,7 ... жылы ақша ... шен ... өсу ... ... ... 845% және
125 %; 1995 жылы -- 216% және 160% құрады. 1996 жылы ақша ... ... ... ... ... жол ... ... жылдары
Қазақстандағы бағалардың өсуі мен ақшалардың құнсыздануы 2000%-тен 20%-ке
дейін төмендейді. Бұл ... ... ... ... ... ұлттық валютаны (теңгені) енгізгеннен кейін ... ... ... саясат жүргізіп, оның деңгейін 3 жылдың ішінде 100 ... Бұл ... ... ... ... ... ... болды. Бірақ Қазақстан үшін бұл жеңіс тегіннен тегін
келген жоқ, оның ... ... ... күрт ... ... Мысалы,
жеңіл өнеркәсіп мен машина жасау көлемі 90 %-ке, ауылшаруашлық пен азық-
түлік өндірісі 50-60%-ке қысқарды.
1994 жылы ... ай ... ... ... 1993 жылы ... салыстырғанда 608%-дан 759%-ға көтерілді. Оның себебі 1993 жылы
бұрынғы кеңестік ... ... ... ... ... ... ... ешқандай дайындықтардың болмауы Қазақстанда
өте ауыр әлеуметтік-экономикалық жағдайға әкеп соқты. Өндіріс көрсеткіштері
іс жүзінде экономиканың барлық сферасында құрылады. ... бәрі ... ... ... 1994 жылы ... ... өсіп ... және экономикалық себептер 1993 жылы қараша ... ... ... ... ... ендіруге мәжбүр етті, оның өзі алғашқы
тоғыз ай ішінді аса тездікпен ... ... ... Осындай қиын
жағдай бір мезгілде экономиканы ырықтандырумен қоса қатаң ... ... ... ... ... нәтижесінде республикада инфляция
ауыздықталды. 1999 жылы инфляция 11,7% болды, ол 1994 ... ... есе аз ... жылдың инфляция болжамды деңгейден жоғары болмайды деген ойын
талай рет бүкпесіз ... ... осы жыл ... ... бұдан сәл
басқаша болып шықты. Ұллтық банкте өткен баспасөз мәслихатында ... ... 9,8 % ... ... Бұл 2000 ... ... көрсеткіштен 0,3 пунктке жоғары.
2001 жылы 9,5% мөлшерінде жоспарланған инфляция деңгейіне ... ... ... ... тым ... ... әсерін
тигізген. Атап айтқанда, жыл ішінде ... ... ... жеміс пен
көкеніс - 30%-дан астам, жұмыртқа төртінші ... ... ... ... банк ... пікірінше, аталған ... ... ... өзге ... ... ... ... жылдық инфляцияның деңгейі 8,4% шамасында болған болар еді. Осыған
байланысты Марченко мырза ... ... ... ... ... ... тарапынан назар аударуға тұрарлық дегенді аңғартты. ... ... ... ... бола ... ... пен ... қымбаттауы да ойлантты. Ал жұмыртқаның ... ... ... ... ... ... шешімімен байланысты. Бұл арада
ұлттық тауар өндірушілер мен тұтынушылар ... ... ... ... ... 1999 ... ... жартысында басталған оң үрдістер
күшейе түсті. Инфляция 1999 жылғы деңгейден екі ... жуық ... ... сальдосы жақсарды, елдің алтын-валюта резерві біршама өсті. ... ... ... қоры ... өз ... ... ... өтеді.
Ұлттық Банк теңгенің еркін өзгермелі айырбас бағамы ... Ол 1999 ... ... ... ... ... ... 145,40 теңге болды. Теңгенің жыл бойы құнсыөдануы 5,2%
құраған.
2001 жылғы мемлекеттік құнды қағаздар ... ... да ... тұрады. Айланыс мерзімі 12 айдан және одан да көбірек уақытқа
шығарылған ... ... ... 44%-ға ... ... ... ұлғайып келеді.
2000 жылдың 11 айында халықтың банктердегі салымдары55%-ға алтып,
85,4 млрд теңгеге ... (593 млн АҚШ ... тең). ... ... ... ... секторға несие беру де ұлғая түскен.
2004 жылы инфляция 6,9% құрады (2003 жылы – 6,8%, 2002 жылы – ... ... ... мұнайға деген бағаның жоғары болуы, ... және ... ... ... ... ... 23,8%
өсті.
Біздің болжам бойынша өндіріс тауарларының бағасы 2005 жылы - 10%,
200 жылы – 9,3%, 2007 жылы – 5,5% ... жылы ... ... баға ... 6,7% ... Ең ... өсім ... төртінші тоқсанында болған. Ол 2,8% ... 2004 ... ... ... төмендегілер әсер еткен:
- маусымдық көкеніс, ет өнімдерінің және жұмыртқаның қымбаттауы;
- ақылы қызметтердің тарифінің өсуі;
- ... ... ... ... ... ... көлемінің қымбаттауы;
2004 жылы сүт тағамдарының бағасы 1,8% ... нан ... және ... баға ... өсуі ... ол 0,7% ... бағасы төмендеді;
Тауарлардың тұтыну бағаларына әсері (%) кестесі
| |2004 жыл |2004 ж. І тоқ |2005 ж. І тоқ |
| ... ... ... ... ... |салым |
|Тұтыну бағасының индексі | | | | | | |
| | | | | | | |
| |6,7 | |1,5 |1,52 |1,9 |1,89 ... ... |7,4 |3,68 |2,6 |1,28 |2,7 |1,32 ... және нан ... |8,5 |1,07 |5,1 |0,64 |0,7 |0,07 ... және ет ... |12,3 |1,25 |1,7 |0,17 |3,1 |0,35 ... және сүт өнімдері |10,0 |0,59 |-1,0 |-0,05 |-0,6 |-0,03 ... |5,9 |0,25 |9,3 |0,43 |16,6 |0,74 ... |14,1 |0,27 |-9,5 |-0,17 |-12,0 |-0,21 ... қызметтері |5,9 |1,53 |0,7 |0,18 |1,8 |0,49 ... үй ... ... |0,44 |0,3 |0,04 |2,0 |0,29 ... |10,7 |0,22 |1,9 |0,04 |1,2 |0,03 ... себебіне 2004 жылдың І тоқсанындағы төлем қызметтерінің
тарифінің көтерілуі болды. Ол 1,1% ... Оған ... ... ... ... ... 6,7 % өсті
- коммуналды қызмет 2% өсті [9. 154-155 б.б.].
Ұлттық банкте 2005 ... ... ала ... мен ... ... ... ... ахуалға арналып өткізілген
баспасөз маслихатында инфляция деңгейі ... сөз ... ... ... да
жөні бар. 2005 жылы жылдық инфляция өткен жылдарғы біршама төмен тұрақты
деңгейінен (6,6%-6,8%) асып түсіп,7,5%-ға жетті.
Тұтынушы ... өсуі ... ... ... (8,1%)
және халыққы ақылы қызмет көрсетудің (8,0%) қымбаттауыны байланысты болды.
Азық-түлікке жатпайтын тауарлар 5,9% ... ... ... ... пен ... ... ет пен ет ... қантқа
бағаның көбірек көтерілуі тіркелді.
Халыққа ақылы қызмет көрсетуқұрылымында газбен жабдықтауға, тұрғын
үйді ұстауға бағаның өсуі ... ... ... ... қызмет
көрсетуі 7,4%-ға қымбаттады.
Орташа жылдық инфляция 2005 жылға мақсатты ... ... ... ... ... Ұлттық Банк төрағасы Әнуар Сәйденовтың айтуынша,
«бұл көрсеткіш инфляция бақылауда ... отыр деп ... ... ... үстіміздегі жылдың алғашқы екі айында инфляция ... %-ды ... ... ... ... ... айындағы инфляция
1,5%-ға жетті. Бұл 2003 жылғы желтоқсаннан бергі ең жоғары ... ... ... ... ... ... негізгі өсімі азық-түлік
тауарларының тобы бойынша болды. Олардың құрылымында қант (23,3%), ... ... (14,0%), ... ... (6,8%), сүт және сүт ... ... ... дәрежеде көтерілді.
Ақпан айында инфляция жылдық көрсетуге 8,7%-ға жетті (қаңтар айында
-7,7%). Жылдық ... ... ... ... 2001 жылғы масым айынан
бері байқалмапты. Ә. Сәйденов инфляция деңгейі жыл басынан ... ... ... ... ... ең ... шегі 7,3% ... болжамды деңгей әзірге қайта қаралмайтынын жеткізді. Шынымен де,
инфляцияға қарсы пәрменді шаралар қолданбай, болжамды ... ... ... ... анық.
Өткен жылдың қорытындыларына қайта оралар ... 2005 жылы ... ... ... ... ... ... 2004 жылмен салыстырғанда
33,8%-ға,55,4 млрд долларға дейін ... ... 30,4 млрд ... ... 25,0 млрд доллары импорттың үлесінде.
Теңгені нақты тиімді айрбас бағамының индексі (НТАБ) бір ... ... ... АҚШ ... және евраға қатысы бойынша ... ... 1,5 % және 15,9 % ... ... ... қатынасы бойынша теңге
нақты көрсетуде 2,6 % әлсіреді.
Елге ... ... көп ... ... ... Банктің 2005
жылғы таза халықаралық резервтері ... 7,1 млрд ... ... ... ... ... борышына қызмет көрсету, Ұлттвқ ... ... ... ... ... ішкі ... сату себеп
болды. Бірақ жалпы алғанда елдің халықаралық резервтері 15,1 ... ... өсті (4,7%). Оның ... ... ... ... алдын ала
деректер бойынша, бір жыл ішінде 56,2 % көбейіп, 8,0 млрд ... ... ... ... ... 194 млн ... ... кіріс
аланған. Қордың жинақтаушы және тұрақтандырушы портфельдері бойынша жалпы
кірістілік 4% ... жылы ... ... ... ... дамыды деуге болады.
Банктердің экономикаға несиелердің көлемі 74,7% -ға 2592,1 млрд ... ... яғни ... ішкі өнімге қатынасы бойынша 26,8% -дан 34,8%
-ға дейін ... ... ... деңгейдегі банктердегі салымдары 596,8 млрд
теңгеге жетті.
2005 жылы валюта нарығындағы ахуал теңгенің АҚШ ... ... ... ... ... ... ... алғанада ол Америка
валютасының елеулі ... ... ... валюта нарығының
конъюктурасына сәйкес келеді. Биржалық бағам 2005 жылдың аяғында 1 ... 133,77 ... ... Жыл ... бері ... ... ... АҚШ
долларына 2,9 % құнсызданған.
Қаржы министірлігі өткен жылы 122,8 млрд теңге сомасында мемлекеттік
бағалы қағаздарды орналастыруды ... ... бұл оның ... ... 2,7% ... ... өткеніміздей, Ұлттық Банктің таза ... ... ... жылы 7,1 млрд ... ... төмендеген болса, қазір ол
жедел қарқынмен өсіп ... ... ... ... екі ... ... 9068,3 млн ... дейін ұлғаяды.
Елдің халақаралық резервтері тұтастай алғанда, яғни ... ... ... (8156,5 млн ... 17,2 млрд ... ... ... теңгенің АҚШ долларына қатысты бағамының өсу
үрдісі байқалды. Бұл ... ... ... ... сондай-ақ ішкі
валюта нарығында шетел валютасындағы ұсыныстың сұраныстан асып түсуіне
байланысты болып отыр. Теңгенің АҚШ ... ... ... ... 1 доллар
үшін 132,05 теңге – 133,85 теңге аралығында, ақпан айында 130,30 теңге –
132,37 ... ... ... [10. 38-51 ... Қазақстандағы инфляцияға қарсы саясат
Инфляция зардаптарын бейтараптандыру мақсатымен мемлекет инфляцияға
қарсы саясат ... ... ... ... ... ... бағамен жалақыны реттеу, қаржыны ... ... ... ақшаны эмиссиялауды қатал бақылауға алу сияқты
жалпы экономикалық шараларды іске асыру ... ... ... ... ... тез ... ... жатқан нарықтық реформаны құқық бойынша рәсімдеудің
шаралардың белгіленуімен байланысты болды. Республикамыз ТМД ... бірі ... ... ... ... ... қабылдады:
«Шетелдік инвестициялар туралы» Заң, «Салықтар мен бюджетке төленетін ... ... ... ... жаңа Заң, ... ... басқалары
туралы» Заң [11. 55 б.б.].
Инфляция жағдайында Үкімет «қымбат ... ... ... ... ... банк ... беру ... және міндетті резерв нормасын өте
жоғары деңгейде ұстап отырды. Осылай жүргізілген монетарлық ... ... ... ... ... ... ішкі ... нарық екі-үш есе қысқарды, ... ... ... ... ... күрт ... ... сыртқа өнім шығаратын шикізат ... ... ... жоқ, ... ... ... ... Нарыққа көшу жолдары Қазақстанда бұрыннан қалыптасқан ... ... ... арта ... ... инфляцияға қарсы саясаттың ұзақ мерзімдік
стратегиялық және ... ... ... ... ... түрі ... ... саясат негізінен күнделікті жүргізіліп
отыратын, айналымдағы ақша көлемін қадағалап ... ... ... ... ... ... бір ... мысалы, гиперинфляция
кезінде, бұл әдіс негізгі реттеу әдісіне ... ... да, ... ... дамыған Батыс елдерінің тәжерибесі көрсеткендей, ... ақша ... ... экономиканың дамуын реттеу ... ... ... даму ... ... ... ... екен.
Қазақстанда 2001-2003 жылдар аралығында ... ... ... ... Осы жылы ... ... ... бекітті. Жақында Қазақстан Үкіметі 2001-2005 ... ... ... Ұлттық өндіріс салаларын қолдау бағдарламасын
бекітті. Сонымен қатар, Қазақстанның барлық ... ... ... ... ... ... ... Осы бағдарламаның барлығын стратегиялық саясаттың құрамы
ретінде қарастыруға болады. Енді Қазақстанда да ... ... және Орта ... реалды экономиканы ... және ... ... ... ... ... сәйкес инфляция қарқынының жыл ішінде 5-6%
шамасында ... ... ... жету үшін ... ... және ... ... қаталдандырылды;
• ішкі инвестициялық мүмкіндіктерді өрістетуге көмектесетін қаржылық
механизмді дамытады;
... ... ... ... қаржылардың айтарлықтай
бөлігін қауіпсіз инвестициялауды қамтамасыз етуге ұмтылады;
• бюджеттік жетіспеушілікті қаржылардыруға құнсызданбайтын көздерді
пайдаланды;
• мемлекеттік ... ... ... ... ... және ... республикасының Үкіметі мен Қазақстан Республикасы Ұлттық
Банкінің экономикалық саясатының ... ... 2006 жылы ... ... сақтау болады, бұл ... ... ... ... экономикалық өсудің жоғары қарқынын ұстап
тұруға ... ... ... ... ішкі ... өсу ... 7-7,5% ... деп
белгіленген. Бірақ теңестірілген экономикалық саясат пен ... ... ... ... ... кезеңінде ІЖӨ өсуінің
орташа жылдық қарқыны 9,4% болды. Алдын-ала деректерге қарағанда, ... ... ... ІЖӨ жан ... шаққанда 3620 АҚШ долларына жетіп
отыр. Тұтас алғанда, 2003-2005 жылдары ІЖӨ 1,3 есеге өсті.
Макроэкономикалық ... ... ... тұрақты болып, экономиканың
серпінді өсуіне ... ... ... бюджеттің тапшылығы белгіленген
өлшемдер шегінде болды. Ұлттық қорға қаражат ... ... ... ... оның ... ... ... басында 8 млрд АҚШ
долларынан асты. Алайда ... ... да бар. ... ... ... ... ... Белгіленген меже- 2005 жылы ... жылы 4,5% ... ... ... ... 2005 жылы ол ... ... Оның бірқатар объективті ... ... ... ... ... ... ... халық кірісінің өскені,
т.б. бар.
2006 жылы ... ішкі ... ... өсуі 8,3% -ды ... 5,7-7,3% ... болады деп күтілуде.
Инфляциялық процесстерді реттеу шеңберінде Қазақстан Республикасының
Үкіметі мен Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... та,
монетарлық емес те жақтарын ықпал ету шараларын қабылдайды.
Инфляциялық процестерді реттеу шеңберінде Қазақстан ... ... ... ... ... ... арналған іс-
шаралар сәйкес жалғасатын болды.
Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Қазақстан ... ... ... ... ... ... негізінен еңбек өнімділігін арттыру есебінен елде экономикалық
өсуді ынталандыруға;
- халықтың нақты кірісінің ... ... ... ... ... өсуін ынталандыруға;
- монополист-кәсіпорындардың өз тауарлары мен ... ... ... шекті мәндерін сақтауына;
- елдің ішкі нарықтарында, атап ... ... ... ... ... көлік және байланыс қызметтері нарықтарында
бәсекелестіктің ... ... ... ... ... ... ... тапшылығының белгіленген деңгейін ақтауға;
- инфляция бойынша белгіленген өлшемдер және экономиканың өсуімен
сиысымды ақшалай ұсыныс деңгейін ... ... ... [12. 178-181 ... ... ... ... стратегиялық маңызды тауарлар
нарықтағы бағаларды тұрақтандыру мақсатында ... ... ... түрде
тауар биржалары арқылы сату тетігі енгізіледі.
Қазақстан Республикасының Үкіметі баға жөнінде сөз ... ... ... ... бәсекелестікті, нарық субъктілерінің өздерінің үстем
жағдайын асыра пайдаланушылығын айқындау және оның жолын кесу ... ... ... және ... ... ... ... тауар нарықтарында сауда инфрақұрылымын және бәсекелі ортаны
дамыту жөніндегі іс-шараларды жүзеге асырады.
Бұдан басқа, Қазақстан ... ... ... монополиялар
субъектілерінің тауарлары мен қызметтерінің бағалары өсуінің ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкінің
негізгі мақсаты бағалар тұрақтылығын қамтамасыз ету ... ... ... алға қойған мақсатқа қол жеткізу үшін ... ... ... 2006 жылы ... ... ... төлем
жүйелерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету, валюталық ... ... ... ... қаржы жүйесінің тұрақты жұмыс ... ... ... іске ... ... ... ... Банкі ақшалай ұсыныс мөлшеріне ... ... ... ... ... етуді ниет етіп отыр. Екінші
деңгейдегі банктердің Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкіндегі депозиттерді
қаржы нарығындағы ... ... ... ... шамадан тыс
өтімділігін стерильдеудің негізгі құралдары болып табылады. Қазақстан
Республикасы ... ... ... арту ... шек ... ... ... ставкаларды реттейтін болады. 2006 жыл ... ... ... ... қысым 2005 жылы басталған ақша-несие саясатын қатаңдату
жөніндегі жұмыстарды жалғастыру ... әкеп ... ... ... Банкі ақша-несие ... ... ... ету ... күшейтеді және өзінің негізгі
ставкаларының реттеуші ... одан әрі ... ... ететін болады.
Қайта қаржыландырудың ресми ставкасының реттеуші ... үшін оны ... ... қайта қарау практикасы жалғасады.
Ақша-несие ... ... ... ... етуін күшейту
үшін 2006 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі ақша-кредит саясатының
құралдары мен ... ... одан әрі ... ... Бұл шаралардың түпкі мақсаты ... және ... ... ... ... ... ставкалардың ең көп және ең аз
деңгейін белгілеу жолымен Қазақстан ... ... ... ... ставкалар дәлізін бақылауы болып табылады. Қазақстан Республикасы
Ұлттық Банкінің қаржы нарығының қысқа ... ... ... реттеу екінші деңгейдегі банктердің неғұрлым ұзақ мерзімді
операциялар, оның ішінде несиелер бойынша ставкаларына ... ... ... ... ... ... ... саясатын
жетілдіруді ниет етіп отыр. Қазіргі уақытта біріңғай ставка ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің шаралары
көрсетілген дәліз шектерін жинақтауға және ... ... ... ... ... оның ... қайтарылуына Қазақстанның
депозиттерге кепілдік беру қоры ... ... жеке ... ... ... ... сияқты ставкаларын ресми ... ... ... ... ескере отырып байланыстыруға
бағытталатын болады.
Қысқа мерзімді ноталар шығару қысқа мерзімді ... ... ... деп ... кестеге сәйкес жүзеге асырылатын
болады. Ноталар, бойынша кірістілік аукционында аңықталады да, ... ... ... ... ... ... ғана ... ретте ноталарды орналастыру көлемі оларды өтеу көлемінен ... ... ... ... ... Ұлттық Банкі
қандайда бір белгіленген ұзақ ... ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді және алып
сатарлық ... ... ... мақсатында ғана араласуды жүзеге
асыра отырып, құбылмалы айырбас бағамы саясатын жүргізуді жалғастырады.
Өтімділікті ... ... ... ... ... отырып, ақша
агрегатарының өсуі қазіргі экономикалық өсу ... ... ... ... ... өтімділік жағдайларында инфляцияны реттеу
жөніндегі міндет Қазақстан ... ... ... оны ... ... ... ұлғайтады. Сондықтан Қазақстан Республикасы
Ұлттық Банкі мен ... ... ... Министірлігі мемлекеттік
бағалы қағаздар шығару саласындағы бірлескен іс-қимылды күшейтеді.
Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Қазақстан ... ... ... ... және оның ... ... ... саясаты:
- мұнаймен газ өндірудің ... ... ... ... ... ... ... пайыздық ставкаларды
өзгерту арқылы ақша нарығындағы тиімділікті жоғарылатуға;
- ... ... ... ... ... алуының өсуін
бақылауды ... ... ... ... ... ... ... өсу
қарқынының номиналды жалпы ішкі өнімінің өсу қарқынын асып түсуін
көздейтін фискалдық саясат жүргізуге;
2006-2008 жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... жылдық өсімі 8,5% болады. Бұл экономиканың ... осы үш ... ... ... ... ... инфляция 5-7,3%
шегінде қалып, еңбек өнімділігін жыл сайын 6,3-7% -ға ... ... ... жан ... ... ... 2008 жылы 5450 АҚШ ... бұл бүгінгі деңгейден 1,5 есе ... Осы ... ... ... өсу ... төмендетуге, теңгенің
айырбас бағамына қатысты икемді саясат ... ... ... ... және ... мұнайдан болмайтын тапшылығын төмендетуге,
бизнесті дамытуды салықтық ынталандыруға бағытталуға тиіс [13. ... ... ... және көп ... ... келеді.
Инфляцияның жоғары деңгейі баға мен пайда нормасын жоғарылатып, уақытша
коньюктураты жандандырады. Процестің ... ... ... ... ... ... қоғамдағы экономикалық және әлеуметтік
шиеленістерді тереңдетеді. Инфляция «аттың текіректеп ... бой ... ... ... ... ... зиян келтіріп,
экономикалық саясатты жүргізуге жол бермейді. Бағаның әр ... ... ... ... ... бұзып, тұтынушылар сұранысын
бүркемелеп, ішкі рынокта тауарлар өткізуді қиындатады. Мұндай инфляция
тұтынушының ақшаны тауарға ... ... ... ... ... ... жойып, ақша-несие жүйесінің қызметін ... ... ... ... ... ... несие беретін мекемелер зиян
шегеді. Өндірістің интернационалдануы инфляцияның бір ... ... ... ... және ... ... ... зардаптары да бар, ол ұлттық табысты қайта
бөледі, халыққа салық үстіне салық болып, номиналды және ... ... ... ... ... ... күрт ... кейін құлдырады.
Инфляциямен күрестегі арнаулы саясат нарықтың стратегиядан гөрі
әкімшілікке ... ... ... ... және ол қойған
мақсатқа әрдайым жете бермейді. ... ... ... ... ... ... ... жылдары инфляция бұрынғы КСРО елдеріндегі ең қиын ... ... ... ... жағдайында инфляция
«қысыңқы», «басыңқы», «жабыңқы» күйде ... ... ... өнім сапасының үнемі төмендеуі түрінде көрініп келеді. Рыноктың
құрала ... ... ... ... ... өршітті. Инфляцияны
бәсеңдету үшін баға мен табысқа ... ... ... ... нарық
қатынастарының дамуына теріс әсер етті. 1992 жылға дейін бұрығы ... ... ... ... ... шаралар жүргізілген
жоқ. Мысалы, Ресей Федерациясындағы, Қазақстандағы жағдайлардың күрделі
инфляцияға қарсы саясаты тек ... ... ... ... жүргізуге
болмайтынын көрсетті. Халық ... ... ... ... құрылымдық саясаты арқылы қалпына келтіруге болады. Ол
үшін әскери өндіріс пен ... ... ... өндірісті бюджеттік
қаржыландырудан гөрі кәсіпорындардың ... ... ... және ... монопольді құрылымдарды жою қажет. Бұлардың өзі
ақша массасын азайту, мемлекеттік бюджеттің ... жою, ... ... ... және ... бәсекені күшейту сияқты қосымша
шаралармен толықтырылуы ... ... ... ... сан қилы, көп факторлы күрделі
процесс, ол белгілі бір дәрежеде барлық елдерді қамтиды. Инфляцияның ... ... ... ... ... ... зиян келтіріді.
Соңғы кездерге дейін дүниежүзілік шаруашылықта инфляция, әдетте
төтенше жағдайларға пайда ... еді. ... ... ... ... ... ... болды. Соңғы жылдары бірқатар
елдердің ... үшін ол ... ... ... ... тұрақты
факторына айналды.
50-60-шы жылдарда көптеген әлем ... ... ... ... ... ... Ал 70 –шы жылы ол ... шыға бастады, ұдайы
өндірістің қалыпты жүрісін бұзды, қоғамдық ... ... ... ... ... ең ... шағы 70-шы ... екінші
жартысы. Мысалы, бөлшек сауда бағасының жылдық орташа өсуі ... ... жылы 1,7%, ... жылы 51%, 1975-1980 жылдары 9,3% болды. Англияда
осы кезде ол 3,1;6,0 және 17,9%, ... 5,0;5,9 және 10,9%. ... ... қарай бағаның өсуі қарқынды төмендеп, орташа инфляцияның
үлгісіне сәйкес келді. Мұны көптген себептермен ... ... ... ... мұнайға әлемдік бағаның төмендеуі, баға бәсекесінің
артуы, жалақы өсуін тежеу шаралары ... яғни ... ... және ... ... көптеген елдер үкіметтерін
белгілі экономикалық саясат жүргізуге мәжбүр етеді. Бұл ... ... ... мына ... ... ... ... күрделі де
тегеурінді іс-шаралар арқылы инфляцияны жою керек пе? ... ... ... ... ... баға мен ... қаржыны сауықтандыру, несие экспансиясымен ... ... ... ... лау ... ... ... шараларды іске
асыру арқылы жүргізіледі. Ал аса ... ... ақша ... ... ... «аурудың» ерекше түрі. Ол бір мезгілде материалдық-
қаржылық сәйкессіздіктің әрі салдары, әрі ... ... ... Оны
бүкіл шаруашылық механизімін емдемей жеңуге ... яғни ... ... инфляцияға қарсы саясаттың жүзеге асыруын ... ... ... ... ... ... ... өндірісті
дамытуға бағытталған экономикадағы сәйкессіздіктерді ... ... ... ... құру ... ... екі үшты мәселе әртүрлі елдерде ... ... ... ... Мысалы, АҚШ-та және Англияда инфляциямен күресу мәселесі
мемлекет деңгейіне ... ... ... бірталай елдерде инфляцияға
икемделу іс-шаралары ... ... ... ... да ... ... және т.б.).
Инфляцияға қарсы саясаттың маңызды элементтерінің бірі ... және ... ... ... шығыны көп жеке табыстылығы
(рентабельдігі) төмен шаруашылық субъектілірін қысқарту болып табылады.
Бұған халық тұтынатын ... ... ... ... ... ... арттыру негізінде жетуге болады. Сондай-ақ шет елдік
несиелерді пайдалану да ... ... ... ... екі әдістемені бөліп айтуға
болады. Бірінші әдістеме шеңберінде (оны осы ... ... ... ... белсенді бюджет саясаты жүргізіледі – сұранымға ықпал
жасау мақсатында ... ... мен ... реттеледі. Инфляция
жaғдайында мемлекет шығындарын қысқартып, ... ... ... ... ... инфляция қарқыны төмендейді. Бірақ сонымен
бірге ... өсуі де ... Бұл ... ... жағдайын
қалыптастырып, жұмыссыздықты арттырып ... ... Ол ... ... ... құны ... ... жағдайында бюджет саясаты
сұранымды кеңейтуге ... Егер ... ... ... онда
мемлекеттің инвестиция бағдарламасы іске қосылады және шығындар ... ... Ең ... табысты төмен нарық субъектілеріне
салынатын ... ... Бұл ... нәтиже береді. Сұраным тез
өседі, ол өндіріске ықпал жасайды, жалпы экономикалық өсу ... 60-70 ... ... елдердің тәжерибесі көрсеткендей, сұранымды
бюджет арқылы ынталандыру ... ... ... ... Сонымен бірге
бюджет шығындарының артуы бюджет тапшылығын қалыптастырады және салық ... ... ... ... ... қысқарады.
Екінші әдістемені жаңа классикалық бағыттағы экономистер ұсынады.
Олар бірінші орынға ақша-несие ... ... ... ... Бұл әдіс
экономика жағдайында жанама түрде ... ... ... Бұл ... ... ... Орталық Банк жүргізіді. Орталық Банк
айналымдағы ақша көлемін өзгертеді және ... ... ... ... ... экономикаға ықпал жасайды.
Басқаша айтқанда, мемлекет сұранымды шектеу мақсатында ... ... ... ... Жаңа ... ... ... өсуін ынталандыру және жұмыссыздықты қысқарту саясаты инфляцияны
асқындырады, инфляция бақылаудан шығып кетеді. ... осы ... ... ... сай ... ... ... (бюджет
тапшылығы, монополия, қағаз ақша т.б.) ... жою ... ... Осыған
байланысты инфляцияны толық жою мүмкін ... ... және ... ... да көп ... ... жою емес, оны бағындыру,
қарқынын баяулатып, реттеу мақсаты қойылған.
Батыс елдерінде жинақталған тәжірибе көрсеткендей, инфляцияға ... және ... ... ... ... ... қажет. Батыста
инфляцияны жиынтық сұранымның жыл сайынғы өсу қарқынының өнім ... асып ... ... Оны ... ... ... себебі ол ақша ұсынымын көбейтеді, ал ақшаның көп ... ... ... (басқаша айтқанда жалақы мөлшерінің көп болуы
материалдық мүдделікті төмендетеді, ол ... даму ... ... ... ... ... (1912 жылы туған), инфляцияны
«өнімді шығаруға қарағанда ақшаның артықшылығымен шақырылатын ... ... ... деп ... ... ... ... қарсы
іс-шаралар жиынтығы келесі схема түрінде сипаттауға болады. Мемлекеттің
ұзақ мерзімдік ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін кез-келген үкімет инфляцияға қарсы саясатты
үздіксіз де тұрақты ... ... ... ... ... ... өзінің белсенді іс-шаралар негізінде (өндірісті
ынталандыру, монополиямен ... ... ... ... ... ... ... мұндай саясаты тұтынушылырдың сана-сезіміне
қажетті әсер жасап, олардың дұрыс шешімін ... ... ... ... ... бірақ мемлекеттік шығындарды қысқарту
арқылы бюджет ... ... ... ... ... ... Банк ... қаржылындыру инфляцияны асқындырады.
Үшіншіден, ақша айналымын реттеу іс шаралары, нақты айтқанда, ... ақша ... ... шек қою, бұл ... өсуін қадағалауға
мүмкіндік береді.
Төртіншіден, сыртқы факторлардың әсерінен әлсірету. Жеке алғанда,
бюджет тапшылығын қаржылындыру үшін ... ... ... ... ... ... инфляциялық ықпалын әлсірету. Бұл өте
күрделі және ... ... ... оны арнайы түрде жеке зерттеп,
қарастыру қажет болды.
Қысқа мерзімдік саясат ... ... ... ... Бұл ... ... өз иелігіндегі меншік бөлігін
жекешелендіріп, бюджетке қосымша түсім түсіреді; ... өнім ... ... жеңілдіктер береді; акцияларды сату ... ... ... көлемді импорт арқылы да ұсынымның
өсуін, ... ... ... етеді.
Күнделікті сұранымды қысқарту арқылы да инфляцияға қарсы әсер етуге
болады. Ол үшін салымдарға ... ... ... арттыруға болады.
Сонда қор сақтау нормасы артады, ал тұтыну шығындары қысқарады.
Инфляцияға қарсы ... ... ... ... ... мәселе туындайды. Инфляцияға қарсы күрес жұмыссыздықты арртырып,
өндіріс ... ... ... ... есептеуінше, инфляцияны 1 %
төмендету үшін жұмыссыздықты оның табиғи деңгейінен 2 %-ке ... ... ... бірақ бұл жағдайда ЖҰӨ-нің көлемі оңтайлы деңгейінен 4 %-ке
төмет қалыптасады.
Инфляцияны ауыздықтау үшін елдер ... 60-шы ... ... пен бағаны реттеу саясатын жүргізген еді. Бұл ... ... ... ... Саясат инфляциямен күресудің нарықтық емес,
әкімшілік әдісіне жақын болғандықтан, қойылған мақсатқа әрқашан жеткізе
берген. АҚШ ... ... ... тежеу саясаты, түптеп
келгенде, ұзақ мерзімде тұрақты нәтиже бермеген. ... ... ... ... мен баға ... тікелей реттеу тәртібін қолданған екен.
70 ... ... ... пен ... ... ... ... жойылып,
оның орнына орындауға міндетті емес үкіметтің ұсынысы ... ... Ал 80- ... ... ... ... әкімшілігі бұл
мәселемен айналысатын мемлекет мекемелерін таратып жіберген.
* Іс ... ... ... ... ... ... ... [14. 116-119 б.б.].
Көптеген елдердің экономикасында кейде мынадай жағдай қалыптасады.:
бағаның ... ... өсуі ... ... ... бір мезгілде
болады. Экономиканың бұндай ... ... деп ... ... ... ... жиынтық ұсынымның азаюы, яғни өндіріс
шығындарының инфляциясы. Бірсыпыра ғалым-экономистер ... ... ... ... мен, ең алды мен ... ... болмауымен түсіндіріледі. Шындығында жоғары ... бір ... ... ... ... арзандауына әкеліп
соқтырады. Жалпы бұл тұрақты макроэкономикалық баға деңгейін қамтамсыз
етеді. Ал егер ... ... ... ... онда ... ... ... «қаттылығын» көреміз, яғни бір тауарға бағаның өсуі
басқа тауарларға барабар ... ... ... ... ... және ... факторланына қойылған ... ... ... ... бастайды.
Мұндай жағдайда, дағдарыстан шығу үшін ақша ... ... мен ... оған деген сенімді нығайту
қажет. Онсыз құнсызданған ... ақша ...... ... ... ... ... халықаралық айланыс құралы қабілеті бар
валюталармен (СКВ) ығыстырылады, ал ... ... ... ... ... мәселе. Яғни, қазіргі таңда жаңа ақша бірлігін ұлттық валютасын
енгізу аса ... ... ... айналып отыр. Дегенмен,
мынаны мойындауымыз ... – оны ... ... ... ... жағдайға байланысты көптеген қиындықтар тұр. Жаппай
өндірістің құлдырауы, бюджет ... ... ... ... салу ... ақша ... ... жүргізіліп жатқан экономикалық
реформадан, яғни бір ... ... ... ... ... ... шараларынан тыс жағдайда өте
қауіпті болуы және гиперинфляцияның күшейуіне әкеліп соқтыруы мүмкін.
Сондықтан, ұлттық валютаны енгізу үшін ... ... ... ... ... ... ... ескеру керек.
Ұлттық валютаны енгізудегі ең басты нәрсе-қалыптасқан жағдайда оны
өндірудің ... ... ... табу және ... ақша ... ... ... келгенде, инфляция - бұл ... де көп ... ... ол
қағаз ақша айналымына негізделген экономикаға тән және ... ... ... ... ең ... ... ... өсуі және ... ... ... көрінеді.
Алтын немесе күміс ақша айналымы кезінде ... ... ... ақша ол ... құндылықтың белгісі емес нақты құндылықтың өзі
болған; ... ақша ... ... қорымен реттелген. Қағаз ақша
айналымында жағдай басқаша қалыптасады. Мұнда ... ақша ... ... ... ... ақша ... сақтау қызметін толық атқара алмайды. Қор
сақтау үшін үшін ... ... ... ... ... ... ... қағаз ақша шектеулі көлемде ғана сақталады. Олардың көбі ... ... ақша ... қажеттіліктен тыс өседі. Артық ... ... ... сұраным, өз кезінде, бағаларға қатты ықпал
жасап, оларды көтеріп жіберді.
Батыс елдерде 10%-ке ... баяу ... ... деп ... ... елде бұндай инфляция алаңдатушылық туғызады. Кейде, белгілі бір
жағдайда баяу ... ... ... ... ... ... Баға ... тұрғындар тауарды көбірек сатып алады, ... одан да ... ... ... Бұл, өз ... ... арттыруға ынталандырады, нарық тауарға тез толады. ... ... ... баға ... ... Сондықтан инфляция
экономикада қалыптасқан диспропорцияларды түзетуге және ... ... ... ... Баяу ... ... бағалар еңбек ақыдан
тезірек өседі. Бұл жағдайда ... ... ... ... дамиды.
Бірақ, 10%-тен асқанда инфляция ... ... ... ... ... тез күйрейді. Гиперинфляция кезінде бағалар
бірнеше процентке емес, бірнеше ретке өседі, ақша тез ... ... ... ... ... ... қаржы ресурстары
айналым мерзімі қысқа сауда сферасына ауысады. Сауданың пайдасынан ... ... ... алып сату түрі тез дамиды. Спекулятивті бизнес
ұсыныстың, өндірістің өсуіне ықпал жасамайды, керісінше, өндіріс ... ... ... оңды ... ... ... ... механизімі
енді экономикаға теріс әсер етеді.
Инфляцияның пайдасынан қоғамға тигізетін ... ... ... ... шығу үшін ... ... қарсы жедел және жүйелі іс-
шаралар бағдарламасы жасалып, іске асырылуы қажет ... Ал бұл ... ... ... ... ... күнделікті тактикалық,
ақша–несие арқылы экономиканың дамуын ... ... ұзақ ... даму ... ... жүргізіліп отырады ... осы ... ... жылдарға аралған, ұлттық ... ... ... ... Ал 2001 жылы ... ... ... қолдау бағдарламасын бекіткен. Осы бағдарламалардың
барлығын стратегиялық саясаттың құралы ретінде қарастыруға болады. ... ... ... ... ұзақ және орта мерзімділік реалды
экономиканы қолдау және ... ... ... жүргізілетін
болады. Жоспарлы, стратегиялық экономиканы жүргізе отырып, біз инфляциялық
процесті болдырмауға әбден мүмкіншілігіміз бар. Осы ... ... ... біз ... айтқандай 2030 жылы дамыған елдер
қатарынан көрінеміз дегенге кәміл сенемін.
Қолданылған әдебиеттер ... ... Н.Ә. ... ... ұзақ мерзімдік (2030 ж.
дейін) даму стратегиясы –Алматы, 1997 [34-35 ... ... Я.Ә., ... К.Н., Жатқанбаев Е.Б., Экономикалық теория
негіздері /оқулық – Алматы: ҚазМҰУ, 1998 [102-110 б.б.].
3. Жүнісов Б.А., ... Ү.Е., ... Ұ.С., ... ... /Оқу ... ... Республика баспа кабинеті, 1984 ж.[230-
239 б.б.].
4. С.С. ... А.С. ... Жаңа ...... ... ... ... Дәнекер, 2004 [144-147 б.б.].
5. Д.Қ. Қабдиев, Т.Қ. Оралтаев, Ә.Е. Ескендіров, Экономикалық саясат /
Оқу құралы. – ... ... 2002 [138-139 ... Я. Ә. Әубәкіров, Б.Б. ... Ф.Н. ... Т.П. ... теория, – Алматы: Қазақ университеті, 1999 [144-149
б.б.].
7. С.С. Сахариев, А.С. ... Әлем ... / ... ... 2003 [165-168 ... Н.Қ ... А.О. ... Е.Қ. Құдайбергенов, Ж.Ш. Әбиев,
І.М.Төлегенов. Орыс-қазақ қазіргі экономикалық терминдердің түсіндірме
сөздігі. – Алматы: Экономика, 1998 [123-125 ... Е.М. ... Б.Ж. ... ...... ... Қаржы-несие терминдерінің қысқаша түсініктеме сөздігі [154-155
б.б.].
10. Ө.Қ. Шеденов, Б.А. Жүнусов, У.С. Бажомартов, Б.И. ... ... ... / Оқулық- Алматы: Ақтөбе, 2001 [38-51 б.б.].
11. В. Крымова. Экономикалық теория: Кестелі оқу ... ... [55 ... Г.М. ... ... ... негіздері. – Алматы, 2002 [178-181
б.б.].
13. Байжомартов К.С, Аукенов Р.А. Экономикалық теорияның
негіздері. Алматы: 2003. [148-149 б.б.].
14. Сейтқасымов Г.С. ... ... ... ... Алматы. ҚазГАУ.
1999ж. [116-119 б.б.].
15. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие. Маркет. Алматы –
2004ж. [15. 156-167 б.б.].
-----------------------
ИНФЛЯЦИЯ ... ... ... ... мен ... уақытша тұрақтандыру, баға бақылау орнату )
Өршімелі
(жылына 10-нан 200%-ға дейін)
Сырғымалы
(жылына 10%-ға дейін)
Әсіре инфляция
(айына 50%-ға ... ... ... ... ... МЕН ... ақша жиынының асып түсуі
Ақша эмиссиясы
Мемлекеттік бюджеттің тапшылығы
Экономиканың милитарландырылуы
Халықтың болжамы
Экономикалық сәйкеспеушілік
Экономиканың жұмсалма сипаттамасы
Жалақы – баға бұрылымы
Кәсіпорындардың монополизмі
Ақшаға байланысты емес ... ... ... (ақшалы) факторлар
СТАГФЛЯЦИЯ
Стагфляция (экономикалық өсімінің тоқтауы)
Инфляция
ИНФЛЯЦИЯНЫҢ ЗАРДАПТАРЫ
ЖАҒЫМДЫ
Экономикаға біркелкі инфляция пайдалы
ЖАҒЫМСЫЗ
Ақша жиынының өсуі ... ... өсуі ... ... ... ... нақты құндылығының төмендеуі
Ағымды нақты табыстардың құлдырауы
Кәсіпкерлік қызмет қызмет деңгейінің құралдары
Капитады өндірістің нақты саласынан ... ... ... қашып» нақты тұтынуға қажетті емес кез келген тауарға «жүгіру»
Ақшаның ... ... ... ... ... = ТБИ а.ж. – ТБИ б.ж. * 100
ТБИ б.ж
мұндағы ТБИ а.ж. (б.ж) - ... ... ... жылдың) тұтыну
бағасының индексі
Халықтың тіршілік деңгейінің төмендеуі
Мемлекеттің араласуын барынша азайту
1. өндірісті бәсекелестік ... ... ... төмендету)
2. Жалақының өсуін шектегендегі бағаның еркіндігі
3. Протекционистік саясаттың әлсіреуі.
Монетарлық үлгі (моделі)
Кейнсиан үлгісі (моделі)
1. Ақша ... ... ... және ... ... Ақша ... және ... кірістің азаюы
3. Кіріс табысы: баға мен жалақыға бақылау
Инфляцияға қарсы саясат

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
"Инфляцияның теориялық негіздері."37 бет
Ақша және инфляция31 бет
Ақша теориялары және инфляция27 бет
Бағаның инфляциядағы рөлі37 бет
Бюджет тапшылығы мен инфляция3 бет
Жұмыссыздық пен инфляция экономикалық тұрақсыздықтың көрінісі ретінде3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь