ХХ ғасыр басындағы әдебиет тарихы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

І тарау
Кеңестік кезеңдегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттің мәселелерін зерттеудегі ізденістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

ІІ тарау
«ХХ ғасыр басындағы әдебиет тарихын зерттеудің жаңаша сипаты»
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстанның егеменді, тәуелсіз ел болуы –біздің жаңа тарихымыздың басы. Ендігі жерде біз өз тарихымызды бұрынғыдай көп ұлтты мемлекеттің құрамында емес, дербес зерттеп, тарихтың ұзақ жолында ұтқанымыз бен ұтылғанымызды, жеткеніміз бен қолымыз жетпеген жайларды кең ашып, бүгінгі егемендікке жетудің заңды жолын көрсетуге тиіспіз. Жалпы ұлтпен, ұлт мәдениетімен бірге қайшылықты жолдан өткен біздің әдебиетіміздің тарихы да осындай талғаммен қайта қараудан қажет етеді. Бұрын жазылған қазақ кеңес әдебиетінің тарихына арналған еңбектер («Қазақ совет әдебиеті тарихының очеркі». 1949, 1958. Қазақ әдебиет тарихы, 3 томдық, 6 кітап. Соның 3-томы -5-6 кітаптар, 1967. Тарихтың жеке мәселелеріне арналған зерттеулер) бұл күнде ескірді. Ең алдымен ол еңбектерде қазақ әдебиетінің ұлттық сипаты жеткілікті ашылмай, ол көп ұлтты кеңес әдебиетінің бір бұтағы есебінде ғана қаралды. Тілі ғана бөлектігі болмаса, оның мазмұны түгелдей кеңестік идеологиялық ықпалына бағынды. Екіншіден, ол кездің тарихына, біздің ұлттық әдебиетіміз бен мәдениетіміздің тіпті тарихымыздың өзіміздің жаңа беттер қосқан талантты ақын –жазушылар тобы кірмей қалды. Олардың аттары да аталмады. Бұл, алдымен, «алашордашыл» ақын –жазушылар А.Байтұрсынов, Ш.Құдайбердиев, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, тағы басқалар есіміне, байланысты. Бұларды сөз етпеудің нәтижесінде, XX ғасырдың басындағы әдебиетте Абай дәстүрінің дамуы, ағартушылық идеяның халықтың азаттығы жолындағы күреске ұласуы сияқты маңызды мәселелер тарихта дұрыс шешімін таба алмады. Кеңес әдебиеті өзінің алдындағы дәстүрлерінен үзіліп зертелді. Кеңестік атаулардың бәрі көркемдік ізденістерінен бөлініп алынып, тақырыбы жағынан қаралды, жадағай мақталды. Жазушылар мен шығармаларды бағалауда талғампаздық жете бермеді. Ал, кеңес идеологиясына қайшы деген туындылар мен олардың авторлары қуғынға түсті.
«Мұның барлығының түп –төркіні әдебиеттің партиялық идеологияның шылауында болуы қажеттілігі жайында В.И.Ленин ұсынған әдебиеттің партиялығы теориясының салдары еді. Бүкіл әдеби процесс, әдеби туындылар, жеке жазушылардың көзқарасы осы өлшеммен өлшенеді. Көркем әдебиет қоғам міндеттерімен тікелей байланыстырылды. Сондықтан онда науқаншылық өріс алды, адамзат иелігіне ортақ мәселелер көтерілмеді. Бұл әдебиетті өзінің табиғатынан, даму заңдылықтарынан айырды. Кеңес дәуіріндегі әдебиет тарихын қайта қараудың қажеттігі осындай зерттеуліктен туады. Бірақ кеңес үкіметі, кеңестік идеология құлады деп, ол дәуірде туған жарамды әдебиет туындыларын жаппай жамандаудан сақ болуымыз керек. Кеңес үкіметі өмір сүрген 70 жылдан артық мерзім –біздің бастан кешкен тарихымыз» [1-50].
1. Мұқанұлы С. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті.-Қызылорда,1932.-360 б.
2. Кенжебаев Б. Мақыш Қалтаев // Әдебиет және искусство. – 1950.-№2. – 121-127 б.
3. Кенжебаев Б.ХХ ғасыр басындағы әдебиет.-Алматы: Білім,1993.-248 б.
4. Кенжебаев Б. Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары.-Алматы: Қазақ мемлекеттік баспасы, 1958.-307 б.
5. Қабдолов З. Сөз өнері.-Алматы: Санат, 1992. -416 б.
6. Кәкішев Т. Санадағы жаралар.-Алматы: Санат, 1993.-343 б.
7. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1965.-2 т., 2-к. -252 б.
8. Қалтайұлы М. Шығармалары: Өлеңдер, аудармалар, мақалалар.-Семей, 1998. – 127 б.
9. Наушабайұлы Н. Алаш.-Қостанай:ЖШС, 1997.-198 б.
10. Көпеев Ж. Таңдамалы. 2 томдық шығармалар жинағы.-Алматы: Ғылым, 1990.-1 т.-245 б.
11. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушы ағым. – Алматы: Білім, 1998. – 256 б.
12. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт Торайғыров.-Алматы: Қазақ мемлекеттік баспасы, 1957 – 120 б.
13. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері.-Алматы: Ғылым, 1986.-227 б.
14. Нуртазин Т. Шеберлік туралы ойлар. –Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1968. – 267 б.
15. Қирабаев С. Ақын тағдыры // Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. –Алматы: Ғылым, 1993.-1 т.- 197 б.
16. Дулатов М. Ахмет Байтурсынович Байтурсынов // Труды общества изучения Киргизского края. – Оренбург, 1922. – Вып.ІІІ. – С. 52-64.
17. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1959.-235 б.
18. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – Алматы: жазушы, 1985.-16 т. – 312 б.
19. Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры: Зерттеу.-Астана: Күлтегін, 2002.-528 б.
20. Қирабаев С. Қазақтың алғашқы революцияшыл-демократтары // Лениншіл жас. – 1991. – 17 маусым.
21. Әбсеметов М. Міржақып Дулатов. – Алматы: Ғылым, 1995. – 188 б.
22. Аймауытов Ж. мағжанның ақындығы // Бес арыс (жинақ). – Алматы: Жазушы, 1992. – 434 б.
23. Жұмабаев М. Өлеңдер, поэмалар, қара сөздер // Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 15 б.
24. Жұмабаев М. Поэмалары // Шығармалар. – Білім, 2003. -2 т.-512 б.
25. Поспелов Г.Н. Теория литературы. – М.: Высшая школа, 1978.-221 б.
26. Қозыбаев М. Аласұрғын ХХ ғасыр // Казахстан в начале ХХ века: методология, историяграфия, источниковедение. Сборник статей. – Алматы: Ғылым, 1993. – 167 б.
27. Ахметов З. О своебразии казахского литературного процесса в начале ХХ века // Известия АН КазССР. Серия филологическая. – 1990. №2. – С.30.
28. Мұқаметханов Қ. Шәкәрім Құдайбердіұлы // Семей таңы. – 1988. -15-16 апрель.
29. Құдайбердиев Шәкәрім. Шығармалары (өлеңдер, дастандар, қара сөздер).- Алматы: Жазушы, 1988. – 334 б.
30. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. – Алматы: Білім, 1992. – 142 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе................................................................
...............................6
І тарау
Кеңестік кезеңдегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттің мәселелерін зерттеудегі
ізденістер..................................................................
...........10
ІІ тарау
«ХХ ғасыр басындағы әдебиет тарихын зерттеудің ... ... ... өзектілігі. Қазақстанның егеменді, тәуелсіз ел ... жаңа ... ... ... ... біз өз ... көп ... мемлекеттің құрамында ... ... ... ұзақ ... ... бен ұтылғанымызды, жеткеніміз бен
қолымыз жетпеген жайларды кең ... ... ... ... ... ... тиіспіз. Жалпы ұлтпен, ұлт мәдениетімен бірге
қайшылықты жолдан өткен ... ... ... да осындай
талғаммен қайта қараудан қажет ... ... ... ... ... ... ... еңбектер («Қазақ совет ... ... 1949, 1958. ... ... ... 3 ... 6 кітап.
Соның 3-томы -5-6 кітаптар, 1967. ... жеке ... ... бұл ... ... Ең ... ол еңбектерде ... ... ... ... ... ол көп ұлтты кеңес
әдебиетінің бір бұтағы ... ғана ... Тілі ғана ... оның ... ... ... ... ықпалына
бағынды. Екіншіден, ол кездің тарихына, біздің ұлттық әдебиетіміз бен
мәдениетіміздің ... ... ... жаңа беттер ... ақын ... тобы ... ... Олардың аттары да
аталмады. Бұл, ... ... ақын ... ... ... ... тағы ... ... ... сөз етпеудің нәтижесінде, XX ... ... Абай ... ... ... ... халықтың
азаттығы жолындағы күреске ұласуы сияқты маңызды ... ... ... таба ... Кеңес әдебиеті өзінің алдындағы
дәстүрлерінен ... ... ... атаулардың бәрі көркемдік
ізденістерінен ... ... ... ... ... ... ... мен шығармаларды бағалауда талғампаздық жете
бермеді. Ал, кеңес идеологиясына ... ... ... мен ... ... ... ... түп –төркіні әдебиеттің партиялық
идеологияның шылауында болуы қажеттілігі ... ... ... ... ... салдары еді. Бүкіл әдеби процесс,
әдеби туындылар, жеке ... ... осы ... ... әдебиет қоғам міндеттерімен тікелей ... ... ... өріс ... ... ... ортақ мәселелер
көтерілмеді. Бұл әдебиетті өзінің ... даму ... ... ... ... ... ... қараудың қажеттігі
осындай зерттеуліктен туады. Бірақ кеңес үкіметі, кеңестік ... деп, ол ... ... ... ... ... жаппай
жамандаудан сақ болуымыз ... ... ... өмір ... 70 ... ... –біздің бастан кешкен тарихымыз» [1-50]. ... онда ... ... ... ... де жасалады.
Жасырмай айтсақ, біздің бүгінгі ... ... ... әдебиетіміз –сол жылдардың жемісі. Әдебиет жанрларын ... ... ... кете ... оның ... сын
көзімен қараған, адамзатқа ортақ мұра ... ... ... ... ... барша, жоқты жоқша дәл ... әр ... ... мен, ... ... ... көру, зерттеу –біздің
басты міндетіміз. Қанша дегенмен, әдебиет -өмір айнасы. ... ... ... ... ... мен ... ... көрінісі
де тарихтан өз бағасын алуға тиіс. ... ... ... ... ... ... ... халықтың азаттық,
әділдік іздеген күресіне ... ... ... ... ... ол үшін ұмытлу –адам баласаның ғасырлар бойы арманы. ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... жей алмайтын қоғам құру, құлдықтан құтқару –
ұлы мақсат қой. Осы ұлы ... ... ... ... жалаң ұранға
түсіп кету, адасу –үлкен трагедия. ... жеке ... ... ... ... бір ... ... Олай болса, қазақ халқының
төңкеріс кезіндегі ізденістері де, ... ... ... да ... бар ... ... ... бағасын алғаны жөн.
Ал, бостандық үшін ... тап ... ... ішкі ... күйіне ауысып кетсе оған сын көзімен ... ... ... ... әдебиеті қызықты ... ... ... ... тиым салынып, ой –пікірін ашық
айта алмаған ... ... осы ... сөз ... Әдебиет дамуының бағдары, міндеттері жайында кең ... орын ... Ақын - ... да ... ... ... ... жазады. Алайда, 1925 жылғы партияның ... ... ... ... қаулының шығуы, әдебиеттің партия
ықпалына түсуі мұндай еркіндікке тез ... ... Осы ... ой ... де, ... айтылмай келген, не ... ... да ... ... ... ... етеді.
Осылардың бәріне біз бүгінгі ... ... ... мен ... ... ... ... Сол тұстағы партиялық
саясаткерлер, Каз ... ... ... ... таңбалар мен
штамптар да бүгін шынайы бағасын алуы ... ... ... оң ... ... үшін , ... әдебиет тарихын зерттеген ғалымдар: Б.Кенжебаев , С.Қирабаев , ... ... ... ... ... ... зерттеулері мен еліміз
тәуелсіздік алып , ... жол ... ... кезеңдегі
еңбектеріндегі күрделі мәселелерді ... алып ... ... де ... ... тұрғысынан зерттеліп , зерделеген көрнекті
ғалымдар ... мен ... ... ... ... ... мен ... танымдарды қоса алып зерделеу
ұлттық әдебиетіміздегі көкейкесті сұрақтардың дұрыс шешімін табуына үлкен
өріс ... деп ... ... мен ... ХХ ғасыр басындағы қазақ ... әр ... ... ... ... ... ... қарауды мақсат ете отырып, алдымызға мынандай міндеттер қойдық.
- ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің тарихын зерттеген ... ... ... ... ... (Б.Кенжебаев, Т.Кәкішұлы, С.Қирабаев);
- кеңестік дәуір тұсында жазылған еңбектердегі саяси идеология ... ... ... ашып ... қатаң саяси талаптың ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетнің тарихын жазуға
айтарлықтай кері ... ... ... ... ХХ ... басындағы қазақ әдебиетінің тарихының кеңестік ... ... ... ... ішкі ... қарастыру;
- көрнекті ғалымдар Т.Кәкішұлы және С.Қирабаев еңбектерін бүгінгі және
өткен дәуір талабы ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан бергі уақытта ... ... З. ... Ө.Әбдиманұлы зерттеулеріндегі тың мазмұн мен жаңа
танымды жан-жақты талдап таныту;
Тақырыптың ... ... XX ... ... қазақ әдебиетінің
тарихын зерттеген көрнекті ғалымдармыз Б.Кенжебаев, Т.Кәкішұлы, С.Қирабаев
еңбектері арнайы ғылыми ... ... ... айналмаса да,
зерттеушілердің әдебиет тарихына сіңірген еңбектері жөнінде ... мәні зор ... ... ... ... ... ... Және
де қазіргі таңда тап осы кезең әдебиетінің тарихынан айтарлықтай құнды
еңбек ... ... ... ... мен ... ... ... рецензиялар және мақалалар жазылғаны
белгілі. Диплом жұмысымызға ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ... М. Әуезов, С. Мұқанов, Ә.
Марғұлан, Қ. ... Е. ... Ы. ... 3. Қабдолов, Т.
Кәкішев, 3. ... ... Қ. ... Р. ... ... М. ... М. ... Қ. Өмірәлиев, Ш. Елеукенов, Н.
Келімбетов, Ө. Күмісбаев, А. ... Ж. ... Д. ... ... С. Негімов Қ. Ергөбеков, Б. Майтанов, Қ. Әбдезұлы, 3. Сейітжанұлы,
Ж. Тілепов, Б. ... Т. ... Т. ... А. Жақсылыков т.б.
еңбектері болып табылады.
Зерттеу нысанасы: Тақырыптың мәнін ашу үшін әр ... ... ... еңбектері алынды. Б.Кенжебаев ... ... ... ... ... ХХ ғасыр
басындағы демократ жазушы», «Жиырмасыншы ... ... ... «Шындық пен шеберлік», «Жылдар жемісі», ... ... ... (1971) және ... ... (1982) ; ... үш ... «Жол үстінде 80 күн» (1983), «Жасампаз өлке» (1989), «Санадағы
жаралар» (1992);
С.Қирабаевтың «Ғабиден Мұстафин» (1956), ... ... ... (1962), ... (1993), «Октябрь және
қазақ әдебиеті» (1968), «Әдебиет және дәуір талабы» (1971), ... ... (1977), ... ... (1988), «Ұлт ... және
әдебиет» (2001), «Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері» (1995); ... ... ... ... ... «ХХ ... ... қазақ романы»,
Ө.Әбдиманұлы «ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті», ... ... ... ... ... ... көркемдік мәні мен жаңашылдық сипаты».
Зерттеу әдістері. Бұл дипломдық жұмыс жинақтау, сараптау, бақылау, қорыту
әдістерінің ... ... ... ... ... кіріспе, негізгі бөлім мен қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ХХ ... басындағы әдебиеттің ... ... ... Т.Кәкішұлы, С.Қирабаев еңбектерінің негізінде)
және «ХХ ғасыр басындағы әдебиет ... ... ... ... ... С.Қирабаев, З.Бисенғали, ... ... ... Кеңестік кезеңдегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттің мәселелерін
зерттеудегі ізденістер
Қазақ әдебиеттануында ... ... ... ... ... ... ... Кеңес дәуірі кезеңіндегі әдебиеттануда ... ... ... ... ... ... жағы сөз ... әдебиеті "младописьменный" әдебиеттер қатарында шоғырланып ... ... ... ... өз ... жок, ... тілі, әдеби жанрлары жоқ,
енді ғана қалыптасқан жаңа әдебиет ретінде қарастырылатын. Мәскеуде ... ... ... ... ... атты кітапта қазақ әдебиеті
осылай таныстырылды.
1973 жылы ... ... ... "Қазақ әдебиеті тарихының ... атты ... ... ... дәуірлеу" деген зерттеумен ашылады. ... бір ... ... ... ... ... тарихына қатысты дәуірлеу ... алға ... ... бойынша қазақ сөз өнері өз тарихы, бастау көздері, өз ... ... ... жүйе ... ... Ғалымның бас қағидасы:
"Әдебиет - тарихы ... ... ... ... ... көрінісі, сүрлеуі, ол қай кезде болсын халық ... ... ... ... ... ғылыми тарихы да қазақ халқы
тарихының ізімен жасалуы тиіс"[2-45].
Қазақ халқының тарихы қашаннан басталады, мекені ... ... ... ... ... сауалдарға ғалым нақты жауап
береді: «... ... ... ... ... ... ... ... құралған
рулардың дені біздің жыл санауымыздан ... ІҮ ... ... ... ... ... I ... Ыстық көл
төңірегіне ... ... жыл ... алғашқы
ғасырларында Шу, Талас, Қаратау, Сарысу жағын алып ... ... ... Азия мен ... ... ... ғасырларда орта, төменгі Еділ бойын, Каспийдің ... ... ... ... ... ... ... нақты мәлімет бере ... ... ... ... монғол ру- ... ... әр ... әр ... ... ... болған. Мысалы, Үйсін ... ... ... ... ... ... ("Дәшті Қыпшақ"), Алтын Орда. (Ақ Орда, Көк
Орда) мемлекеті, түрлі халықтар өмір ... ... ... ... ... үндемей отырғандықтан елдің
қалыптасу кезеңдері туралы сол кезде ... ... ... ... ... қандай ұлыстардан, қандай мекендерден құралған? Ғалым
бұған былай дейді: ... ... ... ... ... ... ... хандығы болып құрылғанға дейін Қытай, Рим аралығындағы
аймақтар мен өлкелерді мекендеген ... ... ... ... ... ... еткен. Сондықтан бәрінің тарихи, коғамдық, мәдени өмірі ұқсас
болған"[5-14].
XIX ғасырда қазақ халқы Ресейге қосылып болды деп ... ... ... XIX ғасырдың соңы XX гасыр басындағы ... ... ... ... (ІХ ... XX ... ... қазақ тілінде
кітаптар көп басылды, ... ... ... қазақ халқының жаңа әдебиеті демократшыл-ағартушылық
идеялы, сыншыл реалистік ... туып ... Онда ... ... ... ... ... публицистика пайда болды. Бірді-екілі драмалық
шығармалар көрінді".
Соңғы сөйлемдерімен ... ... XX ... ... қазақ
әдебиеттануының биік ахуалын алға тартқандай. ... ... ... ... пен ... басқа есімдері жоқ кезеңнің одан
гөрі куатты ... ... ... ... ... жылы ... шыққан кітабының беташары болып тұрған қазақ
әдебиетінің еншісін анықтайтын басты мақаласында ... ... өмір ... ... дәуірі туралы бір-ақ абзац береді және ол бірінен
бірі қысқа үш-ақ сөйлемнен ... ... ... ... ... ... дейінгі қазақ сөз өнерінін тарихын қамтиды.
Бүгінгі қазақ әдебиеттануына бағыт-бағдар ... ... бұл ... ... ... ... Зерттеудің атауындағы басты тақырыптың
тоқетерін Б.Кенжебаев былай қорытады; Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... жүйелеген дұрыс деп білеміз.
1. Бұрынғы әдебиет (Ү-ХҮ ... ... ... ... ... ұлыс ... ... Көбінше, сол замандардағы түрік ру-
тайпаларымен бірге жасаған ортақ әдебиет.
2. ... ... ... ... ... ғасыр арасы).
Қазақтың өзіндік әдебиеті.
3. Қазақтың XIX ғасырдағы жаңа сыншыл, реалистік әдебиеті.
4. Қазақтың XX ... ... ... ... ... Ұлы ... ... ... ... әдебиеті.
Біз қазақ халқы әдебиетінің тарихын дәл осы жүйемен жасауды, жоғары
оқу орындарында осы тәртіппен окытуды жөн көреміз".
Айтар ғылыми ойы бар оны ... ... ... ... әдебиеттанушы-
ғалым Б.Кенжебаев кеңес кезінде ... бір ... ... ... дәлелденгені ғылыми жоба ашып кетіпті. Кеңес ... ... ... ... биік ... ... парызын алға тартқан Б.Кенжебаевтың сол кезде қорықпай ... ... ... — "қазақтың өзіндік әдебиет" деп бөліп алуы;
қазқтың XIX ғасырдағы әдебиетінің дәрежесін ... ... деп ... ... ... ... ... (1900-1920) алып, төңкеріске
дейінгі қазақ әдебиетінің дәрежесі биік ... ... ... бәрі ... ... Ахмет ... ... ... әдебиетшінің пікірі екені сөзсіз.
Олай болса, бүгінгі Б.Кенжебаевтың мұрасын ... ... ... ... ... басы - ... халқының тарихында бүкіл қоғамдық даму
өзгеріске ұшырап, Ресей патшалығы әдейі тұмшалаған ой-сананың ояну ... ... ... Бұл ... ... мен ... ... шығармашылығы өзінің
кемел шағына жетіп, ... ... ... ... Міржақып,
Сұлтанмахмұт, Мағжан, Бернияз т.б. сөз ... ... ... байытып, биік көркемдік сипаттағы дүниелерін халық назарына
ұсынды. Олардың шығармашылығына қозғаушы күш болған ғасыр ... ... ... ... йналған ұлт-азаттық идея еді.
Ұлт-азаттық идеяны сөз өнерінің өзегіне айландыру XX ғасыр басында
пайда бола қалған жоқ, онын ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі ерлік жырлары, жыраулар поэзиясындағы жауынгерлік
рух, Махамбеттің күреске үндеген азатшыл ұранды толғаулары, сол ... ... ... ... ... табылады. Осынау өлмес дәстүр
XX ғасыр басындағы ақын-жазушылар шығармашылығынан ... ... ... ... Өйткені олардың шығармашылығы, ең алдымен, ресейлік
отаршылдыққа ... ... ... ... ... Оны ... жырлау жаңа керкемдік талаптарды қажетсінді.
Жұмыста осы мәселелердің барлығы ұлт-азаттық идеяның XX ... ... ... ... мәні мен ... сипатын
айқындаудың негізінде зерттеледі.
XX ғасырдың басындағы қазақ даласындағы өзгерістер санасын оятқан ... ... ... ... өмір шындығын көркемдікпен айтуға
талпынып, өмірдің өзінен ойып алған оқиғалардағы тарихи ... ... ... қазақ қоғамындағы сан қатпарлық құбылыстың жұмбағы шешуге
ұмтылыс ... ... ... ... сай ... жазып,
санасын серпілтуге даңғал жол ... ... ... ... ... көп ой ... келіп, тереңдік танытып тұратын. Міне
осынау айтар ой тереңдігі мен көркемдік жетістіктеріне орай ... ... ... ... ... қызығы да, қиындығы да ... ... осы бір ... ... ... де ... кезеңін
зерпіліс пен тану ғасыр басында-ақ атап айтқанда, 20-30 жылдарда қолға
алына бастады.
М.Әуезов, ... ... дара ... ... кейінгі толықан
ғалымдар да жаңа ғасыр басындағы әдебиетке айрықша ... ... ... соқтырған талай "соқтықдалы-соқдақты" қиянтұрыс құбылмағына орай ... ... ... да, ... ... ... ... кеткен
кемшілікті нақты көрсетуге тырысты. Әрине, 90 жылдарға дейін еңбектерде көп
нәрсе уақыт ығына ... ... ... ... жабулы күйінде" кетіп,
іштен тынған сәттің көп болғанын да жасыра ... XX ... ... ... ... ... ... үлес қосқан,
осы кезең әдебиетін тұтас күйінде қарастыруға айрықша көңіл бөлген ғалым
Б.Кенжебаев. Ғылыми ... көп ... осы ... арнаған әйгілі
ғалымның"Сұлтанмахмұт ақындығы" (1949), "Қазақ халқының XX ғасыр басындағы
демократ жазушылары (1958), Журналист Мұхамеджан Сералин, (1957), ХХ ... ... ... (1976),. т.б. ... тікелей осы кезең
әдебиетін зерттеуге арналған. Қазақ ... ... ... ... ... ащы ... және тым асырмай, аса кемітпей турашылдығын
танытқан ғалымның бұл жолда талай қиыншылдыққа кезіккені рас.
Ғұлама ғалымның ... ... ... ... ... орны туралы кезіндегі шәкірті, бүгіндегі көрнекті жазушы, мемлекеттік
қайраткері Әбіш Кекілбаев -жиырмасыншы ғасырдағы ... ... сөзі ... ... ... ... - Бейсембай Кенжебаевтай еңбек сіңірген
азамат кемде-кем. Ол социализм дәуірдегі ұран кездің ... ... бен ... ... ... ... оңың әлеуметтік-
философиялық жан-жақты ... бере ... ... ... де, ... де ... кезеңдегі рухани гүлденуімізге мұрындық бола білді. Азат
елдің, азат ... ... ... ... ұлт болып, тағзым етуіміз
әбден заңды — деп ... ... ... XX ... ... әдебиетті зерттеуге үлкен
дайындықпен ... ... ... ... ... ... соң, Сұлтанмахмұт Торайғыров творчествосын тереңдей ... ... ... ... әдебиетті жалынды жырларымен, ойлы поэмаларымен
байытқан асқақ үнді ақын шығармашылығы арқылы екі ғасыр ... ... ... ... ... ... айқындауға тырысты.
Сөйтіп 1946 жылы "Сұлтанмахмұт Торайғыровтың ақындығы атты ... ... ... ... ... тума ... ... дарынның
шығармашылығы арқылы жалпы XX ғасыр басындағы ... тон ... ... әдебиетінің тарихы маңызын айқындауға ... ... ... ... ... XX ... бас ... әдебиеттің бүкіл
табиғатын бойына жинақтаған жаңашыл поэзия болатын. ... ... осы ... ... алар ... айқындап, замана сырын
ашқан суреткердің ақындық болмысын танытты. Бұған дейінгі Сұлтанмахмұтты
"ұлтшыл", ... ... ... ... ... ақын ... рухын көре біліп Сұлтанмахмұтты XX ғасыр әдебиетіндегі ірі құбылыс
деп ... ... ... ... ... ... мына
пікірден толыққанды, көрініс табады: "Қазақ халқының ... мен ... және ... ... ... қамтып жырлаған талантты ақын қазақ
халқының Абайдан кейінгі реалист үлкен ақыны".
Бүгінде әдебиеттану мен оны ... ... биік ... ... ... ... дегенде мыналарды атап айтуымыз
керек. алдымен, Бейсембай ... ... ... ... ... ... алмай кеткен, 1933 жылы жарық көрген жинағына енбей
қалған тіпнектей ... оның ... ... ... ... ... Ә.Дербісалин сынды әдебиетші
ғалымдармен ... ... ... ... жасап, түпнұсқалық күйіне жеткізуге үлкен
еңбек сіңірді үшіншіден, ... ... ... ... ұзак жылдар бойы қазақ ұлттық ... ... курс ... "Сұлтанмахмұттану" оңай қалыптаса қойған жоқ. Алғашқы кезде
қарсыластар көп болды. Бірақ ғылыми ... ... ... Бейсембай Кенжебаев алған бастан қайтпай, Сұлтанмахмұт туралы
ізденістерін тереңдете де, кеңіте түсті. Сөйтіп 1968 жылы ... ... тану ... деген зерделі еңбегі дүниеге келді.
Бұл зерттеу "Сұлтанмахмұттанудағы" биік белес, болашақ зерттеулерге ... ... шам ... ... ... ... ... атты алып шыңын, етегіне Сұлтанмахмұт
шығармашылығы арқылы табан ... ... енді осы ... ... түгелдей жинақтауға батыл қадам жасайды. Көкірек көзі ... ... ... ... ... сыры ... дүниеге бет бұрған кезінде
қазақ әдебиетінің тарихы әлі "жабулы қазан, ... ... ... ... ... дені ... ... жазылған окулықтар болатын.
Зерттеушілердің осы бір ... ... ... ... ... өзіндік себептері де аз емес еді. Оның ең ... осы ... ... ... ... ... арыстарымыз бен алыптарымызды
1929 бен 1937-нің ... орып ... еді. Оның ... ғасыр басындағы
әдебиетке өзіндік үлес қосып, кітап ... сөзі ... ... басым көпшілігі діншіл, кертартпа деп аяқ асты болып қалғаны
тағы бар. ... ... ... да, осы ... кер ... ... ... шығармашылығын бір жүйеге түсіру мақсатына ен ... ... ... кейде жауырынды жаба тоқуға да тура келді.
Ізденімпаз ғалым XX ғасыр басында ... ... ... ... бөле ... жаңа ғасыр бас кезіндегі әдебиетін түбегейлі
тарихын ... ... ... бір ... сынай отыра есімін "тасқа
басылған" тарихта ... ... ... отырып, жетістігін де байыптауға тырысты. Үшіншілерінің азын ... ... ... ... Бұлай болмаған жағдайда барымыздан айырылып
қалған болар едік.
Көне кітаптар мен шаң басқан ... ... ... еңбектің нәтижесінде, XX ғасыр бас ... ... ... ... ... толтырған «XX ғасыр басындағы қазақ халқының
демократ жазушылары» атты ... ... ... ... еңбектің өзіне
тән басты ерекшелігі - тарихилығында болатын. Мұнда әдебиет ғасыр басындағы
қазақ қоғамындағы тарихи-әлеуметтік, ... ... ... өзгерістердің бірлігінде алынып қаралады.
Отаршылдық озбырлықтың қасіреті, ұлт ретінде жойылудың алдында ... ... ... ... ... қамында жүрген зиялылар іс-әрекеті,
осылардан ... ... ... ... басты назарда
ұсталған жайттар еді. Сондықтанда түрлі бағытта ... ... ... ... ... айқындауды ғалымның ең басты мақсаты
деп ... жөн. ... әр ... ... бір бағытқа жатқыза
отырып, оның ... ... ... әдеби дамуға қосқан үлесін
анықтауға ... ... ... жүйелеуге сол тұста белең алып тұрған
таптық идеология тұрғысынан емес (әрине, одан қашып құтыла ... ... ... ... ... идеялық көзқарастар ... ... ... ... ... Кенжебаев қазақ әдебиетін алға
сүйреп, оның дамуына өзіндік үлес қосты деп білетін ... ... ... ... ... ... дүниеге көзқарасы оның сол
болмысты, өмірді, қоғамдық құбылысты көретін көзі, ... ... ... ... ... ... қаншалықты ғылыми, тиянақты, озат
өмірді, зиялыларды осы кезеңдегі қазақ ... ... ... татар ... ... ... ... ... ... ... озық үлгілі өкілдерінің қазақ әдебиетіне тигізген
әсері және ... ... ... ... ... ... кең ... Осы арқылы қазақ жазба әдебиетінің қалыптасу барысындағы өте ... ... ... даму ... ... қаралып, нақтылана
түсті. С.Мұқанов, ... ... т.б. ... ... портреттік зерттеу тәсілінен қаша ... ... ... әдебиетінің түгел кестесін түсіруге тырысты.
Зерттеудің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... ой-идеяға баса назар аударылады. Яғни ғалым осы ... ... ... мәйегін ашады десе
болғандай. Діншіл ақындардың ... ... ... ... айқындай отырып, "Бұл ... ... ... ... ... 1905-1907
жылдардағы буржуазиялық-демократтық революцияның ыкпалымен оянды —
деп, осы ... әсер ... ... ... сырына
бойлайды. Сөйтіп Ақмолла, Әубәкір, Нұржан, ... ... ... ... ... шығармашылықтарына қырын көзқарас басым болып келген, діншіл,
ұлтшыл, байшыл, кертартпа ... ... ... қара күйе ... жалған жаладан арашалап алып ғылыми айналым ендіреді. Бұл өз
тұсындағы ... ... ... бір ... ... ... ... тарихына қосудың қажеттілігі жөнінде Б.Кенжебаев
осы тараудың қорытынды ... ... ... ... ... бізге өздерінің жоғарыда айтылған ... ... ... үшін ... ... ... ойының дамуын, өнер-
білімге жетілуін, мәдениетті мақсат ете ... үшін ... - ... ... мәні зор ... келесі
тарауларында XX ғасыр басындағы ... ... зор үлес ... ... белгілі дәрежеде сөз ... ... ... ... С. ... С. Дөнентаев, ... Б. ... ... жеке ... ... ... ... олардың
шығармашылық ... тың ... ... ... бұл ... ... ғылым айналымда біраз
сөз ... ... ... ... ... сипаты толыққанды ашыла қоймағанды.
Б.Кенжебаев ... ... ... ... ... жоғары ғылыми деңгейде ... қай ... ... өз ... ұлы. Өзі ... ... қоғамдық ойдан ұзақ, шығып, шығандап кетуі мүмкін емес.
«Әсіресе, ... ... ... ... ... тым ұзын
болатыны одан құтылып кету тіптен ... ... ... ... ... ... ... жүретін ғалымның,
қайткенде ... бір жол ... ... үнемі белгі беріп қалып
отырады. Бұның өзі ... ... ... ... ... ... бір ақын жазушыны назардан тыс қалдырмауға ... ... еді. ... ... ... ... бастан назарда ұстаған
идеологияның ыңғайына көне бермейтін ақын-жазушыларды мүмкіндігінше ... ... ... жанастыру, сөйтіп оны ақтап алуға әрекет жасап
әдебиеттің ауқымын кеңейтуден туған азаматтық әрекет» [7-64].
Ғалым өзінің докторлық диссертациясына негіз ... 1958 ... ... XX ... басындағы әдеби бағыттарды ескішіл ... ... ... ... ... ағартушылық бағыттағы
әдебиет, ауыз әдебиеті деп бөледі. Әрине, бұл пікірде сол кездегі таптық
идеологияның бары рас. ... бұл ... 1958 ... ... ... қазақ ғалымдар түрлі қудалауға түскеннен кейін жарық көрген.
Аласапыран ... ... жағы ... ... 1943 жылы ... ... әдебиетінің тарихы туралы
мақаласында ХХ ғасырдың алғашқы 20 жылындағы ... ... ... ... ... дәуіріндегі жазба әдебиетіміз" -
деген болатын, бұдан біздің ұғарымыз - алғашқы 20 ... ...... ... ... әдебиет деген тұспалды ой 50-жылдардағы түрлі ... ... ... ... ... ... XX ... басындағы
әдебиет пен оның көрнекті өкілдерінің шығармашылығы туралы ой айтудың
өзгеше бір ... ... ... ... ... ... ақын-
жазушылардың "ақ", "қарасына" қарамай, есімін атап, еңбектерін саралауда
мақсат тұтты. Есімі ел есінде қалса, тарих көшінің бір ... ... ... алар ... ұлы ... іште бұққан болуы керек. Бұл ... ... XX ... ... ... ... жазылған кейінгі
еңбектерінен табамыз. Олардан біз ... ... ойға ... ... ... ... де уақытпен үйлескен ... - ... ... ... басындағы әдебиет тарихын Б.Кенжебаев әрдайым назарға ұстады
десе болғандай. Жылт еткен оңтайлы сәтті қалт ... ... ... ... ... түзеп-күзеп қайтадан бастыра
салмай ойын уақыт ... ... ... жазды. Қашанда жаңаша ой айтуға,
жаңа бағдар беруге тырысты. Мұның, ... 1966 жылы ... ... "XX ... басындағы қазақ әдебиеті", кейінгісі 1976 жылы
жарық көрген (1983,1993 жылдары қайта басылып шыққан) "XX ... ... ... ... ... ғалым XX ғасыр басындағы әдебиетті ... ... ... ... шәкірттер кабылдауына жеңіл
тілмен жағып, ұғымды ... ... ... ... шыға ... ... қатаң сакталған. Сонымен бірге ғылыми-
теориялық ойлар өзіндік жүйелілігімен айшықктала түскен.
Оқулықта ... XX ... ... әдеби
бағыттарға "Ағартушы ... ... ... ... халық жазушылары" деп бөледі.
Әрине, бұлай бөлуді ХХ ... ... ... ... ... білу, әрі дәлме-дәл бөлу деп бағалауға болмайды. ... ... ... бар екені бірден көзге ұрып тұр. ... ... ... ... ... ақын-жазушылардың дүниетаным
принципі негізі болған. Көркем әдіс ... ... ... ... ... бұдан гөрі басқадай ыңғаймен топтастыруға
тура келеді.
Бұл еңбектерде де уақыт сазы ... ... ... ... қиын ... ғалымның өзі де мойындайды. Ол 1976 жылғы окулықтың ... ... ... ... ... туралы кейбір сыңар жақ пікірлерді сынай келе
мынандай түйін жасайды: "XX ... ... ... ... жөніндегі бұл
көзқарас теріс көзкарас еді. Мұның теріс дейтініміз - өткен ... ... күн, ... ... ... ... бағалауға болмайды".
«Қалай тауып айтылған, өз уақытының болмысын дәл көрсеткен пікір
десеңізші! ... ... ... ... отырып, өзін іштей жеген
өкінішті де ... ... ... ... ... ғалымның XX ғасыр басындағы
әдебиеттегі бағыттарды ажыратуында айқындық бары көзге түседі. ... ... ... орнына енді Мәшһүр Жүсіп ... ... өте ... ... ... ... басым анықтама
қолданысқа енеді. Осы арқылы "діншіл" атауы жабысып қалмай келе жатқан бір
топ акындар поэзиясын кеңінен талдауға ... ... шын ... ... ... еді.
Ғалым бұл топтағы ақын - жазушылардың творчестволық тұлға ... ... ... Ал ... тұлғада шығармашылық еркіндік басым
екендігі әмбеге аян. Оларды тек ... ... ... ... ... ... ... Б.Кенжебаев ашық қарсы
шығады. 1966 жылғы окулықта өз көзқарасын былайша ... Бұл ... ... әдебиетшілер кітаби ақындары атауды орынды ... бұл ... деп ... ... атау көп ... ... ... себебі "Кітаби ақын", "Кітаби жазушы" деген кітаптағы, қоғам
өмірімен қарым-қатынасы, байланысы жоқ, тек ескі діни ... ... ... көзге елестеді...
XX ғасыр басындағы ақын, жазушылардың көбінің көрген мектебі, оқып нәр
әдебиеті ертедегі араб, парсы әдебиеті, казақтың, татардың, ... азия ... ... ... шығыстық әдеби дәстүр еді...
Дегенмен, тұтас алғанда, бұл акын, жазушылар өмірімен азды-көпті ... ... ... ... шығармаларының тақырыбын көбінесе қазақ
халқының өз арасындағы қоғам ... алып ... ... ... күнделікті
әлеуметтік мәселесін сөз етті. Сондықтан да бұл ... ... ... Жүсіп пен Мақышты "кітаби ... деп атау ... ... бұл ... XX ғасыр басындағы әдебиеттің көрнекті
өкілдерінің үлкен бір бөлігі назардан тыс қалғаны, олар тек сөз ... ... деп ... ... ... . Біз бүгінде "ұлт-
азатшыл" әдебиет ... деп ... ... атын ... өзі ол
кезде үлкен күнәға саналатын.
Оқулықта діни-ағартушылардың басын арашалап алып ... XX ... ... ... ... ... ... өкілдеріне айрықша мән береді. Мұның себебі көп-ақ.
Біріншіден, бұл ... ... XX ... ... ... ... деңгейге көтерген ... ... ... ... ... Абай ... ... оның
әдеби өнегесін жаңашылдыкпен өрбіткен де негізінен осы ... ... ... ... ... ... арқылы
түрлі әдеби жанрларда ... ... атып ... әдебиетті
жанрлық тұрғыдан байытқанда осы ағартушы-демократтар еді. Олар ... ... - ... ... үлгілерін игеріп, өмір шыкдығын
бейнелеу тәсілін жете меңгерген ... ... ... ... бермей қалған жоқ. Жазба ... ... ... ... ... ... жарқырата ашып, тарихын жасады, ... ... ... бұл оңайлықпен орындалар дүние ... ... ... ... ерен ... ғаламат қайсарлық кажет-ақ.
Бұл қасиеттер Бейсенбай Кенжебаев бойынан табылды. ... ... ... ... ... ... XX ғасыр басындағы қазақ
әдебиетінің ғылыми жүйесінің негізін ... сол ... ... ... дүниесін түгел түгендеген, сөйтіп кезең,
әдебиетінің ... ... аса ... ... ... ... мәдениетімізден мәңгілік орын алды.
1961 жылы Б.Кенжебаевтың қазақ кеңес ... ... ... ... жылдардағы қазақ совет әдебиеті" атты еңбегі жарық
көрген. Ал, 1981 жылы ... ... ... теория, тарих
мәселелерін зерттеген ғалым, үзеңгілес досы, Мырзабек Дүйсеповпсн бірлесіп
жазған «Ұлы Октябрь ... атты ... ... ... ... ... екі
еңбектің арасында жиырма жылдай уақыт бар. ... бұл ... ... және Т.Кәкішев, М.Дүйсеновтің кітаптарын салыстыра отырып
қарастырған жөн. Өйткені, бұл ... ... ... ... бір. Ол дәуірлері - қазақ әдебиетінің алғашқы жылдары.
Нақтыласақ, бұл екі ... та ... ... әдебиетін, оның әр түрлі
мәселелер жалпы тарихын тарамдап баяндайды, баяндағанда да әр ... ... әр қилы әдіс ... ... ... ... мен ... айқындау арқилы әр автордың қазақ
әдебиеті тарихын зерттеуге ... ... ... мүмкіндік мол.
Ғалым Б.Кенжебаев өз ... ... ... ... әдебиетінің
тарихын төрт дәуірге бөледі. Алғашқысы Қазан төңкерісінен бастап 1930 жылға
дейінгі дәуір (1917-1930 жж)- Бұны: "Октябрь ... ... ... қалпына келтіру жылдары",- деп таниды автор- екіншісі, 1930-
1941 жылдар арасын қамтиды. Бұған, индустрияландыру, ... ... ... ... 1941-1946 жылдар, яғни Ұлы Отан соғысы кезіндегі
әдебиет деп, төртіншіге сол Ұлы Отан соғысы аяқталғаннан бастап, осы ... ... ... дейінгі дәуірді кіргізеді. Ол - 1946-1961 жылдар .
Осы аталғандардың ішінде өз кітабында Б.Кенжебаев ... ... ... қарастырғанда оларды 1917-1920, 1920-1925, 1925-1930
жылдардағы әдебиет деп ... ... ... сол ... ... ... ... туралы соны талданған, жинақты ... ... пен ... ... жазған кітап сол ... ... ... ... ... ... Оның зерттелу тәсілі
өзгешерек. Өйткені, ... ... ... ... ... сөз ... ... атты бөлімінде авторлар әр нәрсенің бастауы бар екенін
жете түсініп, пікір айтады. Бұнда авторлар ең ... XX ... ... ... ... бастау алған арналарын, яғни кеңес
әдебиетінің ... ... ... ... ... ... тарихи сабақтастық "принципін ұстанғаны анық көрініп тұр. ... ... ... ... ... ... ... нәр
дәуір әдебиетін санамалайды. Ауыз әдебиеті, 1916 ұлт-азаттық көтеріліс
туралы туған жырлар, көне ... ... мен Орта ... әдебиет
Кеңес дәуірі әдебиетінің нәр алған қайнар көздері болып, деп ... XX ... ... ... ... ... кезінде дүниеге
келген ардың тікелей фольклордан нәр алғандығын айта осы ... ... ... ... алу мұратьша ойысты...Соз саптау
дәстүрі біріншісін, "сыншыл реализм әдісін ... ... ... ... Абай саласы" деп, екіншісін, "жаңа
жағдайда, әлі де ... ... ... туа ... ... ... жақтаған буржуазияшыл-ұлтшыл" әдебиет деп атап
көрсетеді. Бұл -авторлардың Абай тұлғасын қазақ әдебиетіндегі феномен ... және оның ... бір ... ... ... ... ... бағалайтындығының дәлелі.
Б.Кенжебаев өз еңбектеріңде бірде-бір ұлтшыл-алашшылдардың ... Ол ... де. ... ... ... мықты кезең болатын.
Т.Кәкішұлы мен М.Дүйсеновтерде кейбір ақын-жазушылардың ... ... ақын ... әсер еткені жайлы пікірлер
кездеседі. Жалпы, Мағжан шығармашылығының ... ... ... ... одан ... де ... ... дүниелерінің жазылуына, ақын-
жазушыларының таным-түсініктеріне әсер еткенін байқап, оны ... ... келе 1988 ... ... одан ... жыл ... ... күйзелген ақын деп таныса да, ... ... ... ... ... ... ... білдіру бір емес, бірнеше
жерде есімін атап, көркем дүниелерін ... ... ... қыспағына
қарамай Мағжанның әдебиеттегі орны ... ой айта ... ... ... ... ... М.Жұмабаевтың
шығармаларынан мысал ала отырып, саралау көбірек кездеседі. «Ұлы Октябрь
шуағы» атты осы кітаптың ... ... ... өзі ... отырған
дәуірінің әсерлісін, көркем, тыңдығын дамыту социалистік реализмге қарама-
қарсы бағыттағы ... ... ... ... Сол ... не ... салыстыру үшін Мағжан шығармашылығына жүгіну, сол жылдар үшін,
өзінің дұрыс ... ... ... қара бұлт ... ... ... 20
жыл толарына дейін –ақ үрейленген болатын. Сәкеннің 1913 жылдан ... ... ... ... ... ... өкпемен
КСРО жазушылар одағының 1936-жылы қаңтарда Минск ... ... ... ... әдебиетінің жай –күйін ... ... ... ат» поэмасы мен ... ... іш ... ... ... бар. ... ... бұл
қателіктен арылды»I деген. Бұл сөз сол ... ... ... ... өлкелік партия комитетінде ұйы ... ... ... ... ... ... ... көріскен, енді КСРО-ның
ішкі істер халық комиссары болған ... ... ... ... ... ... ... Березовскийдің Минскіде сөйлеп, өзін троцкилермен
байланыстыруы Сәкеннің ұйықтаса да ... ... жай. ... ... ... екен.
1935-жылы Қазақтың автонамиялық ... ... 15 жыл ... оны мерекелеуге Москвадан шақырылған
қонақтардың ішінде Феокист ... де ... ... ... ... Сәкеннің іс -әрекетін бұрмалап ... ... ... қала ма, сол үшін ... ... Сәкенмен «есеп ... ... ... ... ... ... 1936-жылы 26-наурызда Сәкен оған хат ... ... ... был и ... ... ... Я ... с уважением
произносил Ваше имя на литературных собраниях. В ... году ... ... по моей ... по ... настоянию ... ... Вы ... я ... и всюду у наших
руководителей ... ... -деп ішкі ... – сый мол ... ... да, өсек ... сеніп қалған пендеге ... ... ... ... сөйлеген сөзіңізге баспасөз арқылы да ... ... еді, ... ... ... ... жөн таптым» дей
келе, «Правда, тон моего письма и ... ... ... ... ... ... этого и простите мне. Я Вас не виню ... ... Вы ... были глубже изучать и ... все, ... в ... ... Вы ... были критически относиться к
статьям Тогжанова и тому ... ... них были и ... Вас ... - ... шынайы көңілдің ... ... ... ... ... насырға шапқан алауыздық әлі
тарқай ... және оның аяғы неге ... келе ... ... ... ... «Очень и очень сожалею,
чтосвои выступлением на пленуме в ... и ... Вам ... Но во всем этим повинен не только я ... ... ... субъективные и объективные причины. ... что кое в чем ... в ... товарищами, кое в чем ... я ... ... в чем ... те офицальные сведения, которыми я пользовался»
деген сөздер өзім ... бір ... ... түсіріп отыр.
Л.Мирзоян Қазақстанға ... ... ... ... ... ақын – ... ... саяси мінездеме
берген. Жалғыз Тайыр ... ... ... ... ... ... ақын ... жоқ деген кесірлі құжат жасалған, ол ... ... ... еді. ... Березовскийге сол сияқты
мәлімет беріліп, талайымыз сабырлап та ... ... Бұл ... ... бір себебі, КСРО ішкі істер комиссары
Н.Ежовтың ... ... ... өз ... ... ... бұл тұста троцкий –зиновьшілдермен күрес ... ... ... түрмеге алына бастаған –ды. Абдолла
Асылбековпен екеуі ... ... ... Ежовпен бір мезгілде
қызмет істеп, талай мәселеде кері ... ... ... ... ... ескерген болатын. А.Асылбеков, Нұрғали
Нұрғайытов , Мәнсүр Гатаулиндердің ... ашық соты ... аты ... ... ... ... бәрі сол уақытта –ақ
жіпке тізіліп, кейін ... ... ... 1937- ... көк ... жеті ... қайтып оралған, бір кезде Омбы оқытушылар семинариясында бірге
оқыған, бірақ ... ... ... ... екіге айырған
М.Жұмабаев Алматыға келгенде Сәкен зор ... ... ... С.Мұқановқа жаныстыра баяндап өтудің үлкен әлеуметтік және
саяси мәні бар. ... бұл ... жаяу ... мен пыш ... ... су құю –тарихи қайраткерлеріміздің әрен
тұлғаларын ғана ... ... ... тану үшін ... ... ... елге келен соң 1936-жылы ... ... ... етіп ... Қазақстан жазушылар
одағына ... ... ... ... ... ... ... қайнап, адасулар мен арам ойлардан мәңгілікке арылдым. Мен
бұрынғы ... ... бай мен ... ... бас
тартым және жаңа жолға, еңбекшілер жолына біржолата бет ... ... ... ісіммен көрсеткім келеді. Мен үшін
енді ... ... ... ... ... ... жол ... табы әдебиетінің жетекшісі Жазушылар ... мені ... ... ... ... ... одағына
мүшелікке қабылдап, жетекшілік ... ... ... ... - деп ... ... ... қаншама қол ұшын беруге ... мен ... көп ... ... ... ... ... мен Мағжанның мына хаты ... ... ... Сіз ... Петропавлскідегі орыс
мектебінде орыс мектебінде орыс тілі мен ... ... ... ... ... ... ... басында мені қызметімнен
босату туралы мәселе қозғалғанымен де, біраз уақытқа ... ... ... ... бұл жай тағы ... ... да, мені
жұмыстан шығарып ... Не ... ... ... ... ... ... жалпы саяси себептерге байланысты дегенді
айтты. ... 20 ... күн ... ... ... ... әдебиеті баспасымен Толстойдың «I ... ... ... келісім –шарқа отырған едім.
Содан бері одан да ... жоқ. Ол ... ... өте қиын ... ... ... жаныма жаман батады.
Мен Қазақстанға жаңа жолға ... ... ... ... ... ... ... оралдым. Қалай болған да,
орталыққа жетуім керек деп ... Егер ... ... ... ... ... ... Әрине, өз халімнің мүмкіндігін айта
отырып, Сізді де бірдемеге міндеттегім ... ... ... ... ... ... етіп отыр. Кешіріңіз. Бұл хатты қыдырып ... ... ... ... отырмын.
Құрметпен Мағжан. 20 февраль. 1937 жыл». Қасіретті ... ... хат ... ... ... кезде С.Мұқановтың теріс
айналып кетуіне, жауап бермей қоюына болар ма еді? ... ... ... қоян –қолтық араласқандар арасында ондайлар көп ... ... ... Ал, ... пен Сәкен не істеді, бұл хаттың
тауқыметі қандай ... ... ... ... ма жоқ па,
әтеуір Алматы -1 бекетінде мағжанды ... ... рас. Ол ... әйелдері» журналындағы естелігінде ... ... ... ... түскеннен кейін Мағжан Сәбитке «Мен
алдымен Сәкенге ... ... Оның жолы ... ... бұрыс
болды» деген тілегін айтыпты. Қалаға жеткізген арба ... ... ... ... ... «Алып кел» деген сөз болыпты бар
айтқаны. Бұл ... ... ... ... ... Рысқұловтың
басына қара бұлт үйірілген ... ... ... ... –ды. ... Тоғжанов пен Ілияс Жансүгіровтың, көп уақыт
жазушылар ... ... ... ... Қуанышевтың тағдыры шешліп,
тұтқындалу сәті ... ... ... ... ... ... үй ... айрықша қонақ
келердей әбігерге түседі. ... пен ... ... үйіміздің ауласына қазан ... ... ... сәндене киініп, қара ... ажар ... ... ... ... ... ішінде Мағжандар келгенше ... ... -деп еске алып еді ... ... мен ... апай сол күні ... үйінде қонып
шығады да, ертеңіне Сәбит үйіне ... ... ... ... кездегі шындықтарды жақсы білетін Мұхаметжан Қаратаев: «1937-жылдың
май айының бас кезінде ... ... ... мен ... ... адам есік ... тұр екен. Амандасып, жөн ... ... ... білген соң, кабинетке кірдік. Жайғасып отырған
соң әлгі кісі «мен Мағжан Жұмабаевпын» ... ... ... тұрып
кеткенімді өзім байқамай қалдым. ... ол ... атақ ... ... қанықпын да, өзін көрген жоқ ем. ... ... ... ... де, ... ... ... Өлкелік
партия комитетінің екінші секретары ... ... ... ... деген болу керек, ... ... ... ... аша бергенде, ... атып ... да, ... ... ... алып ... Кабинетте Сәкен отыр екен. Жылы ... ... ... жолдас өздеріңіз айтқандай зор ... ... ... ... кошы ... ... неге жасатпайсыздар? Қоныс
жайын да ... -деп ақыл ... ... ... мен Мағжанды
көрген жоқпын, деп ... ... ... еске ... кешінде
және Мағжанға арналған фильмде сөйледі.
Мирзояннан ... соң ба, ... ... ... ... бе,
Мағжан мен Сәкен қазақтың мемлекеттік әдебиет баспасының ... ... ... ... ... - шарт ... ма, әлде ел ... жүрген Лион Фейхтвангердің «Оппейгейм әулеті» атты ... ... ... ... ба, ... ... –ала беретін
қаламақыға Хамза қиқаңдаған ... ... ... сенім хатпен
Сәкен Сейфуллин алып ... 1937 ... ... ... ... ... ... жасаған Сәкен мен Сәбит керемет опық жеді.
Бұл ол кезде ... ... емес еді. ... әдеттегі
жиналысқа келіп –кетудің өзі есепке алынып, «хатқа» ... ... 5-7 ... жйналысы келмеуі, 11-сәуірдегі есеп ... ... ... сөйлеуі, «Сәкен жолдастық осы күнге дейін
өз кемшілігін көре алма келе ... ... ... ... өлеңі конпескеленді, бұл қатесін айтуы керек еді. Ол ... ... жоқ ... ... ... ... мамыр айында бірнеше рет жазылуы, маусым ... ... ... кетуі тегін емес Т.Елеуовтың «националические
взгляды ... в свое ... ... преплеталист с явно
троцкистскими («Каз ... ... деп су ... ... ... ... ... одағы партия ұйымының хатшысы
Қалмахан Әбдіқадыровтың «Сәкен мен ... ... ... рөлі бар ... ... ... соңғы кезге
шейін халық жауларына (Айсарин, Жұмабаев, ... ... ... ... қызметке орналастыруға ниеттенгендері
бар» («СҚ» 18.03.37) деп табуы бір ... ... ... құжат
болып шыға келді.
Алып машинаның дөңгелегіне май ... ... ... ... ... ... ... ұйымы (хатшысы
Қ.Әбдіқадыров), одақ ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті» (редакторы ... ... ... Ж.Арыстанбеков, кейін С.Бәйішев, «Казахстанская
правда» (редакторы ... ... ... ... ... шақта партия ... ... ... өз арасындағы
«халық жауларын» әшкерелемей отыр деп ... ... ... ... –жиында Сәбит Мұқанов желпіне сөйледі де, ... ... екі ... ... іс сапарға аттанып
кеттті. Бар тізгінді ... ... ... түсті. Жиналыс
үстіне жиып өтіп, қаулы –қарарлар көбейді. Оны ... ... Ақын - ... ... ... ... ... дейінгі мақалалар сынау, сынау ... ... ... ... ... жою керектігі айтыла
бастады, бұрын ... ... ... ... ... жауларын әшкерелейік» деп келсе, ... ... ... ... зиянкестігін түп ... ... ... №3, 1937), ... ... ... «Совет
жазушыларының қатарында жат элементтерге орын жоқ» ... ... ... ... (30.07), ... туралы немесе
алашордашыл кантробанданың тағы бір түрі ... (03.08); ... ... гөрі ... көп» (17.08), «Қазақ ... ... ... жою ... (19.08); ... ... ... троцкист – бухариншіл ұлтшыл – фашист
зиянкестерін жеріне жете құрту керек». (12.08), ... ... ... ... ... де керегі жоқ» (31.08), «Жазушылар ұйымындағы
ұлтшыл – фашист ... ... ... ... ... ... сияқты тақырыптар ызғар шашып, ... ... ... ... тап ... ... -ұлтшыл», «ұлтшыл –
фашистер», «алашорданың ... ... ... ... ... ... жауды. Әдебиетшілер «сын» жазды
дегенімізбен, осындай ...... көз ... аяқ алып ... ... ... аз болғандай, Мәскеуден, жансыз болып келген
біреу Сәкеннің ... ... ... алып ... ... ... ... халқының революциялық тарихы ... ... ... ... революцияға қозғалысқа
қазақ интеллигенті басшылық жасаған. Ол ... ... ... мен еміс ... украйнге ақыл ... ... ... орыс ... ... ... рөлі бұрмаланған» деп «саяси» айып тағып,
қазақ ... ... ақыл ... жөн ... деп ... ... кетті.
1937-жылы 7-қырқүйекте ... ... ақын ... ... ... ... ... және жас
кадрларды өсіру туралы» жиналысы болды. Оған ... ... ... ... Жиналыс президинумында Жүсіпбеков, Әуезов, Тәжібаев,
Ғалым ... ... ... ... ... ... элементтер осы күнде көп ... ... ... ... де, ... майданында да ... ... ... ... ... ... адамдар әдебиетімізге зияндық жасады. ... ... ... ... ... ... әдебиетті бүлдірді.
Жансүгіров, Қоңыратбаев деген бұзылғандар алды. Біз ... ... ... ... ... болдық. Тоғжанов Қуанышевты хатшы
қылып алып, жазушылар ұйымын ... ... Олар ... ... ... ... ... Сәкен он жыл отырамфн десе «отыр»
деді. 36-жылдың ішінде ... ... ... ... есе
бермеді. Бұл зиянкестікті Лекерев, Мәметова ... ... ... ... біз ... ... болдық Жансүгіровтың «Құлагері»,
«Жорығы», «Күйші», «Жолдсатары» халыққа зиянды ... ... да, ... ... ... мадақтап жүр.
Соңғы кезде партия ұйымы және ... ... ... ... сын бола ... Сәкен, Бейімбет, Сәбиттердің
қателерін ... ... ... ... архиві, фонд 1778
43-і, 23-24 беттер) десе, жарыссөзге ... ... ... ... ... болса, оған Жаманқұлов ... ... ... ... жоқ. ... Тоғжановтарды НКВД ... ... ... ... Ғабит кітабында алашордашылардың
кітабындағы қатені неге айтпайды? Орманов Ғали ... ... еді, ол неге ... ... ... ... жауы болды.
ОЛл халық ... ... ... ... ... Ол халық
әдебиетін алашорда жолымен ұғындырмақ болды және орыс ... ... ... ... ... бастық болғаны
әлі көргеніміз жоқ. ... ... ... ... алып болған
жоқ» (18-19 беттер) ... ... ... ... ... ... жалпы қалалық жиналысы қаулы алды.
«Екі жүзді ... ... көп ... көп ... ... ... келгенін қастық келгенін көрмей қалуға
себеп –жазушылар ... ... ... ... ... ... шірік либералдық аурулардың көп орын тебуінен. Қазақстан совет
жазушылары ... ... ... ... келген Мұұқанов,
Сейфуллин, Майлин жолдастар халық жауларын ... ... ... ... ... көп ... мән бермеген, либералдық
істеп, өздері де көп саяси ... ... ... ... ... ... ... ұйым жұмысындағы Жансүгіров,
Қоңыратбаев, Тоғжанов, Қуанышев сынды жаулардың ... ... ... бар» (21 бет) ... ... көп ... ... айналды.
М.Қаратаевтың «Қазақ әдебиетінде ... ... жою ... деген мақаласындағы және қалалық ... ... ... ... ... ... ... талқандағыш күшке айналып кетті. Ал Сәкен ... ... лишь ... ... тому он ... он ... с ... сказать, «исторический» роман ... ... ... где не постыдился себя героем ... ... ... серию контрревалюционернных алашординских документов ... ... ... Это ... ... энциклопедия»
(16.08) деп халықтық шығарманы даттап, Сәкенді жар ... ... ... нақты сипатын аңғартқан Сәкеннің ең соңғы ең ... ... ... шкабымда дүрбі (венокль) бар. Шығарда соны ... ... ... көру ... ... ... кілтін Никельден
(машинасының шофері Т.К.) беріп жібердім. ... ... ... ... Үйді ... Мықтап тапсыр. Әлгі Сараны (Төтейдің ... ... – Т.К.) үйге ... кет. Әйтпесе аналар ұрлатып
алар. ... 21 ... 1937 ...... дүниеде болып жатқаннан хабары жоқ, өзімен -
өзі ... ... ... сөзі ... ... ... ... қой,
ұрлатып –жырлатып, шашып –төкпеу дегендері ұқыптылыққа байланысты –ақ
болар. «Ал ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Аян деп атын қойған жалғыз ұлы, ... бар жары ... таза ауа, бал ... ... ... ... жұрттың көзіне түсе ... ... ... ... ... ... яғни, 23-
қыркүйекке дейін Алатаудың ең бір ... да ... ... кйіз үй ... екі бие ... ... Талғардың
шыңына шыққан –ақ шығар, ал сол ... ... ... ... ... жатқан қара машинаны бақылау үшін ... ... ... ... те ... Төменнен шаңдатып келе ... қара ... ... көру, тану, оңай ғой. Сондай сәттетаса ... ... ... ... аз күн ... да, ... ... жұта
тұрайын деп ойлады ма екен. ... ... ... ... деп
жатқанда аспанмен тілдескен әсем Алатауды дүрбімен соңғы рет ... деді ме ... осы ... ... бір сыры ... десе ... асын жерге қоятын, оның абырой –даңқына
шаң жуытпайтын. ... ... ... ... ... ... бір қойнауына үй тікті. Анда ... ... ... ... ... ... сияқты. Алматыдағы науқан күннен ... ... ... ... қызметке келмей ... ... саны ... берді. Сәкеннің де ... ... ... ... ... ... ұзақ сапарға
жүретін адамша даярлыққа кіріскені байқалды: чемоданын ... ... ... (көйлек –дамабал, орамал, сабын тәрізді), хром
етігін, былғары ... ... ... ... ... ... әлгі жорамалды растай түскендей. ... ... ... ... ... ... тұтқындалды.
Осындай зобалаң болып ... ... ... ... ... жаны ... ары биік адамдар да кездесті. ... ... ... шыққан «Чекист Жақыпов» деген эссесін ... ... ... ... Ондағы деректің шын екенін
Сәкендей ардагерлердің елге ... ... ... ... ... ... газетінің 1965-жылғы 17-
қаңтарындағы ... ... на ... из ... ... ... Сажать Сакена не буду! На учил ... ... ... ... ... ... ... Ежову, Вышинскому. Эти письма
нельзя ч ... без ... ... Меньше всего он говорит о
себе. ... ... ... ... ... ... ... и некоторых ... ... ... ... с потрясающей убедительность вскрывая всю абсурдность
выдвинутых ... них ... - деп ... ... ... ... ... дайындалып отыруы, көпке ... ... ер ... ... екен ғой ... ... оралған Сәбит ... ... ... жазушылар одағы басқармасы ... ... ... ... ... қара ... ... қазақ халқының мақтаныштары, әдебеитті өрге сүйрелеген
ұлы дарындар қорлық ... онан ... ... ... ... ... келешегінен үміт күттіргендер, үшінші кезекте
осы ... ... ... ... ... ... ... қойғандар
әдебиет әлемінен аласталды. Көркем өнердің өңі ... ... ... ... ... әдебиетінің шаңырағы құлауға сәл –ақ қалды. Сәкен,
Бейімбет, Ілияс, Ғаббас ... ... ... ... ... ... Қадыр Тайшықов, Мәжит Дәулетбаев, Сәйділ Талжанов, Құлмырза
Өтепов, Сағыр Камалов, ... ... ... ... ... Хасен Өзденбаев, Әзімбай Лекеров, Тұрлыхан Хасенов, Әлібек
Қоңыратбаев, Абат Әлібаев, Көшке Кемеңгеров, ... ... ... ... ... ... Беков, Еркінбек Дүйсенбеков,
Мұхамеджан Қаратаев т.б. сынды ... ... ... ойсыраған олқылыққа кезектерді, дағдарысқа ұшыратты. Әйтеуір
құдай дес ... ... ... поэзиясының құнарлы арнасының
сарқылмағандығы осы ... ... ... атой ... ... болып жатқан зілзаланы шапанының етегімен көлегейлйді.
Қабындап өсіп келе ... жас ... ... ... ... белдері қайыса, бақайлары ... әзер ... ... ... ... Әйтпесе, «Қазақ әдебиеті деген ақтаңдақ» пайда
болуға әзер – ақ ... ... ... ... ... ... қаламгерлік жолын
төңкерістен кейін бастаған, тегі ұлт (татар) болса да, ... ... ... ... ... ... туралы да екі ғалым біраз ой-
пікірлер ... ... өз ... осы аты ... ... Иран" сияқты очеркі жөнінде: «..ол жанынан ештеңе қоспаған, тек ... ... ... суреттеген",- деп тұжырымдайды. Бұл пікірмен
келісе қою қиындау. Өйткені, кез-келген қаламгер бір ... ... ... ... да өз ой елегінен өткізіп алады да, ... ... ... ... ... ... ... әлгіндей ой білдіргенде қаламгердің
қолына түскен мәліметін пайдалана салғанын айтқанға саяды. Неге ... ... ... ... ... және одан шыққан нәтиже жөнінде:
"...жазушының Иран ... ... ... мен ... - деп айтқан еді. Десек те, ... ... ... ... ... ... деп ... ғалым Т.Кәкішевтің Сабыр Шариповтың ... ... ... ... Ол: «Сабырда динамиалық сабырлы сазбен кейіпкердің
ішкі дүниесін ашу мақсаты көзделген, өмір ... ... қара ... болып, өзінің этнографиялық сипаттарымен суреттеледі»[9-62] - ... ... ... қыр-сырын аша сипаттайды, 1959 жылы
жазған зерттеу-мақаласында, Сабырдың шығарашылығына Т.Кәкішұлы кеңінен
тоқталады. Оның ... ... ... ... тән ... ... қоғам қайраткері әрі қаламгер Сабыр Шариповтың ... шолу ... қана ... ... ... терең
меңгерген ғалым оның әр шығармасын накты теориялық тұрғыдан талдап, өзінің
танымы бойынша анықтама беріп отырады. Ол анықтамалар ... ... ... ... мәні мен ... ерекшелігін, тақырыбы мен сюжет
желісін, әдебиеттегі тіл қолданыстарының ... ... ... ... ... сын, ... ... үш негізгі саласы бар
десек, екі ғалымның екеуі де сол ... ... ... ... ... ... ... алмас.
Зерттеген дәуірлері бір, қарастырған мәселелері арпалысқан кейбір ... ... ... ... бір жерден шығып ... пен ... ... ... ... ... жақындығына мысал бола алады. Кішігірім мақалада осындай ауқымы кең
дәстүр жалғастығы, ... ... ... ... ой аңғартуды ғана мақсат
еттік. Сондықтан әдебиет тарихын зерттеген екі ... ... ... ... ... ғана ... Одан ... алшақтықтары мен арналастығын анықтау әлі алдағы күннің еншісі.
Көптеген ... ... ... ... ... ғалымның ғылым жолында, тарихи түрде тұжырымдауларда басынан
кешірген қиындықтардан XX ғасыр басындағы ... ... ... деген
көзқарасының эволюциямен дамып, ой-өрісінін өсу жолын анық байқауға болады.
Әрі бұдан сол жылдардын ғасыр басындағы әдебиетке ... ... та ... Тұрсынбек Кәкішұлы - болса осындай ғалымның шыдамдығы адалдығына
тәнті бола отырып өзі де адалдық дәстүрді ұстануды ... ... ... ... бен ... ... ... үйлесімділік пен шығармашылық
сабақтастық терең де мағыналы көрініс тапты.
Өмірде ... ... ... соны ой мен ... ... ... жемісі десек Т.Кәкішұлынын да рухани даму жолындағы игі
ізденістерінде алдындағы ұстаздары мен ... ... ... мен ... ... сусындаған. Сонымен бірге дәстүрден үйренуші ғана емес
ғылымда өзіндік ойы меп пікірін ... ... ... ... ... ... ... өзі де сара жол да ... ... игі ... ... ... өмір ... Бұл ... әдеби
жалғастық болашақ ұрпаққа үлгі етуге тұрарлық құбылыс, ... ... пен ... ... өз ... ... оның
өзі - үлкен рухани ғибрат.
"Оңаша отау" атты монографиям ... ... ... ... ... екіншіден, осындай игі өнегесі мол ғұламаны өзінің ... бар ... ... ... жолы деп
түсініп келіп ем" - деп Т.Кәкішұлының сөзі ... ... ... - Б.Кенжебаев ғылымда белсенді азамат болып ... ... ... ... Т. Кәкішұлы ... ... табу ... ... бен шәкірт
арасындағы рухани жалғасқан дәстүрді, содан ... ... ... ... ... ... әдістемесі, сыны, библиогафиясы, тб. сол ... әр ... ... ... ... ... зерттеулері
шығармашылықтары арқылы, айтқан сөз бен ... ... ... ... әр ... келу ... ... шығармашылық
шеберханалары жалпы, дәстүр ... ... ... өз дәрежесінде
айтылмай жүрген жиі бар.
1959 жылы Отан күрескері С.Сейфуллин ақтала салысымен-ақ оны зертгеп-
тануда жаңа бір леп ... ... ... ... ... ... оның "Тар жол, ... кешуінің» жанры жөнінде ... ... ... ... ... келтіре отырып, 'Тар жол,
тайғақ кешу" мақаласында бұл шығарманы "көркем очерктер циклі" ... ... бұл ... ... тән ... бар екенін
теориялық тұрғыдан саралап, талдайды. Осы ретте Б.Кенжебаев: «Тар ... ... қай ... ... ... ... жүгінумен бірге,
көбінше шығарманың өз мазмұны мен стиліне жүгінген " жөн ... ... ой ... ... Сәкеннің толық ғұмырнамасын тарихи деректер арқылы егжей-тег-жейлі
қарастырған Т.Кәкішұлының бұл ... ... ... Ол ... ... деп ... Бұл орайда ғалым
көптеген құжаттардың келтірілуі олардың жымын ... ... ... ... ... деп ... ... туғызатындығын ой қазық етеді.
Б.Кенжебаев пен ... XX ... ... әдебиетке ... ... ... ... тұжырымдары да байқалады. Ол Баймағамбет Ізтөлин мен ... ... ... анық ... Баймағамбеттің өлендеріне карац оның ... ... ... бастағандығын айтады. Және де төңкерісшіл әдебиттің
өкілі Баймағамбетте өзгелерге қарағанда ... ... ... ... ... ... ... болса дәстүр жалғастығына терең ... ... ... сөз ... ... ... жаңа заманда өр ... ... ... ... ... ... Әрі ... Баймағамбеттің мұраларының сақталуына,
әдебиет ... оның ... өз ... ... үлес ... ... атауды жөн санайды С.Мұқановтай қаламгерлердің «Қызыл Қазақстан»
журналының ақын ... ... ... ... айтады.
Б.Кенжебаев «Баймағамбетте революциялық шығармалар басым болды» дей келе,
оның шығармаларындағы тақырыптардың әрқилығына ... ... ... ... ... жаңа ... өз үлесін қосқандығын:
"Баймағамбет Ізтөлин өзінің революциялық ... ... ... ... ... ... ықпалшыл қуатын еселей түсті",-
деген тағы да сабақтастық ойымен ... ... Абай ... ... ... ... оқып ... жазған «Идеясыз жинақ» («Социалистік Қазақстан»-
24.X.1948ж.) мақаласымен келіп араласқан С.Қирабаев - өмір ... ... алып келе ... ... ... Тай – тай ... ... сыншылыққа дейін, асперанттан академикке дейінгі
ұзақ та ... ... ... сын ... ... ... ... жазылып, жарық көрді. Серағаң ... ... ... ... ... ... жазатын проблемалық мақалаға дейін,
оқу ... ... оқу ... құрастырудан 12 – 13 рет ... ... ... очектен – шығармашылық сыни ... ... ... ... маңызды монографияларға дейін ұласын тауып
жатады. Аға ... ... ... ... жазатын мінезі, аға
буынның әдебиет керегіне, халық кәдесіне жарайық ... ... ... ... жан – жақтылығы Серік Қирабаевқа да мирас болған. Ол ... ... ... ... пікірін алғаусыз айтып, сын жазған
сыншы, орта ... ... оқу ... ... ... ... еңбектер тудырған ағартушы – педагог, ғылым саласында
маңызды монография, ... ... ... ... ... жай,
қалам тартқан жанрлардың қайсысын да ... ... ... ісінің
ұйымдастырушысына айнала жүріп атқарғаны және ... ... ... ... ... үмітін оятқан
түбітиек бала қалпында келген ол ... ... ... ... ... Шоқан атындағы академиялық сыйлықтардың
лауреаттары, ... ... ... ... ... ... қайраткері биігіне дейін үш ... ... ... ... ... ... баспа, баспа ... қос – ... ... ... ... ғана ... ... саласына сыншыл ой – пікірмен аралаысқан, көркемдікті – ... ... ... ... арнасына іздеген, ... ... ... ... ... сыншы райында
көрініпті. ... ... Одақ ... ... ақын ... ... ... аудармамен шұғылдану, көркемөнер жайында жазу
– сыншының ізденіс өрісін, ... ... ... . ... буын ...... С.Мұқановтың – Шоқан, Б.Кенжебаевтың ... ...... ... – Жамбыл жайындағы
ізденісі, сыни очерк, монография жазу ... ... ... ... ... Көбеев», «Ғабиден ... ... ... ... ... ... ... табыс еді. Екі
дәуірдің екі ... ... ... жан ... талап, ашып
көрсетуге бұл монографиялардың орны ... саны көп сын ... ... ... ... ... жазған мақала, рецензиялары көбірек ... ... ... ... ... ... талдай талап
қоюымен көңілді өлең ... ... ... ... жанап кетсең
жаныңа шуақ ұялалататын кәусәр бұлақ секілді мөлдір әдебиет ... ... бас ... ... ... ме, ... ... кенжелеп келе жатуы жанына батқаны ма, ... ... жыл ... ... ... ... ... тыс
қалдырмай айтып отырды, жазып жүрді. Осы ... ... ... ... сол ... әдебиеттің негізінен проза, поэзия ... деп ... ... ... ... Серағаңның кандидаттық
диссертация қорғауы «Қазақ совет ... ... ... ... іргелі томға ... ... ... байсалды зерттеу
еңбегімен қатысуы –сыншы өміріндегі елеулі, белесті сәттер. ... ... ... ... сыншылықпен бірге ғалымдықты да
мақсат ... ... ... ден ... ... сын
мақалалармен Одақтық баспасөз бетінен көріне бастауы да ... ... ... ... ... ... ... өнімді,
тура жолдағы, тазарту жолындағы ... ... ... ғой ... ... ... Ұлттық Ғылым академиясының М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер ... ... ... ... ... ... келген «ақтаңдақтарға» Серағаң алдымен себепкер ... ... ... араласты. Ұлы Абайдың, алау ақын ... ... ... ... ... ... бір, ... бес
томдығы, маздаған Мағжан, аяулы ... ... ... ... ... ... көруіне тікелей атсалысты. Аталмыш
«ақтаңдақтарға» ... ашу, ... ... ... ... хат, мерейтой, конференцияларға байланысты баяндамалар
жасау –міне, ... ... ... бола ... ... ... Демек,
90-шы жылдары, ғалым үшінші рет түлегенде, әдебиетке ... ... ... аға буын ... алмаған (атқаруы мүмкін
емес еді) міндеттерді мойнына ала ... ... ... ... ... ғана ... ма ... Жоқ.
Әдебиетке білікті түрініп, еңбекші ... ... ... бұл кезеңде проблемалық мақала, ... ... ... ... ... ... ... ішінен бізге
«Жүсіпбек Аймауытов» (өмірі мен ... -1994), ... ... (1995) ... ... ерекше ұнайды. Ғалым,
сыншының шығармашылық үшінші тілеуінің ... ... ... осы екі ... аз ... ... тура келеді.
«Жүсіпбек Аймауытов» -шығармашылық ... ... ... ... ... көп мақаланы былай қойғанда, әрідегі
«С.Көбеев», ... ... ... секілді толымды-
толымды зерттеу ... ... ... енді ... ... ... ойлана қарап отырған кісіге бүгін ... ... ... ... ... жазу қайдан оңай болсын?!
«Адамның шығармашылық түлеуі –оның ішкі жан ... бас ... хақ. ... ... С.Қирабаевтың арқалы ақын
Қ.Аманжоловтың жөнінде ана бір ... ... ... ... ... ... сыңайлы. Алдымызда аға, жанымыздағы замандасқа ... ... ... жоқпыз. Қызық. Біле білсек, бетбұрысты
Серік Қирабаев тап сол қасиетті хам ... ... ... ... жоқ па?! ... Жайшылықта арқалы ақынның жыртылысын
жыртқансып ... көп ... ... ... кете ... оның ... тұсында, ақын өлеңдерін түгелге жуық ... қай ... ... жағдайда, қандай ... ... қалт ... ... әдебиетші оның бір томдығына
ауыз сөз жазды. Алғы ауыл ... ... ... бізді қатты қызықтырды. ... ... ... ... еңбегі келді дүниеге. Елемеуге бола ма? Жоқ.
Болмайды! Болмайтын себебі, бұл ... екі ... ... ... ... ... алыпты қалам қуатымен қайта «тірілтуіміз»
-қасиет ... соң ... үшін ... ... ... ... ... айналған Ж:Аймауытов
әдеби мұрасы әлі түгел жинақталып жеткен жоқ. Ал, ... ... ... дүниелері барынша қауымды ... ... ... ... ... ... Қандай көрнекті
қаламгерден айрылғанын үлкен - кіші бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... ... «Ақбілек»
секілді тарауларға жүйелене жазылған «Ж.Аймауытов» ... ... ... ... ... Бұл еңбек –жүсіпбектанудың алғашқы
қазық ... ... ... «Берекелі бетбұрыс» аталған
мақаламызда айтылғандай, еңбектің ... бір ... ... ... ... өзінің ертеде айтқан пікірлерінің бірсыпырасын
қайта қараған. ... ... ... ... - ... ... ... қарайтын Серағаң бұл жолы ... ... «Тар жол, ... кешуді» үлкен роман үлгісі ретінде
қарайтын зерттеуші «Бірақ, бұл ... ... ... ... ... ұсынды. Бұл жолдар мен ... өз ... ... ... ... әдебиетшінің қазақ әдебиеті оның
роман жанры ... ... әділ ... ... бар. Ғалымның өз
концепциясын қайта қарап отырған әділетті ... ... ... ... ... Серағаң ұлғайған ... ... орай осы екі ... ... атқаруға кірісті. Соңғы кезде
жарық көрген – «Әдебиетіміздің ақтаңдақ ... ... ... ... ой ... ... пен өнер – ... идеологияның маңызды
саласы», «Әдебиет ... ... ... ... құру және ... ... ... бүгінгі таңда әдебиет ісін ... ... ... ... керек? –дегендей методалогиялық
мәселелер көтерілді. Расында, ... бір ... ... үшін
методалогиясын меңгеру, концепсиясын айқындау шарт ... ... ... өмір сүре ... ... ... даму бағдарын әлсіретеді, оны құлауға жеткізеді» деді
ғалым. ... сөз. ... ... көп ... тарихын жазу, оны
методологиялық жағынан қалай жазу ... ... ...... Бұл – зәру ... ... уақыт шіркін, ... ... бере ... ... 150 ... ... ... деген
ой да мейлінше ізгі. Бұл да ... ... ... ... ... күтіп тұрған іс. Мұның бәрі не ... ... ... үшін ... ... де ... Бұл да тым жат ... болмай
қалды. Алайда, ғалым әлгі халық әдебиетінің 150 ... ... ... көп ... ... - халықты рухани игілікке
кенелту, осы уақытқа ... ... ... салдарынан кеткен
кемшілікті жөндеу, ... ... ... мықты, есті ұрпақ
тәрбиелеу ... ... ... ... түбінде осындай ... ... ... ... сеп боларын, ал ... ... асыл ... ... ... оймен толғанады
ғалым. Ұлы Абай ... ... ... әр буын ... ... туындыларын текстологиялық жағынан жіті зерттесек деген ... ... ... ... ... ... методологиялық
жетілділікке бастайтын ой. шортанбай, Жанақ, Ақан сері сынды азды ... ... ... ... ... жаңаша сөйлеу, Ақаң, Жақаң,
Мағжан, Жүсекен, ... ... ... да көп ... тұрған дүниелер.
ІІ Тарау. «ХХ ғасыр басындағы әдебиет тарихын зерттеудің жаңаша сипаты»
Алашшыл әдебиеттің ұлттық, мүддеге тамыр ... ... нәр ... ... және ... ... ... идеологиялық кедергілерге қарамастан жалғастыра
білген де Б.Кенжебаев болатын, өзінің ... ... ... «ол ... әрі
әдебиетті, әрі дұрыс жазуды, әрі мақала - ... ... ... ... ... оның ... тұлғасының қалыптасуындағы
басты ерекшелікті айқындай түседі. Ал ... ... ... ... ... өрісті арнадағы ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда
дамыту Б.Кенжебаев, ... ... ... ... ... дәуір талабы жүктеген ауыр міндет
болатын.Сол себепті ... ... бір ... ... ... тарихына, оның өткен жолын сөз ету ... ... ... бен сыншыларымыз сан жағынан құлдырап азайып қалды,
қиын ... ең ауыр ... ... аман ... Е.Ысмайылов,
Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев сияқты жас мамандарға түсті. Осы әрі жас, ... топ ... ... туын ... ... ... өсер ... көшін
басгады» дегені тарихи шындық болумен қатар аталған ғалымдар ... мен ... жаңа ... да ... ... қазақ әдебиеттануының өз кезінде шешімін таппаған даулы
мәселелерінде батыл ... ... ... оған XX ... ... оның айтулы өкілдерінің шығармашылығын қарастыруы дәлел. Бұл
«Сұлтанмахмұттың ... ... ... XX ... басындағы демократ
жазушылары» зерттеулеріне тән.
Ғалымның XX ... ... ... идеялық бағдарына, даму
арнасына тән басты ерекшелікті терең ... ... ... ... ... ... әдебиеттануда жетекші бағыт болып
отыр.
Мәселен, «Халқымыз тап ретімен ... ... ... ... ... жіктеліп те жеткен жоқ еді. Сондықтан да ... ол ... ... ... ... ... ... жатады. Бізде айқын тап
ақыны, тап жазушысы жоқ деуге болады» ... ... XX ... ... ұлт
әдебиетінің кескін-келбетін, болмыс - бітімін терең ... ... ... ... сол тұстағы ғылыми-зерттеушілік ой-пікір үшін қаншалық
маңызды болғанын айтқанымызда сол пікірін дәлелдеудегі қадамдары ... ... ... ... ... де ... ... батасына ілінетіні, көре алмас күншілдердің шағым - шатағына
ілінетіні де еңбектің ұлттық мүддеге ... ... ... ... деп
жазады ғалым мұрасын зерттеуші ... ... Осы ... Б.Кенжебаевтың султанмахмұттанудағы ізденістері тұтас қазақ
әдебиеттануына тән кыспақты байыптауға мүмкіндік ... ... ... пен өнер ... ... ... - ... қазақ руханиятындағы залалы әдебиеттануда жан-жақты
қарастырылуда. Алайда, осы ... ... ... ауыр ... ... мемуарлық жазбалары арқылы ден
қойсақ ... ... ... ... тани түсеміз. Әсіресе
сұлтанмахмұттануға қатысты ғылыми ізденісі саяси қателік деп ... ... ... ... ... ... зиялылары өткен сүрлеу
соқпақты тануға мүмкіндік береді.Мәселен ... ... ... ... ... ақындығы деген кандидаттық диссертациям
қолжазбам да ... ... ... ... ... ... ... көзқарасы асыра бағаланған делінді» деп жазылған.
Б.Кенжебаев өзінің аталған ... ... ... ... сай саяси идеологиялық талаптан ... ... ... танытады. Және де ... ... ... ... табиғатын сол ... ... ... ... «Қазактыңц ... ... ... осы дұрыс ... ... ... асыра
сілтеушілікке, ... ... бой ... Олар ... бұрынғы
ауыз әдебиеті нұсқалар түгелдей дерлік хандық - ... ... ... бәрі ... ... байшыл, ұлтшыл халықтар
достығынаІ| ... ... ... ... керегі жоқ деп соқты» дегені
ойымызды дәлелдей түседі.
С.Торайғыров мұрасын, шығармашылығын бағалаудан ... ... ... - ... ... ... ғалым жансырын мына
бір толғаныстарынан байқаймыз. «Бір жылдан кейін 1953 жылы ... ... ... ... ... мені ... катарынан
шығарды: Қазақтың С.М. Киров атындағы мемлекеттік университеті қызметтен
босатты. Осыдан мен ... ай ... ... жау деп ... мекеме
қызметке алмады, ешбір газет-журнал жазғандарымды баспады. Бірқатар
жолдастар ... ... ... ... ... ... ... ғылым кандидаты қызметсіз
отырды... Тек бірді-екілі жолдастардың аударуға, кітаптарын аударыстым.
Сонымен күн ... ... ... ... орындары біліп қалып, кейде
оны да бергізбей қойып ... ... ... талай дарындарды
жасытқаны,ой-пікірін тұсаулағанын айтар болсақ, Б.Кенжебаев сынды ғалымның
ғылыми ізденісінен алар ... да мол. ... да орыс ... «вне ... ... и ... ... понять
величающию трагедию советского искусства 30-50-х ... что от ... ... и ... вообще, как жили и ... жить в ... ... талантливые люди» деген пікірін байыптасақ ... ... ... қазақ әдебиеттануының, әдебиетші ғалымдардың
қилы кезеңдегі ... ... өзі де үрей ... ... ... ... зерттеудегі негізгі
тұжырымдары қазіргі сұлтанмахмұттануда заңды жалғасын ... да ... ... мен ... ... айтқанда, Б.Кенжебаевтың ғылыми мұрасы ұлттық әдебиеттануда
үлкен маңызға ие болып қала ... ... ұлт ... ... оның ... ... ... ХХ ғасыр басындағы сөз
өнерін және ... ... ... мұрасын, шығармашылығын
зерттеудегі табандылығы оның ... ... ... ... ... ... ... ақындығы», «Сұлтанмахмұт
Торайғыров», «Қазақ халқының ХХ ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті», «Шындық пен шеберлік»,
«Жылдар жемісі», «Әдебиет ... атты ... ... ... ... қатысты жүргізген зерттеулерінің
ауқымдылығын танытады.
Әр ... ... ішкі ... алға басып, адами ... ... күші ... ... ... ... бай болса, адамның іс-
әрекеті де моральдық жағынан таза болып, оның әр ... ісі ... ... шапағат шашып, ғибраттық ... ... ... үлгі ... ... әр саласы, әр дәуірі жөнінде кезінде келелі ... ... ... ... ... ... Орхон-Енисей жазба
ескерткіштерінен басталатынын байқаған, әдебиетті ... ... ... ерен ... ... XX ... басындағы қазақ әдебиетінің
әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... ... есімдері қалуына
тікелей себепкер ... ... ... — тап ... ... мен шығармашылығы арқылы шапағат шашатын ... Оның ... ... ... өнер ... ... ғибрат алып, үлгі тұтуы соның айғағы»[12-87].
Бұл мақаланы ... ... 1984 жылы ... ... ... ... берілген. "Ұстаз мерейі"
мақаласындағы "...Бейсекеңнің ... ... ... ... әдебиеті ... ... ... ... ... "Асау жүрек" атты жинағына жазған
алғаш сөзім, қазақ ... сыны мен ... ... ... ... атаулының ең басты қажетті, қозғаушы һәм қанаттандырушы күші
–ғылым ... ... ... ... Ендеше, сол ғылым салаларында еңбек етіп
жүрген қарапайым да адал, еңбекқор жандар жайында әңгіме өрбіту – ... ... ... ой ... ... Өз ... болашақ бағыттарымызды байыпты барлау мүмкін де емес.
Осы тұрғыдан келгенде, қазіргі қазақ әдебиеттану ... ... бірі – ... ... ... ... ... еңбек сіңірген ғылым қайраткері Тұрсынбек Кәкішев қандай
ілтипатқа лайық екенін айтпай, орағытып өту мүмкін емес.
Ғылым-педагогтың сан ... ... зер ... ... ... ... бірі – ... осы сыншылдық арқылы ... те, ... та ... ... ... да ... ... шығармаларды, көркемдік құбылыстарды,
әдебиет тарихының бел-белестерін таразылағанда, зерттеушінің қолындағы
адастырмас компасы – ... ... Осы ... ... ... зерттеуші әдебиеттің айнымас асыл қасиеті, алғышарты – ... ...... ... ... тура бағыт алады.
Ендеше эстетикалық талғам – сыншының білім білігінің, ол аз ... ... ... ... С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты
алыптар тобынан бастап, әдебиет дамуының әр кезеңінде өзіндік рөл ... ... ... ... Б.Бұлқышев, басқа да
көптеген қаламгерлер ... ...... ... ... ... дәлелі. Егер сыншылдық
сезімталдығы болмаса, зерттеушінің пікірінде ... ... ... ... ... сөзі ... кетеді. Ал, Т.Кәкішевтың пікірлеріндегі
сыншылдық байыптылықты, дәлелдейтін мысалдарды тізбелемей-ақ бұл жолы ... ... ... екі ... - әлгі қыруар мысалдардың басын қосатын екі
негізгі түйінді алға тартсақ дейміз. Біріншіден, ғалымның ұзай ... ... ... ... ... ... қазғандай мехнатпен мысқалдап
деректер жинауы, сол жинаған ... ... тізе ... ... мен зердеден өткізу нәтижесінде әдебиетіміздің тарихына ... ... қана ... тарапынан енгізген ақын-жазушылардың барлығы
да жалпы қазақ әдебиетінің белгілі, белді тұлғаларына айналуы, әрі ... ... ... ... мына ... ... мына қаламгер мұндай
ілтипатқа лайық емес» деп айта ... ... ... пен ... ... ... білгірлікті, ауқымдылықты қажет ететін әдебиет мәселелері – айталық,
әдебиетіміздің белгілі бір ... ... ... өзіндік роль
атқаруы, жанрлардың пайда болуы мен қалыптасуы, әдеби-тарихи ... ... ... ... шығармаларындағысипаттар –
жетістіктер мен ... ... ... ... екі түйінді тарқататын мысалдар, айтқан пікіріміздің тұздығына
жарайтын ... ... ... ... ... ... тұр.
Мерейтой үстінде майдалап, мимырт аяңмен ... ... ... ... ... ... сипаттарға назар аударған жөн секілді.
Ғалым-ұстаздың эстетика талабын, шарты мен шындығын терең сезінуі –
күллі ... ... ... ... ... арқауына айналған.
Шығармашылық жолы – осынау ... ... ... әрі ... ... ғалымның алымдылығымен, ауқымды пайымымен тізе
қосқанда, рухани игілігімізге үлес қосатын парасатты ... ... ... ... ғалымдарымыздың еңбектері – осындай тұжырымдардың
тиянақты дәлелдері. Осы ... ... төл ... бір ... ... ... ... жалпы әдебиетіміздің
даму жолдарымен сабақтастыра, яғни тарихи контексте пайымдап, дәстүр
тағылымы мен ... соны ... ... ... ...
тарихи-әдеби шындықтыаршып, айқындаудың алғышарты»[14-154]. Сыншы немесе
зерттеушінің ... ... ... биік ... ... ... оған қоса қара қылды қақ жаратын әділдігі, тарих тереңінде
қалғандықтан екі ұшты әсер ... ... ... көрінетін
руханижәдігерлікті бүгежектемей талдайтын батылдығы мен ақжүрек адалдығының
осы шындықты айқындаудағы қадір-қасиеті ерекше.
Сөзіміз жалаң болмас үшін бір ғана ... ... те ... бірегей
сипатын танытады. Мәселен, «Дәуір дидары» атты сын мақалалар жинағындағы
«Өтпелі дәуір поэзиясы» атты еңбегі сонау 1960 жылы ... ... 37 ... ... қарамастан бүгінгі тәуелсіздік жағдайында да бағасын жоймаған,
қайта кеңестік дәуірдегі қазақ ... өсу ... ... көп мәселені қозғайтын деңгейде жазылған.
Мұнда қазақ поэзиясының 20-жылдарындағы ... ... ... жетімсіздігіне кадрлардың аздығына байланысты
қиындықтар, сол тұстағы саяси лирика жайы ... ... ... ... осынау бір аса қиын саласындағы елең ... ... ... жіті ... ... ... ... мейлінше күрделі, аласапыран кезеңдегі әлеуметтік-қоғамдық бетбұрыстар
мен әдебиет арасындағы байланысты айқын сезініп, заман талабына сай терең
сыни-ғылыми ... ... ... бір кезеңнің көрінісін мейлінше ықшам
да айрықша жеткізуі, әрқилы көркемдік құбылыстар мен ... ... ... аналитикалық қорытындыларға келуі – ғалым парасатының, сыншылдық
әділдігі мен талғампаздығының айшықты айғағындай.
Бүгіндегі жиырмасыншы жылдардағы әдебиетке, оның ... ... ... ... бар. Бұл сол ... ... жете
білмеуден немесе ескермеуден туады. Тарихи қоғамдық дәуірдің ... орай ... ... ... ... ... әрі көркемдік,
әрі тарихи мәнін жоққа шығару дегеніңіз – шындықты ... ... бұл ... қазақ даласы үшін екі түрлі ықпалы болды. Біріншісі
– бір қиыр мен екінші қиырдың ... аз, оған қоса ... ... ... ... ... ... кемшін қазақ
сахарасында үстем идеологияның «ұр ... ... ... ... ... ... бастаған саясатшылдықтың сол тұстағы саяси
сананың дәуір талабы мен сипатына сай оянуына әсер етуі, ... ... мен ... өсуіне ықпал жасауы.
Екіншісі – осы «саясатшылдық» қоғамның өзін өзі іштей ... ... ... ... әсер ... қажетті қоғамдық тарихи байыптау
деңгейінен асып ... ... ... ... ... миллиондардың сана-сезіміне зоршылықшыл әсер етіп, жан-жақты да
табиғи дамуға орны толмас орасан зор зиян келтіруі.
Әдебиет тариханың бел-белестерін ... ... ... ... ... осы екі ... қабат қамтып, қатар ескермейінше,
объективті шындық толық ашылмайды. Осы ретте чыншы зерттеушінің байқаулары
мен байламдарынақты тарихи ... ... бір ... ашатыны сөзсіз. Әрі
бұл сипат Т.Кәкішовтың бүкіл еңбектеріне тән ... ... ... ... айтылуға тиісті біржағдай, кейбір ғалымдаымыз бен
сыншыларымыз немесе ақын жазушыларымыз ... ... ... ... ... ... жәйттерді жартымсыз жаңғыртып, жаңғырықтырып
әкетеді, немесе жайдақ шешендікке, желбуаздыққа салынып кетеді. Т.Кәкішев
қаламынан ондай салғырттық, селқостық нышанын таппайсыз. Оның ... ... ... ... ... ... ... пікір, өзіндік сыни-ғылыми топшылау, тың тұжырым – деректор жатады.
Мұндай пікір өзіне-өзі сенген, шындыққа тыңғылықты, тиянақты зерттеу ... анық ... ... бекемделген көкіректен ғана шығатыны талассыз»[15-
220].
Ал үнемі соны пікір айту, жаңа мысал, не тосын фактті ... ... келе ... ... Бұл үшін ... ізденіс, тозбас
төзім, қайрат қажыр ... ... ... ... ... өзі осындай бірегей қасиеттерден бастау алатынын ескергенде,
туған әдебиетіміздің сол ... ... ... ... хал-
қадырынша үлес қосқан үлкенді ... ... ... ... арта ... ... түрен түспеген тың тақырыптарға мәселен, қазақ сынының
тууы мен қалыптасуына, жиырмасыншы, отызыншы ... ... ... ... теориялық мәселелеріне, еңбегі кейде жеткілікті дәрежеде
еленбей жатқан өкілдерінің шығармашылығына қазақ ... ... ... ... ... ... ой-пікір батылдығымен,
ғылыми азаматтық принциптілігімен тәнті етеді.
Т.Кәкішев – ғылымнан басқаға мойын ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне айрықша қызыға қарап, соның
әсерінен бе ... ... де ... ... бүйрегі бұрып тұратын
ғалымдарды біз осылайша ... ... ...... ғалым ба?)
ғалым деп те айтар едік. «Өнегелі өмір» сериясы бойынша ... ... ... ... толғанысқа толы кітабы мен жолжазбалар жинағы
соның айғағындай. Өзі көзбен ... ... ... ... ... маман көркемдік талғам, эстетикалық түйсік ... ... да ... ... Т.Кәкішев әдебиеттің әлі жеткілікті
игерілмей жатқан тың тарихына зер ... ... ... сыншы ретінде
ең алдымен көркемдік таразысында салмақтап, бүгінгі күннің кәдісіне
жарайтын мұра ... ... көзі ... соң ғана соны ... ... ... ... жақсылықтың жаршысына айналатынын көріп жүрміз. Көл-
көсір дүниенің - әдебиетіміздің жазылмай жатқан ақ ... ... ... ... ... деу – оған жат. ... ... тоқырауға ұрынудан аман келе жатқан абзал ұстаз,
азамат ғылымыынң ... ... да ... ... ... ... зор екенін атап айта отырып, оны осынша шарқ ... ... ... ... ... ... қандай күш деген сауалға
жауап іздемеу қисынсыз. Осындай да алдымен ойғы ... - ... ... ... ... ала ... құрметі. Әдебиетке деген құрмет –
түптеп келгенде туған елінің, ... ... ата ... ... ... ... ... құрмет. Осы бір шағын ғана толғаныс
мақалада айтулы ғалым, азамат, ... ... ... ... ... ... баршасын тізіп жату мүмкін емес. Әдебиетті сүйетін көпшілік жақсы
білетін көптеген кітаптарының атын ... ... ... ... ақ тер, көк тер ... ... бұл ... қажеті аз. Өйткені
Т.Кәкішев есімі көпке танымал еңбектері жұртшылықтан лайықты бағасын алған.
«Қазақстанның егемендік алуы ... ... ... жаңа жол
ашты. Осы жолда қазақтардың ұзақ ... бойы ... үшін ... ... ... ... ... жаңғырту,
көп жылдар халық ... тыс ... ... ... қазынаны ел
санасына қайта ... ... ... жаңа жағдайдағы мақсат –
мүддесіне пайдалану қазіргі ... ... ... ... ... ... да ... халықтың тәуелсіз санасы мен ұлттық
психологиясы сыртқы басшылық пен ішкі ... ... ... ... ... қазақтардың да ұлт болу жолындағы ... бір ... ... сырт қала алмайды»[16-334].
Өзгеге тәуелді ... ұлт ... ... ... ... ... де ... қол бастаған көсемдерді, сөз бастаған
шешендерді тудырған. Олар ... ... ... ... ... ... тұрған, халықтың жүрер жолына бағыт сілтеген...
Осы ұлы мақсатқа халықтың ... сөз ... ... ... мен ... ... мен күйшілер өз ... ... пен ұлт ... ... ... Олар ... ойы, тапқыр
сөзімен ел бірлігіне ... Ән мен жыр ел ... ... қызмет еткен. Сөзді өнер деп ... ән мен ... ... ... рухани азық алған». Академик - әдебиетші Серік ... ... ... «Ұлт ... және ... ... ... деп жазады.
Бүгінгі қоғамда қазақ әдебиеттануы қандай ... ... ... ... ... ... ... қалады? Бүгінгі заманда жаңаша
зеттеулердің бағыты ұлттық ... ... ала ма? ... ... ... ... қалаған қазақ әдебиеттануының абыройы
қазір қай деңгейде? Осы ... ... ... кітапта жауап
іздеп, замандастарына, шәкірттеріне ой ... ... ... ... арқылы ... ... жұрт ... ақ істерін алға ... ... ... ... оны ... ... ... болады деген сауалдар
төңірегіндегі ... ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымын сөз ... ... ... ... ... мүмкін емес. ... ... ... ... Молдағалиев кезінде былай деген екен:
«С.С.Қирабаев, бүгінде белгілі ... әрі ... ... ... ... келіп отырғанда емес, 25 жасында – ақ ... ... ... 55 ... жуық ... ... ғалымның жүздеген – сын,
ғылыми кітаптары мен еңбектері қазақ ... ... ... ... ... сыншысы ретінде танылды. Оның қазақ
әдебиеті өзекті мәселелеріне ... сын ... 1948 ... көре ... Ахмет Байтұрсынов айтқандай, «сөздің асыл болатын
сырын біле бастаған» жас ... сол ... осы ... ... ... болды. Ал «Сөздің ондай сырын білу – сын ... Ат ... ... ... ... ... ... кейін,
сындарын біліп, сынайтын болады. ... – ақ ... асыл ... ... адам ... сынай біледі...» - дейді А.Байтұрсынов.
«Жүйрік аттың ... ... ... асыл сөзде де белгілі
сипаттар болады. Сөз сол ... ... ... асыл ... (Әдебиет танытқыш, 1926 ж. 278 б.). Сондықтан болар сыншының
әдебиеттану ғылымына ... де ... ... ... ... күшін
түсініп келген,елдің мүддесін жақтайтын ойды ... ... ... ... ... ... ... әдебиетшінің (қалың
оқырманға әдеби – сын мақалаларымен белгісіз) ... ... ... ... ... көбі сынға араласа алмай,
ғылыми тілмен шектеліп, ... ... ... ... ... өз ойын ... ... жатады. Бұл өкінішті жайт болғанымен,
оны мойындауымыз ... Ал ... ... сын сөзін
меңгергеннен кейін ғана әдебиеттанудың ғылыми зерттеу ... ... ... сыншылықты ғылыми еңбекпен ұштастырып, ... ... оның ... ... әдеби сын мақалаларында қалың
елге жариялау арқылы тексеріп, бағдарлап ... ... ... саланың о бастан бір –біріне жақын болуын ... ... ... ... ... дәлелдеп шыққандай әсер
етеді»[17-243].
Бұл ғалымның көпсөздіктен бас ... аз ... ... ой ... ... жеткізген. ... ... ... ... ойды қалың елге (тек мамандарға
ғана емес) жете ... білу ... ... қажет
қасиет. Кезінде ... ... ... ... ... ... ... тұрған ізденушіге: «Ал осы
зерттеудің нақты жаңалығы елге ... ... бір ... айтып
берші» дегенде жас ғалым сасқанынан, сол ... ... ... ... ... есімізде. Бірақ бұл сұрақ ... ... ой ... ... ойың ... анық ... және оны ... де түсіндіре білуің қажет.
«Академик С.Қирабаевтың қай еңбегін алсаңыз да ... ... ... ...... сөзді орынды және нақты
қолдануда екен. Бұл әдеби сынға да, ... ... де ... ... жұмысқа сұраныс қай заманда да бола ... ... ... ... әдеби сын, ғылыми мақалалардың авторы
болуы да ... ... ... ... 35 ... және ... 18 ... пен оқу құралдары бар екен. Бүгінде бұл бір
адам ... ... бір ... атқаратын еңбек екнін мойындауымыз
қажет»[18-161].
С.Қирабаетың ... ... тағы ... ... жөн. Ғалым кітаптарының атына зер салсаңыз оларда ... ... ... эпиттертер кездеспейді: «Ғабиден Мұстафин»
(1956), «Спандияр Көбеев (1958)», ... (1962), ... ... және ... әдебиеті» (1968), «Әдебиет және дәуір
талабы» (1971), ... және ... (1977), ... ... «Ұлт тәуелсіздік және әдебиет» (2001), «Әдебиетіміздің ақтаңдақ
беттері» (1995). Бұл ... ... ... оның ... - ... ... мен жазушының ... ... ... ... айтылған. Бүгін біз ... ... ... ... ... осы ... қайта
талданған, дәлелденген әдеби мысалдарды атап өте алмаймыз. Бұл жүйелі
зерттеулерсіз оның ... ... ... ... емес. Әрине, бұл ...... ... ... ... ... ақиқат.
Егер сол кездердегі ... ... сай, бұл ... ... ... ... ... бүгін олардың архив
сөрелерінде жатары сөзсіз ... ... ... ... нақты кезеңнің, нақты
шығарманың керек ... оның ... ... ... ... арналған. Ұлт тәуелсіздігі жолында құрбан болған ... осы ойды ... ... ... ... әрине,
ерекше маңызды. Ғалымның «Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет» атты ... ... ... ... ... ... ұлт ... қорғау керек екенін көрсетіп, адам баласының ... ... адал ... ... ... ... алға тартуға
шақырады. Бүгінгі әдеби сын тұрғысындағы толғаулар да көп ой ... ... ... ... жас ... ... сол кезде
зерттелмеген С.Көбеевтың ... ... рет ... ... ... ... Бүгінгі әдеби сын тұрғысындағы ... көп ой ... ... ... ... жас ... С.Қирабаев сол кезде
зерттелмеген С.Көбеевтың ... ... рет ... ... жазушының тұңғыш шығармалар жинағын бастырған. Осы еңбектердің
нәтижесі ... ... ... ... кандидаттық
диссертация қорғаған ... ... мен ... атты ... ... ... құрбандары болып ... ... ... ... ... ... ... Сәкеннің
өршілдік поэзиясын тудырудағы орнын, Жүсіпбектің ... ... ... прозасының жанрлық түрлерін меңгерген, жаңа ... ... ... Бұл екі ... тағы ... жағы – олардың шығармаларын сол заман ... ... екі ... өмірі мен шығармашылына ... ... ... ... да ... ... орыс тілдерінде (Мәскеуде) ... рет ... ... қатар С.Сейфуллин шығармаларының орыс ... ... ... ... ... ғылымның әр ... ... ... ... елге ... ... қадағалауы
деуге болады.
Ж.Аймауытовтың тыңдамалы шығармаларын (1989), бес ... ... ... (1996 – 1999) ғалымның үлкен
жауапкершілікпен атқарғанына ... ... ... осы екі еңбекті
сараптай отырып, Серік Қирабаевтың ... ... ... ... ... ... айтқаны ойға келеді:
«Еңбектің ең ... жері ... ... ... аяқ ... пейілмен
жазылғандығы. Әдебиетші белгілі бір ... сөз ... ... ... ... ... білдірмей жаза алмайды. Әдебиетші де ... ... ... ... ол да ... ... игеру
үстінде толғанып тебіренді. Ал егер зерттеуші сол ... ...... бейтарап салқын қанды көзбен қарап жазатын ... ... жан ... ... ... ...... еңбек. Оны ешкім ... Ал ... ... ... әр бір ... ... ... жасай отырып, сол бір шығарманың бойынан табылатын
шынайы ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Бұл зерттеушінің негізгі дұрыс ғылымдық нысанасы».Бұл пікір ғалымның
Аймауытов ... ... не, ... ақтаңдақ беттері»
кітабына да сай екені ... ... ... ... ескішілдіктей
көрінетін «Революция және әдебиет» (2 том) ... ... ... ... ... ... бас ұрған ғалым (шынында
да револция әдебиетке ... әсер ... ... ... ... ... ... әдеби жанрлардың тууы мен даму, мәселелерін,
реалистік ... ... ... халықтар мен әдеби байланыстардың
ұлғаюын, т.с. ... ... ... ... ... ... ... филологического анализа и
свидетельствуют о ... ... их ... - депті белгілі Ресей
академигі Е.Челышев. Бүгін бұл ... ... ... ... сол ... сөз ... ... сияқты әсер етеді.
Әдеби процесс уақытпен ... ... ... оның
дамуының үлгісі заңдылықтары да өзгеріп, жетіліп отырады. Дегенмен
тарлан, ... ... ... ... ешқашан түсірмейді. Бұған
академик Серік Қирабаетың, ... ... ... ... ... ... ... туралы талдау
–толғаулары дәлел болса керек. Жаңа кітабына енген мақалалардың ... ... атап ... ... ... ... М.Дулатов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Жанақ, Шортанбай, Ақан
Сері, Сәкен, Бейімбет, Ақжолтай Ағыбай ... ... ... ... ... мен ... туындаған поэзия сардалары. Бұл
тұлғалар «Ұлт тәуелсіздігі - ... ... ... ... жолы ... тарауында Абайтану саласында ... ... ... ... пен ... ... кітаптары туралы акдемик З.Қабдоловтың
кезінде ... ... оның ... ... ... Ол ... ... «Бұл төрт кітап ... адам ... ... ... ... ... және жай тексермейді.,
ғалым –сыншыны әдеби ... мен ... ... ... ... ... жеке айтқанда Сейфуллин Салықовқа дейінгі ... ... ... мен ... ... ... ... біздің әдебиетіміздің даму арналарына, ... ... ... ... мен ... ... жүйелі ұғым, ой –пікір,
көзқарастар қалыптастырары ... ... өзін біз, бір ... ... ... қозғалыс үстіндегі эстетикасына» тән бай
мазмұнға қарасақ, ... ... оның ... сарапшысы ретіндегі
өзіне тән мол ... кең ... деп ... Бұл ... ... ... баға екені анық.
Қазақ романы тарихын жасауда күні ... ... ... басшылыққа алған совет үкіметі мүмкіндік бермеді. Көптеген
ірі, ... ... ... ... ... тасталды. Мысалы,
С.Сейфуллин «Тар жол, тайғақ кешу» /1937-1956/, М.Әуезов ... ... ... ... ... ... /1929-1988/, М. Дулатов «Бакытсыз
Жамал» /1929-1988/. Ш.Құдайбердиев «Әділ мен Мария» ... ... мен ... тарихына енген романдар тек қана
коммунистік методология ... ғана сөз ... ХХ ... ... күрмеуі көп , шешімін таппаған мәселенің бірі – прозаның
жанрлық тұрғыдан жаңашыл ізденістер ... ... күн ... ... ... ... ... шешімін табуына ерекше еңбек сіңіргендердің
бірі –көрнекті ғалым З. Бисенғали . ... ұзақ ... ... нәтижесінде жазылған «ХХ ғасыр басындағы қазақ романы» , «ХХ
ғасыр басындағы қазақ прозасы» зерттеулері мен ... жаңа ... ... ... алғашқы ізденістер мен суреткерлік таным ,
шеберлікті шыңдау жолындағы ... ... ... ... ... , ... бұл ... қазақ прозасының шығу тарихы мен даму
кезеңдерін толығымен алып тұтастыра ... ... ... жазушылардың
қандай ұстанымыболғанын әдебиетке қалай келгенін зеттеуде түгелімен
сипаттайды. Болған бір ... ... ... ғана ... ... ... едік ... сөз өнерінің талай ғұлама шеберлері айтқан.
Ендеше, роман арқылы қаламгер ... тағы ... ... ... ... түрі де, әдіс ... де өлшеусіз мол, сондықтан да ... ... ... ... ... ... таланттық қаламгердің әр романы дәуір,
заманаға қажетті, қасиетті дерек. Ұрпағына сол ... ... ... мұра: Ол оқушысын тапқанша сақталуға тиісті. Бір адамның адамзат
тарихы жинаған ... ... ... ... ... ... бір
адамның жазған романы қашан да оқушысын табары сөзсіз.
Романның жарық көрген күннен бастап қоғамдық санаға ... ... ... ... ... ... архивте т.б. жерлерде жататыны да
кездеседі. Ұрпағына қолжазба арқылы берілетіндері де толып ... көзі ... ... ... ... ... ... кітабы
— қолжазба. Оны қайта қарауы, түзеуі, т.б. мүмкін де еді, ... ... ... ... ... ... ... ойды қозғамаған сезімді
өлтіретін де өмір!
«XX ғасыр басындағы қазақ романдарын оқи ... ... ... ... ... ешкімнен сөз сұрамаған шешен, өнерлі халықтың баспа
көрмегендіктен, көпке жетпей, кепке ... ... ... ... ... қалды? Кім білген, оны енді?! Қолдағы барға қанағат тұтып,
болашаққа бағытталған ізденістерге осы іздер ... ... ... сөз ... құлағына жат болғанмен оның өзегіндегі
шығармашылық мақсат, қазақ үшін ... ... ... зат ... ... ... көңілден басталатын тағдыр тарихы, бұқара мен хандар, батырлар
мен сал-серілер өмірі талай хикаялар мен шығармалардың өзегіне ... ... ... Ынталы құлак, арқылы ынтық көңілге жеткен.
Қазақта роман болған жоқ! Роман қазақ ... ... ... ... дедік. Олай деуге бұлтартпайтын себептеріміз де дайын тұрды.
Мысалы, ... пен ... ... мен ... ... Достоевский мен Толстойдың шығармаларына,
романдарына ұқсамайды дейміз. Ұқсамайтыны шын. Роман жазуды ... ... ... ... тиіп қашып айналысқан жандардан аса күрделі,
жүйелі, көркем роман күту қалай ... ... ... ... ... ... отырған қаламгердің өзі романдық ойлауға жетуі керек. Романдық тіл
керек. ... ... ... ... ... тілін сақтай
отыра көп тілді бірлікке келу керек. Бұл ... ... ... ... ... жатады. Бірікпейтін, бірі қалаға, бірі далаға
тартатын жолдар. Алайда, жол болған соң оның ... жері ... ... ... -тағдырлар тарихын жететін жеріне дейін жетелеп отыру. Қазақ
романдарында бұл мақсат ... ... ... ... ХХ ғасыр
басындағы роман жазушылардың ұстанымын топшалағанын көреміз»[19-185].
XX ... ... ... ... ... зерттеулерде есте болуға
тиісті үлкен ... өзге ... ... үлгісіне қарап жалтақтай
берудің қажеті шамалы. Әр ел мен үлттың, адамның өзінше ... ... ... бейнелеуге правосы бар. «Айналайын» деген сөздің эстетикалық
қуатын басқаша ... ... ... ... ... оның ... да соншалықты айқын. Сондықтан да бір елдің өлшемдік бірліктері
екінші ел үшін шартты ғана ... ... ... ... жанрына қалам тартқан қазақ жазушыларының
бәрінен кең мәніндегі коғамдық, адами шамада толғана алатын философты ... ... ... еді. ... бірі — ... ... Бар ... қызметі де осы мақсатқа бағындырылады. Тәлім-тәрбие, үлгі-
өнеге мәселесі ... да онда ... ... тұр. ... ... ... ... осындай. Екіншілері — журналист, жазушы. ... ... ... ... ... ... ... қозғалады.
М.Кәшімов пен С.Торайғыров шығармаларында осы мақсаттың ... ... ...... ... ... ірі ... қайраткерлері.
Олардың шығармаларында Қазақстан мен ... ... ... болашағы
қозғалады. М. Дулатов пен С.Сейфуллин шығармаларына үңіле қараған адамның
осы мақсатты жазбай таныры анық. Төртіншілері - ... ... ұлт, ... ... ... ... ... тума талант, ... ... ... ... ... ... ... да қазақ елінін ертеңі мен халықтың болашағы не ... ... ... ... Шығармалар өзегіндегі фабула, сюжеттер,
композиция қарапайым болғанмен авторлық ... ... ой, ... ... ... келе ірі, ... ойларға
бастайды. Талай этика-моральдық ұғым мен ... ... ... ... ... ... ... адам мен қоғам,
орта мен уақыт, бостандык, пен теңдік, жауыздық пен зұлымдық, аярлық ... ... ... ... ... ... ... махаббат, ақыл ой,
сезім тазалығы. ... ... ... сұлулық пен сыртқы келбет, дене,
тән сұлулығы өмір мәні — ... ... ... осы ... ... ... ... осыларға қатысты уақыт, тартыс, тағдырлар тарихы
суреттеледі. ... ... оның ... ... ... қазақ бейнелеген
шығармалар көп емес, алайда осылардың бәрі қазақ романдарында қазақ ... ... ... алдындағы мәселелер ретінде көтеріледі. Әрине,
тереңдік пен кеңдік ой, ... ... ... ... әр ... ... ... толғаныстарда XX ғасырдың басында қазақ елі қандай саяси-
әлеуметтік, ... ... ... ... жөн. Қазақ
қаламгерлерінің жанын от пен суға салған да осы объективті факторлар.
Қазақ келшектеніп жатқан жаңалықтар ... ... ... ... ... ... оның ... рухани әлеміне, психикасына әсерінен
үрейленді. «Төңкерістен кейінгі 10-15 жылда әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... санадағы сезімде төнкерісіне кезікті де ... ... ... ... ... қиын жүрді. Бұл ... ... ... ... ... демократиялық негізде ағыл-
тегіл айтылуына мүмкіндік туды. 20 жылдарда ойды тежеу, ... ... айту ... ... ! — деп жазады профессор ... ... ... ерең ... үкіметі идеологиясының әсері 1925 жылдан
күшейе бастайды. Ол қазақ романдарының ... ... ... ... идеялық бағыттарынан байқалады. Мысалы, «Тар жол,
тайғақ ... ... ... «Адасқандар». Дегенмен, XX
ғасыр ... ... ... және ... ... ... дүниетанымы мен саяси-әлеуметтік ... ... ... ішкі даму ... өмірге келген
шығармалар қазақ ... ... ... ... мен ... дамуын көздей алатын, оны зерттеуге мүмкіндік беретін мықты
фактілер болып табылады.
Роман ... ... ... ... ... ... анықтау
қоғамдық сана мен әдеби процесте өтіп ... ... ... ... ... ... роман тарихы теориясына тікелей қатысты
еңбектер аталып, тиісті сілтемелер ... ... ... романы тарихы
мен теориясына, типологиясына қатысты еңбектерге ерекше көңіл бөлінеді.
Қазақ романы ... ... ... ... ерекшелігі,
теориясы, көркем мазмұндық, құрылымдық, бейнелеу құралдары ... ... жай ... сай ... сөз болады.
ХХ ғасырдың басы - қазақ әдебиеті тарихындағы ерекше кезең. ... ... ... ... Ауыз ... мен оның ... ... көрген үлгілері көбейеді, реалистік әдісте, жаңа жанрларда жазылған
шығармалар молаяды. Сонымен қатар, ағартушылық, ... ... ... ... ... т.б. ... ... тәсілдерде жазылған
шығармалар қатары өседі. Роман теориясы ... ... ... да ... ... ауыз әдебиеті шығармаларынан, Шығыс, Батыс, орыс
әдебиетінен, дәстүрлі әдебиеттен ... оны ... ... ... ... аздау болса да кездеседі. Талантты қаламгерлер дәстүр
куатын сезеді, оның бейнелеу құралдарын шығармашылықпен игере бастайды.
Осы бағытта еңбектенген суреткерлер ... ... ... ... айналады. Қаламгерлердің жаңа жанрларда шығарма жазулары үдейді.
Романның өлеңмен, ... ... ... ... келеді. Мысалы,
поэзияда айтарлықтай шеберлікке қолдары жеткен қаламгерлердің прозаға,
романға ықылас қоюы ... ... ... әсері. М.Дулатов,
С.Торайғыров, Ш.Құдайбердиев, С.Сейфуллин, ... ... ... ... ... болады.
Әдеби даму қазақ әдебиетін жаңа сатыға алып келді. Оның негізінде,
іргесінде қоғамдық сана, мәдениет пен ... ... ... көзі ... ішкі ... ірі заңдылықтар тұр.
Қазақ әдебиеті үшін романның-жаңа пішін, түр, үлгі ... ... ... ... ... ... көркемдік дамуының барша табыстарын
ілгері апарды. Дәстүрді жалғастырды. Қаалыптасқан, көркемдік шешімін таба
бастаған әдіс ... ... ... ... ... композиция
өрімдерін, проза тілін толық пайдаланды. Соның негізінде ғана көркемдік
дамудың жаңа биігіне тез көтерілді.
Романды ... ... ... мазмұн аспектісінің пайда болуы,
көрінуі», романдық ойлаудың қалыптасуы, ... ... ... деп ... жеке адам мен ... өмір ... ... тартысқа
айналуы, қақтығысқа ұласуы жаңа қоғамдық қарым-қатынастармен қабаттастырыла
бейнеленуге тиіс. Бұл бағыттағы көркем зерттеу, ... ... ... да болды. «Қисса сұл Әнбиедегі», «Жүсіп-Зылиха» тәрізді
көлемді, көркем қиссаларды қазақ романының басы тәрізді ... ... де ... бар.
М.Әуезов «халықтық романдар» деп атаған хиссаларда, салт ертегілерінде т.б
роман ... ... ... ... ... ... таба ... Дәстүрлі
әдебиет жазу техникасын, материалдарын пайдалану , ... 1957 ... ... М.Дулаттың «Бақытсыз Жамал», С.Торайғыровтың «Кім
жазықты?» ... ... ... жиі ... ... ауызекі әңгіме, халық ... ... ... ... сонша, халық арасына кең тараған ауызша әңгімені стильге
түсіргендей әсер ... ... ... Жамал», «Қалыңмал», «Мұңлы
Мариям», «Қамар сұлу», «Қыз көрелік» т.б.халықтық ... ... ... ... ... ... романынан көруге
болады. Ертегілер мен ... ... ... ... да
кездеседі. Мысалы, Қоңыратбаев «Қыз көрелік», ... ... ... ... т.б. Осы ... жете ... жазу - практикалық әрекет барысында романға жолдың қиындығын
қаламгерлер анықтап көрді.Оқырманда да, ... де ... ... ... ... ... ... оқу, көзімен көру, ойлану
өзге сана, дүниетанымды керек қылатын нәрсе.
Роман жанрының ... сай ... ... ... ... ... шығармалар XX ғасыр басындағы романдары арасында бар.
Мысалы, С.Торайғыров, ... ... ... М.Әуезов
романдары - қазақ әдебиеті тарихында ғана емес, ... ... ... ... ... тиіс шығармалар.
XX ғасыр басындағы қазақ ... даму ... ... ... отырсақ. Европа, орыс романы әлеміне ене бастаған түрлі
әдіс-тәсілдердің, тақырып пен проблематика /адам мен ... ... мен ... ... қазақ романдарында да ... ... ... ... ... ... Мысалы, роман
көркем мазмұны жұмбақтарына ... көп ... ... ... ... ... ... көбі жарық көргеннен кейін әдеби сын ... ... ... ... туғызды. Түрлі әлеуметтік топтар, үкімет идеологиясы
тарапынан бағаланды. ... ... ... ... ... да бар. Мысалы, С.Көбеев «Қалың мал», С.Торайғыров «Қамар
сұлу», "«Кім жазықты?», Ж,Аймауытов «Қартқожа», ... ... ... ... ... ... ... заман», С. Мұқанов «Сұлушаш»,
«Адасқандар» т.б.
Біраз романдар XX ғасыр ... ... ... әдеби процесті
зерттейтін монографияларға қосылды. Мысалы, «Қалың мал», «Қамар сұлу», «Кім
жазықты?» т.б. Олардың арасынан ... ... ... талай
еңбектерде талданған, оқулықтар мен оку құралдарына енген, түрлі мақсатты
жүйелі ... де ... ... ... болады. Мысалы,
С.Көбеевтің, С.Торайғыровтың, С.Сейфуллиннің, С.Мұқановтың шығармалары.
Кейбір романдар түрлі мақсатты жүйелі зерттеулерде оң ... ... ... ... ... ... мен шығармашылығына арналған
еңбектерде бір талданса, XX ғасыр әдебиеті тарихы мен әдеби ... ... ... ... жеке ... даму ... зерттегснде үшінші
мақсатта талданады. Мысалы , «Қалың мал», «Қамар сұлу», «Кім ... жол, ... ... «Сұлушаш» т.б.
Роман жанрының тарихы жазу ісі мен баспа, баспасөз ісі ерте дамыған
елдердс сонау ... ... ... Ол ... түрге, «жаңа
роман» түріне жету үшін ұзақ.
XX ғасыр ... ... ... ... ... ... проза
жанры /роман да/ болмады, бары алғашқы үлгілер ғана болатын. Көркемдігі де,
көлемі де жанр талабына сай болған жоқ ... ... ... ... ... аз ... жоқ.
Бұл пікірлердің негізінде объективті де субъективті де себептер болды.
Объективті себеп ретінде зерттеуге алынған ... ... ... ... ... идеология рұқсат еткен шығармалар ғана алынды. Мысалы,
С.Көбеевтің «Қалың мал», С.Торайғыровтың «Қамар ... «Кім ... ... ... ... Ж. Аймауытовтың «Қартқожа»,
«Ақбілек», Ш.Құдайбердиевтің «Әділ мен Мария» т.б. романдары «қамауда»
арнайы ... ... ... бірінің қолына түспеді. Білетіндер
мен көргендердің зерттеуге тәуекелі бармады.
Субъективті ... ... ... ... ... ... ... қағидаларының ықпалын айтуға болады.
Барша қоғамдық сананы, ғылыми ой, ... ... ... ... ... көндірудің жемісі бүгінгі таңда екінін біріне
белгілі. Сондықтан да зерттеу объектісі ретінде тек қана ... ... ... да, олар ... ... ... негізінде талданып,
талапқа сай шешімге әкелінді. Ал оның шындықтан шалғай ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық санаға, әдеби
процеске ықпалы ойлануды ... ... ... ... С.Мұқанов, Ж.Аймауытовтың жарық көрген шығармалары қазақ
романының сол ... ... ... деңгейге келгенін көрсетеді. Бұл
шығармалар ... ... ... І.Жансүгіров, Ғ.Мүсірепов,
Ғ.Мұстафин т.б. ... ... әсер ... Белгілі
дәрежеде үлгі, дәстүрлік жолдардан өтті. ... ... ... ... ... кешті.
«Біздің зерттеуіміз XX ғасыр басындағы қазақ жаңа романдарына ғана арналды.
Бұл - әдебиетіміздің тарихындағы аса күрделі және ... ... ... ... пен ... ... романның алатын орнын айтып әлек
болу артық. ... ... ... әдеби жанрлардың романдануы ... ... ... деп ғұлама М.Бахтин айтқандай, болашақта
«арба жасап әуре болмас үшін» ... ... ... ... ... Бұл ... күттірмейтін іс. Романының тарихы жазылмаған ел әдебиетінің ғана
емес, қоғамдық санасының да ... ... шыға ... ... ... ... ... /кең мәнінде/ көркем философия, көркем зерттеу. Оның ... өз ... тілі бар, ... да оның ... ... ... ақтарып шықтық деп, бұл еңбекте, айта алмаймыз. Бұл - ... XX ... ... жаңа ... ... ... ... арналар,
оны толықтырып, қуат беріп көріктендіріп отырған ... ... ... ... ... ... ... қосқан үлесі айтылады. Оның
бәрі әдеби процестің ірі зандылықтарына алып ... ... ... ... ... оларды әдеби айналымға,
әдебиет тарихына қосу бағытындағы еңбектер басталды. ... ... ... мен ... ... ... ... жолында. Салмақты зерттеулер де жазыла бастады. Бұлар болашақ зертт-
еулерге ... бола ... Енді алда ... ... бірі - XX ... ... процесс, әдебиет тарихын жазу. Оның даму зандылықтары мен
ерекшеліктері тексерілуі тиісті».
З.Бисенғали бұл еңбегінде күні ... ... ... ... ... ... ... өз пікірін айтып шығады.Бұл еңбектің ХХ
ғасыр басындағы өзекті мәселенің бірі –прозның жанр ... ... ... ... ... ... маңызы айрықша екенін танытуда
маңызы зор беп білеміз.
Қазақстан өзінің ... ... ... кейінгі жылдары
әдебитіміздегі тиым салынған тақырыптарды қарап, жаңа талап ... кең жол ... ... ... ... арнасын әдебиеттің
осынау өзекті мәселелерінің оң шешімін ... ... ... ... ... әділ ... беруге арнағанғалымның бірі – ... ... ... ХХ ... ... ... мәселелерін
қозғағанда «Қазақ» газетінің тарихы мен ... ... ... ... ... ... ... дұрыс жүйесін табуына мол септігін
тигізген. Ғалымның ұзақ жылдар бойына жүргізген зерттеуінің нәтижесінде
«Қазақ», «ХХ ... ... ... ... «Ахмет Байтұрсынұлы» т.б.
зерттеу монографиялары мен оқу ... ... ... ХХ ... - ... ... ... бүкіл қоғамдық даму өзгеріске ұшырап,
Ресей патшалығы әдейі тұмшалаған ой-сананың ояну ... жол ... ... ... ... мен ... ... шығармашылығы өзінің кемел шағына жетіп,
шырқау биігіне көтерілсе, Ахмет, Міржақып, Сұлтанмахмұт, Мағжан, ... сөз ... ... ... ... байытып, биік көркемдік
сипаттағы дүниелерін халық ... ... ... ... күш ... ... ... бүкіл ой-арнаның алтын қазынасына
айналған ұлт-азаттық идея ... ... ... ... ... ... осы проблеманың айналасына топтастырылды.
«Ұлт-азаттық идеяны сөз өнерінің өзегіне айландыру XX ғасыр басында ... ... жоқ, онын ... ... ... ... тіптен арыда
жатыр. Ежелгі әдебиеттегі ерлік жырлары, жыраулар поэзиясындағы жауынгерлік
рух, Махамбеттің ... ... ... ... ... сол ... жырлаудың дәстүрлік көріністері болып табылады. Осынау өлмес дәстүр
XX ғасыр басындағы ақын-жазушылар шығармашылығынан жалғасын тауып, ... ... ... ... ... ең ... ресейлік
отаршылдыққа қарсы күрес идеясымен қуаттанған болатын. Оны заманаға
үндестіре жырлау жаңа ... ... ... ... ... зерттеу обьектісіне қандай мақсатпен келгенін анық
аңғарамыз.Ғалымның «Ұлт- ... ... ХХ ... ... қазақ
әдебиетіндегі көркемдік мәні мен жаңашылдық сипаты» деген монографиясында
осы мәселелердің барлығы ұлт-азаттық идеяның XX ... ... ... ... мәні мен ... сипатын айқындаудың негізінде
зерттеледі.
Бұл зерттеу еңбегінің ... ... ... XX ғасыр басында
азаттық ой әдебиеттің басты арқауына айналды. Ел теңдігін, ұлт бостандығын
аялаған ... идея ... ... ... ашық көрініп, кейде меңзей,
пернелей беріліп отырды. Жаңа ... ... ... ... асыл ... ... ұлт ... алға ұстаған азатшыл идеяға
бұрып, оны әдебиеттің жаны мен рухына айналдыра алды. Әсіресе, бұл ... ... мен ... ... ... жас ... шығармашылығының
алтын арқауына айналды. Елдік ұраны ... ... алаш ... ... ... ... бас кезіндегі жазба әдебиет - өзіне ... ... ... ... ... жаңашылдық сипатын тапқан әдебиет. Осы
тұрғыдан алғанда, діни-ағартушы, ағартушы-демократтық, ұлт-азатшыл әдебиет
өкілдері XX ғасырдың, яғни ояну дәуірінің ... ... ... ... әр ... келіп, өздері дұрыс деп таныған мақсат тұрғысынан
көтергені белгілі. Жаңа ... ... ... ... алға
тартқан көп мәселелерді шешуде өзіндік бағдар ұстанғанмен, ... ... ... мәселелерге байланысты ізденістер оларды
көркемдік ... биік ... ... ... ... ... жетеледі. Бұл XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінде ұлт-азаттық
идеяның ... мәні аса ... ... ... ... азатшыл
идеяның әдебиет дамуындағы ... ... мен ... ... ашу ... ... ... керек. Бұл мәселе бұрын қазақ
әдебиеттануында арнайы сөз бола ... ... ... ... ... нысанасы ретінде - ежелгі дәуір
әдебиеті мен жыраулар поэзиясындағы күрескерлік рух, зар ... ... ... ... өзіндік көркемдік ұстанымдары, XX ғасырдың
алғашқы ширегіндегі әдеби ағым-бағыттардағы ұлт-азаттық идея жырлануының
жаңашыл өрнегі, тақырыптық, ... ... ... көрініс тапқан
әдебиет үлгілері алынады.
Зерттеудің пәні ретінде - XX ғасыр басындағы қазақ, әдебиетіндегі ұлт-
азаттық идеяның қалыптасуы мен дамуының қиын да ... ... оның ... ... ... мен ... арақатынасы, көркемдік
бір тұтастықтағы жалпылық пен даралық мәселелерін қарастырады. ... ... ... - ұлт-азаттық идеяның XX ғасыр бас кезіндегі
әдебиеттегі көркемдік қызметін, оның жаңа ... сай ... ... ... ... аралығындағы әдеби-көркем шығармалар мен
көрнекті ақын-жазушылардың шығармашылығындағы ... ... ... ... ... жалпы әдебиетіміздің дамуындағы дәстүр мен
жанашылдықтың ... ... ... әдебиеттің жетістіктерін
терең зерделеуге мүмкіндік туғызады.
«- қазақ әдебиеті даму ... ... ... ... табуының
дәстүрлік сипатын айқындады;
- әдебиеттің даму кезеңдеріндегі ... ... ... ... ... табуының мәні мен мағынасын ашты;
- XX ғасыр басындағы қазақ қоғамындағы тарихи-әлеуметтік жағдайды ... ... ... ... басты ұстанымға айналу ... XX ... бас ... ... ... ... жағдайлармен тығыз байланысын қарастыру арқылы әдебиеттің ұлттың
ой-санасын оятудағы міндетін анықтады;
- әдеби бағыттардың өзіне тән ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ортақ желісін айқындады;
- XX ғасыр бас кезіндегі әдебиеттің ... ... ... ... ... сипатын әдеби-теориялық ұғымдар тұрғысынан нақтылау;
- бұрын қарастырылмай немесе ... ... ... ... ... өкілдерінің шығармашылығын бүгінгі көзқарас тұрғысынан
әділ бағалады;
- ағартушы-демократтық бағыттағы Ш. ... С. ... ... ... ... ... ... айқындады;
- XX ғасыр басындағы әдебиетке азаттық сарын, ұлттық рух алып ... ... ... ... ... ... өзінен кейінгі әдебиеттің дамуына тигізген игі әсерін ... ... ... ... ... А. Байтұрсынов, М. Дулатов
шығармашылығының ... ... мен ... ... ... ... айқындады;
- ұлт-азатшыл ... ... ... ... шығармашылығындағы азатшыл идеяның биік көркемдік жүйе ... ... мәні мен ... ... ... тәуелсіз ел болуы ... ... ... ... ... біз өз ... бұрынғыдай көп
ұлтты мемлекеттің құрамында емес, ... ... ... ... ... бен ... ... бен қолымыз жетпеген
жайларды кең ашып, бүгінгі ... ... ... ... тиіспіз. Жалпы ұлтпен, ұлт мәдениетімен ... ... ... ... ... ... да ... талғаммен
қайта қараудан қажет етеді. Бұрын ... ... ... ... ... ... («Қазақ совет әдебиеті тарихының очеркі».
1949, 1958. ... ... ... 3 ... 6 кітап. Соның 3-томы -5-6
кітаптар, 1967. Тарихтың жеке мәселелеріне арналған ... ... ... Ең ... ол еңбектерде қазақ әдебиетінің ұлттық
сипаты жеткілікті ашылмай, ол көп ... ... ... ... ... ғана ... Тілі ғана бөлектігі ... ... ... ... ... ... ... Екіншіден, ол
кездің тарихына, біздің ұлттық әдебиетіміз бен ... ... ... жаңа ... ... ... ақын –жазушылар
тобы кірмей қалды. ... ... да ... Бұл, ... ақын ... ... ... Ж.Аймауытов,
М.Жұмабаев, тағы басқалар есіміне, ... ... сөз ... XX ... ... әдебиетте Абай дәстүрінің ... ... ... ... ... күреске ұласуы
сияқты маңызды мәселелер тарихта дұрыс шешімін таба ... ... ... ... дәстүрлерінен үзіліп зертелді. Үшіншіден,
кеңестік атаулардың бәрі ... ... ... ... ... ... жадағай ... ... ... ... ... жете ... Ал, ... қайшы деген туындылар мен олардың ... ... ... түп ... ... ... шылауында болуы қажеттілігі жайында В.И.Ленин ұсынған
әдебиеттің партиялығы ... ... еді. ... ... ... туындылар, жеке жазушылардың көзқарасы осы өлшеммен өлшенеді.
Көркем ... ... ... тікелей байланыстырылды. Сондықтан
онда ... өріс ... ... ... ортақ мәселелер
көтерілмеді. Бұл ... ... ... даму заңдылықтарынан
айырды. Кеңес ... ... ... ... ... ... ... туады. Бірақ кеңес үкіметі, кеңестік ... деп, ол ... ... ... ... ... жаппай
жамандаудан сақ болуымыз керек. Кеңес үкіметі өмір сүрген 70 ... ... ... бастан кешкен тарихымыз. ... ... ... ... айтылғандай, онда қайшылықтармен ... ... де ... Жасырмай айтсақ, біздің бүгінгі кәсіби
(профессионалды), әлемге танылған әдебиетіміз ... ... ... ... ... ... заманың ырқына кете ... ... сын ... ... адамзатқа ортақ мұра
қалдырған ... аз ... ... ... ... ... дәл айту, әр құбылысты диалектикалық қайшылығы мен, даму, өзгеру
үстінде көру, зерттеу ... ... ... Қанша дегенмен,
әдебиет -өмір ... ... ... ... шындық тудырған жайттар
мен олардың ... ... де ... өз ... алуға
тиіс. Қазан төңкерісіне ... ... ... жалпы төңкеріс
атаулыға, халықтың азаттық, ... ... ... ... ... ... ... аңсау, ол үшін ұмытлу –адам баласаның
ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... өмір
сүру жағдайларын жақсарту, біреудің еңбегін ... жей ... ... ... ... – ұлы ... қой. Осы ұлы мақсат ... ... ... ... түсіп кету, адасу –үлкен трагедия. Бұған
жеке тұлғалар ... ... ... ... бір ... кінәлі.
Олай болса, қазақ ... ... ... ... де, ... ақындар да өз болмысының бар шындығымен, ... ... ... ... ... ... ... «Сұлтанмахмұт
Торайғыров», «Қазақ халқының ХХ ... ... ... жазушы»,
«Жиырмасыншы жылдардағы қазақ совет әдебиеті», ... пен ... ... ... ... атты ... ... идеологияның
қатаң қағидаларының тұсында жазылғанымен қазақ әдебиеті ... ... ... өз ... ... ... жазлса да мұндағы
деректер көп бұрмаланбаған. Қайта көрнекті ғалымның ... ... біз ... ... ... ... ... ХХ
ғасыр басындағы көрнекті өкілдерінің шығармашылығын толығымен жан-жақты
танып ... ... ... болсақ, кеңестік идеологиямен цензураның
айтулы ғалымдарымыз ... ... ... ... әсер ... болғаны жасырын емес. ... ... ... ... ... жаңа қоғам орнағаннан
кейін Т.Кәкішев, С.Қирабаевтар ... ... ... ... ... қайта қарап бірнеше тағылымы мол дүниелерді ... ... ... және ... ХХ ... ... әдебиеттің
тарихына азатшыл-ақаиқат, саналы өмір таным тұрғысынан келіп, тамаша ... ... ... ғалымдарымыздың біз талдап өткен еңбектернің қай-
қайсысы болмасын ХХ ғасыр басындағы әдебиеттң тарихының ... ... ... деп ... ... ... қазақ әдебиетін зерттеудегі Еліміз ... ... ... демократиялық жолмен дами ... ХХ ... мен ХХІ ... бас ... қазақ әдебиетіндегі көзқарастарда
жаңашылдық орын ала бастады. Жетпіс жыл бойына ... ... ... ... болып келген бұрынғы идеялардың барлығы ... ... ... қажеттісі алынып, қажетсізі де өз орнын тапты. ... ... ... ... ... салдарынан
жіберілген олқылықтардң орындарын толтыру мақсатнда ... ... сын ... жазылып, әдеби танымның ауанын кеңітті, көптеген
ақтаңдақтардың ... ... ... ... ... Мәселен,
көрнекті ғалым, әдебиет тарихын зерттеуге ерекше еңбек еңбе сіңірген,
дархан қайраткер ... ... ... ... ... ғалымдар З.Бисенғали, Ө.Әбдиманұлы, Б.Майтанов, Ж.Тілепов,
Қ.Ергөбеков т.б. ... ... ... ... танымға әсер етуші қуатты фактор Қоғамдық талап пен саяси
идеология екені еш ... ... ... ... ... ... ... кешегі коммунистік партия саясатының салдары ұлттық
әдебиеттің ... ... ... ... ... ... отырды. Тап осындай мәжбүрлікке алып ... ... асыл ... ... ... ... жан-жақты ашылмай, қаламның ұшын ... ... ... ... ... ... айтылды да. Саяси және ... ... ХХ ... ... ... ... да өз ... дұрыстап ала алмады. 1966 жылы, «Мектеп»
баспасынан ... «ХХ ... ... ... ... ... оқу
орнының студенттеріне арналған оқулықта ұлы ... ... ... ... шығармашылық бағытын нақтылағанда 1)
ескішіл бағыттағы ақындар, 2) ... ... ... 1916 ... ұлт-азаттық қозғалыспен байлансты туған халықтық поэзия
деп ... ... ... ... ал «ескішіл бағыттағы
ақындар» деп бөле жарған ... ... ... ... «Ол ... ... ... ... қоңыз
байларды, надан молдаларды, парақор би-болыстарды, ел ... ... ... шариғат, низами жөнімен ... ... ... да ... бірқатары кейде қазақ халқының ... ... ... ... дәріптеп жазды; өз тұстарындағы буржуазияшыл-
ұлтшылдыққа, реакцияшыл панисламизм, пантюркизмге іш ... ... мен ... ... деген пікірді бөле жарып
көрсетуі де солақай саясаттың ... ... ... ... ... ... ғұлама ғалм Б.Кенжебаев
еңбектеріндегі идеология ... ... ... ... ... ... Р.Нұрғали, Қ.Ергөбек, З.Бисенғали, Ө.Әбдиманұлы
т.б. ғалымдар еңбектері жаңаша ... ... ... ... зерттеулерінің дұрыс бағалауына мол септігін тигізеді.
Мазмұны социолистік, түрі ... ... ... ... ... ... «Коммунистік партияшыл», «Кеңісшіл» саяси
талабы ХХ ғаср ... ... ... мәселелерін зерттеген
академик, профессорлар Т.Кәкішев, С.Қирабаев еңбектеріне де өз ... ... Бұл ... ... «Октябрь өркені», «Дәуір
суреттері», «С.Сейфуллин» атты монографиясында айтарлықтай орын ... ... ... (1962), ... және ... ... ... Көбеев» (1958) т.б. сын-зерттеулерінде де социолистік
реализмнің әдіс ретіндегі ... ... ... ... да анық аңғарылады. Дегенмен ұзақ ғұмыр ... ... екі ... ... ... ... кешірді. Еліміз
тәуелсіздік алған кезеңдегі саяси, рухани ... ... ... ... 1980 жылдардан басталған коммунистік партияның
саяси ... ... ... ... ... ... ... бұл ғалымдарымыз қарап қалмады. Неғұрлым жаңашыл ... ... ... ... ... ... мақсат
еткен ғалымдардың концепциядағы еңбектерін ... ... ... ... (1982), «Жол үстіндегі 80 күн» (1983),
«Жасампаз өлке» (1989), «Сын ... (1971), ... ... ... ... және дәуір талабы» (1971), «Революция және
әдебиет» (1977), «Талантқа ... (1988) ... ... ... барынша жаңашыл бағытта жазылған еңбектер ... ... ... ... асыл асыл ... ... ... Т.Кәкішев және С.Қирабаевтар 1991 жылғы ... ... ел ... ... ие болған тұсында қаламдарын
қуатты серпіліспен ... ... Олар ... ... ... ... ... соңды айтылмаған, жабық тақырыптағы
көптеген мәселелердің бетін ашт. ... ... ... ... ... ... ... таразылаған еңбектерді де жазған
осы ғалымдар еді. С.Қирабаевтың «Ұлт ... және ... ... ақтаңдақ беттері» (1995), «Кеңес дәуірінідегі қазақ
әдебиеті» (1997) деген еңбектері ... ... ... бедерледі. Ал,
Т.кәкішевтің жаңа көз ... ... ... ... (1992), «Жанр жайлауы» (2007) т.б. ... ... ... мен келешегін бағамдаудағы маңызы зор деп білеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Мұқанұлы С. ХХ ... ... ... ... ... Б. ... Қалтаев // Әдебиет және искусство. – 1950.-№2. –
121-127 б.
3. Кенжебаев Б.ХХ ғасыр басындағы әдебиет.-Алматы: Білім,1993.-248 ... ... Б. ... ... ХХ ... басындағы демократ
жазушылары.-Алматы: Қазақ ... ... ... ... ... З. Сөз өнері.-Алматы: Санат, 1992. -416 б.
6. Кәкішев Т. Санадағы жаралар.-Алматы: Санат, 1993.-343 б.
7. ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1965.-2 т., 2-к. -252 ... ... М. ... ... ... ... 1998.
– 127 б.
9. Наушабайұлы Н. Алаш.-Қостанай:ЖШС, 1997.-198 б.
10. Көпеев Ж. ... 2 ... ... ... ... ... т.-245 б.
11. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі ... ...... 1998. – 256 ... ... Б. ... ... Қазақ мемлекеттік
баспасы, 1957 – 120 б.
13. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері.-Алматы: Ғылым, 1986.-227 б.
14. Нуртазин Т. ... ... ... ... Қазақтың мемлекеттік
көркем әдебиет баспасы, 1968. – 267 б.
15. Қирабаев С. Ақын тағдыры // ... С. Екі ... ... ... ... 1993.-1 т.- 197 ... ... М. Ахмет Байтурсынович Байтурсынов // Труды общества изучения
Киргизского края. – Оренбург, 1922. – Вып.ІІІ. – С. ... ... М. Әр ... ...... ... ... көркем
әдебиет баспасы, 1959.-235 б.
18. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – Алматы: жазушы, ... – 312 ... ... Р. ... әдебиетінің алтын ғасыры: Зерттеу.-Астана: Күлтегін,
2002.-528 б.
20. Қирабаев С. Қазақтың алғашқы революцияшыл-демократтары // Лениншіл
жас. – 1991. – 17 ... ... М. ... ... – Алматы: Ғылым, 1995. – 188 б.
22. Аймауытов Ж. мағжанның ақындығы // Бес арыс ...... ... – 434 б.
23. Жұмабаев М. Өлеңдер, поэмалар, қара сөздер // ...... 1989. – 15 ... ... М. ... // Шығармалар. – Білім, 2003. -2 т.-512 б.
25. Поспелов Г.Н. Теория ... – М.: ... ... ... б.
26. Қозыбаев М. Аласұрғын ХХ ғасыр // Казахстан в ... ХХ ... ... источниковедение. Сборник статей. –
Алматы: Ғылым, 1993. – 167 б.
27. ... З. О ... ... ... процесса в начале
ХХ века // Известия АН КазССР. Серия филологическая. – 1990. №2. ... ... Қ. ... ... // Семей таңы. – 1988. -15-16
апрель.
29. Құдайбердиев Шәкәрім. Шығармалары (өлеңдер, ... қара ... ... 1988. – 334 б.
30. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. – ... ... 1992. – 142 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
Xx ғасыр басындағы қазақ әдебиеті3 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде39 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері24 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері жайлы15 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату13 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және әдебиеттің дамуына тигізген әсері18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь