Қазақстандағы қола дәуірі жайлы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1 . ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІ
1.1. Қола дәуіріне жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
2 . ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІНІҢ ТАРИХНАМАСЫ
2. 1. Қазақстан аумағындағы Андронов мәдениеті тарихының ғылыми зерттеулерден көрініс табуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
2. 2. Беғазы.Дәндібай мәдениеті тарихи еңбектерде ... ... ... ... ... ... ... ..25
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... 28
Бүгінде Қазақстан өз тарихында күрделі бетбұрыс кезеңін басынан кешіріп отыр. Республика тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық таныған егеменді мемлекетке айналды. Қазақ халқының , Қазақстан Республикасының тарихында жаңа дәуір басталды.
Республика бетбұрыс кезеңінде болып жатқан ғаламат өзгерістер тарих ғылымының алдына көптеген проблемалар қойды. Қазақ халқының төл тарихының қайта жандандырып, бай мәдени мұраларының жете бағалануы басты мәселелердің бірі болып табылды.
ХХ ғасырда Қазақстан тарихы жөнінде көптеген еңбектер жарық көрді. Бірақ тарих саласында негізгі нақты және теориялық қағидалары толығымен мойындала қойған жоқ . Дегенмен де, бұл еңбектер көне дәуірлерді зерттеу үшін және өткенге сыни көзбен қарау кезінде қажет болатын нақты тарихи ақпараттарды берді. Қазіргі таңда Қазақстан тарихының даму кезеңдері жөнінде жаңа материалдарды жинақтап, оларды Кеңес үкіметі тұсында жазылған еңбектермен салыстыра отырып, терең тарихнамалық талдаулар жасап, бірқатар қағидаларды нақтылау жолға қойылып отыр.
Белгілі бір әлеуметтік – экономикалық формацияның дамуына байланысты адамзат тарихи ұзақ – ұзақ кезеңдерге бөлінеді. Археологияда кезеңдендірудің өзіндік әдісі жасалған, оған сәйкес адамзат тарихы тас, қола мен темір және ортағасырлар дәуірлеріне бөлінеді. Көне дәуір ескерткіштерінің ашылуы, Қазақстанның ежелгі тарихы мен археологиясын жаңа қырынан алып көрсетуге мүмкіндік береді.
Қазақстанның археологиялық ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер орта ғасырлардағы ғалымдар мен тарихшылар, географтар мен саяхатшылардың еңбектерінде кездеседі. Олар өз еңбектерінде өздері тікелей көзімен көрген немесе өздеріне айту бойынша мәлім болған әдеттен тыс заттар, бейнелер, өз замандарынан көп бұрын болған қалалар мен қоныстардың жұрттарын, оқиғаларды айтып кеткен.
Қазақстанның өткендегісін ғылыми зерттеуде І Петрдің көне мұраларға ұқыпты қарауға, оларды суреттеу мен жинауға әмір берген жарлықтары, сондай-ақ оның бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге іргелес жатқан Қазақстан жерін зерттеу мақсатымен қолданылған шаралары маңызды рөл атқарды.
Қазан төңкерісіне дейін қазақ халқы тарихының көне дәуірлеріне айтарлықтай зерттеу жұмыстары жүргізіле қойған жоқ. Болған күннің өзінде ғылыми сапасы төмен, кездейсоқ табылған көне дәуірлердің құрал – саймандары жайлы хабарлар ғана.
1.Кадырбаев М.К.,Курманкулов Ж.К., Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки. - Алма-Ата ,1992 . -247 С.
2.Маргулан А.Х.,Акишев К.А.,Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М.Древняя культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1966 . - 432 С .
3.Маргулан А.Х. Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1979 . -360 С .
4.Теплоухов С.А. Опыт классификации древних металлургических культур Минусинского края // Материалы по этнографии. - Л ,1926. Т.4. Вып.2 .- 156 С .
5.Рыков П.С.Нуринская экспедиция (1933 г) // Проблемы истории материальной культуры.1933. №9-10 . - 135 С .
6.Грязнов М.П.Погребения бронзовой эпохи в Западном Казахстане // Казахи: Антропологические очерки. - Л ,1927. Вып.2 . - 36 С .
7.Оразбаев А.М.Памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1959. Т.7. Сер.археол. - 210 С .
8.Максимова А.Г.Эпоха бронзы Восточного Казахстана // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1959. Т.7. Сер.археол. - 203 С .
9.Черников С.С.Восточный Казахстан в эпоху бронзы // Материалы и исследования по археологии СССР. - Л ,1960. №88 . -196 С .
10.Оразбаев А.М.Северный Казахстан в эпоху бронзы // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1958. Т.5. Сер.археол. - 185 С .
11.Зданович Г.Б.Керамика эпохи бронзы Северо-Казахстанской области // ВАУ. - С ,1973.Вып.12 . - 187 С .
12.Сорокин В.С.Могильник бронзовой эпохи Тасты-Бутак 1 в Западном Казахстане // Материалы и исследования по археологии СССР. - М-Л ,1962. №120 . - 257 С .
13.Агеева Е.И., Максимова А.Г.Отчет Павлодарской археологической экспедиции 1955 г //Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР.1959 Т.7. Сер.археол. - 165 С .
        
        Жоспар
КІРІСПЕ
............................................................................
......................................3
1 . ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІ
1.1. Қола ... ... ... . ... ҚОЛА ... ... 1. ... аумағындағы Андронов мәдениеті тарихының ғылыми
зерттеулерден ... ... 2. ... ... ... еңбектерде
..............................25
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
..........................26
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ............................28
КІРІСПЕ
Бүгінде Қазақстан өз ... ... ... кезеңін басынан
кешіріп отыр. ... ... ... ... қоғамдастық
таныған егеменді мемлекетке айналды. Қазақ ... , ... ... жаңа дәуір басталды.
Республика бетбұрыс кезеңінде болып жатқан ғаламат өзгерістер
тарих ғылымының алдына көптеген проблемалар ... ... ... төл
тарихының қайта жандандырып, бай мәдени мұраларының жете ... ... бірі ... ... ғасырда Қазақстан тарихы жөнінде көптеген еңбектер жарық көрді.
Бірақ тарих саласында негізгі нақты және ... ... ... ... жоқ . ... де, бұл ... көне ... зерттеу
үшін және өткенге сыни көзбен қарау кезінде қажет ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихының даму кезеңдері
жөнінде жаңа материалдарды жинақтап, оларды Кеңес үкіметі тұсында жазылған
еңбектермен ... ... ... ... ... ... ... нақтылау жолға қойылып отыр.
Белгілі бір әлеуметтік – экономикалық формацияның дамуына байланысты
адамзат тарихи ұзақ – ұзақ ... ... ... ... әдісі жасалған, оған сәйкес адамзат тарихы ... мен ... және ... дәуірлеріне бөлінеді. Көне дәуір
ескерткіштерінің ашылуы, Қазақстанның ежелгі тарихы мен археологиясын ... алып ... ... ... ... ескерткіштері туралы алғашқы ... ... ... мен ... географтар мен саяхатшылардың
еңбектерінде кездеседі. Олар өз еңбектерінде өздері тікелей көзімен көрген
немесе ... айту ... ... ... әдеттен тыс заттар, бейнелер, өз
замандарынан көп бұрын болған қалалар мен қоныстардың жұрттарын, оқиғаларды
айтып ... ... ... ... І Петрдің көне мұраларға
ұқыпты қарауға, оларды суреттеу мен жинауға әмір берген жарлықтары, сондай-
ақ оның бастамасы бойынша ... және ... ... жатқан Қазақстан
жерін зерттеу мақсатымен қолданылған шаралары маңызды рөл атқарды.
Қазан төңкерісіне дейін ... ... ... көне ... ... ... ... қойған жоқ. Болған күннің өзінде
ғылыми ... ... ... ... көне дәуірлердің құрал –
саймандары жайлы хабарлар ғана.
1. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ... Қола ... ... ... ... ... – ақ ... шаруашылық өзгерістері б.з.б ІІ мыңжылдықта малшылық – егіншілік
экономикасы мен жоғарғы ... ... ... жеткізді.
Өндіруші тұрпаттағы экономикаға көшу Қазақстан аумағындағы бүкіл жағдайды
түбірінен өзгертті. ... жиі ... ... ... малшы тайпалар
ұлан – байтақ және қуатты ... ... ... ... ... едәуір рөл атқарды. Қару енді жаб,айы хайуандарды аулау үшін
ғана емес, ... ... ... ... қақтығыстарда да ... ... Қару ... ...... металл өңдеудің дербес
саласына айналды.
Археологиялық материалдар бойынша, ... ... ... ... ...... ... мәдени ортақтығы жақсы мәлім.
Барлық жергілікті ... ... ұлан – ... ... ... тайпалар неолит дәуіріндегі тайпалық ала – құлалықты ... ... ... ... ... ... ... ілгері басуы екі факторға байланысты.
Олардың бірі – жаңа дәуірді белгілеген ... ... ... ... ... .
Б.з.б. ІІ жыңжылдықтың ортасында қазақстан тайпалары қола бұйымдар
жасау ісін ... ... өзі ... неге ... ... әр ... мыс пен ... кейде сүрменің, күшаланың, ... ... ... ... ... ... бірсыпыра
артықшылықтары бар: оның өзгешелігі - өзі қатты, балқу температурасы төмен,
түсі алтын сияқты ... Қола ... ... мен қару жасау үшін
қолданылатын негізгі шикізат бола бастады. ... жер ... ең ... қалайы – мыс рудаларының барынша молдығы ... ... ... ... ... бір ... ... дәуіріндегі экономиканың басты – басты екі ... ... мал ... мен ... тез ... ... ... қоғамдық еңбек мамандануының күшеюіне, қоғамдық өмірдегі ірі
өзгерістерге жеткізді. Жеке отбасылар оқшауланды, ... ... ... ... ... ... ... өсті.
Неолиттен кейінгі қола дәуірінде қолға үйретілген жануарлардың саны
көбейді, малдың түр құрамы да ... Қола ... ... ... мал ... ... ... уақыты болды.
Қола дәуірінің алдыңғы кезеңіндегі қоныстарда жиналған сүйек
материалдар бұл ... ... ... ... ... ... мал ... болды деуге мүмкіндік береді. Малдың көбі ірі қара
болды: оны жаю ... ... ... ... Қой мен ... ... Кәрі малдар мен әр жылғы төл қысқа ет дайындауға арналды, ал төлдің
бір ... ... ... ... ... ... ... жылқыны
қолға үйрету мен салт мініп жүруге пайдалану энеолит дәуірінде орын ... қола ... ... ... кең көлемде: күш көлігі
ретінде және салт мініп жүруге үшін ... Мұны ... ... ... ... ... жасалған жумсақ
ауыздықтардың айшықтары дәлелдейді. Жылқының ... ... ... және биік ... жайылымдарды игеру мүмкіншілігін молайтты.
Орталық Қазақстанның далаларында ... түйе ... ... Ақсу-Аюлы-2
кешендерінің бірін қазғанда ботаның сүйегі шықты. Алексеевка қонысында
түйенің кейбір сүйектері табылды.
Ежелгі ... ... ... ... болды.
жайылымдарды игеріп, көлемін кеңейту, төзімді, тебінге жарайтын (қыста ... ... шөп ... алуға қабілетті) жылқы қой сияқты мал түрлерін
өсіріп, өндіру малдың көбеюіне жеткізді. Қола ... ... ... далалық аудандарында мал өсіру шаруашылықтың негізгі саласына
айналды және көшпелі мал ... ... ... ие ... /27/ ... мал ... көшу ілгері басқан құбылыс болды. Жаңа еңбек
құралдары, өндіріс құрал – жабдығы ретінде ... ... ... игіліктер өндіруде көп артықшылықтар берді. Ет-сүт өнімдерінің
қоры молайды, олардың жаңа түрлері (ірімшік, сүзбе) пайда болды, үй ... ... ... жасау) ұлғайды.
Қола дәуіріндегі тайпалардың шаруашылығында мал ... ... ... – бірі толықтырып, өзара байланыста болды. Мәселен, Усть –
Нарым қонысында (Шығыс Қазақстан) ... ... ... ... ... Ол ... адам кездейсоқ, ұсақ егістен өзендердің
жайылмаларындағы шағын алқаптарға тұрақты егін егуге көшті /28.81-82/ .
Алдыңғы қола ... ... ... және бұғы ... ... ... Жер ... таяқтармен және мүйіз теселермен
салыстырғанда тас ... ... ... ... ... ... ... еді. Тастан астық үгетін құралдар да: ... ... ... ... ... падаланылған болса керек, ал
соңғы қола дәуірінде бітімі әр түрлі қола және мыс орақтар, қола ... ... ... ... қола ... ... даму
сатыларын сипаттайтын материал шаруашылық тұрпатының өзгергенін көрсетеді:
қола дәуіріндегі тайпалар үй маңында мал ... ... мал ... ... ... мал шаруашылығына көшті. Нақ осы жағдай материалдық
мәдениеттегі өзгерістерді туғызды, ... бұл ... ... ... ... жоқ. ... және ... секторларға байланысты бір
аудандарда әуелі жабайы хайуандарды ... ... ... ал екінші
аудандарда әуелі қарапайым кетпендік егіншілік шығып тарады.
Соңғы онжылдықтарда (1976-1994жж) мыс ... ... мен қыш ... кен ... және металл өңдеудің, сондай – ақ мал ... аң ... ... пен үй кәсібінің ежелгі тарихын толықтырған,
Сарыарқаның оңтүстік ... ... және ... қола ... ... ... мен хронологиясын нақтылай түсуге
мүмкіндік берген жаңа деректер мәлім болды.
Қола ... адам ... ... ... ... ... және егіншілікпен қатар әр түрлі рудаларды өндіру, тас пен
сүйекті ұқсату аса маңызды рөл ... ... кен ... ... ... ... ... су ағатын
жырада немесе су жинау үшін арнайы қазылған орда руда тас ... ... ... ... ... ... ... Су руданы «сулап» байыту
үшін - оны ... рет кен – ... ... алу ... ... Әбден уатылған
руда ағаш күрекпен немесе ірі жануардың жауырынымен жиналып ... ... ... ... ... жерге тасылды. ... ... ... ... ... ... Кресто (Орталық
Қазақстан) ежелгі кен орындарынан кездесті; олар әбден мүжіліп, ... ... тоты ... ... ... жерлерде металдан,
тастан, сүйектен жасалған көптеген кен ... – төрт ... қола ... тас ... – ауыр ... ... ... сыналар, руданы
үгетін келсаптар, келілер, сондай – ақ ... , ағаш ...... ... ... киік ... жасалған сыналар, руданы қапқа
салатын жануар жауырындары, ағаш күректер табылды. Руда тікелей ... ... ... ... ... Қорыту үшін көрік тәрізді қорыту
пештері салынды; ... ... ... ... ... ... құяр жерінде, Қанай ауылының маңында ... ... ... жанында, сайдың жарында, көмір араласқан көп мыс күлі жиналды.
Руданы балқыту үшін ағаш ... флюс ... ... жоса пайдаланылды.
Мыс рудасының күлі Атасу , Суықбұлақ қоныстарныда , кесек- ... ... ... мыс ... ... - 1, ... қорымдарында, Бескөл -1,
Алексеевка, Трушникова, Қанай, Петровка – 2 қоныстарында табылды.
Құйма ... ... Мало – ... ... – 1, ... – 2 қоныстарынан табылды. Бұлардың ... ... тас және ... құйма қалыптарда шаруашылық және тұрмысқа қажетті
құралдардың көпшілігі- орақтар мен дүмі шығыңқы балтала, ... ... ... мен ... ... құйылды. Сәндік заттар көбінесе
соғу,Қақтау, ойып ... ... ... ... ... ... руда өндіру ісінің кеңінен жүргізілуі шикізат ... ... ... ғана емес, сонымен қатар металдың бірсыпырасын құйма
күйінде және бұйым түрінде ... ... ... үшін ... да
мүмкіндік береді /28.83/ .
Қазақстан аумағында қола дәуір қоныстарының көп ... ... ... қазба жұмыстары жүргізілген. Әдетте қоныстар өзендердің жайпақ
жағасында, кең ... ... ... көл маңында орналасты; Бірақ мұнда
да олар ойпаң жерлерде, жылғаларда немесе дала өзендерінің құяр ... ... ... ... шөп көп, ал топырағы кетпенмен ұқсатуға
ыңғайлы болды. Қоныстырда әдетте 6-10 үйден, үлкендері 20 ... ... ... ... 100 ... ... 300-400 ... метрге дейін жетеді.
Орталық және Батыс Қазақстан аумағында ағаштың болмау себебінен ... ... ... тас көп ... ... ішкі ... ... тастан қалап бөлме – бөлме етіп бөлінді. (Атасу, Бұғылы – 1, ... ... Ал жер ... үйлердің қабырғалары бөненелерден
жасалған тұрпайы қима үйлер болды
Андронов тайпалары тұрқы әр ... тас ... ... зираттар
тұрғызды, олар тік бұрышталып, дөңгелектей, ... ... ... ... Орал ... бұлардың орнына обалар үйді. Өлген тайпалас
адамдар не өртелді, не ... ... ... жатқызылып, қол – аяғы
бүктеліп, тас тақталардан жасалған «жәшікке» немесе қазылған төрт бұрышты
шұңқырға ... ... /29.139/ ... қолдан жапсырылып жасалды.Мұның алдындағы уақытта ыдыстардың
түбі шығыңқы домаланып келетін болса, ол енді тайпақ болды. Олардың ... ... ... ... ... түсірілген күрделі геометриялық
өрнектермен сәнделді.
Сәндік заттардың андроновтық ... ... ... ... ... ... алтын жапырақшадан бір жарым қайырым бүктеліп
жасалған сырғалар, бас киімге және басқа да ... ... ... және ... із ... ... салпыншақтар, қақтама өрнекті
тоғалар, шеттері иректеліп түйілген білезіктер болды.
Өндіріс техникасының дамығандығы және қола ... мен ... ... ... мәдениет деңгейінің жоғары болғанын көрсетеді.
Орталық Қазақстан ежелгі замандағы мал шаруашылығы, кен ... ... ... ірі аймаққа, андронов ... ... ... айналды. Мал шаруашылығы мен металлургия ... ... ... ... ... ... Қазақстанды мекендеуші
ежелгі адамдардың материалдық және рухани мәдениеті ... ... ұсақ ... ... ... мекендеген тайпалар тұрған
үйлер мен қора ... ... бар ... ... құрылыстары мен
көне рудниктер, жартастағы суреттер мен құрбан шалу ... ... ... ... ... андроновтық қорымдардың көпшілігі басқа
аудандардағы ескерткіштермен салыстырғанда құрылымының ... ... ... ... ... ... шеберлер мөлшері жағынан ... зор тас ... ... салды. Тұрғындар діни құрылыстарды салуда да құрылыс ... ... ... ие болды.
Қазіргі уақытта Орталық Қазақстанда қола дәуірінің 50-ге жуық ... 150 ірі ... ... Қазба ісі 40 ... мен 10 ... ... ... ... ... өз ... соң бірі келетін екі кезеңнен өтті: оның алдыңғысы – Нұра ...... ... ... қола ... ... Х – УІІІ ... мәдениетімен салыстырғанда анағұрлым жоғары, көрнекті Беғазы –
Дәндібай ... ... ... ... ... өртеп жерлеу ғұрпы тән. Өлік
қазылып қойған молаға жақын жерде өртеліп, одан соң күлі ... ... ... ... ... ... жерлеуде өртеу негізгі ғұрып болғанымен , бірден – бір ғұрып
болған жоқ. Өлікті молаға салу ... да ... ол ... ... ... ... ерекше кеңінен тарады.
Нұра кезеңіндегі қорымдардың аумағы онша үлкен емес, әдетте ол аласа
төмпешік ... оны ... ... орнатылған немесе жалпағынан салынған
тақта тастардан дөңгелектеп немесе тік бұрышты етіп қоршайтын ... ... ... ... Өлік ... ... салынған тақта
тастармен шегенделген лақытқа, тас жәшіктер салынып, тік ... ... ... ... ... ғұрпы жасалғаннан кейін лақыттар тас
тақталармен жабылды.
Нұра кезеңіндегі тайпалардың ... қыш ... ... айқын
сипаттайды. Ыдыстардың дені ернеуінің жиегі сыртқа қарай иілі, мойны мен
бүйірі иіліп барып жалғасатын ... ... ... Түбі ... ... ... болады. Бұл ыдыстар вазаға ұқсас. Ыдыстардың көбінің көлемі
мен сыйымдылығы бірдей. Олар үш ... , ... ... ... түрінде ернеуінен орта беліне дейін салынады, кейде
ыдыстың түп жағы да ... ... ... тәрізді және тегіс қалыппен
түсірілген. Нұра ... ... қола ... ... ... ... дені Бұғылы – І , Ақсу – Аюлы – І қорымдары секілді болып
келеді. Оның бірнеше ... ... ... ... – Нұра ... батыс жағында, Бұғылы тауының етегінде орналасқан. Бұғылы – І
қорымында қазылып ашылған дөңгелек және тік бұрышты ... тік ... ... ... олар ... ... ... тастармен шегенделген.
Бейіттегілердің көпшілігі өлікті өртеу ғұрпы бойынша жерленген. ... ... бір – екі қыш ыдыс ... ... кейбіреуінің түбі
вазаның түбіндей әсем, бұлармен бірге ... ... ... қола ... ... мен тізбектер шыққан. Молалардан және олардың жанынан үй
жануарларының – батаға сойылған малдың сүйектері табылған.
Ақсу – ... І ... өзі ... ... оң ... биік ... ... орта шенінде жағаны бойлай қатарласқан сегіз оба ... ... ... ... ... астынан жалпағынан салынған тақта
тастардан дөңгелете қаланған қоршаулар шыққан. ... ... тік ... ... ... ... ... әдетте адамның
қураған сүйектері мен екі – үш қыш ыдыс жатқан.
Нұра кезеңінің соңына таман ... ... ... оны өртеу ғұрпын
бірте – бірте ығыстыра бастайды. Бұл бірсыпыра ескерткіштерден, ... ... ...... ... ескерткіштерден
көрінеді; бұларды жерлеу ғұрпы аралас: өлік өртеу де, ... ... ... оның үстіне өлікті көміп жерлеу басымырақ.Тік бұрышты
шұңқырлардан нұралық ... қыш ... ... ... жаңа ...
Солтүстік және Батыс Қазақстандағы көрші тайпалардың ... ... ... ... шыққан. Кейін мұндай үлгідегі ыдыстар Орталық Қазақстанда да
басым болған.
Атасу кезеңіндегі ... ... ... алдыңғы қола
мәдениетінің жалғасы мен табиғи ... ... ... бұл – ... ... мен ... дамуындағы жаңа , неғұрлым жоғары кезең; бұл
кезең қола дәуірінің дамыған ортаңғы кезеңіне жатады.
Шаруашылық жағынан алғанда бұл ... мал ... ... гөрі
кеңірек таралуымен және кетпенмен өңдейтін егіншілік көлемінің өсуімен
сипатталады. Қорымдар мен ... мал ... ... ... ... ... мал ... туралы түсінік береді. Мұнда
сиыр мен қой – ешкі, жылқы үлкен роль атқарған.
Малдың көбеюі және ... өсуі ... ... ... ... итермеледі. Тайпалардың бір бөлігі өзен алқаптарын тастап, шөлдер
мен шөлейттердің оазистеріне ауысқан; онда сумен жабдықтаудың ...... ... ... ... көлемі өсті, мыс пен қалайы табу, демек ... ... Мыс пен ... ... құралдарын, тұрмыстық және сәндік заттар
жасау едәуір ұлғайды.
Мыс пен қола ... ... мал ... ... ... және ... әлеуметтік өзгерістерге жеткізді.
Атасудың андроновтық тайпаларда жерлеу ғұрпы ... ... ... ... ... ... сол ... жатқызылды, қолдары
қусырылды, басы батысқа ... ... ... солтүстікке немесе
оңтүстікке бейімдеңкірей жатқызылды. Оның ... Нұра ... ... әлі ... келе ... ... ... және цисталармен
қатар, тік бұрыш бітімді тас жәшіктер тараған; ол жәшіктер шомбал, жалпақ
төрт ... ... ... ... шұңқырының төрт жағынан қойылады.
Атасу кезеңінде иіні дөңестеліп иілген ыдыстар сақталды, бірақ мойыны
мен ... ... ойық ... ... құты ... ыдыстар, аралық
түрлер басым болған.
Иіні дөңестеліп иілетін көзелер бұрынғы әсем ... ... ... ... түбі ... ... үш ...
ыдыстың мойнына, бүйірінің жоғарғы бөлігіне және түбіне салынады. Әрбір
қатарда өрнекті орналастыру дәстүрі қалыптасады. Мойнына ... ... тік ... ... тең ... үш бұрыштардан ұшы жоғары қаратылып
тізілген тізбектер болып келеді. Кейде үш бұрыштардың ... ... ... және ... ... Өрнектердің екінші қатары үш
бұрышты фестондардан, меандрлардан, қатарлас ... ... ... ... ... ою - өрнегіндей болып шығады. Түпкі қатар ... ... үш ... немесе белдеулей сызылған қатар сызықтармен
әсемделеді. Иіні дөңестеліп ... ... ... ... көп кездеседі. Қарапайым құты тәрізді ыдыста күрделі меандрлы немесе
фестонды ... ... және онда ... ... ... ... ... ыдыстың ернеуі мен мойны ғана ірі үш ... ... ... ... ... ... ... және Батыс
Қазақстаннан – Орталық Қазақстандағы ... ... ... ... ... дәстүрлі айырмашылығы өрнегі болады.
Атасу заманында қола құю өнері жоғары дәрежеде кемеліне жеткен.
Табылған бұйымдардың бәрі ... құю, ою және ... ... ... ... ... қалақ түріндегі қанжарларды, жебелердің қос қанатты,
жалпақша ұштарын, екі ұшы ... ... ... және тік ... ... ... қысып өрнектеумен қақтау төрт қырлы ... ... ... ... алқаларды, мүсінді тоғаларды және
басқаларды жасағанда қолданылған.
Ол ... ... көбі ... ... алқабындағы қорымдар
тобына ұқсас. Бұлардың ең ірілері – Дарат, Саңғыру, Мыржық, Ақсай, ... және ... ... ... ... түрлі бейіт құрылыстары жер бетінен 20 – 50см сыртқы
шығып тұратын көлемді тақта ... ... ... ... және ... жәшіктерге қойылған көп лақытты әулеттік – патриахаттық ... саны ... ... ... ... ... ... екі
– төрт гранит тақтамен жабылған. Негізгі ғұрып - өлікті өртемей ... ... ... ... ескерткіштердегі сияқты, мұнда да өлікті
өртеу кездеседі.
Қорымдардан көптеген қыш ... ... ... ... келетін
қола білезіктер, самайға тағылатын алтын ... ... ... ... және ... ... басқа да бұйымдар, ұнтақтан
қатырылған, меруерттен, тастан жасалған моншақтары бар алқалар, тесіп
ілінетін ... ... мен ... ... ... ... кезеңінің ескерткіштері көп, олар: Қоңыраи
ауданындағы Былқылдақ, Қарасай, Темірастау, ... ... ... ... алқабындағы Басбалдақ, Ақсу – Аюлы – І ... ... ... ... ... қорымдары және басқалар.
Құрбан шалынатын орындар да Орталық ... ... ... бір ... ... болып табылады. Олар әр уақытта ... ... ... дөңестеу, қоныстар мен қорымдардан оңашалау жерде
орналасады. Көбінесе бұл ... ... ... онша ... емес түрдегі
жалпағынан салынған сегіз – тоғыз шомбал ... ... шалу ... ... заттар құрбан шалудың тек діни
ұғыммен ғана емес, сонымен қатар ... ... де ... ... ... ... қазғанда еңбек құралдары – тас ... ... ... ... ... ... ғұрып орындарында ағаш
көмірі мен күлдің қалың қабаты, сондай – ақ ... 40 ... ... ... ... ... шалу алаңында кварцты құм қосып, алебастрдан
жасалған екі мүсін ... бірі - ... орақ ... екіншісі –
параболалық үш бұрыш тәрізді. Бұлардың екеуі де, ... ... ... ... ... сонымен қатар ұзыншалау тас келсап, түбі жайпақ
ыдыстар керамикасының фрагменттері болды.
Дамыған қола дәуіріндегі Орталық ... ... ... ... ... табылған археологиялық заттарға қарап топшылауға
әбден болады; мұндай қоныстар әдетте тау қойнауларында ... ... мен ... ... пен ... соқпайтын жағаларында орналасқан.
Тұрғын үйлер мен қора – қопсылар тобы (10 және одан да көп, кейде 80
–ге дейін ... ... ашық ішкі алаң ... ... салынған; ол алаң
мал қамауға арналған. Кейініректегі үй – жайлар ішкі алаңды ... ... ... тобынан тысқары орналасқан.
Әдетте, құрылыстың негізі қазылған ... ... Оның ... ... таспен бекітілді немесе қырынан қойылған тақта тастармен
қапталған.
Қоныстардың қалай ... ... ... ... құятын тау өзені Мыңбасайдың алқабындағы қоныстың қазылған орнына
қарап білуге болады.Атасу қонысы дөңес алаңға орналасқан және ол шет ... ... ... ... ... ... тайыз апандар болып
табылады. Ауданы 15 мың шаршы метрге жететін бұл ... 35 ... ... ... ... ... Жеке ... жіңішке ұзын жолдар арқылы жалғасқан,
әрқайсысында ... ... ... онда күл мен қой – ешкі ... ... ... бір ... үй, мыс рудасын қорытатын бір
шеберхана, екі күл ... ... Адам ... ... ... ... аумағы 13х12 м. Онда екі мәдени қабат олардың ... өрт ... ... ... ... ... бұрышымен іргелес кішкене үш жертөле
бар: олар дәліз арқылы жалғасқан. Жаппаның тіркеуші ... ағаш ... ... әрі үйді екі ... ... ... ... ... ... ... екіншісінде мал ұсталған. ... ... жер ... ... құмды – балшықпен тапталған және беті
балшықпен ... Қора – ... жер ... ... төмен, онда шіріген көң
қалдықтарының қабаты сақталған /28.85-86/ .
Тұрғын үйдің ...... ... ... ... ... 4м, көлденеңі 1 м ошақ табылған, оның арнайы ... үш ... ... бір тармағы, ең үлкені, үйді жылытқан, екіншісінде ... ... ... ... ... ... ... 5 килограмдай
мыс құймасы, мыс шылагы, тас және қыш ожаулар мен шөміштердің сынықтары,
құю ... ... ... руда ұсақтайтын тас құралдар, балғалар, келсаптар,
тоқпақшалар, дән үккіштер, керамикалақ бұйымдарды тегістейтін қалақтар, тас
кетпендер табылған.
Атасу ... ... ... ... ... – тамақ пісіретін
өрнексіз долбарлы керамиканы және тамақ ... ... ... ... ... ... Өрнектер көбіне тегіс қалыппен
түсірілген, бірақ тарақ ... ... ... өрнектер де аз емес.
Шаруашылық пен тұрмыстар қола құралдармен қатар сүйектен жасалған ... ... ... үшін ... ... ... лөкет пышақ сияқты
құралдарды қолданылған. Ірі малдың ... ... ... орағыштың
табылуы жүнді ұқсатып, дөрекі мата тоқи білгендікті көрсетеді. ... ... ... ... ретінде пайдаланғанын дәлелдейді.
Жамбай – Қарасу, Бұғылы – І, ІІ және ... ... ... атасулық дәуіріндегі соңғы кезеңге жатады.
Бұғылы тұрғын үйлері мен қора – қопсыларының орналасуы ... ... – ақ ... ... ... бейнесі Атасу
қоныстарындағыға ұқсас. Тұрғын үйлер тік ... ... ... ... ... ... анағұрлым кіші. Үйлер жердің
бетіне салынған, қабырғалары – жалпағынан қаланған тас блоктар; ... ... да, ішкі ... да ... қойылған тақта тастармен
қапталған. Қалаудың ішкі жағынан ағаш жақтау ... ... ... тәрізді шатыр осыған тіреледі. Шатырдың биік қыры ... ... ... ... ... ... құрылыс буылған
қамыспен және бұтамен жабылған. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... қардан пана болған. Тұрғын үйлердің
сыртқы түрі ... ... ... жылы киіз үйлеріне ұқсас болған.
Қола дәуірінде Солтүстік және Батыс Қазақстандағы ... ... бір – ... ... ... ... Б.з.б ІІ мың жылдықта
бұл аумақта анроновтық ... ... ... шаруашылығының негізі
мал өсірумен кетпенмен ... ... ... Сол ... ... сай ... қолайлы жер көлемінің шектеулі болуы
құнарлы шүйгін жерлердегі тұрғын алаңдардың бос тұрмау себептерінің бірі
еді. Бір ... ... ... ... ... олар ... ... көбінесе өздерінің тұрғын үйлерін салу үшін бір ... ... ескі ... ... ... Солтүстік және
Батыс Қазақстанның андроновтық қоныс – мекендері көп қабатты ескерткіштерге
айналған.
Қорымдар қоныстарға жақын, айналаның бәрі ... ... ... ... ... көбі өзен жағасын бойлай жатқан енсіз өңірге
салынған ондаған құрылыстардан тұрды. ... ... ... ... ...... аудандарында топырақтан үйілген обалар көп
кездеседі. Сондай -ақ тігінен қойылған тақта тастардан ... ... ... ... ... тас ... және қоршаған жер обалар көп
тараған. Ақтөбе далаларында және іргелес аудандарда бейіттік құрылыстардың
екі түрі – дөңгелете қоршалған тас ... мен ... ... Батыс
Сібір ойпатының Есіл өзенінің орта ағысы ... ... жер ... үйінді бейіттер бар. Қабірлердің орналасуына қарағанда ... ... ... ... ... ешқандай қалдығы сақталмаған
/28.85-86/ .
Солтүстік және Батыс Қазақстанда қола ғасырларындағы 150 – ден ... пен 200 – ге жуық ... ... ... ... жүргізу арқылы
жалпы саны ... ... ... аймақта алдыңғы қола
дәуірінің ескерткіштері онша көп шықпаған: көбі ... ... жеті ... ... өлікті өртеу ғұрпы бойынша жасалған екі көмбе бейіт ... ... ... ... – 1 ... ... болды. Онда
сақталған конструкциялар алдыңғы қола дәуіріндегі ... үй ... ... Бұл – жер ... ... үй, едені құмайт жердің топырағы. Ол тік
бұрыш сияқты созыла орналасқан, аумағы 125 ... ... ... ... салынған бөренелерден қиылған қабырғаларға және үйдің ұзыны
бойындағы бағандарға тірелеген. Бұл ... ... қола ... ... ғұрпы туралы мәліметтер Қарға аралы ... ... оны ... қазған кезде екі ыдыс табылған; ... ... ... ... ... ... ... жанында
табылған ыдыстар да осы ғұрыппен байланысты болса керек /30.147-153/ .
Алдыңғы қола ... ... ... дәуірімен
салыстырғанда халықтың көбірек отырықшы болғанын көрсетеді. Балық аулау мен
аң аулау бірте – бірте ... ... ... Бұл кез – ... ...
егіншілік шаруашылығы қалыптасқан және металл игерілген ... қола ... ... құты ... түбі ... ... құрылымы және өрнек тұрпаттарының ара қатынасы әр
түрлі ыдыстары да әр келкі. Сол заманға жататын ... ... ... – 1,- 5, ... – 2, Пестрое қоныстарынан және көмбе бейітерден
табылған ыдыстарға тоқыма – шұңқырша керамика тән. Оның ең көп ...... ... ... ... ... ... шұңқырша
ойықтар. өрнек ыдыстардың бүйірі мен түбіне салынған. ... ... ... бір ... ... ... ... көпшілігінде дөрекі
матаның ізі бар. Ыдыстардың екінші тобында – Вишневка – 1, ...... күз, ... – 1 ... ... ыдыстарда тарақ тәрізді қалыппен
және таяқшамен түсірілген ... ... ... тік, көлденің, ирек
сызықтардың, бойлай ... ... ... ... үшбұрыштардың
қиюласуынан құралған. Ыдыстардың бүйірі ғана өрнекпен қапталған, ал түбінің
сәнделуі сирек кездеседі. Ыдыстардың екі ... ... бұл ... ... әр ... жататындығынан туындайды.
Б.з.б. ІІ мың жылдықтың екінші ширегінде өндіруші үлгідегі шаруашылық
біржола орнықты, ал қола ғасырының металлургиясы ... ... ... ... қола ... бірінен кейін бірі келетін үш кезең
аңғарылады. Оның бірі – ... ... осы ... ... ... бұл ... ... қоланың жергілікті тұрғындары арасына басқа бір
мәдениеттің – Арал маңы арқылы егіншіліктің нжнлгі орталықтармен ... ... ... ... Бұл ... ең айқын ескерткіштері
Петровка – 2 және Новоникольское – 1 ... ... ... ... ... ... мен ғұрып орны /25.113/ . Тобыл ... бір ... ... ... ... ... ... Қарғалы
өзені бойында, Ақтөбе маңында кейбір заттар табылған.
Соңғы кезең андроновтық – қималық ортақ мәдениеттің ... ... ... ... ... ... Еділ бойының қима
мәдениеті, ал Солтүстік Қазақстанның мәдениетіне Орталық және ... ... ... ... ... ... өзара ықпалдың іздері Бурабай, Бүйреккөл, Борлық, Петропавл
қорымдпрында ... ... Бір ... ... – 4 қонысын қазғанда соңғы
кезеңдегі өзінше бір ... ... ... ... ... ... Қазақстан тайпаларының ықпал - әсерін шалғай батыстан да – ... ... ... ... ... ... ... да аңғаруға
болады /25.172-215/ .
Петровка – 2, ... – 1 ... , ... ... ... ... ... әдетте үлкенемес; едендері 15
– 20см ғана ... ... ... ... жер үстіндегі құрылыс деп
атауға болады. Үйлердің ... тік ... ; ... ... тұрған
тіреуіштердің шұңқырлары жақсы сақталған. Қабырғалары долбарлай қиылған
бөренелерден салынған. Едені ... ... ... ... ... ... үшін және үйді жылыту үшін жер ошақ қазылған; ... ... ... ... ... ... шұңқырша болып келген.
Үйлер тығыз орналасқан; тұрғын алаңдар қорғаныс құрылыстарымен қоршалған.
Алакөл заманындағы тұрғын үй құрылысы алдыңғы ... ... Бұл – ... – 1 /34.40-52/ , Петровка – 2 және Тастыбұтақ
қоныстарындағы ... ... ... ... ... ... ... тік бұрышты ұзыншы сипатта болып келеді. Үйлердің аумағы 140 шаршы
метрден 200 ... ... ... ... ... ... жері ... дәліз
тәрізді. Үйлер екі бөлмеге бөлінеді; оларда 1 – ден 8 – ге дейін ошақ ... ...... ... ... ... үйлер
негізінен қайың бөренелерден салынады. Үйдің негізінен қайың бөренелерден
салынады. Үйдің негізгі салмақ түсетін ... ... ... ... ... ... тіреуіштер және үйді шамалас үш бөлімге
бөлетін, ұзын қабырғаларға қатарластыра екі қатар етіп ... ... ... ... ... 200 – дей ... ... орны
бар екендігі байқалды. Бөрене қаптама, шарбақ, ... ... ... шым қабаттармен қаптау, күл себу – ... бәрі ... ... ... үйлерді жылыту үшін істелді. Үйдің төбесі,
сірә, судың ағып кетуі үшін аздап көлбеу салынған ... ... ... ... ... ... себепті Тастыбұтақ қонысындағы тұрғын
үйлердің кейбір ерекшеліктері бар. ... ... өте ... оның ... тас кеңінен қолданылды. Тастан ішкі қабырғалар
қаланды, жерошақтар таспен қоршалды, ... ... ... тас
қоршамалар жасалды. Тұрғын үйлерде қабырғалары сексеулмен шегенделген
құдықтар болған /25.53-54/ ... ... ... оның ... ... неге ... үйлердің
орналасуы, ошақтардың, шаруашылық ураларының саны мен орны дәлме – дәл
белгіленген. Металл қорыту құрал ... ісі ... ... ... үйлер қоғамдық жиындар өткізуге, табыну ғұрыптарын атқаруға арналды.
Тұрғын үйлерді ... ... ... ... тек ... ... және
адамдар ұжымының тұрмысы барлық жағынан ... ... ғана ... ... қола ... қоныс – мекендерінің өзгешелігі – олар ... Бұл ... ... ... ... тән; ол ... ... алаңдар
алакөлдік ескерткіштердің бәрінде байқалды, ал мұның себебі бұл ... ... ... еді. Қорғаныс бекіністерінің үлгілері әр
түрлі болды – айнала топырақ ... ... ... ... ...
тік жарлар пайдаланылған бекіністер кездеседі.
Петровка – 2 қонысының жанындағы ... ... ... заманының ескерткіші болып табылады. Олар сопақ және тік бұрыш
етіп қазылған шұңқырлар болып келеді, бұларда бейіт үстіндегі ... жоқ. Екі ... ғана ... адамдардың қалдықтары шыққан; біреуінде
өлік өртелмей, екіншісінде ... ... ... ... үшке ... ыдыс ... ... бұл ескерткіш әрі бейіт, әрі табыну
орны болса керек /25.71-73/ .
Тастыбұтақ – 1 ... ... ... ... ... ... тас қоршаулар болып келеді. Бұл қоршаулар тігінен ... ... ... ешқандай байланыстыратын материалдарсыз жай
қаланған тастардан жасалған. Молалардың салынуы әр түрлі – қазылған ... не тас ... ... және ... ... мүрделер табылған. сүйектері
сақталған қос қаңқалардың ішінде еркек пен әйел, балалар ... ... ... ... ... де ... Негізінен алғанда өліктер
өртелмей жатқызылып жерленген, бірақ өлікті өртегендері де бар. ... сол жақ ... оң жақ ... салынған, аяқтары бүгулі, қолдары
бетінің алдына қойылып жатқызылған.
Қабірлердегі ыдыстардың саны бірден беске ... , ... ... ... ... Дәстүр бойынша ыдыс жерленген адамның бас ... ... ... – ақ қола ... ... ... моншақтар,
қабыршақтан жасалған сәндік заттар, топайлар табылған. Бес бейіттен малдың
сүйектері шыққан.
Солтүстік ... екі ... ... ... ... және Есіл ... ... қорымы қазылды.
Семипалатное селосы жанындағы қорым қабірлердің үстіне ... ... ... Қорым алаңының орталық бөлігінде – ірі
шұңқырлар жатыр, оларға балалардың ... ... ... ... қыш ыдыс, екі қола пышақ , алты жебенің сүйек ұшы, айылбас, ... ... ... ... ... ... шыққан.
Сүйек қалдықтарына қарағанда, өлікті ... ... ... ... әдетте қой құрбандыққа шалынған. Өлген кісіге ... мен ... ... Мұнда, оба түбіндегі алаңда, екіден
тоғызға дейін ыдыс қойылған.
Тамақ салынған ыдысты тамағымен ... ... ... ... ... Алексеевка селосының маңынан табылған заттар
айқын дәлел бола алады.
Бұл ... ... және ... шалу орнымен бірге Тобыл өзенінің сол
жақ ... ... ... ... жерде орналасқан. Қабірлер сопақша
етіліп қазылаған. Олардың ұзын жағы ендік бағытына ... ... ... ... ... лақыттарда бүктетіліп қырынан
жатыр. Қол – аяқтары барынша бүктетілген, омыртқа жотасы тым көп иіліпті –
осыны бәрі ... көбі ... ... ... ... ... мен балалардың лақыттарынан, әдетте лақыттың шығыс шетіне,
өліктің бас жағына ... екі – ... ... ... ... ... ... ішінде қола және ұнтақтан қатырып жасалған моншақтар, самайға
тағатын бұранда ілмешікте, білезіктер, ромб ... ... ... ... материалдар бойынша бір дәулетті әйелді
киіміндегі сәндік заттар қалпына келтірілген. Бүкіл ... қола ... ... ... ... жарты шар тәрізді қола қаптырмалар,
қырлы тізбектертігілген. Аяғының үстінде ... ... ... ... керек. Аяқкиім жарты шар мен ромб тәрізді қаптырмалармен
сәнделіпті. Мойнында шетінде ... бар, ... ... қола өңіржиек,
одан біраз жоғарырақта үлкен сақина тәрізді ... ... бар. ... бар ... ... ... қаптырма иығы мен басының маңында
шашылып жатқан. Осы жерде омырауға тағатын жалпақ таспаға қола ... ... бір ... ... ... мен ұнтақтан қатырған
көптеген моншақтар болған. Білектеріне және қарына шеті бұранда түрінде
қайырылған екі қола ... ... ... ... қола ... ... Арқасынан бұрымдарына ілінген төрт қола жапырақша шолпы
табылған.
Алексеевскоедегі табыну кешенінің құрбан шалу орны ... ... Оның ... ... ... ... ал ... – шығыс жағынан
қоныстың тұрғын үйлері басталады. Төбенің ең биік жерінде қасиетті орын
болған; ... ... ірі ... ... қақпақ жабылған
бір немесе екі ыдыс қойылыпты. Құрбан шалу орнындағы материалдарда ата –
бабаларына ... ... ... пен ... тән ... аймақтың қола дәуіріндегі мәдениетінің дамуындағы бұдан
кейінгі кезең бұл жерге андроновтық тұрғындарының келуіне байланысты. ... ... ... ... іздерін керамиканы өрнектеудегі
кейбір жаңа әуендер негізінде ғана ... ... ... ... нағыз андроновтық тұрпаттағы ескерткіштер пайда болады;
бұлардың ішіндегі ең көрнектісі – ... ... ... ... ... .
Қорым жерге тігінен көміп орнатылған ... ... ... ... жер бетінде көрініп тұрған қоршаулардан тұрады. Көбі тік бұрышты
қоршаулар, оның үстіне кейде олрға ... ... ... ... ... ... ... Дөңгелек немесе сопақша құрылыстар
сирек кездеседі; оларда ендікке қарай әжептәуір тұрақты ... ... ... бар. ... ... тас ... түріндегі, ортасынан
жарылған ағаштардан немесе тақта ... ... ... ... Қабірдің үсті тақта тастармен, ... ... ... ... ... көбіне өртеу және өртемей салу
ғұрпымен жерленген.Әрбір қабірде сүттен немесе ... ... ... ... беске дейін ыдыс қойылған; етті ... ... ... қоладан жасалған еңбек құралдары мен сәндік заттар;
пышақтар, біздер, инелер, сырғалар, әр түрлі ... мен ... ... ... ... ... ... тігінен көміліп орнатылған немесе жалпағынан қаланған тастардан
салынған осы тастардан дөңгелек, әжептәуір биік қоршаулар жасалып, бұлардың
ішіне топырақ толтырылған ... ... мен ... өзендерінің бойындағы қорымдарда қоршаулардан
басқа жер обалар да кездеседі; бұлардың үсті айналдыра аумақты тас ... ... ... ... және ... ... өңірлерде жер обалар
тараған. Үйілген ... ... ... ... ... ... және одан оңтүстіке таман шаршы және дөңгелек тас ... ... ... ... кішкене төбешіктер болды. Алакөлдік
тайпаларға андроновтық ықпалдың күшеюіне байланысты тік ... ... ... оң жақ ... ... ... сияқты батыстағы
ескерткіштер де пайда болады.
Ортаңғы қола ... ... және ... Қазақстанда өлген
кісіні жерлеудің екі әдісі - өлікті ... мен ... ... ... басы ... қаратылып жерленді, бірақ ара – тұра ... ... де ... киімімен көмілген; бұл әсіресе ... анық ... ... ... ... ... мәйітті өртеу үрдісі қабірден
сыртқарырақ, арнайы ... ... ... Киімді сәндейтін заттар мен
бұйымдар, киімінің өзі де, ... ... ... бірге молаға
қойылатын болса керек. Олармен қатар сүттен ... ... ... ... ... бар бір – екі ыдыс ... ... қарамаста, Батыс және Солтүстік Қазақстан
тапаларының материалдық мәдениетінде бүкіл Қазақстанның және ... ... қола ... ... ... ... ... көп.
Солтүстік және Батыс Қазақстанның соңғы қола дәуіріндегі тайпаларының
мәдениетінде екі кезең ... ... ... ... І ... батыстағы тайпалар Еділ бойының, солтүстіктегі тайпалар – Жайық
өңірінің соңғы қима мәдениетінің ықпалына түсті. ... ... ... фигуралармен қиюласатын ойық өрнегі бар, Жайық өңіріне тән
ыдыс Есіл бойындағы ... 1, ... ... – 5 ... ... ... ... пайда болады. Бұл ықпал тұрғын үйлердің өзінше
бір үлгісінен және ... ... ... ... көрінеді. Алайда
Есіл бойының мәдениетіне едәуір ықпал жасай отырып, ... ... ...... жергіліктітұрғындардың арасына сіңіп кетті.
Соңғы қола тайпаларының дамуындағы екінші кезең мәдениеттердің күрт
ауысуымен байланысты. Бір ... ... ... – қима ... ... – Еділ бойының, Жайық өңірінің, Қазақстанның және Батыс
Сібірдің ... ... ұлан – ... ... ... керамика»
мәдениетінің тайпалары қоныстанады. Олар ... ... қола ... үшін ... ... ... ... жайлары б.з.б УІІІ – УІІ ғасырларға дейін ... ... ... ... ... өңіріндегі қоныстардың жоғарғы қабаттары солардан
қалған.Шағалалы өзенінің бойындағы осындай ескерткіштердің ... ... /32.24/ . ... ... ... да сол ... ... болса керек.
Степняк қаласы жанында зерттелген руда қазушылардың ...... ... да ... ... байланысты.
Батыс және Солтүстік Қазақстанның әр түрлі қоныстарында сол ... ... 60 – тан аса ... үй ... олар жартылай жертөлелер
және жер үстіндегі құрылыстар ... ... ... ... ... ... үйлер болып табылады. Олардың ішінде түрі
жағынан тікбұрышты, сопақша, сегіздік тәрізді ... ... ... ... ... ... тұрғын үйлер көбірек тараған.
олар аумағы үлкен, орларының тереңдігі 0,8 -1,5 ... ... ... ... ... ... ... тегіс, бірақ әдетте үйдің бір
жартысы екінші жартысынан ... ... ... мал ... ... ... ... орналасуы да дәлелдейді, олар құрылыстың елені неғұрлым
биігірек жартысында жинақталыпты. Жер ... ... тас ... ... мен ... ... жыралар кездеседі; олар үйдің ұзын
бойына қарай қазылған және кейде жер ошақ шұңқырларымен ... ... ... тіреуіштердің шұңқырлары көп, бір үйде 200 – ден 600 – ге
дейін ... ... ... болған; үйдің төбесі
солармен тірелген; нарлар, төселген тақтайлар осы ... ... іші де осы ... ... ... қосылып бөлінген.
Сопақша жартылай жертөлелер мен сегіздік тәрізді жартылай жертөлелер
Шағалалы – 1 ... ... ... ... ... 20х12м . ... тегене
тәрізді , ортасы дөңестеу. Еденде үш шұңқыры бары ... Бірі жер ... ... ... ... ұра болса керек. Үйдің оңтүстік – ... ... ... ... 1,8 ... ... ... шыққан. Үйге
іргелес мал қора немесе мал қамайтын қаша салынған.
Бұл тұрғын жай бірінен – бірі оқшау екі ... ... бірі ... ... ... жақта. Үйлердің бітімі сопақша, диаметрі 10 метрдей
болған және бір ... ... 2 м, ені 1- 1,2 м ... ... ... есік жартылай жертөленің шығыс жақтағы жартысында болған. Ол
ұзын, ... ... ... ... үйге суық ауа ... ауыз үй
сияқты болған /33.129-146/ .
Жартылай жертөленің батыс жақ бөлігі тұрғын үй ... ... ... ошақ ... ал ... бірінің түбінде диаметрі 1,4 ... 2,7 м ... ... ... жертөленің шығыс жақтағы жартысы
тек шаруашылық қажетке ғана арналыпты; онда астық сақтайтын ұралар мен ... ... қола ... тұрғын үйлер құрылымының алуан түрлі ... ... ... ... ... болады. Жартылай көшпелі
мал шаруашылығына көшуге байланысты тайпалардың көшім – ... ... ... ... ... ... салынатын болған. Сонымен
қатар аумағы 300 -400 шаршы ... асты ... ... ... ... ... де ... бастаған; бұларда қыстыгүні ... Мал ... ... ... ... тамағының көбі ет болды
деп айтуға мүмкіндік береді /28.85-86/ .
Қоныстардың тұрғындары қола шот, ... ... ... бар ... шеге ... біз ... бар қашау, балдақ сапты пышақ,
саңырауқұлақ тәрізді немесе дөңгелек тиекті сабы бар ... ... ... қолданды. Ұңғымасы бар үш қырлы жебе ұштары да, сірә ... ... ... ... ... ... соңғы қола дәуіріне қатысты табылған заттардың ішінде
егіншілікке байланысты ... ... ... ... жоғалады да, мал
шаруашылығы кәсібінде – тері мен жүнді ұқсатуда қолданылатын ... ... ... – ақ ... жебелер мен найзалардың қола ұштары да
көбейеді. Керамика өндірісі одан әрі өркендейді. Жылқы өсірудің маңызы ... І ... ... ... ... ... ... – қима мәдени қауымның бүкіл байтақ жер аумағына орналасып
қана қоймай, сонымен ... ... ... өңірлерге де қоныстанған. Б.з.б
УІІ ғасыр қарсаңында көшпелі мал шаруашылығына көшу жеделдейді. Солтүстік
Қазақстанда бұған ... ... ... ... ... ... ... – Есіл мен Тобылдың жайылмаларын тұнба балшық басады, жер
құнарлығынан және мал ... ... ... ... ... Шөбі шүйгін, ылғалды дала мал шаруашылығының шапшаң
дамуын жеделдете түседі. Қола дәуірінің аяқ ... ... ... ... ... ... ... дәуірінің сақ – ... ... ... ... ... мен Тарбағатайдың таулы және биік таулы
аудандары, ... ... ... шөл және ... ... ... Қазақстанның алуан түрлі жер бедері, міне осындай. Негізгі су арнасы
– Ертіс пен оның көптеген салалары – ... ... Оба, ... ... және ... Топырағы құнарлы жазық алқаптар, жайылымдар,
таулардағы мыстың, қалайының, ... ... ... ... мол
өзендері, аңға толы ормандары қола дәуірінің жоғары мәдениетінің дамуына
себепші ... ... ... ... ... мәдениеті үш кезеңнің:
алдыңғы, ортаңғы және соңғы кезеңдердің ... ... ... ... ... ... жататын ортаңғы қола ескерткіштер неғұрлым
жақсы зерттелмеген.
Тайпалардың бұл уақыттағы шаруашылығының негізі ... ... ... ... ... мал ... мен ... егіншілік болды /47.161-171/ . Кен өндіру ісі мен ... ... ... ... ... мыс ... рудаларын және алтын
өндіретін орталықтардың бірі болды. Үй кәсіптері, оның ... қыш ... ... ... ... екі ... ... мен қыш құмыралар
қолданылған, әдетте ыдыстың бүкіл сырты тарақ тәрізді қалыппен ... ... ... ... ... ... ою - ... түрінде, ал кейде шырша ойықтарымен, тырнақ ізді «маржандармен»
ұщтастырылып ... ... ізі ою - ... бұл ... үшін Шығыс Қазастан
керамикасына ғана тән.
Неғұрлым кейінгі кезең ... ... ... бүйірінен анық
бөліп тұратын ойығы бар құмыра бітімдес қыш ... тән ... ... ою - ... үш ... ... ... және түбіне салынған.
көбінесе жылтыр қалыппен салынған ромбылар, тең бүйірлі үш бұрыштар, ... ... ... ... ... сонымен бірге ұсақ тісті тарақ
тәрізді қалыпта ұшырасады. Көзе түріндегі ыдыстардың біразына ою - ... ... ... ... да ... ... жерден қазылған шұңқырларға, тас жәшіктерде және
цисталарда жерлеген, ал моланың ... ... оба ... тас ... болған.
Жерлеу құрылыстарының құрылымында, өлікті жерлеу ғұрпында, ою - өрнек
мәнерлерде бұдан ... ... ... ... сақталған. Жерлеу
құрылыстары қырынан қойылған және жерді қазып орнатылған тақта тастардан
тұратын тік бұрышты, шаршы, сопақша ... ... ... өлікті
көмумен бірге өлікті өртеу де кездеседі, ... өзі ... ... Қазақстанмен жақындата түседі.Ішінде бірнеше мола бар ... да ... ... ... әулеттік зираттар болса керек.
Сондай-ақ соңғы қола дәуірі ескерткіштерінің ... қола ...... ... сабақтастық байланысы да
аңғарылады.Бұл ... ... ... ... ... (жерден қазылған қабір шұңқырлары, тас жәшіктер, цисталар),
жерленгендердің жатқызылуынан(өлікті оң немесе сол қырынан бүгіп жерлеу ),
оларды ... бір ... ... ... ... ... ... аздап батысқа бұру), ... ... ... ... ... қыш ыдыстар), ою-өрнектерден(кейде ыдыс ... ... ... ... ... Қазақстанның соңғы ... ... ... шеңбер қоршаулар құрылысынан, бір
қабірге бірнеше ересек адамды , кейде балаларымен бірге жерлеуден ... ... мен ... ... ... ... ықпалы
аңғарылады. Бұл ықпалдың қыш ыдыста да, метал бұйымдарда да ізі ... ... ... қола ... қыры сәл ... сапты және
шығыршықты тұтқыры бар қола пышақтар, қоладан істелген құсырғы және ... ... шеге ... ... ... ... ... тәрізді
бәйегі бар қанжарлар, шот – күректер, қырлы дүмі шығыңқы балталар, ойығы
бар шапа ... тән ... ... ... ... ... ... қола
мәдениеті Сібірдің карасук мәдениетіне, Орал сыртының ... және ... ...... ... тұстас келеді.
Тарауды қорытындылай келе, Қазақстан тайпалары б.з.б. 2 мыңжылдықтың
ортасында қола бұйымдарын ... ... көз ... ... ... ... қола ... қоныстарының көп екні мәлім
болды, олардың алпысында қазба жұмыстары жүргізілген. Қола ... ... ... көп жерлерде дамыған. Қазақ жерін қола дәуірі
тұсында ... ... ... – андрон және Беғазы-Дәндібай
деген атпен ... ... Қола ... адам ... өндіргіш
күштерінің дамуында мал шаруашылығы және егіншілікпен қатар әр ... ... тас пен ... ... аса ... рөл ... ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІНІҢ ТАРИХНАМАСЫ
2.2. Қазақстан аумағындағы ... ... ... ... көрініс табуы. Қола ... ... ... ... және орта ... ұлан – ... далаларын тегі жағынан және
тарихи тағдырларының ... ... туыс ... мекендеді; бұл
тайпалар өзінше бір үлгідегі жарқын ... ... ... ... жері ... маңындағы Андронова селосының атына қарай бұл мәдениет
ғылымда «Андронов мәдениеті » деп ... ... ... ... ... ... бірі ... болды. Батыс аудандарының андроновтық тұрғындары ... ... ... ... ... түсіп және өз ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі отырықшылық
өмір сүргенін көрсетеді. Қоныс – мекендер кең жайылма ... ... ... орналасты. Патриахаттық отбасылардың үйлері үлкен
жертөлелер болды; олардың ... әр ... ... ... мен ... ... салынды. Бұл қоныс – мекендерге мал бағу ... ... ...... ... ... ... тән болды.
Андронов мәдениетінің алғашқы ескерткіштерін 1914 жылы А.Я. Тугаринов ашты.
Содан бері өткен уақыттың ... ... зор көп ... ... археологиялық ескерткіштерді жоспарлы түрде зерттеу
Қазан төңкерісінен ... ... ... ... ... мақсатында материалдық мәдениет ... ... және ... ғылыми өлкетанулық мекемелерден бірнеше ірі-
ірі экспедициялар ... ... ... ... ... В.С.Сорокин, Ә.Марғұлан,
К.Ақышев, А.Оразбаев, М.Қадырбаев ... ... ... зор еңбек
сіңірді. Бұл ғалымдардың көп жылғы зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ... ... ... Алайда олардың еңбектеріндегі қола дәуірі
жөніндегі ой-пікірлер мен ... ... ... ... өз бағасын алған жоқ. Міне сондықтан зерттеу жұмысымызды жазу
барысында жоғарыда аталған ғалымдардың ... ... ... тоқталамыз.
Алдымен, Ә.Марғұлан, К.Ақышев, М.Қадырбаев, А.Оразбаевтардың бірлесе
отырып жазған «Древняя культура Центрального Казахстана» атты монографиялық
еңбектеріне ... Бұл ... 1966 жылы ... ... ... 8
тараудан тұрады. Материалдардың сипатына байланысты екі бөлімге бөлінген.
Бірінші бөлімі қола ... ... ... малшы тайпалары
тарихының теориялық жобасына арналған. Бұл жерде жабайы жануарлардың қолға
үйретілуі, мал ... ... ... мал ... ... типі
және оның біртіндеп көшпенділікке өту мәселелері ... ... ерте ... ... ... ... ... тайпаларының
даму тарихы баяндалады.
Қарастырылып отырған еңбектің екінші бөлімінің тақырыпқа қатысы жоқ
болғандықтан, бірінші бөліміне ғана тоқталамыз.
Еңбектің бірінші бөлімін, ... ... алғы ... ... II, III ... - Ә.Х Марғұлан, IV тарауды - Ә.Х Марғұлан мен ... I, II,V ... - К.А ... II ... - А.М ... ... - М.К ... жазған.
Ғылыми еңбектің кіріспе бөлімі Орталық Қазақстанның археологиялық
зерттеу тарихына арналған. Автор ... ... ... ... отырып, ежелгі адамдардың осы аймаққа қоныстануының себептерін
былай ... ... ... ... ... ... ... горных долин, наличие хорошей воды и руд-
явились основными причинами ... ... ... ... ... Орталық Қазақстанды маңызды металлургия орталығы ретінде ерекше
атап өтеді.
Ә.Х.Марғұлан Орталық Қазақстанның бай әрі алуан түрлі ескерткіштері
жөнінде ... Х-XVI ... ... иран және ... ғалымдарының
(Ибн-Фадлан, әл-Бируни, әл-Идриси, ... ... ... айта ... ... ортаазия ғалымы әл- Бирунидің мынандай
сөздерін дәлел ретінде алады: «что в ... ... есть ... ... воды; там-следы ноги, рук с пальцами и колен ... ... и ... ... /2.9/ . ... ... ... зерттеуде
әл-Идрисидің,Махмуд Қашқаридің, сондай-ақ ... ... ... 1367 жылы ... ... мен ... ... Үлкен
карталары,1375 жылғы әлемнің Каталон картасы және 1459 ... ... ... /2.10/ ... ... ... мен ... Қазақстанның топогафиясы
және археологиясы бойынша маңызды материалдардың XVI-XVII ғасырлардағы
Сібірдің тарихи ... ... ... о ... ... стране» (XVI ғасырдың I-ші жартысы) , «Сказание о ... ... ... ... жылнамалар мен Ф.И.Байковтың қолжазбаларында
кездесетіндігін көрсетеді. Сондай-ақ, С.У.Ремезовтың «Чертежная ... ... ... көңіл бөледі.
Солтүстік-Шығыс Қазақстан археологиясы ... ... ... Татария» еңбегіне сипаттама береді /2.13/ .
Андронов мәдениетіне ... ... ... в ... ... атты еңбегінің алатын орны ерекше. Бұл еңбектің
қолжазбасы 1959 жылы ... 1960 жылы ... ... ... ... 6 ... ... бөлімнен,
библиографиядан және қосымша карталардан, кестелерден ... ... ... бұл ... ... ... қола ... мәдениеті мен тарихы баяндалады.
2.2. Беғазы-Дәндібай мәдениеті тарихи еңбектерде. Әлемге Беғазы-
Дәндібай мәдениеті деген атпен ... қола ... ... Қазақ елінің
б.з.д.1-3 мыңжылдықтағы тарихын қамтиды. Қола дәуірінің соңғы да ең ... ... ... ... ... ... ... Беғазы тауының
етегінде 10 гектарға жуық ... алып ... Көне ... ... ... ... бір тармағында сақталғандықтан Беғазы-Дәндібай мәдениеті деп
аталған. Бұл ... тән бір ... ол, ... ... ... ... екінші жағынан, онда жаңа элементтер: мазарлардың
айрықша ... ... ... бар ... ... қыш ыдыс-аяқтардың жаңа
түрлері пайда болады. Мәйіттерді бүктеле ... ... ... ... ... қою да ... Бұл мәдениетті ашып, кең тұрғыдан
насихаттауға ең алдымен Әлкей Марғұлан зор ... ... ... ... ... ... культура Центального Казахстана» атты еңбегінің алатын орны
ерекше. Бұл еңбек 1979 жылы жарық көрген. Ғылыми ... ... ... 6 ... ... Кіріспе бөлімде ... ... ... ... ... жұмыстары туралы
баяндалады. ... ... І ... орта кезеңнен кейінгі қола дәуіріне
өту кезеңіне арналған. Бұл тарауда автор ... ... ... ... ... ... ... маңызды мәселелерді
көтереді. Қазба жұмысының нәтижесінде жинақталған жаңа материалдар ... ... орта қола ... ... даму ... ... жаңа ... белгілі бола бастағандығын көрсетеді. Олар
андронов мәдениетінің дәстүрлі ескерткіштерінен пішіні және ... ... ... оларда ертеандроновтық белгілерде жақсы сақталған.
Олар қорған-қоршаулар түріндегі қабір құрылыстары мен гранит ... ... ... ... Қазанғап). Беласар сияқты ірі
плита қоршаулары кейінгі беғазы құрылысының прототипі болып табылған. Олар
андронов қоршауларынан үш ... екі ... ... ... ... ... кезеңге түбі терең шар тәріздес
ыдыстар тән /3.25/ .
Қола дәуірінің өтпелі кезең мәдениетіне ... ... ... ... тобы енген.Олардың ең ірілері әрі бай дегендері
Айшырақ Б, ... ІІ, ... ІІ, ІІІ, ІV, ... ІІ, ... ... ІІІ, ІV, ... І, ІІ және т.б /48.18-32/ . Өтпелі кезеңнің қорған-
қоршаулары Орталық Қазақстан территориясының барлығына ... ... ... ... ... ... берген. Автор
сипаттама берген ескерткіштердің ішінен Беғазы кешеніне кеңірек тоқталамыз.
Беғазы кешеніне қола дәуірінің барлық ... ... ... беғазы-
дәндібай) ескерткіштері кірген. Ә.Х.Марғұланның Беғазы А ... ... ... ... тән екі ... ... ... ескерткіш құрылысында андрондық дәстүрдің сақталуы, екіншіден,
беғазы-дәндібай керамикасында жетекші рөл ... ... ... бар шар ... ... ... ... мәдениеті дамуының жоғарғы сатысында пайда болған ... ... ... жөнінде С.В.Киселев мынандай пікірде
болған: «Они ... ... ... ... погребениям
представителей племенной знати конца срубной культуры, вроде раскопанного
П.С.Рыковым десятиметрового кургана в урочище «Три ... близ ... ... пышные погребения племенной знати ... ... ... ... ... ... С.В.Киселевтің осы
пікірімен келіскендігіне көз жеткіземіз. Ол қола мәдениеті дамуының жоғарғы
сатысында ... ... ... ... ... жөнінде
С.В.Киселев дәл айтқан деп көрсеткен болатын ... ... ... ... ... ... ... байқалмағандығын айтқан. Оның көрсетуінше бұл Орталық
Қазақстанға ғана тән ... ... ... - ... ... ... ерекше типі. Олардың «алакөл кезеңіне» қатысы жоқ. Сондай-
ақ зерттеуші ... ... ... межесі көп күмән тудыратындығын да
ескертеді. К.В.Сальников алакөл кезеңін б.э.д ... ғғ, ал ... ... ... деп ... Ал мұндай жағдайда қарасуық пен
беғазы-дәндібай мәдениетіне уақыт шкаласынан орын қалмайды. Сондықтан ... ... ... ... қола ... ... ... сәйкес келмейді деп есептеген /3.57/ .
Орталық Қазақстанда әр тарихи кезең артында сан ... ... ... із ... ... ... ... айырмашылығы
бар, шатастырып алу мүмкін емес дей отырып өз тарапынан мынандай ... ... ... ... мыңжылдық);
- ерте қола (б.э.д ІІІ мыңжылдықтың аяғы-ІІ мыңжылдықтың басы)
- орта қола ... ... ... орта ... кейінгі қолаға өту кезеңі (б.э.д XIII-XI ғғ)
- кейінгі қола,беғазы-дәндібай кезеңі (б.э.д X-VIII ... ... ... ... аумағындағы адамзат
қоғамының тарихи дамуының негізгі ... ... ... ... өз ... ... пен неолит дәуірлерінен бастайтындығы
анықталған. Ежелгі тайпалардың ... ... ... кезең республиканың
барлық аудандарынан ашылған қола дәуірінің жойқын мәдениеттерінен көрінеді.
Бұл кезеңде тығыз қоныстанған және аз ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы дами түсті, Жезқазған,
Қалба мен Нарым, Степняктағы көптеген мыс, қалайы, ... кен ... ... ... ... ... ... алғашқы белгілері
пайда болды, бұрынғы біртұтас рудан отбасылық жеке ... ... ... ... шығады.
Қола дәуіріндегі тайпалар мәдениеті ... мал ... ... ... ... алғы ... қалыптастырды.
Зерттеу жұмысымызда қола дәуіріне қатысты ... ... ... ... ... ... қарастырылып,
дәуірге жалпы сипаттама берілді. ... ... ... зерттеулердің
объективті ерекшеліктерінің бірі теориялық ... ... ... ... қола және қола ... ... ... аударылды.
Сондай- ақ, оқиғалар мен құбылыстарды объективті түрде терең зерттеуге жол
ашатын ... ... ... ... ... ... бүгінгісі жөніндегі өзекті мәселелерді көрсетуде бірқатар қазақстандық
зерттеушілердің пікірлері қарастырылды. ... ... ... ... қола дәуіріне қатысты ғылыми
дәрежесі жоғары көптеген еңбектер жазып қалдырғанмен, ... ... ... мәселенің методологиясын ашуда ... ... ... қола дәуірін ... ... ... ... біршама еңбектенген.
Қола дәуіріне жалпы сипаттама тарауы ... ... ... ... ... ... ... қола бұйымдары, шаруашылығы
секілді маңызды мәселелер қамтылды.
Археологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижесінде алынған алуан ... қола ... ... және практикалық маңызын анықтауға
көп көмегін тигізген. ... мен ... ... ... жүйелілігі қола дәуірінің ескерткіштерінің кезеңі мен
хронологиясын жаңаша қарастыруға мүмкіндік береді.
Андронов ... ... ... оның ... да
қайшылықты мәселе екендігін көрсетіп отыр. Осы уақытқа дейін пікір – ... келе ... ... бірі - ... мәдениетінің қалай
шыққаны болды. Бұл мәселені шешудің қиындығы бұдан бұрынғы ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Зерттеушілердің көпшілігі андронов мәдениеті неолит мен энеолит
дәуірлеріндегі Қазақстан даласының солтүстік аймағының және Орал ... ... ... ... ... ... жағынан, әрі, шыққан тегі
жағынан туыс тайпаларының табиғи дамуы негізінде ... деп ... ... ... ... ... мәселелердің бірі-
мерзімдік шегі мен кезеңін анықтау болып табылады. Осыған ... ... ... ... ... кезеңдер бірінен соң бірі келіп , отырған,
соның өзінде неғұрлым ертеректе ... ... ... ... кейін
алакөл кезеңі келеді, ал алакөл кезеңі ... ... мен ... ... шағы ... табылады. Екінші
көзқарас бойынша, федоров пен алакөл уақытындағы ескерткіштері, ... ... әр ... ... ... мәдениетінің Оңтүстік Сібірдегі Карасук мәдениетінен
бөлек, өзінше дербес дамығанын атап өтуіміз керек. ... ... ... аса бай ... ... ... бұл
мәдениеттің бастауын Оңтүстік Сібірден ... ... ... ... ... іздеу керек екенін және дәлірек айтқанда, оның
Карасук мәдениетіне тигізген зор ықпалын айқын ... қола ... ... ... ... дәуірінде жарық көрді. Олар іргелі монографиялық зерттеулер, ғылыми
мақалалар ... ... ... зерттеулерде қола дәуірі әр қырынан қарастырылып, әр
түрлі ой – ... мен ... ... Бірақ бұл еңбектер тарихнамалық
тұрғыдан толыққанды зерттелмеген.
Біз тоқталып өткен ... өз ... қола ... мен кезеңдеуіне, сол тұста қазақ жерін мекендеген тайпалардың
шаруашылығы, қоғамдық қатынастарына қатысты ... ... де бұл ... тақырыптың мән – мазмұнын толығымен аша алмайды.
Мәселе бойынша жазылып, ... ... өте көп. ... ... ... қалыптасқан теориялық тұжырымдамаларға тарихи тұрғыдан
талдау жасалмаған. Сондықтан тақырыптың ...... ... ... ... ... керек.
Қорыта айтқанд қола дәуірін зерттеу мәселелері, тарихшы –
зерттеушілер, ... ... жаңа ...... ... қояды.
Мәселеге байланысты ғылыми құндылығы жоғары еңбектер кеңес үкіметі тұсында
қалыптасты. Ендігі жерде тарихымызды тың ... ... жаңа ... ... ... ...... борышы болып саналады.
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Кадырбаев М.К.,Курманкулов Ж.К., Культура древних ... ... ... - Алма-Ата ,1992 . -247 С.
2.Маргулан А.Х.,Акишев К.А.,Кадырбаев М.К., ... ... ... ... - ... Наука ,1966 . - 432 С .
3.Маргулан А.Х. Бегазы-дандыбаевская культура ... - ... ... ,1979 . -360 С ... С.А. Опыт ... древних металлургических культур
Минусинского края // Материалы по этнографии. - Л ,1926. Т.4. Вып.2 .- 156
С ... ... ... (1933 г) // Проблемы истории
материальной культуры.1933. №9-10 . - 135 С .
6.Грязнов М.П.Погребения бронзовой ... в ... ... ... ... ... - Л ,1927. Вып.2 . - 36 С ... ... ... ... Центрального Казахстана //
Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - ... ... ... - 210 С ... ... ... Восточного Казахстана // Труды Ин-та
истории, археологии и ... АН ... - ... ,1959. ... - 203 С ... ... ... в эпоху бронзы // ... ... по ... ... - Л ,1960. №88 . -196 С .
10.Оразбаев А.М.Северный Казахстан в эпоху ... // ... ... ... и ... АН ... - Алма-Ата ,1958. Т.5.
Сер.археол. - 185 С ... ... ... ... ... области //
ВАУ. - С ,1973.Вып.12 . - 187 С .
12.Сорокин В.С.Могильник ... ... ... 1 в ... // ... и исследования по археологии СССР. - М-Л ,1962.
№120 . - 257 С ... Е.И., ... ... ... ... 1955 г //Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН
КазССР.1959 Т.7. ... - 165 С .

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы ежелгі қола және тас дәуірі12 бет
Қазақстандағы қола дәуірі2 бет
Қазақстандағы қола дәуірі туралы18 бет
Қазақстандағы қола дәуірінің археологиялық ерекшеліктері34 бет
Қазақстандағы қола дәуірінің ауқымында жазылған ғылыми еңбектер мен мақалалардағы авторлардың ойларын, тұжырымдарын, қорытындыларын тарихнамалық тұрғыдан талдай отырып қола дәуірінің зерттелу деңгейін анықтау87 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь