Кәсіпорын пайдасы


Кіріспе 3

1. Пайда экономикалық категория ретінде
1.1. Кәсіпорын пайдасының экономикалық мәні 5
1.2. Пайданың кәсіпорын қызметіндегі
ролі және функциялары 7
1.3. Кәсіпорын пайдасының қалыптасуы
және орналастырылуы 9

2. Кәсіпорын пайдасын талдау және жоспарлау
2.1. Кәсіпорынның қаржылық нәтижелерін талдау 12
2.2. Кәсіпорынның пайдалығының көрсеткіштері 15
2.3. Кәсіпорын пайдасын жоспарлау әдістемесі 19

3. Кәсіпорын пайдалығын арттырудың негізгі мәселелері
3.1. Кәсіпорындардың пайдасын арттыру жолдары 24
3.2. Қаржылық тәуекелдердің кәсіпорын пайдасына әсері 27

Қорытынды 29

Қолданылған әдебиеттер тізімі 31
Нарықтық қатынастар жағдайларында кәсіпорынның қоршаған ортадағы өзгерістер, сондай-ақ, осы өзгерістерден туындайтын қосымша мүмкіндіктер мен тәуекелдер де тұрақты өсіп отырады. Сондықтан кәсіпорынды басқару стратегиясы осы өзгерістерден мүмкіндіктерді алу мүмкіндіктерін, шаруашылықты жүргізу үшін барлық қосымша мүмкіндіктерді және тәуекелдерді қамтитындай болуы керек.
Бәсекелестік ортада кәсіпорынның қаржы менеджменті оның нарықтық және өндірістік стратегиясын анықтайтын басқару қызметінің басты буыны болып табылады. Осы жағдайға байланысты қаржы менеджменті кәсіпорынның өндірістік барысы қаржы ресурстарымен қажетті көлемде қамтамасыз етілуін, тартылған қаржы ресурстарын өндіріске тиімді орналастырылуын, өндірілген өнімнің шығындарын барынша азайтуды, нәтижесінде кәсіпкерлік қызметтен пайда алуды қамтамасыз етуге байланысты міндеттерді атқарады.
Пайда кәсіпорын қызметіндегі атқаратын ролі үлкен, ол кәсіпорынның мүлкінің ұлғаюының, қарыз қаражаттар тартудың, жалпы әлеуметтік-экономикалық дамуының алғы шарты болып табылады. Пайда таппай кәсіпорын кредиторлар мен инвесторлар тарапынан қосымша қаражаттар тарту мүмкіндігіне үміт арта алмайды. Сонымен қатар, пайда кәсіпорынның ішкі қаржылық мұқтаждықтарының негізгі көзі болып қоюмен шектеліп қана қоймайды, ол қоғам өмірінде, мемлекеттік бюджет ресурстарының, бюджеттен тыс қорлардың және қайырымдылық қорларының қаражаттарының қалыптасуында да үлкен роль атқарады.
Кәсіпорынның өндіріске салынған активтерінің пайдалық деңгейі инвестициялық шешімдер қабылдау барысында, қаржылық жоспарлау жұмыстарында, жоспарлық көрсеткіштерді нақты көрсеткіштермен салыстыру және үйлестіру, сондай-ақ шаруашылық қызметі мен оның нәтижесін бақылау мен бағалауда маңызды роль атқарады. Үлгілі басқарылатын кәсіпорындар пайданың қалыптасуын, оның әрбір орталықтары бойынша қатаң түрде бақыланып отырады және сәйкесінше, осы нәтижелер негізінде құрылымдық басшыларға сыйақылар беріледі, бұл өз кезегінде олардың өз қызметіне деген ынтасын арттыруға септігін тигізеді. өндірістік активтерге немесе инвестициялық жобаларға жаңа қаржы салымдарын салу қажеттілігін бағалаған кезде, олардан алынатын пайда есептеледі және бұл есептер қаржылық сипаттағы шешімдер қабылдауда негіз болып табылады.
1. Қазақстан Республикасының 1995-жылдың 26-желтоқсанындағы «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» №2732 Заңы

2. Балабанов И.Т., «Основы финансового менеджмента», Москва – 1998

3. Дүйсенбаев К.Ш., «Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау», Алматы – 2009

4. Жуйриков К.К., «Финансовые риски и как они влияют на прибыль», Банки Казахстана, 2010, №2

5. Ковалева А.М., «Финансы фирмы», Москва – 2010
Колчина Н.В., Поляк Г.Б., «Финансы предприятий», Москва – 2011

6. Мейірбеков А.Қ., «Кәсіпорын экономикасы», Алматы – 2011

7. Романовский М.В., Сабанти Б.М., «Финансы», Москва – 2010

8. Стоянова Е.С., «Финансовый менеджмент», Москва – 2011

9. Шеремет А.Д., «Теория экономического анализа», Москва – 2011

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Мазмұны


Кіріспе 3

1. Пайда экономикалық категория ретінде
1.1.Кәсіпорын пайдасының экономикалық мәні 5
1.2.Пайданың кәсіпорын қызметіндегі 7
ролі және функциялары
1.3.Кәсіпорын пайдасының қалыптасуы 9
және орналастырылуы

2. Кәсіпорын пайдасын талдау және жоспарлау
2.1.Кәсіпорынның қаржылық нәтижелерін талдау 12
2.2.Кәсіпорынның пайдалығының көрсеткіштері 15
2.3.Кәсіпорын пайдасын жоспарлау әдістемесі 19

3. Кәсіпорын пайдалығын арттырудың негізгі мәселелері
3.1.Кәсіпорындардың пайдасын арттыру жолдары 24
3.2.Қаржылық тәуекелдердің кәсіпорын пайдасына әсері 27

Қорытынды 29

Қолданылған әдебиеттер тізімі 31

Кіріспе

Нарықтық қатынастар жағдайларында кәсіпорынның қоршаған ортадағы
өзгерістер, сондай-ақ, осы өзгерістерден туындайтын қосымша мүмкіндіктер
мен тәуекелдер де тұрақты өсіп отырады. Сондықтан кәсіпорынды басқару
стратегиясы осы өзгерістерден мүмкіндіктерді алу мүмкіндіктерін,
шаруашылықты жүргізу үшін барлық қосымша мүмкіндіктерді және тәуекелдерді
қамтитындай болуы керек.
Бәсекелестік ортада кәсіпорынның қаржы менеджменті оның нарықтық және
өндірістік стратегиясын анықтайтын басқару қызметінің басты буыны болып
табылады. Осы жағдайға байланысты қаржы менеджменті кәсіпорынның өндірістік
барысы қаржы ресурстарымен қажетті көлемде қамтамасыз етілуін, тартылған
қаржы ресурстарын өндіріске тиімді орналастырылуын, өндірілген өнімнің
шығындарын барынша азайтуды, нәтижесінде кәсіпкерлік қызметтен пайда алуды
қамтамасыз етуге байланысты міндеттерді атқарады.
Пайда кәсіпорын қызметіндегі атқаратын ролі үлкен, ол кәсіпорынның
мүлкінің ұлғаюының, қарыз қаражаттар тартудың, жалпы әлеуметтік-
экономикалық дамуының алғы шарты болып табылады. Пайда таппай кәсіпорын
кредиторлар мен инвесторлар тарапынан қосымша қаражаттар тарту мүмкіндігіне
үміт арта алмайды. Сонымен қатар, пайда кәсіпорынның ішкі қаржылық
мұқтаждықтарының негізгі көзі болып қоюмен шектеліп қана қоймайды, ол қоғам
өмірінде, мемлекеттік бюджет ресурстарының, бюджеттен тыс қорлардың және
қайырымдылық қорларының қаражаттарының қалыптасуында да үлкен роль
атқарады.
Кәсіпорынның өндіріске салынған активтерінің пайдалық деңгейі
инвестициялық шешімдер қабылдау барысында, қаржылық жоспарлау жұмыстарында,
жоспарлық көрсеткіштерді нақты көрсеткіштермен салыстыру және үйлестіру,
сондай-ақ шаруашылық қызметі мен оның нәтижесін бақылау мен бағалауда
маңызды роль атқарады. Үлгілі басқарылатын кәсіпорындар пайданың
қалыптасуын, оның әрбір орталықтары бойынша қатаң түрде бақыланып отырады
және сәйкесінше, осы нәтижелер негізінде құрылымдық басшыларға сыйақылар
беріледі, бұл өз кезегінде олардың өз қызметіне деген ынтасын арттыруға
септігін тигізеді. өндірістік активтерге немесе инвестициялық жобаларға
жаңа қаржы салымдарын салу қажеттілігін бағалаған кезде, олардан алынатын
пайда есептеледі және бұл есептер қаржылық сипаттағы шешімдер қабылдауда
негіз болып табылады.
Курстық жұмыстың мақсаты нарықтық экономика жағдайларында пайданың
кәсіпорын қызмтіндегі ролі мен оны арттырудық жолдарын іздестіру болып
табылады. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін жұмыс өзінің алдына келесідей
сұрақтарға жауап беруді көздейді:
кәсіпорын пайдасының экономикалық негіздерін қарастыру;
кәсіпорын пайдасының талдау және жоспарлау әдістемелерін қарастыру;
кәсіпорындардағы пайданың артуын түрлі факторлардың және қаржылық
тәуекелдердің әсерін анықтау.
Зерттеу объектісі ретінде кәсіпорынның өндірістік, инвестициялық,
қаржылық және басқа да қызмет түрлерінің қаржылық нәтижелері қарастырылады.
Жұмыс үш тараудан тұрады. Бірінші тарауда кәсіпорынның пайдасының жалпы
ұғымына және оның кәсіпорын қызметіндегі ролі мен функцияларына, сондай-ақ
пайданың қалыптасу және орналастыру тәртіптері қарастырылады.
Екінші тарау барысында кәсіпорындардың пайдалық деңгейін талдаудың
әдістемесі және рентабельділіктің негізгі көрсеткіштері зерттеуге алынады.
Сонымен қатар, кәсіпорын пайдасын жоспарлау әдістемесі де қарастырылады.
Үшінші тарауда қазіргі таңдағы кәсіпорындардың пайдалығын арттырудың
негізгі жолдары мен пайданың көлеміне әсер етуші қаржылық тәуекелдерді және
олардың алдын алу шаралары қарастырылады.
Курстық жұмыс барысында отандық және шет елдік танымал ғалымдардың
еңбектері, оқулықтары, сондай-ақ еліміздегі мерзімді баспасөз беттерінде
жарияланған ғылыми мақалалардың мәліметтері қолданылды.

1. Пайда экономикалық категория ретінде
1.1. Кәсіпорын пайдасының экономикалық мәні

Пайданың экономикалық мәні бүгінгі экономикалық теорияның ең бір
күрделі және әрқилы ұғымдарының бірі болып табылады. Экономикалық көзқарас
бойынша пайда дегеніміз – бұл ақша шығыстары мен кірісерінің айырмасы болып
табылады. Шаруашылық тұрғыдан қарастыратын болсақ, пайда – бұл кәсіпорынның
есепті кезеңнің басындағы және соңындағы мүліктік жағдайының айырмасы
болып табылады. Бұл жерде пайда ұғымы кәсіпорынның өзінің қаржылық-
шаруашылық қызметінен алатын алуан түрлі пайдатарының шығындар көлемінен
басым болатын жағдайын білдіреді.
Біз білетіндей, кәсіпорын пайдатары оларды алудың және қолданудың
сипаттамасы мен шарттарына байланысты негізгі екі түрге бөлінеді:
негізгі қызметтен алынған пайда;
өзге де пайдатар.
Негізні қызметтен алынған пайда өнімді өткізумен, қызметтер көрсетумен
және жұмыстар орындаумен байланысты қаражат кірістерін қамтиды.
Өзге пайдатарға өткізілімнен тыс операциялардан, мүлікті сатудан түскен
қаражаттар, сондай-ақ, төтенше жағдайлардан алынған пайда жатады.
Бухгалтерлік есеп теорияшылары пайда ұғымымен байланысты келесідей
мәселелерді атап көрсетеді.
Тауарлар жөнелтілді, өнімдер сатылды, қызметтер көрсетілді, жұмыстар
орындалды, алайда олар әлі төленген жоқ, демек кәсіпорын әлі пайда алған
жоқ. Бұл мәселе кәсіпорынның өндіріс барысына салынған, алайда әлі бітпеген
капитал айналымының экономикалық мәні мен меншіктік құқықтың сәйкес
келмеуінен туындайды.
Тауарлар жөнелтілді, өнімдер сатылды, қызметтер көрсетілді, жұмыстар
орындалды, алайда олар әлі төленген жоқ, алайда кәсіпорынның балансында
пайда көрсетіледі. Бұл жағдайда құндылықтар толық құны бойынша дебиторлық
борыш құрамында тіркеледі. Қаржылық тұрғыдан қарастырғанда кәсіпорынның
өзінің алған пайдасын пайдалануға нақты мүмкіндіктері жоқ.
Кәсіпорын өзінің пайда сомасына үлкен сомаға ірі көлемдегі құндылықтар
сатып алды. Бухгалтерлік есеп бойынша пайда бар, алайда кассада немесе есеп-
шоттарда нақты ақша қаражаттары жоқ. Бұл жағдайда кәсіпорын ақша
қаражаттарымен қамтамасыз етілмеген салықтық, пайыздық, дивидендтік
төлемдерді жүзеге асыруына тура келеді.
Жоғарыда аталған жағдайдың шегіне жеткен нұсқасы – бухгалтерлік есепте
пайда көрсетілген кәсіпорын банкрот деп жарияланады. Мұндай жағдай
кәсіпорын өзінің шаруашылық қызметі нәтижесінде алынған пайданы өтімсіз
активке салумен сипатталады. Нәтижесінде кәсіпорынның өтімділігі жойылады
да, банкроттық жағдайға ұшырайды.
Кәсіпорынның мүлкі есепті кезеңде ұлғайғанмен, пайда жоқ. Құндылықты
қайтарымсыз және өтелімсіз берген жағдайларда кәсіпорынның пайдасы емес,
қосымша капиталы ұлғаяды. Мұндай жағдай мүлікті қайта бағалау немесе
инвентаризация барысында артық құндылықтарды анықтау нәтижесінде де
кездеседі.
Кәсіпорын нақты түрде шығын көруде, бірақ бухгалтерлік есепте номиналды
есептік пайданы көрсетеді. Мысалға, кәсіпорын қандай да бір өндірістік
активке ірі көлемдегі қаражаттар салды, ал бұл актив бірнеше жылдан кейін
ғана толық өтеледі. Нәтижесінде, активтік бүкіл өтелім кезеңі бойында
кәсіпорын зиян көруде болады, ал бухгалтерлік есеп тұрғысынан осы кезеңдер
ішінде ай сайын пайда көрсетіледі.
Кәсіпорынның біртұтас тұлға ретіндегі құны мен оның активтерінің құнының
жиынтығының арасында айырмашылықтар болады. Бұл көрсеткіштердің айырмасы
гудвилл немесе фирманың құны деген ұғыммен белгілі. Әдетте бұл
көрсеткіш оң нәтижені көрсетеді, яғни кәсіпорынды бөлшектеп сатқан жағдайда
оны толық сатқандағы жағдаймен салыстырғанда көп қаражат өндіріп алуға
болады.
Пайдапен байланысты барлық көзқарастарды зерттеудің нәтижесінде
ғалымдар мынадай қорытындыға келді: бухгалтерлік есепте көрсетілген пайда
қаржылық-шаруашылық қызметтің нақты нәтижелерін көрсетпейді. Бұл, өз
кезегінде, бухгалтерлік және экономикалық пайда деген түсініктерді бөліп
қарастыру керек деген тұжырымға алып келді. Біріншісі – тауарлар мен
қызметтерді өткізудің нәтижесі деп қарастырылса, екіншісі – капиталдың
жұмыс істеуінің нәтижесі деп қарастырылады.
Пайданың осындай екі түрлі тұжырымдамасы батыс елдерінде кеңінен даму
алды. Батыстық негіздерге сүйенсек, пайда концепциясы үш түрлі мақсат үшін
маңызды:
салықтарды есептеу үшін;
кредиторлар мен акционерлердің мүдделерін қорғау үшін;
тиімді инвестициялық саясатты жүзеге асыру үшін.
Пайданың бухгалтерлік тұжырымдамасы тек бірінші мақсатқа қол жеткізу
үшін ғана қолайлы және үшінші мақсатты қамтамасыз ету үшін мүлдем қолайсыз
болып табылады.
Пайданың түрлі ғылыми тұжырымдамаларын талдай отырып, пайда ұғымына
келесідей анықтама беруге болады. Пайда деп тауарды өткізу, қызметтер
көрсету және жұмыстар атқару нәтижесінде қалыптасқан қосылған құнды айтады.
Өзге мүліктерді сату, өткізілімнен тыс операциялардан түскен қаражаттар
және басқа да қаражат кірістері кәсіпорынның пайдасын арттырады.
Бүкіләлемдік банктің бухгалтерлік есеп, қаржылық есеп беру және аудит
бойынша әдістемелік нұсқаулығында пайда ұғымы келесідей түрде анықталады.
Пайда дегеніміз – қаржының келуі немесе активтердің құнының өсуі, не
болмаса пассивтердің азаюы түріндегі есепті кезеңдегі экономикалық пайданың
ұлғаюы болып табылады; бұл акционерлер салымдарының есебінен өсуден басқа
жағдайдағы капиталдың өсуіне алып келеді.
Ықшамдалған түрде бұл ұғым 1995-жылдың 26-желтоқсанында Қазақстан
Республикасы Президентінің заңдық күші бар Бухгалтерлік есеп және қаржылық
есеп беру туралы №2732 Жарлығында анықталған. Жарлықтың 13-бабы былай
дейді:Пайдатар – бұл есепті кезеңдегі активтердің ұлғаюы немесе
міндеттемелердің азаюы болып табылады.
Белгілі бір шығындар шығармай әдетте қажетті пайда алу әсте мүмкін
емес. Өз кезегінде, пайда алмай кәсіпорынның дамуын жүзеге асыру және
әлеуметтік мәселелерді шешу мүмкін емес. Осы орайда пайданың кәсіпорын
қызметіндегі, сонымен қатар қоғам өміріндегі ролі маңызды болып табылады.

1.2. Пайданың кәсіпорын қызметіндегі
ролі және функциялары

Нарықтық жағдайларды пайданың ролі айтарлықтай өсті. Өзіміз білетіндей,
жоспарлы-директивті экономика жағдайларында оның ролі төмендетілген
болатын. Пайда табу кез-келген кәсіпорынның мақсатты функциясы ретінде
төмендетілді. Нарықтық экономикаға көшумен пайда кәсіпорынның қозғаушы
күшіне айналды. Тек пайда қана өзара байланысқан үш мәселенің шешімін
анықтайды: нені, қалай және кім үшін өндіру керек? Пайда табу кез-келген
кәсіпорынның қызмет етуінің мақсаты болып қалыптасты, ал нарықтық экономика
кәсіпорынның негізгі өндірістік және әлеуметтік дамуының көзі болып
табылады. Бұл принцип өнімді өндірудегі шығындардың толық ақталуын және
кәсіпорынның өндірістік-техникалық базасының кеңеюіне негізделеді. Бұл әр
кәсіпорын өзінің ағымды және күрделі шығындарын өзінің меншікті қаражат
көздерінен жабатындығын білдіреді. Уақытша қаржы тапшылығы кезінде оларға
деген қажеттілік, егер бұл ағымды шығындар болса, олар банктердің қысқа
мерзімді несиелерімен және коммерциялық несиелермен, сонымен қатар, капитал
салымдары бнктердің ұзақ мерзімді несиелерімен жабылуы мүмкін.
Нарықтық экономикада кәсіпорын пайдасының ролі оның атқаратын
функцияларымен анықталады. Экономикалық нарықтық қатынастардың маңызды
категориясы ретінде ретінде пайда бірқатар маңызды функцияларды атқарады.
Біріншіден, пайда кәсіпорын қызметінің тиімділігін білдіретін көрсеткіш
болып табылады. басқаша айтар болсақ, кәсіпорынның пайданылығы деген
деректің өзі оның қызметінің тиімділігінің айғағы болып табылады. Алайда,
бұл көрсеткіш кәсіпорын иелері мен кредиторлары үшін нақты бір қолайлы
жағдайдың дәлелі бола ала ма? Әрине, жоқ, себебі кәсіпорынға кез-келген бір
пайда қажет емес, оның барлық мүдделі тұлғалардың (кәсіпорын иелерінің,
қызметкерлердің, кредиторлардың) қажеттіліктерін қанағаттандырарлық мөлшері
қажет. Пайда мөлшері көптеген факторлармен анықталады, олардың кейбіреулері
кәсіпорынның өзіне байланысты болса, кейбіреулері кәсіпорынның қолынан
келмейтін шаралар болып табылады.
Екіншіден, пайда ынталандырушы функция қызмет атқарады. Кәсіпорындардың
қорытынды қаржылық-экономикалық нәтижесі бола отырып, пайда нарықтық
шаруашылық өмірде шешуші роль атқарады. Пайда кәсіпорындардың басты
мақсаты деген дәрежеге ие екенін білеміз. Бұл шаруашылық субъектілерінің
экономикалық әрекеттерінің алғы шарты болып табылады, ал бұл әрекеттердің
игіліктерге ұласуы пайданың мөлшеріне, сонымен қатар ұлттық экономикада
қалыптасқан оны үлестіру тәртіптеріне (соның ішінде салық салу жүйесіне де)
байланысты.
Пайда – меншікті капитал өсімінің бірден-бір көзі. Нарықтық қатынастар
жағдайларында акционерлер мен қаржы менеджерлері, кәсіпорын қарамағында
қалатын пайда мөлшеріне икемделе отырып, кәсіпорынның даму
перспективаларына сәйкес дивидендтік және инвестициялық саясаттар бойынша
шешімдер қабылдайды.
Нарықтық экономикада пайда - өндірістік активтердің және өндірілетін
өнімнің қозғаушы күші болып табылады.
Тағы да айта кететін жағдай – пайда кәсіпорын жұмысшыларының әлеуметтік
игіліктерінің көзі болып табылады.Салықтарды, дивидендтерді және басқа да
бірінші кезектегі төлемдерді өтегеннен кейін кәсіпорын қарамағында қалатын
пайда жұмысшыларға материалдық жәрдемақы төлеуге, оларға әлеуметтік
жеңілдіктер жасауға, әлеуметтік сала объектілерін қаржыландыруға жұмсалады.
Үшіншіден, пайда мемлекеттік бюджет қаражаттарының қалыптасу көзі болып
табылады. Пайда мемлекеттік бюджет қазынасына салықтар түрінде, сондай-ақ
экономикалық санкциялар түрінде түседі. Бұл қаражаттар, өз кезегінде,
бюджеттің шығыстық баптарымен қарастырылған және заңды түрде бекітілген
мақсаттарына бағытталады.
Сонымен, кәсіпорынның пайдасы – оның экономикалық және әлеуметтік
дамуының негізгі факторы болып табылады. Бұл қорытынды кәсіпкерлік
қызметтің түпкі мақсатынан келіп туындайды. Қазіргі замандағы батыстық
экономика ғалымдары кәсіпорындардың мақсаттарын келесідей тәртіппен
тұжырымдайды:
акционерлік меншікті арттыру;
пайданы арттыру;
басқарушылық сыйақыларды арттыру;
әлеуметтік жауапкершілікті арттыру.
Қаржыны басқарудың бүгінгі теориясы бизнестің ең бірінші кезектегі
мақсаты – кәсіпорын акционерлерінің материалдық мүдделерін арттыру болып
табылады деген тұжымға негізделген. Яғни кәсіпорындар өздерінің қарапайым
акцияларының биржалық құнын арттыру тиіс. Кәсіпорынның басқа мақсаттары да
оның экономикалық саясатына өз әсерін тигізетіні сөзсіз, алайда олар
алғашқымен салыстырғанда маңыздылығы төмен болып саналады.
Кәсіпорын мақсаттарын бұлайша саралау батыстық экономика үшін әбден
ақылға қонымды. Пайданы арттыру аз ғана уақытты қамтитын қысқа мерзімді
міндет болып табылады, ал акционерлік меншікті арттыру – ұзақ мерзімді
мақсат болып табылады. Себебі кәсіпорын иелері бүгінгі пайдақа да,
келешектегі пайдақа да мүдделі.

1.3. Кәсіпорын пайдасының қалыптасуы
және орналастырылуы

Кәсіпорын пайдасының қалыптасуы және оның орналастырылуы (үлестірілуі,
пайдаланылуы) оның кәсіпкерлік қызметінің ерекшеліктерімен және
стратегиялық мақсаттарымен анықталады.
Кәсіпорынның жалпы пайдасы оның ағымды кезеңдегі негізгі, қаржылық,
инвестициялық қызметтерден, төтенше жағдайлардан алған пайдатарының
жиынтығынан қалыптасады. 1.1-суретте кәсіпорынның жалпы пайдасының
қалыптасу үлгісі берілген.

Жалпы пайданың құрамында кәсіпорынның барлық қызмет түрлерінен алынған
пайдатары кіреді. Бірінші кезекте жалпы пайда өнімді өткізуден, яғни
негізгі қызметтен алынған пайданы қамтиды. Бұл пайда жалпы өнімді өткізуден
түскен сомадан қосылған құн салығы мен акциздерді және өнімді өндіруге,
өткзуге кеткен шығындарды шегеріп тастау арқылы анықталады.
Екіншіден, жалпы пайданың құрамына тауарлық емес өнімдерді сатудан
алынған пайда, яғни кәсіпорынның балансында есептелетін қосалқы
өндірістердің (ауыл шаруашылық өндірісінің, көлік шаруашылығының және басқа
да шаруашылықтардың) пайдатары кіреді.
Үшіншіден, жалпы пайданың құрамына негізгі қорларды және өзге де
мүліктерді сатудан түскен пайда кіреді.
Сондай-ақ, жалпы пайда өткізілімнен тыс алынған пайдатар мен
шығындарды, яғни тауарды немесе қандай-да бір активті сатудан тыс
операциялардың нәтижесін, қамтиды.
Кәсіпорынның қарамағында қалатын жалпы пайдасы әрі қарай үлестіру
объектісі ретінде қарастырылады. Оны үлестіруді пайданың бір бөлігін
мемлекеттік бюджетке және басқа да міндеттемелерді өтеуге, ал қалған
бөлігін кәсіпорынның стратегиялық мақсаттарына сәйкес мүдделеріне бағыттау
деп түсінуге болады. Пайданы үлестіру заңдылығы – салықтар мен басқа да
міндетті төлем шарттары түрінде түрлі деңгейдегі бюджетке түсетін бөлігі.
Содан кейін қалатын пайданы үлестірудің бағытын анықтау кәсіпорынның
құзіретіне жатады.
Пайданы үлестірудің негізгі принциптері келесілер:
кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық, қаржылық және инвестициялық
қызметтерден алынған пайдасы шаруашылық субъектісі ретінде мемлекет пен
кәсіпорын арасында бөлінеді;
мемлекет қазынасына түсетін пайданың бөлігі салықтар және алымдар ретінде
мемлекеттік бюджетке түседі. Салықтардың құрамы, мөлшерлемелері және сәйкес
деңгейдегі бюджеттердің есебіне түсу тәртібі заңды түрде белгіленеді;
салықтардан кейін шаруашылық субъектінің қарамағында қалатын пайда мөлшері
өндіріс көлемінің арттыруға және өндірістік-шаруашылық, қаржылық,
инвестициялық қызметінің жақсаруына, сонымен қатар, кәсіпорынның қаржы
қызметінің жақсаруына мүдделілігін арттыруға жетерліктей болуы керек;
шаруашылық субъектінің қарамағында қалатын пайда әуелі кәсіпорынның әрі
қарай дамуын қамтамасыз ететін қорларға, ал қалған бөлігі тек тұтыну
қорларына кетеді.
Кәсіпорын қарамағында қалатын пайда (таза пайда) екі бөлікке бөлінеді.
Бірінші бөлігі тұтыну қорларына, екінші бөлігі жинақтау қорларына
бағытталады.
Тұтыну қорларына бағытында қолданылатын пайда кәсіпорынның мүлкін
арттыру мақсатында өндірістік активтерді, жаңа технологияларды енгізуге,
сондай-ақ, қосымша еңбек ресурстарын тартуға жұмсалады. Кәсіпорынның
капиталын ұлғайтуға орналастырылған пайда өндірілген өнімнің көлемін
арттыруға, өнімнің өзіндік құнын төмендетуге, түптеп келгенде шаруашылық
субъектінің келешектегі әлуетті (потенциалды) пайдалығын арттырудың алғы
шарты болып табылады.
Сондай-ақ, пайда тек өндіріс процессіне орналастырылып қана қоймай,
сонымен қатар, жұмысшылар мен қызметкерлердің әлеуметтік мұқтаждықтарын
қамтамасыз етуге, олардың біліктілігі мен жауапкершілігін арттыруға, оларға
қосымша сыйақылар төлеуге, басқа да әлеуметтік сала объектілерін
қаржыландыруға жұмсалады. Бұл, өз кезегінде, қызметкерлер тарапынан еңбекке
деген ынтасын арттыруға септігін тигізеді.
Жинақталу қорларына бағытталатын пайда алуан түрлі қосымша қорларды
қалыптастыруға жұмсалады: әлеуметтік сақтандыру қоры, резервтік қорлар,
экологиялық қор және тағы да басқа қорлар. Бұл кәсіпорындардың келешекте
болуы ықтимал күтпеген шығындар мен зияндардың орнын толтыруға, қоғам
өміріне өндіріс барысынан келетін зияндарды өтеуге, сондай-ақ, қолайлы
жағдайлары туындаған кездерде резервтік қорлардағы қаражаттар есебінен
қосымша күтпеген пайдатарды алу мүмкіндіктерін жүзеге асыруына көмегін
тигізеді.

2. Кәсіпорын пайдасын талдау және жоспарлау
2.1. Кәсіпорынның қаржылық нәтижелерін талдау

.Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық
қызметінің негізгі және түпкі мақсаты пайда алу болғандықтан, барлық
назарды осы көрсеткішке аудару керек.
Пайданың бірінші абсолютті көрсеткіші - өнімді (қызметтерді,
жұмыстарды) өткізуден алған пайда. Ол қаржылық шаруашылық қызметтің
нәтижелері туралы есепте қосымша құн салығы, акциздер және т.с.с. салықтар
мен міндетті төлемдерді, сондай-ақ қайтарылған тауарлардың құнын, сату және
баға шегерімдерін алып тасталып көрсетіледі.
Пайда құрылымында ең үлкен үлесті өнімдер мен тауарларды өткізуден
түсетін пайда алады, оның мөлшері өнім өндіру деңгейімен, оның сапасымен
және басқа да факторлармен анықталады.
Кәсіпорында өнімді өткізуден түскен пайда жоспарланған тауар
өндірісінен және бұйымдардың (дайын өнімдер, сатып алушының жауапты
сақталуындағы тауарлар) өтпеген бөлігінің қалдықтарының өзгерісінен шығуы
керек. Бірақ өнімді өткізуден түсетін пайда көлемі жоспарының төмендеуі,
ауыспалы тауарлық-материалдық қорлардың тым артуы есебінен болатын
жағдайлар да кездеседі.
2.1-кестеде өнімді өткізуден түскен пайданы алу жоспанының негізделуін
тексеру жөнінде мәліметтер келтірілген.

2.1-кесте

Өнімді өткізуден түскен пайда жоспарының
негізделуін бағалау

мың теңге
№ Көрсеткіштер Есептік бағасы
1 Өткізілмей қалған дайын өнімнің нақты қалдығы 8 360
2 Тауарлы өнім шығару 29 000
3 Өткізілген өнімнің жыл соңындағы қалдығы 15 940
4 Өнімді өткізуден алынуы мүмкін пайда (1 + 2 – 3) 21 420
5 Жоспар бойынша өнімді өткізуден алынатын пайда 20 850
6 Ауытқуы (4 – 5) 570

Кестеден кәсіпорынның өнімді өткізуден түсетін пайда көлемін 570 мың
теңгеге төмендеткені көрінеді. Жоспар жасаған кезде жыл соңындағы өтпеген
өнімнің шамадан тыс қалдықтарын ескерген болуы керек. Өнімді өткізуден
түсетін пайда 20850 мың теңгені емес, 570 мың теңгеге көп, яғни 21420 мың
теңгені құрауы керек еді. Басқаша айтқанда, жоспарды артық орындау болмас
еді.
Өтпеген өнімнің қалдықтары келесі себептерге байланысты құралады. Дайын
өнімнің бір бөлігі оларды буып-түю, орау, тиеуге дайындау, есеп айырысу
құжаттарын жазу үшін заңды түрде қоймада жиналып қалады. Осы жерде дайын
өнімнің қалдықтарының мөлшерден тыс өсуіне кәсіпорынның қаржы қызметі көңіл
аударуы қажет. Өнім шаруашылық байланыстарының үзілуіне байланысты
өткізілмей қалуы немесе, басқа себептерге байланысты сұарнысқа ие болмауы
мүмкін. Бұндай жағдай заттық нысандағы өнім өндіруші кәсіпорындарды орын
алады. Қызмет көрсетуші және жұмыстар атқарушы кәсіпорындарда қоймадағы
өнім қалдықтары бола алмайды.
Пайданың екінші абсолюттік көрсеткіші – жалпы пайда. Ол өнімді
өткізудің қаржылық нәтижесін білдіреді және негізгі қызмет нәтижесінде
өнімді өткізуден түскен пайда пен өткізілген өнімнің өндірістік өзіндік
құны арасындағы айырма ретінде анықталады.
Жалпы пайдақа әсер ететін маңызды фактор - өндірістік өзіндік құн, сол
себепті оның төмендеуі пайданың көлеміне көп әсерін тигізеді. Шаруашылық
жүргізудің тұрақты экономикалық жағдайында жалпы пайданың өсуінің негізгі
жолы – материалдық шығындар бөлігінде өзіндік құнды төмендету. Бұл,
әсіресе, шикізат құнының үлесі өнімнің өзіндік құнында өте жоғары болып
келетін өңдеу салаларында қызмет ететін кәсіпорындар үшін өте маңызды.
Кәсіпорын пайдасының артуы тек өнімнің өзіндің құнына ғана емес, сондай-
ақ, өткізілген өнімнің көлеміне, өнім бірлігінің бағасына байланысты
болады. Осы факторлардың жалпы пайдақа әсерін анықтау үшін талдау кестесін
құруға болады.

2.2-кесте

Кәсіпорынның жалпы пайдасы

мың теңге
№ Көрсеткіштер Жоспа Нақты сатылымға Нақты
бойынша жоспар бойынша
1 2 3 4 5
1 Өнімді өткізуден түскенпайда20 850 19 745 23 179
2 Өнімнің өндірістік өзіндік 16 435 15 741 16 996
құны
3 Жалпы пайда (1 – 2) 4 415 4 004 6 183

2.2-кестеден байқайтынымыз, жалпы пайданың нақты көлемі жоспарланған
көлемінен 1768 мың теңгеге артық. Осы ауытқуға жоғарыда аталған
факторлардың әсерін келесі тәртіп бойынша анықтауға болады.
Өнімнің өндірістік өзіндік құнының өзгерісінің әсері, өткізілген өнімнің
нақты өзіндік құнынан өткізілген өнімнің нақты көлемінің жоспарлы өзіндік
құнын алып тастау жолымен мына формула арқылы табылады:

(2.1)

мұнда – өткізілген өнімнің нақты көлемі; – өнім бірлігінің
нақты өзіндік құны; – өнім бірлігінің жоспарлы өзіндік құны.
Осылайша табылған сомада шикізат, материалдар, отын, жартылай өнімдер,
энергия тарифі бағаларының жоспармен салыстырғанда өзгерістері бар. Бұл
фактор кәсіпорыннан тәуелсіз болғандықтан, ішкі талдау барысында оны дербес
фактор ретінде көрсету дұрыс.
Өткізілген өнімнің өндірістік өзіндік құнының жоспармен салыстырғанда
төмендеуі немесе өсуі кезінде жалпы пайда сәйкесінше өседі немесе азаяды.
Біздің мысалда артық шығындалу болған, бұл жалпы пайда көлемін 1255 мың
теңгеге (16966 – 15741) төмендетті.
Жалпы пайданың нақты көлемінің жоспардан ауытқуына қолданыстағы баға
өзгерісінің әсері келесі формула бойынша есептеледі:

(2.2)

мұнда және – өнім бірлігінің сәйкесінше нақты және жоспарлы
бағалары.
Басқаша айтқанда, бұл фактордың әсерінің мөлшері өнімді өткізуден
түскен нақты түсімнен жоспарланған мөлшерді алып тастау жолымен анықталады.
Біздің мысалымызда жалпы пайда баға факторы есебінен 3434 мың теңгеге
(23179 – 19745) өскен.
Өткізу көлемінің өзгерістерінің жалпы пайда ауытқуына әсерін анықтау үшін
алдымен өткізу көлемі бойынша жоспардың орындалуын анықтау керек. Пайда
көлемі осы факторларға тікелей үйлесімді тәуелді болғандықтан, жоспарлы
пайданы өткізу көлемі бойынша орындалу пайызына көбейту керек.
Пайданың келесі абсолютті көрсеткіші – негізгі қызметтен алынған пайда.
Ол сальдоланған қаржылық нәтижені білдіреді және жалпы пайда пен кезең
шығындары арасындағы айырма ретінде мына формула бойынша анықталады:

ТН = ТЖ – ШК, (2.3)

мұнда ДН – негізгі қызметтен алынған пайда; ДЖ – жалпы пайда; РК –
кезең шығындары.
Жалпы пайда көлемі қаншалықты көп және өткізілген өнімнің өзіндік
құнына кірмейтін тұрақты шығындарды білдіретін кезең шығындары қаншалықты
аз болса, негізгі қызметтен алынатын пайда та соншалықты жоғары болады.
Сондықтан да негізгі қызметтен алынатын пайдақа жүргізілетін талдауды
жоғарыда аталған көрсеткіштермен үздіксіз байланыста жүргізу керек.
2.2. Кәсіпорынның пайдалығының көрсеткіштері

Пайданың негізгі көрсеткіштеріне нарықтық экономика жағдайындағы
кәсіпорынның қаржылық қызмет жасау, қаржыландыру көздерін ынталандыру және
оларды тиімді пайдалану секілді мүмкіндіктерін анықтайтын, осы кәсіпорын
қызметінің тиімділігін (рентабельділігін) сипаттайтын көрсеткіштері жатады.
Пайдалық коэффициенттері салыстырмалы талдау мен кәсіпорынның қаржы
жағдайын бағалаудың міндетті элементтері болып табылады, өйткені олар
кәсіпорын пайдасын қалыптастырудың факторлық ортасын сипаттайтын маңызды
көрсеткіштер.
Басқару тиімділігінің көрсеткіші ретінде өндіріске салынған капиталдың
пайдалық деңгейі оның сапасының индикаторы болып табылады. Кәсіпорынның
инвестициялауға қажетті пайданы жеткілікті көлемде алу мүмкіндігін
білдіретін өлшеуіш ретінде, салынған жалпы капиталдың пайдалық деңгейі
кәсіпорынның ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылығының сенімді көрсеткіші болып
табылады. Осыған байланысты ол инвесторлар мен несие берушілердің үлкен
назарына ие болады.
Барлық өндіріске салынған активтердің тиімділік деңгейі (Да) мына
формула бойынша есептеледі:

(2.4)

Кәсіпорынның жалпы активтерінің пайдалық деңгейін шартты мысал түрінде
талдау 2.3-кестеде берілген.

2.3-кесте

Жалпы активтердің (өндіріске салынған
капиталдың) пайдалық деңгейі

мың теңге
№ Көрсеткіштер Өткен жыл Есепті жыл Ауытқуы
(+,–)
1 2 3 4 5
1 Таза пайда 5 040 6 538 +1 498
2 Жалпы активтер (салынған 30 512 37 254 +6 742
капитал)
3 Жалпы активтердің пайданылығы, 16,52 17,55 +1,03
%

Кестеден байқағанымыздай, аталған кәсіпорында жалпы активтердің
пайдалық деңгейі өткен жылмен салыстырғанда 1,03 пунктке артып және 17,55%-
ды құрайды. Алайда, бұл көрсеткіштің деңгейін білу жеткіліксіз. Оның қандай
факторлардың есебінен құрылғанын және активтердің пайдалық деңгейін өсіру
және сақтау үшін бұл факторлардың сенімділігін талдау, әлдеқайда маңызды
болып келеді.
Арнайы оқулықтарда бұл көрсеткіш деңгейінің өзгеруіне әсер етуші
факторларға және оларды есептеуге қатысты екі түрлі көзқарас кездеседі.
Факторларды сандық және сапалық етіп бөлу және активтерді есептеу, дәстүрлі
көзқарас болып табылады. сандық фактор сомасы бойынша жыл басына және
соңына есептеліп, екіге бөлінген активтердің орташа жылдық құны жатады, ал
сапалық факторға кәсіпорынның таза пайдасы жатқызылады.
Бұл екі фактордың талданып отырған көрсеткіш бойынша алыған ауытқуға
(+1,03) ықпалын анықтау үшін өткен жылғы пайда және есепті жылғы жалпы
активтер бойынша активтердің қосымша пайдалық коэффициенттерін есептейміз:
(5040:37254·100), бұл біздің мысалымызда 13,53%-ды құрайды. Одан өткен
жылғы пайдалық коэффициентін алып тастау арқылы, жалпы активтер өзгерісінің
ықпал ету мөлшерін анықтаймыз. Бұл фактордың талданып отырған көрсеткішке
кері әсері 2,99 пунктті құрайды (13,53 – 16,52). Таза пайданың 1498 мың
теңгеге өсуі зерттеліп отырған көрсеткішті 4,02 пунктке (17,55-13,53)
өсірді. Бұл екі фактордың жиынтық әсері өткен жылғы мәнімен салыстырғанда
жалпы активтердің пайдалық деңгейінің оң нәтижелі ауытқуын беріп отыр (-
2,99 + 4,02 = +1,03).
Екінші көзқарас бойынша кәсіпорынның пайдалық деңгейінің өзгеруіне әсер
етуші негізгі факторларғ келесілер жатады:
1) өткізілген өнімнің пайдалық деңгейі;
2) жалпы активтердің айналымдылығы.
Бұл көрсеткіштердің арасындағы өзара байланыс келесі түрде беріледі:
жалпы активтердің пайдалық деңгейі = өткізілген өнімнің пайданылығы ×
активтер айналымдылығы. Шынында да:
(2.5)

Басқаша айтқанда, кәсіпорынның активтерге салынған қаражаттарының әрбір
теңгесінен алынған таза пайдасы өнімді өткізу пайдалығынан және кәсіпорын
активтерінің айналымдылығының жылдамдығына байланысты болады.
Өндірістік активтерге салынған капиталдың пайдалық деңгейінің өзгеруіне
жоғарыда аталған факторлардың тигізетін әсерін талдау үшін келесідей кесте
құрамыз.

2.4-кесте

Жалпы капиталдың пайдалық деңгейіндегі ауытқулар

№ Көрсеткіштер Өткен Есепті Ауытқу соның ішінде
жыл жыл (+,–) коэффи-циенттердің
өзгеруінен
Сату Активтердің
пайда-тылайналымды-л
ығы ығы
1 2 3 4 5 6 7
1 Таза пайда, мың теңге 5 040 6 538 +1 498 – –
2 Өткізуден түскен пайда,24 392 23 179 –1 213 – –
мың теңге ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кәсіпорын
Судың пайдасы
Компьютердің пайдасы мен зияны
музыканың денсаулыққа пайдасы
Банк пайдасы мен табыстылығы
Кедендік одақтың пайдасы
Шоколадтың пайдасы мен зияны
Телефонның пайдасы мен зияны
Кәсіпорын кірістері
Кәсіпорын капиталы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь