Қытайдағы қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы

I Кіріспе
II Негізгі бөлім
1. Қытайдағы қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы
1.1 Қытай қазақтарының қоныстану жай.күйі
1.2 Қытай қазақтарының саяси.құқықтық жағдайы
2. Қытайдағы қазақ диаспорасының салт.дәстүрлері мен мәдениеті
2.1 Қытайдағы қазақ диаспорасының оқу.ағартуы мен баспасөзі
2.2 Қытайдағы қазақ диаспорасының көркемөнері
2.3 Қытайдағы қазақ диаспорасының әдет.ғұрыптары
3. Қытайдағы қазақ диаспорасының шаруашылық өмірі мен тұрмыс.тіршілігі
3.1 Қытайдағы қазақ диаспорасының шаруашылығы мен бүгінгі нарықтық бизнесі
3.2 Қытайдағы қазақ диаспорасының үй.жайы және тұрмыстық бұйымдары
III Қорытынды
IV Сілтемелер
V Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тарихта "батыс өңір", бүгіндері Шыңжаң ұйғыр автономиялы районы аталып отырған осы байтақ мекеннің территориялық жер аумағы бір миллион 600 мың шаршы километр. Жалпы Қытай жер аумағының алтыдан бір бөлігін ұстайды.
Тұрғылықтық шекарасының ұзындығы 5600 километр болып, Моңғолия Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Ауғанстан, Пакстан, Үндістан секілді 8 мемлекетпен шекараласады. Шыңжаңда қазір 2 аймақ дәрежелі қала, 7 аймақ, 5 автономиялы облыс, 20 аудан дәрежелі қала, 62 аудан, 6 автономиялы аудан, әскери орынды түйін етіп өндіріс және құрылыспен айналысатын 14 дивизия (185 полк) бар. 2000 жылы Қытайдың өз ішінде жүргізілген санаққа негізделгенде (14 дивизия, 185 полктағы 2 миллион 453 мың 600 адам мұның сыртында ) Шыңжаңдағы 47 ұлттың жалпы жан саны 19 миллион 250 мың адам болған. Оған дивизияны қоссақ, онда жалпы халық саны 21 миллион 703 мың 600 адам болды. Мұның 10 миллион 969 мың адамын қытайдан басқа ұлттар ұстайды екен. Шыңжаңдағы қазақтар негізінен Іле қазақ автономиялы облысына шоғырлы қоныстанған. Мұнда шамамен 4 миллион 83000300 халық тұрады (1). Одан сырт Санжы хұйзу (дүңген) автономиялы облысы, Құмыл аймағы, Боратала моңғол автономиялы облысы, Үрімжі қаласы аумағына отырықтанған.
Соның ішінде қазіргі қазақтар мекенденген Іле, Алтай, Тарбағатай, Баркөл өңірінің ежелден қазақтардың мекені екендігі туралы тарихи жазылымдар көп кездеседі.
Қытай жазбаларының дерегіне негізделгенде Алтай тауы өңірі заманымыздан бұрынғы 3-6 ғасырлар шамасында сақтардың мекені болған (2). Ал ежелгі грек авторларының деректемелерінде сақтардың, ішіндегі армиясын тайпасы исседондардың солтүстік және шығыс солтүстік жағында, Алтайдың батысындағы сілеміне дейінгі жерлерде тұрғандығы айтылады.
1,"ШҰАР Атласы", Шынжаң ғылым-техника баспасы, 2006ж.
2, 4, "Алтай аймағының жалпы жағдайы", Шынжаң халық
баспасы, 1989 ж.
3, 19, Н.Мыңжани., "Қазақтың қысқаша тарихы", Шынжаң халық баспасы, 1987ж.
5, "Қазақ батырлары" газеті, тамыз, 2004 ж., №8
6, 8, 12, 22, 41, 46, 49 Су Бихай., "Қазақ мәдениетінің тарихы", Шынжаң халық баспасы, 2005ж.
7, И.Байғали., "Шәуешек тарихынан деректер", "Шыңжаң қоғамдық ғылымы" журналы, 1993 ж, 2-сан, Мақала
9, "Іле тарихи материалдары" 1995 ж, Құлжа.
10, "Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер", Ұлттар баспасы, 1998 ж.
11, "Қазақ Совет энциклопедиясы", 4-том, Алматы, 1974ж.
13, Ясын Құмарұлы., "Алыстағы атамұра", Ұлттар баспасы, 2003 ж.
14, "Мемлекеттік кеңестің ҚХР территориялык, автономия заңын атқару туралы бірқанша белгілемесіне түсінік", Ұлттар баспасы, 2006ж.
15, Ж.Жүнісұлы, Н.Мамырбекұлы., "Қазақ оқу-ағартуының қысқаша тарихы" , Ұлттар баспасы, 2005ж.
16, 18, Қ.Жанәбілұлы., "Алтай ағартуының арғы-бергісі жайлы", "Алтай қаласының тарихи материалдары", 1996ж, №1, Мақала.
17, 21, 23, 31, 32, 42,48, Ж.Мырзаханұлы., "Қазақ халқы және оның салт-санасы", Шыңжаң халық баспасы, 1992 ж.
20, Қ.Монжібаев., "Қазақ оқу-ағарту тарихынан қысқаша деректер", 1978ж.
24, "Іле айдыны" журналы, 1996 ж, 6-сан, 73 бет.
25, " Қазақ Совет энциклопедиясы", 12-том, Алматы, 1978ж.
26, І.Жақанов., "Шыңжаңнан ескен сырлы әуез", "Жұлдыз", 1993 ж, 9-сан
27, "Қазақ Совет Энциклопедиясы", 2-том, Алматы, 1973ж.
28, "Қазақ Совет Энциклопедиясы", 1-том, 635 бет, 1973ж.
29, А.Қанапияұлы., "Қазақ халқының тұрмыстық ғадет-салттары", "Мұра" журналы, 1996 ж, 3-сан.
30, Н.Қинаятұлы., "Қазақтың дәстүрлі малшаруашылығы мен мал шипагерлігі, Шыңжаң ғылым-техника баспасы, 2003 ж.
33, "Жоңғарды тыныштандырудың жалпы жобасы", 2-бөлім, 52-том, Үрімжі, 1995ж.
34, 36, Н.Мұхаметханұлы., "Қазақ тарихынан зерттеулер", Шыңжаң жастар-өрендер баспасы, 1989 ж.
37, 38, урхан Шаһиди., "Шыңжанда өткен елу жыл", Ұлттар баспасы, 1985ж.
39, 40, "Қазақ мәдениетінің айдыны", Шыңжаң жастар-өрендер баспасы, 2006ж.
44, 45, Б.Қуаныш, М.Раздан., "Алтай жағрапиясы". Оқулық. 1993 ж. Алтай.
50, Б.Жұмабай., "Халқымыздың дастархан мәдениеті", "Алтай аясы" журналы. 2002ж, 2-сан.
Пайдаланған әдебиеттер

1. Су Бихай. "Қазақ мәдениетінің тарихы", Шынжаң халық баспасы, Үрімжі, 2005ж.
2. Н. Мыңжани. "Қазақтың қысқаша тарихы", Шынжаң халық баспасы, Үрімжі, 1987ж.
3. "Қазақ ССР тарихы", 1-том, Ғылым, Алматы, 1980ж
4. "Қазақ ССР тарихы", 2-том, Ғылым, Алматы, 1982 ж
5. "Қазақ ССР тарихы", 3-том, Ғылым, Алматы, 1983 ж.
6. Ш. Уәлиханов. "Таңдамалы шығармалар", "Жазушы" баспасы, Алматы, 1985ж.
7. Дукен Мәсімханұлы, «Қытай қазақтары әдебиетінің қалыптасу барысы», ҚазМУ хабаршысы, Шығыстану сериясы, №7, 58-59 бет, 1999ж.
8. "Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер", Ұлттар баспасы, Пекин, 1998 ж
9. "Шыңжаңның жергілікті тарихы", Шыңжаң Университеті баспасы, Үрімжі, 1992 ж.
10. Нәбижан Мұхаметханұлы, «Қытай жылнамаларындағы Қазақстан және қазақ тарихына қатысты деректер(б.з.б.3ғ–б.з.20ғ)», ҚазМу хабаршысы, Тарих сериясы, №4(19) 18-24 бет, 2000ж
11. Н. Қинаятұлы. "Қазақтың дәстүрлі малшаруашылығы мен мал шипагерлігі", Шыңжаң ғылым техника баспасы, Үрімжі, 2003 ж.
12. Әбілқайыр Қанат, «Қытай қазақтарды 33 пайызға азайтып көрсетеді», Қазақстан Zaman, 11 мамыр, 2007ж.
13. Ж. Жүнісұлы. " Іленің тарихи шежіресі", Іле халық баспасы, Күйтүн, 2007ж
14. Сұлтан Бейсен, «Қытайдағы қазақ телеарналары», Айқынапта Didar TV, 28маусым, 2007ж.
15. Қойшыбаев. Қ., «Қытайдағы қазақ зиялылары», Астана хабары, 29 сәуір, 2006ж.
16. Бұрхан Шаһиди. "Шыңжанда өткен елу жыл", Ұлттар баспасы, Пекин, 1985 ж.
17. Исахан. М., «Қытайдағы қазақ қоғамының қалыптасу тарихы», Қазақстан Zaman, 13 шілде, 2007ж
18. . "Қазақ шежірелері", 1-том, Іле халық баспасы, Күйтүн, 1993 ж.
19. Оразқызы Т., «Қытайда қазаққа қатысты мұра мол», Нұр.Астана, 17 қаңтар, 2007ж
20. Ж. Жүнісұлы., Н. Мамырбекұлы. "Қазақ оқу-ағартуының қысқаша тарихы" , Ұлттар баспасы, Пекин, 2005ж.
21. Зейнолла Сәнік, «Дала жібек жолы», Жалын, №8, 67-71 бет, 2004ж.
22. К. Мақайұлы. "Қытай қазақтарының көркемөнері туралы тарихи дерек", "Іле айдыны" журналы, №5, 2005ж.
23. Кәрім. Т., «Арғы беттегі қазақтар көш керуендерін ата қонысқа бұрғысы келеді», Жетісу, 6 қаңтар, 2007ж.
24. Оспанова.Р. «Зайсан аймағындағы саяси жағдай(19 ғ. 60жж.)», Қазақ тарихы, №3,18-20 бет, 2003.
25. Қ. Сейітханұлы., Ж.Шөрбекұлы. "Ұлт қамы — ұлағатты іс". Шыңжаң халык баспасы, Үрімжі, 2006ж.
26. Нәбижан Мұхаметханұлы, «XX ғасырдағы Қытайдың тарихи үрдісіндегі қазақтардың әлеуметтік дамуы», оқу құралы, Қазақ университеті баспасы, Алматы, 2006ж
27. "Қазақ мәдениетінің айдыны" Шыңжаң жастар-өрендер баспасы, Үрімжі, 2006 ж.
28. " Қазақ Совет энциклопедиясы", 2-том, Алматы, 1973ж
29. "Қазақ Совет энциклопедиясы", 4-том, Алматы, 1974ж.
30. " Қазақ Совет энциклопедиясы", 12-том, Алматы, 1978ж.
31. Еркімбай Асхат, «Қадірін біліп, қасиетін әспеттесе... Қазақ тілі Қазақстаннан тыс жерде қалай дамуда?», Түркістан, 3 сәуір, 2008ж.
32. М. Қалиасқарұлы. "Қазақтың жылқы шаруашылығы шежіресі", Іле халық баспасы, Күйтүн, 1994ж.
33. Нығмет Мыңжани. "Қазақтың қысқаша тарихы", Шыңжаң халық баспасы, Үрімжі, 1986ж.
34. Оразанбай Егеубаев, «Қытайдағы қазақ мәдениеті ұлт руханиятына үлкен үлес қосуда», Егемен Қазақстан, 16 қыркүйек, 2005ж
35. Жақып Мырзаханұлы. "Қазақ халқы және оның салт-санасы", Шыңжаң халық баспасы, Үрімжі, 1992ж.
36. Қоңырбай. Ө. «Көне дәуір күмбірі: Қытай тарихындағы қазаққа қатысты деректер», Жалын, №5, 67-76 бет, 2005ж.
37. Қоңырбай. Ө. «Көне дәуір күмбірі: Қытай тарихындағы қазаққа қатысты деректер», Жалын, № 6, 8-27 бет, 2005ж.
38. Қоңырбай. Ө. «Көне дәуір күмбірі: Қытай тарихындағы қазаққа қатысты деректер», Жалын, №8, 34-40 бет, 2005ж.
39. Асқар Татанайұлы. "Тарихи дерек, келелі кеңес(2)", Шыңжаң халық баспасы, Үрімжі, 1996ж.
40. Оразанбай Егеубаев, «Қытайдағы қазақ мәдениеті», Әдебиет айдыны, 8 қыркүйек, 2005ж.
41. Зардыхан Қинаятұлы. "Жылаған жылдар шежіресі", Алматы, 1995ж.
42. Дукен Мәсімханұлы, «Қытайдағы қазақтар», Егемен Қазақстан, 30маусым, 2004ж.
43. "Шыңжаңның үш аймақ төңкерісіндегі ірі істер", Шыңжаң халық баспасы, Үрімжі, 1995ж.
44. Дукен Мәсімханұлы, «Қытай елінің оқу-ағартуы», Ана тілі, 22 тамыз, 10 бет, 2002ж
45. Жаң Жыжұң. "Үрімжі кеңесінен Шыңжаң бейбіт жолмен азат болғанға дейін", Үрімжі, 1991ж.
46. "Моңғолдың құпия шежіресі", Ұлттар баспасы, Пекин, 2004ж.
47. Болат Құрманғажыұлы, «Қытайдағы қазақ публицистикасы», Ақиқат, № 9, 85-87 бет, 2004ж.
48. З. Сауданов. "Шыңжаң үщ аймақ төңкерісі жайында есте қалғандар", Үрімжі, 1990ж.
49. Білісбек Әбдіразақ, «Қытайда қазақша шығатын газет-журналдарға шолу», ҚазМУ хабаршысы, Журналистика сериясы, № 6, 22-24 бет, 1999ж.
50. "Алтай аймағының жалпы жағдайы", Шыңжаң халық баспасы, Үрімжі, 1989 ж.
51. Нәбижан Мұхамедханұлы. "Қазақ тарихынан зерттеулер", Шыңжаң жастар-өрендер баспасы, Үрімжі, 1989 ж.
52. Зейнолла Сәнік, «Ежелгі Қытай жазбаларындағы түркі(қазақ) ақындары», Жалын, №1, 27-30 бет, 2004ж.
53. Ясын Құмарұлы. "Алыстағы атамұра", Ұлттар баспасы, Пекин, 2003 ж.
54. Іңкәр Болатқызы, «Қытайда қазақ баспасөзі біздегіден көп», Қазақ елі, 9 маусым, 2004ж.
55. "Алқап", Альманах, № 19, Ұлттар баспасы, Пекин, 1998 ж.
56. Бақытбек Бәмішұлы, «Қазақ диаспорасының өзекті мәселелері», Қазақ тілі мен әдебиеті, №2, 12-17 бет, 2006ж.
57. "Іле тарихи материалдары", № 3, Құлжа, 1995 ж.
58. "Іле тарихи материалдары", № 11, Құлжа, 1995 ж.
59. Дәулетхан. Ә., «Омарғазы Айтанұлы», Абай, №4, 58-60 бет, 2005ж.
60. "Шалғын" журналы, № 2, 1984 ж.
61. І. Жақанов. "Шыңжаңнан ескен сырлы әуез", "Жүлдыз" журналы, 1993ж, №3
62. Мұхтар Мағауин. "Қазақ тарихының әліппесі", Алматы, 1995 ж.
63. "Тауқымет пен тағзым", Рииц Азия, Алматы, 2007ж.
64. "Шыңжаңның қысқаша тарихы", 2-том, Шыңжаң халық баспасы, Үрімжі, 1983ж.
65. Мәмбет Қойгелдиев. "Алаш қозғалысы", Алматы, 1995ж.
        
        жОСПАР
I Кіріспе
II Негізгі бөлім
1. Қытайдағы ... ... ... ... ... ... қоныстану жай-күйі
1.2 Қытай қазақтарының саяси-құқықтық жағдайы
2. Қытайдағы қазақ диаспорасының салт-дәстүрлері мен мәдениеті
2.1 Қытайдағы қазақ диаспорасының оқу-ағартуы мен ... ... ... ... көркемөнері
2.3 Қытайдағы қазақ диаспорасының әдет-ғұрыптары
3. Қытайдағы қазақ ... ... ... мен тұрмыс-
тіршілігі
3.1 Қытайдағы қазақ диаспорасының шаруашылығы мен ... ... ... ... ... үй-жайы және тұрмыстық бұйымдары
III Қорытынды
IV Сілтемелер
V Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы
1.1 Қытайдағы қазақ диаспорасының қоныстану жай-күйі
Тарихта "батыс өңір", бүгіндері Шыңжаң ұйғыр ... ... ... осы ... ... ... жер аумағы бір миллион 600 мың
шаршы километр. Жалпы ... жер ... ... бір ... ұстайды.
Тұрғылықтық шекарасының ұзындығы 5600 километр болып, Моңғолия ... ... ... ... Пакстан, Үндістан секілді 8
мемлекетпен шекараласады. Шыңжаңда қазір 2 ... ... ... 7 ... ... ... 20 аудан дәрежелі қала, 62 аудан, 6 автономиялы аудан,
әскери орынды түйін етіп өндіріс және ... ... 14 ... ... бар. 2000 жылы ... өз ... жүргізілген санаққа
негізделгенде (14 дивизия, 185 полктағы 2 миллион 453 мың 600 адам ... ) ... 47 ... ... жан саны 19 ... 250 мың адам
болған. Оған дивизияны қоссақ, онда жалпы халық саны 21 ... 703 мың ... ... Мұның 10 миллион 969 мың адамын қытайдан басқа ... ... ... ... ... Іле қазақ автономиялы облысына шоғырлы
қоныстанған. Мұнда шамамен 4 ... 83000300 ... ... (1). Одан ... хұйзу (дүңген) автономиялы облысы, Құмыл аймағы, Боратала моңғол
автономиялы ... ... ... ... отырықтанған.
Соның ішінде қазіргі қазақтар мекенденген Іле, Алтай, Тарбағатай, Баркөл
өңірінің ежелден қазақтардың мекені екендігі туралы тарихи жазылымдар ... ... ... ... ... тауы ... заманымыздан
бұрынғы 3-6 ғасырлар шамасында сақтардың мекені болған (2). Ал ежелгі ... ... ... ... ... ... ... және шығыс солтүстік жағында, Алтайдың батысындағы
сілеміне дейінгі жерлерде тұрғандығы айтылады.(3)
Қазақ тарихын зерттеуші Қытай ... Су ... ... ... ежелгі
молаларға талдау жасай келіп, ол өңірде жасаған халықтар және олардың өзге
өңірлермен болған ... ... ... деректер айтады: "Қарасу
дәуірінен кейін Алтайдағы ұлыстардың мәдениетінің дамуы көптеген жақтардан
татар ұлыстарының ахуалына ... ... ... ... ... ... ... Бұқтырма өзенінің аяғындағы Солонеч — Берк маңынан
Черновая ... ... ... ... ... бұл ... біршама соңғы дәуірдегі әйгілі тас обаларынан (қорымдарынан) сырт,
тас пен балшықтан ... ... да ... ... ... V- III ... аралығында Алтай өңірінде жарыққа
шыққан жаңа тұрпатты ... ... ... ... ... оны ... өнері де біршама тез жақсарып, батыстағы скифтер мен иран
— сакалардың қару жарақ ... ... ... кетеді. Әсіресе манимның
(майемнің) бастапқы дәуірі мен соңғы дәуіріне негізгі иелері керей, найман
тайпалары болған(4). Тарих ғылымының ... ... ... ... атты ... былай дейді: "Керейлер деп аталған қазақ ұлтын
құраған ... ... өте ... ірі ... ... ретінде
қаралады. Олар жөнінде жазылған тарихи жазба дерек өте көп... ... ... осы ... ... ... ... дәлірек айтқанда,
олардың территориясын Байкалдың батысынан бастап, ... ... ... ... ... деп ... ... (5). Енді бір айта
кетерлігі Шыңғысхан ... ... ... ... ... ... ... құрып жоғалмаған. Қайта өзге тайпалардың қазақтануына
белгілі дәрежеде ықпал еткен.
Шыңғысханның жаулауына ... ... ... оның ... ұлы ... тиіп, кейіннен ойрат тайпаларының иелігіне өткен. Ойраттар ... ... ... ... ... өз ішіне алған. Тек 1770
жылдардан бастап қазақтар атамекені болған Алтайға қайтадан орала бастаған.
Жоңғарлардың жойылуын орай деп ... Чиң ... 1755 ... ... ... ... Алтай-Тарбағатай өңірлеріне ресми қарауылдар
тұрғыза ... "1761 жылы Чиң ... ... ақылшы уәзірін қойып,
Алтай тауының шығысы мен батысын және ... ... ... ... ... ... ... көп бөлегін қамтыған кең алқапты басқарды. 1902-1904
жылдан бастап тікелей басқаратын әкімшілік жүйе тіктеп, Қобда мен ... ... ... ... ... ... негізі қалана бастады.
1906 жылға келгенде Алтай аймағы құрылды. Шың ... ... (Шың ... жылдар аралығында Шыңжаңда билік жүргізді), яғни 1933 жылы Алтай
әкімшілік мекемесіне өзгертіліп, әкімшілік ... ... 1945 ... ... қара қытайлардан азат етілді. 1949 жылдан кейін қызыл
коммунистердің басқаруына өтті.
Алтай аймағы Қытай ... ... ... ... ... ... ... шекараласады. "Алтай тауы" көне түрік және
моңғол тілдерінде "Алтын тау" дегенді ... ... ... ... мол. ... ... өзек ... үлкенді-кішілі 56 өзені, Үліңгір,
Қанас, Таңбалы секілді көлдері бар.
Алтай аймағына ... алты ... бір қала бар. ... ... қаласы,
Шіңгіл, Көктоғай, Бурылтоғай, Буыршын, Каба, Жеменей аудандары. Мұнан сырт
Алтай аймағына жататын молаларда өлікке атты қоса көму ... ... ... ... ... қабірлерінен аз ұшырайды. Бұған карағанда сол
заманда Алтай ... ... ... ... тұрғанын, оның стратегиялық
орнының Енисей алқабынан әлдеқайда маңызды болғаны аңғарылады.
Алтай ... ... жер ... 117 мың 700 ... километр. 2003 жылғы
дерек бойынша аймаққа қарасты тұрғындардың жан саны 612 мың 600 адам. Бұл
1949 ... ... 89 ... ... 56 мың 211 ... 11 есе ... қазіргі қазақтардың саны жалпы санының 45 ... ... ... ... ... қанаттас жатқандықтан тарихтағы орны жағынан
да көп ұқсастықтарға ие. Бұл өңірді де бір мезет ... ... ... ілгерінді-кейінді мекендеген. Тарбағатай тауының батыс солтүстік
сілеміндегі Шілікті жазығынан ... сақ ... ... ... ... айғағы.
Ескілікті қытай деректері мен ... ... ... ... ... ... жасыл жазира, дарқан дала ежелгі көшпенді
малшылар кажырлы ... мол ... ... ... асыл ... көптеп
жетілдіргенін көруге болады. Еміл өзенінің түстігі мен ... ... ... ... ... ... тастар кезікті.
Шағантоғай ауданы Барлық тауының Бардақұл деген жеріндегі жүздеген жартас
суреттерінен сиыр, ... ... ... ... ит, ... тағы ... кәруге болады"(6). Ендеше көшпенді мал шаруашылығы тұрмысын
негіз ... ... ізі ... төсінен де ап-айқын көрінеді.
1977 жылы Тайваньда басылып шыққан Цыхай (сөз теңізі) деген ... ... ... туралы айта келіп: "...Осы аталған ру ... ... ... ... ... ... ... Тарбағатай өңірінде
Жасақты хан деген атпен мәлім болған көсемдерінің бастауында сол ... ... Ал ... келе ... ... ретінде Таян хандық құрды"
дейді.
Атамекені ... Сыр ... ... ... найман, керей тайпалары
1760-1770 жылдарға келгенде байырғы ... ... ... ... Әрі
осыдан бұрын жасап келген ойрат ... ... ... канаттас,
көршілес отырды. Қытайдың батыс Хан дәуіріне келгенде ғұндар Алтай даласына
дейін қанат жайған. Ғұн тәңірқұтының билік ... ... ... ... Қағиян секілді тәңірқұттар Алтай даласын бірінен соң бірі ... Ал ... ... кезеңдерде бір мезет батыс түріктер, ... ... ... ... ... Алтай тауының Жоңғарлар
тыныштанғаннан кейін 1766 жылы Чиң ... ... ... ... ... уәзірі Агуи ежелден қазақ тайпаларының, орталық өңірінің
төрі болып келген ... ... ... ... ... ... соқтырып,
бұтхана салдырады. Кейін келе бұл қытай ... ... ескі ... ... ... ... ... дамуы үшін Үрімжіден
қалса негізгі орталықтың бірі Шәуешек қаласы болды. Бұл ... ... ... ... ... гөрі ... ... Тарбағатай жақын
еді. Чиянлұңның 23 жылы ( 1758 жылы ) Тарбағатайға әскер тұрғызылғаннан
кейін, қазақгар ... ... ... ... ... талап етті.
Тарихи деректерде "Тарбағатайда әскер тұрғызылғаннан ... ... ... ... ... ... ... деп жазылған. Сөйтіп, Чиң
үкіметі Чиянлұңның 24 жылы ( 1759 жылы ) ... да ... ... орын етіп ... ... ... ... жатқан Қарамайлы мұнай
алабы ҚХР бойынша мұнай мен газдың ең бай қамбасының ... ... ... оны ... ... ... өз ... алып, орталығын
Қарамайлы қаласы етіп кұрған. Қалада 300 мың адам тұрады. Майтау ... ... ... ... ... серіктестігі секілді ірі
өңдіріс орындары Қарамайлы-Майтау өңірін шикізат ететін 200 түрден астам
өнім өндіреді. ... ... ... ... қалса асфальт,
асфальт құм, көмір, тұз, гипс, әртүрлі хрусталдар шығады. ... ... ... ... ... ... бар. ... сөзінің "суырлы"
деген моңғол сөзінен келіп шыққанына ... ... ... ... ... моңғолдардың:
Тарбығасы (суыры) сиырдай,
Тас бастауы кымыздай.
Саранасы жүректей,
Сарымсағы білектей,
Қайран жерім қалдың ба!? — деп жылағаны еске ... ... ... және Шиху ... Сауан, Толы, Шағантоғай,
Дөрбілжін аудандары мен Қобықсары моңғол автономиялы ауданы қарайды. ... ... ... санағы бойынша бүкіл аймақтағы тұрғындар саны 953
мың 400 адам болған.
Тарихи жазбаларда Іле өңірі ежелдің ежелінен ұлы ... ... ... ... көп айтылады.
"Ұлы жүздер заманымыздан бұрынғы III ғасырда Дунхуаң меп ... ... ... ... өз ... ... батыс жағындағы ірі ел
еді. Ғұндардың үртіс-ұдай жасаған шабуылынан үріккен ұлы жүз ... ... ... ... Іле өзенінің алқабына қоныс аударады.
Бұдан бұрын Іле өзені алқабы сақ ... ... еді, ... ... ұлы ... сақ ... ... жасап, олардың ханын қуалап
жіберіп, елі мен жерін басып алды. Бұл жөнінде "Хан патшалығы ... деп ... " ... ... батысқа ауған ұлы жүздер сақтардың
ханына шабуыл жасады, сақгардың ханы оңтүстікке ... ... Ұлы ... жерін иемденіп алды". Ұлы жүздер батысқа қарай ... ... ... ... бір ... Наншан тауына шегініп, ол жердегі тайпалармен
араласып кетті де "кіші жүздер " деп ... Ұлы ... Іле ... ауып ... заманымыздан бұрынғы 174-160 жылдар аралығында болған
оқиға деп ұйғарылады. Бірақ қай жылы ... ... ... ... дерек
жоқ.
Бұрын ұлы жүздер Чилан тауы мен Дунхуаң аралығында тұрған кезде, үйсін
ұлысы да осы ... ... ... ... еді. Ұлы ... Іле өңіріне
қоныс аударған соң, үйсін ұлысы ғұндардың көмегіне сүйеніп күшейе ... ... ... күш ... ... ... жорықтарына жұмсап
отырды. Ақырында үйсіндер ғұндардың көмегімен ұлы жүздерге шабуыл жасап,
оларды батыска қарай ығыстырып жіберді де, Іле ... ... мен ... ... ... ... орнықты. Ұлы жүздердің көшіп кете
алмағандары осы өңірде қалып, үйсіндерге қосылды. Тегінде үйсіндер шағын ... Іле ... ... ... ... тез ... "12 мың ... 630 мың
адам, 188 мың 800 әскері бар" ірі елге айналды. Осы ... ... ... ... мен ұлы жүз тайпаларының тоғысуы үйсіндерді осындай ірі елге
айналдырды.
Ал "Хан дәуіріндегі үйсіндер туралы бірқанша мәселелер" ... ... ... тәңір құты кезінде (б.з.б. 171-161 ж.ж.) ... ... ... ... жаққа қарай көшіп, ұлы ... ... Ұлы жүз ... ... ... оңтүстікке ауа көшеді.
Сөйтіп, Балқаш көлінің оңтүстігі мен ... кең ... ... ... ... деп ... деректер бойынша қарағанда ұлы жүз тайпасының басым бөлігі үйсін
тайпасына сіңіп кеткен. Сөйтіп, олар ... ... ... және Іле
өңірін мекендеген.
Демек, Іле өңірінің қала іргесінің қалану ... да тым ... ... ... ... ... да ... шығыс өңірінде ежелгі қала
жұртының табылғанын айтады.
Іле өңірінен табылған ... ... ... секілді ежелгі
тайпалардың наным-сенімі мен тұрмыс-тіршілік жағдайын көруге болады. Оның
бастылары, Іле ... ... ... ... ... ... елді ... қарасты Дөң, Текес ауданының шығыс жағындағы 16
километр ... ... ... ... ... ... ... суреттері. Одан басқа да ... ... бар. ... қала ... Шат, ... ... Қайнұқ
секілді калалардың орны және Сақ, Үйсін зираттары, ... ... ... ... ... хан ... Тоғылық Темір хан мазары сияқтылар бар.
Қытай тарихи деректері бойынша қарағанда Іле ... ... ... қаралып келген. Жаң Чиянның батыс өңірге жасаған сапарынан кейін
ұлы жүз - ... ... ... ... бастаған Қытай хандықтары оны
уысынан шығарғысы ... ... Чиң ... ... ... үстемдігін нығайта түсу үшін Ілені және басқа да өңірлерді
басқаратын арнайы ... ... Іле ... тұтас Шыңжанды
басқаратын әскери әкімшілікке тікелей араласты.
Жоңғарлар тынышталған 1760 жылдардап кейін бұл өңірге қытай ... ... ... ете ... ... 25 жылы (1760 жылы) Чиң
үкіметі Іледе тың ашуға ат және егіс ... ... ... Чиң ... де ... ... ... орын етіп белгіледі. Іле төңірегіне
қазақтар келе ... ... ... ... одан ары арта түсті.
1762 жылы Чиянлуң ... ... ... ... ... ... ... қадағалады. Сол жылдардан бастап қазіргі Құлжа қаласы тұрған жерде
камалдар салына бастады. XVIII ғасырдың соңғы жарымынан ... бір ... ауып ... ... өздерінің байырғы жұртына қайтадан оралды.
1888 жылы Іле-Тарбағатай аймағы құрылса, 1917 ... ... Іле ... болып құрылды(9).
Қазір бұрынғы Іле аймағын кұрамына алған Іле ... ... ... ... ... Оған ... ... аймақгары караумен бірге
Құлжа қаласы, Күйтүн қаласы, Күнес, Текес, ... ... ... ... аудандары қарайды. 2003 жылы алынған санақ ... ... жан саны 4 ... 300 адам ... ... ... ... сазы", "Барыс көлі деп аталады. Бұл
көне түріктер заманынан қалған сөз болып, ... ... ... Хан ... ... ... таудың батыс аңғарына ірге тепкен
Пули (Баркөл) бектігінде 800-ден астам түтін, 2 мыңнан астам адам, ... бар. ... ... киіз үйде күнелтіп, шөп қуалап, су жағалап
жүретін төрт ... сай ... ... делінген. Баркөл ауданының батыс
оңтүстігіндегі шамамен алты ... ... ... ... ... ... ... төрт арбаның суретіне жасалғап зерттеулер
нәтижесі оны сақ заманына телиді.
Тарихи деректер бойынша бұл ... ... ... ... моңғолдар
және қазақты құраған басқа да ру-тайпалардың алма-кезек ... ... ... ... 74-86 ... ... ... ғұндардың оң
қанатының саяси орталығы болған. 576 жылы ... ... ... ... ... ... ірге тепкен. 744 жылы бір мезет ұйғырлар дәурендеп,
Ұйғыр ... ... ... ... ... Шыңғысхан заманына
келгенде Барыскөл "Баркөл" деп ... ... ... ... ... деп ... ... соған қарасты ел болды. 1438 жылы
Ойраттардың иелігіне өтсе, XVII ғасырдың ... ... ... бодды.
Чиң патшалығы жоңғарларды аластаған тұста Баркөл мен Қобданы өзіне
маңызды ... шеп ... ... Әрі 1731 жылы ... ... ... қаланған. 1882 жылы "Жинши (Баркөл) — Дихуа (Үрімжі)
аймағы " деп ... Осы ... ... қазақтар өздерінің атамекені
болған Баркөлге орала бастады(11).
Баркөл қазақтарының бір бөлімі кейіннен Гансуге және Чиңхай жеріне қоныс
аударды. Алды қандыбалақ жылдардың аласапыраны ... ... ... ... жылы ... ... "Баркөл ауданы" болып өзгертілді. Сол жылы 30
қыркүйекте Баркөл қазақ ... ... ... ол Құмыл аймағына
қарасты болды. Бүгін де Құмыл аймағының "Баркөл қазақ автономиялы ... ... ... ... ... ... ауданына 4 қалашық, 8 ауыл қарайды.
Ауданның жалпы жер көлемі 36 мың 947 ... ... ... 100 ... ... ... ... саяси-құқықтық жағдайы
Бүгінгі Қытай қазақтары мекендеп отырған байтақ дала ежелден-ақ қазақ
ұлтын құраған ... ата ... Мұны ... жазбаларының қай-
қайсысы да терістемейді. "Тарихи жазбалар" мен "Ханнамада" жазылған үйсін,
қаңлы, алан қазақтың белбасар ата-бабасы ... ... ... ... даласындағы сақ, иүзі (ұлы жүз), сондай-ақ "кейіннен қазақ даласына
көшіп келген ғұн, сиянпи, ... ... ... теле ... ... моңғол
секілді тайпалар да арт-артынан қазақтармен тоғысып, қазақтарға сіңісіп
кетті" (12). ... ... арғы ... көз ... олар ... ... жалпақ даланы ғана мекендеп қалмай, одан сыртқы
жерлерге де кеңінен қоныстанған.
Қытай тарихын ... ... ... ... ... көршілес отырған түркі тілдес тайпалардың мәдениет іздерінен
қарағанда олар осыдан 3000-7000 жыл ... ... ... ... өңірі
мен орта жазық төңірегінде жасағаны мәлім. "Мәдениеттік деректерде қазақты
құраған ескі тайпалардың қазіргі Қытай жерінің Лияуниң, Ішкі ... ... ... ... Хши ... ... жерлеріне дейін мекендегені
көрсетіліп отыр"(13). Тарихи дәйектемелер алға қойған бұл ... мен ... ... ... өз дәлелдерін көрсетіп отырады.
Бүгінгі Қытайдағы қазақтар қоныстанған Шыңжаң өңірін айтар болсақ, ол
қытай ... ... ... ... ... ... қалған. Қытай
хандықтары мен ғұндардың ... ... ұзақ ... ... ... пен ... нәтижесінде қытайлар ырықты орынға шығып, ғұндар
біртіндеп батыс өңірге қарай шегінеді, әрі ... ... және Іле ... үйсін тайпаларымен де белгілі қарым-қатынаста болады.
Қытай патшасы Хан Уди жыл санауымыздан бұрынғы 158 жылы Жаң ... ... ... ... ... Әрі көп өтпей құдандалық ... Бұл ... аса ... ... де олар Хан ... батыс өңірге
жасаған қадамын барынша тежеу ойында болады. Сол себепті де ғұндар мен ... ... және ... мен ... ... көптеген қанды жорықтар
жасалады.
Демек, біздің заманымыздан бұрынғы 176-177 ... ... ... жазба
деректер қазақты құраған ру-тайпалардың сол ... ... ... ... ... ... айғақтап отыр.
Қытайдағы қазақтар ШҰАР-дың Іле қазақ автономиялы облысында (Іле, Алтай,
Тарбағатай үш аймақты өз ішіне алады), Мори қазақ ... ... ... автономиялы ауданында тұрады. Бір бөлімі Үрімжі, Шыхызы,
Қарамайлы қалаларында және ... ... ... автономиялы облысына
қарасты Шонжы, Жемсары, Фукаң, Мишуан, Санжы, Құтыби, Манас аудандарында
тұрады. Бұдан ... ... ... ... өлкесінің Хайши моңғол-
тибет автономиялы облысында (көбі Шыңжаңға қайтып келді), Гансу ... ... ... ... ... Халық Республикасының ұлттық территориялық автономия заңы ҚХР ... ... ... ... ... 1984 жылы 31 ... 9-кезекті мемлекеттік Халық Құрылтайы тұрақты комитетінің 20-
мәжілісінің 2001 жылғы 21 ақпандағы "Жұңхуа Халық ... ... ... ... ... енгізу туралы қаулысына сай"
өзгерістерге ұшырады.
Автономия заңында ... ... ... ... ... ... ұлттардың тең құқықты, ынтымақты, бір-біріне қайырымды
социялистік қатынасын ... ... ... ... да, ұлттық
автономиялы жерлердің автономия органдары да қорғайды және ... ... ... және ... тиым ... ... ынтымақты
бүлдіретін және ұлттарды бөлшектейтін әрекеттерге тиым салынады.
10-тармақта ұлттық автономиялы жерлердің ... ... ... ... өз ұлтының тіл-жазуын қолдану және дамыту бостандығы,
өз салт-сана, әдет-ғұрыптарын сақтау немесе ... ... ... етеді.
11-тармақта ұлттық автономиялы жерлердің автономия органдары әр ұлт
азаматтарының діни сенім бостандығына кепілдік ... ... ... ... және жерлердің қай-қайсысының
да азаматтарды дінге сенуге немесе ... ... ... ... немесе дінге сенбеген азаматтарды кемсітуге болмайды.
17-тармақта автономиялы районның Төрағасы, автономиялы облыстың Бастығы,
автономиялы ауданның Әкімі территориялық ... ... ... ... Автономиялы райондық, автономиялы облыстық,
автономиялы аудандық Халық Үкіметтерінің ... ... ... ... ... ... ... да аз ұлт ... ... ... ... жерлердің Халық Үкіметтері, автономиялы районның
Төрағасы, автономиялы облыстың Бастығы, автономиялы ауданның Әкімі жауапты
болу түзімін жүргізеді. ... ... ... ... ... ... ауданның Әкімі жеке-жеке сол ... ... ... ... ... автономиялы жерлердің автономия органдары міндет
атқарған кезде өз ... ... ... ... ... бойынша сол жерде жалпылық қолданатын бір немесе бірнеше түрлі
тіл-жазуды қолданады; Өз қызметінде жалпылық қолданатын бірнеше ... ... ... қолданатындар территориялық автономия алған ұлттардың тіл-
жазуын негіз етсе болады.
22-тармақта ұлттық автономия ... ... ... социялистік
құрылыстың қажетіне қарай, түрлі шаралар қолдана отырып, сол ... әр ... ... ... ... ... т.б.
жақтардағы мамандар мен техник жұмысшыларды көптен жетілдіріп, олардың
рөлін толық сәулелендіреді; сондай-ақ аз ұлт ... ... әр ... және әр ... ... ... жетілдіруге назар аударады.
Ұлттық автономиялы жерлердің автономия органдары ... ... ... ... ... ұлттан және басқа да аз ұлттардан
қызметкер алуды лайықты ескеру керек.
Ұлттық ... ... ... органдары түрлі кәсіп адамдарын
ерекше шаралар қолдана ... ... ... ... ... ... ... құрылыс жұмыстарына тартады.
23-тармақта ұлттық автономиялы жерлердің ... іс ... ... ... адам ... ... аз ұлттан алады,
сондай-ақ оларды ауыл-қыстақтар мен малшаруашылық райондарындағы аз ұлт
тұрғындарынан алуына ... ... ... құқын алған жерлерде сол ұлттың тіл,
жазуы қолданылады. Сол ... ... ... ... ... ... ... Қытай реформасының терендеуіне ... ... өз ... атқарылмай отыр. Керісінше "барлығын бір ғана ұлттың
атымен байланыстыратын" үрдіс күн сайын ұлғайып келеді.
Мектеп басқарудағы "қостілділік", ... ... ... бағу" секілді замана ауқымы қазақтардың Алтай мен Атырау ... ... ... ... ... мінезі мен дарқан кеңдігін
келмеске ... ... ... диаспорасының салт-дәстүрлері мен мәдениеті
2. Қытайдағы қазақ диаспорасының ... мен ... ... ... ... деректерінде де олардың аудармашылар
тәрбиелегені сөз болады. Қытайдың ... ... ... ... ... ... ... өзі жазған кітаптары бар" деген дерек
айтылады. 630 жылы Орта Азияны саяхаттаған ... ... ... ... ... елінің жазуы 25 дыбысқа негізделіп жасалған. Оның ... ... оңға ... ... ... Олар ... жазба
кітаптар қалдырып отырады. Сөйтіп әдеби білім үздіксіз ... ... ... ... ... ... ... найман, уақ сияқгы ұлыстық ... ... ... ... ... ... болмайынша жүзеге аспақ
емес. Бартолд пен Әлкей Марғұланның зерттеуінше, "бітік" — ғұн ... ... ескі сөз. ... дәуірінен бұрын қазақ даласындағы
қыпшақтар, каңлылар, оғыздар, қарлұқтар, керейлер, ... ... ... ... (бура наймандары) — өздерінің атақты
бітікшілері, ... ... ... ... VIII ... Шу ... ... елге білім тарататын ұстаз бітікшісін Әли Шашақ деп
атаған.
Қазақтардың ислам дінін қабылдауымен оқу-ағарту істері де ... ... Әбу ... ... ... ... ... (1230-1315), Мұхаммед
Хайдар Дулати (1499-1551), ... ... ... араб әліппесі
арқылы атын шығарған ғұламалар еді.
1848 жылдың күзінде Қазан, Бұхар ... ... діни оқу оқып ... Сәбит дамолда (Абақ керейдің ителі руынан, 1823 жылы ... ... ... ... ... гұң, ... Жұртбай би,
Қабадағы Оспан төрелердің ұсынысы бойынша Сауыр, Қыран, Ертіс өңірлерінде,
жоғарыдағы би-төрелердің ауылында бала оқытқан. Оның 40 ... ... ... ... қазақгары мекендеген өңірдегі ең ... ... 1865 ... ... өзені бойындағы "Сары мешіттен" ашылған медресе ... ... ... ... Мұхаммет Мұғимын ислам дінін Алтай ... ... да ... әрі ... ... ... ... 1865 жылы жазда
Қыран өзенінің бойындағы Балбағайдан қызыл қарағайдан қиып мешіт ... ... ... ... он екі ... ... аты бар, ауқаты бар
адамдардың балаларынан әр жылы отызға жуық бала ... ... ... ... ... ... мешіт-медресесі", "Атаң ауылының медресесі"
деп атап келді. Алтай қазақтары ішінде ислам дінін кең ... ... діни ... жолға қоюға Мұхаммет Мұғимынның және осы ... ... ... айрықша атауға болады.
Осыдан кейінгі медресе Алтайдың Көктоғай ауданының ... ... 1870 жылы ... ... ... ... ... Жота қажының
мешіті мен медресесі ... Осы ... ... ... ... ... мешіт-медреселердің ықпалымен 1880 жылы күзде Жүртбай ... ...... ... бойындағы Бітеуіргеден мешіт салып, оны
"Ақмешіт" деп атады. Әрі ... ... ... ашып бала ... жылы Зуқа қажы Көктоғай ауданы Дүре ауылының Бітеу ... ... ... 1896 жылы Бапы би ... пен ... ... "Бапы
мешітін" салдырып медресе ашқан. 1898 жылы ... гұң ... бір ... ... ашып ... ... ... молданы ұсыныс етіп, бала
оқыттырған. 1901 жылы ... ... ... ... медресесі"
қатарлы медреселер ашылып бала оқыған. Осы сияқты мешіт-медреселердің
ашылуы Алтай ... ... ... ... ... ... ... барлық аудандарында ілгерінді-кейінді 50 неше мешіт салынған әрі
осы мешіттердін, жарымынан астамында медреселер ашылып бала оқыған"(16).
Осымен қатар Іленің ... ... ... ... ... Иса қажы ... болды.
"Іле өңірінде жасаған ақын Шілбі Көмекұлы (1860 — 1936) бала ... ... ... да, ... ахұн" деген діни шен ... ... ... ақын ... ... Шілбі 1919 жылы Құлжа ауданының Нар
деген қыстағында мешіт-медресе салғызады. 1921 жылы Күнесбай, Жиенбай деген
зәңгілердің ... ... ... Түрген, Тасқорған деген жерлеріне
мешіт-медресе саддырады"(17).
1917 жылғы Қазан төңкерісі тұсында Қытай жеріне Казақстан, ... ... ... ... ... ... ... Тарбағатай
секілді аймақтарға барып, жергілікті оқу-ағартудың дамуына орасан зор ықпал
жасады.
"Осы ғасырдың басында және Қазан төңкерісінің қарсаңында Орта ... ... ... ... ... (қазақ), Нұридден (ұйғыр)
қатарлы бір бөлім зиялылар ондағы төрт бидің беделділерінің бірі ... ... ... келіп қоныстанды. Осындай зиялылардың ықпал
көрсетуімен әрі сол кезде ... ... ... ... ... шабыттандыруымен Мәми бейсі ... ... ... деп ... Бұл — ... ... рет медреседен
мектепке айналған әрі жаңаша оқыту әдісін жолға қойған бірден-бір ғылыми
оқыту орны ... ... ... сөз ... ... абақ керей елінің
мектебі — абақтың ... ... яғни ... ... сөз ... ... 1905 жылы "абақия" мектебі құрылуымен бірге Ұсыли-жәдит "төте
оқыту" әдісімен бала оқытып, ... ... ... ... ... ... осы мектепте діни сабақтарға қосып есеп, ана тіл, тарих,
география ... ... ... ... 1907 жылы осы ... ... ... Көкшетау уезінде туылып, Тройцк "расолпа"
гимназиясын бітірген Сейітқазы ... ... ... жас ... ... ... ... оқыту әдісі бойынша сабақ кестесін жасап, ... алу ... ... сабақтардың салыстырмасын біртіндеп діни ... ... ... ... жаңаша оқыту әдісін тұңғыш рет
жолға қойған мектеп — "абақия", оны ... және ... ... ... ... жылдан кейін "абақия" мектебінде Ахмет Байтұрсынов емлесі бойынша
жасалған әліппе қолданыла бастады. 1926 жылы ... ... бұл ... ... ... ... ... Бадыридден (ұйғыр),
Әдембек (қазақ) қатарлы бірнеше ... ... ... ... ... ... ... істерінде тың жаңалықтар барлыққа ... ... ... ... ... ... еді. Ол жоғарыдағы
қабілетті адамдарды ойдағыдай істетумен ... ... ... ағайынды
Каримовтар баспасынан алдырып, жүйелі ғылыми оқытуды жолға койған.
"Шәуешекте ... ... XIX ... соңы мен XX ... алғашқы
жылдарында-ақ мектептер ашып, онда ұйғыр, қазақ балалары ... ... ... ... ... 1911 жылы ... ... 1917 жылы
Жайырда Мұхаммед Шафих мектебі ашылды. 1921 жылы ... ... ... ... ... ... мектеп ашылған.
Іленің бұрынғы Сүйдің ауданында Әбдіқадыр әпенді деген адам 1908 жылы
мектеп ашады. Құтыби ауданының ... ... ... Зубай деген кісі 1920
жылы қазақ мектебін ашқан. Мори, Фукаң, ... ... ... ашу
1934-1935 жылдары басталып, мәдениет, оқу-ағарту бірте-бірте дамыды.
1917 жылдары Іле генералы тұратын Күреде "Күре шуетаңы" ... ... еді. ... Жолдыұлы (1903-1947), 1922 жылы осы ... ... ... ... тілі мен ... біршама меңгереді. Қоғам қайраткерлері
Нүсіпхан Көнбайұлы (1895-1986), Әбу ... ... ... ... Толымбек, Нұрмұхамет, Әбдірасұл Смағұлұлы (1901-
1945), Ысқақ сияқты ... осы ... ... Қазақ, моңғол халықтарының
талабы бойынша, 1922 жылы моңғол — қазақ ... ... ... ... ... ... оқу-ағарту ісі барынша кең
көлемде етек алды. 1933 жылы Сарсүмбе қаласында мұғалімдерді ... ... ... курс ... ... жаңаша мектептер ауылдарға шейін ашыла бастаған. Мысалы,
Құлжа ауданының Жырғалаң деген жерінде Жабықбай ... ... ... ... Дарубай мектебі, Күнесте Сатыбалды мектебі,
т.б. болды.
1935 жылдан кейін бұл ... ... ... мектепке
айналды. Сол кезде Сүйдін ауданының Сарбұлақ деген жерінде Тергеусіз
бастатқан ел ... ... ... ... ... жылы ... ... көмегімен Құлжада ерлер орта мектебі салынып,
1936 жылы оқу ... ... ... мектебі салынды. Сол ... ... ... бастауыш мектебі 38-ге, оқушы саны 3 мыңға, Алтай
аймағындағы мектеп 26-ға, ... саны 2 ... ... Шиху ... ... аудандарындағы мектеп 15-ке, оқушы саны 1200-ге жеткен еді.
Бұл мектептердің көбі халық басқаруында (қазақ-қырғыз ... ... ... ... ... ... ... жайында былай деп
жазады: "Шың Сысай дәуірінде ауылдық мектепті бітіргендер ... ... Іле ... ... ... ... Алтайдьщ Сарсүмбе
қалашығында бір орталау мектеп және мұғалімдер жетістіретін ... ... ... жылы ... тұңғыш жоғары мектебі "Шынжаң институты" ... ... ... ... және ... ... ... осы оқу
орнынан жетілген казақ зиялыларының бірі еді.
1934-1937 жылдары Шыңжаңның Кеңес ... Орта Азия ... ... ... катарында қазақ жастарынан Іледен Әсейін
Жақсылықұлы, Құсайын Сиябаев, Демесін; Алтайдан Зарып, Мақат, Айтікен;
Шәуешектен Нұрмәди; ... ... т.б. ... жылы ... ... Турасу жайлауында оқытушылар даярлайтын курс
ашылды.
1936-1938 жылдары Шәуешектен педагогика институты ашылды.
1938 жылы Үрімжіде оқытушы ... ... ... ... ... ... ... яғни 1944 жылы 19 қарашада Құлжа қаласында оқу-
ағарту меңгермесі ... ... ... ... Сәйпиден Әзези бастықтың
орынбасары болды.
Шыңжанда үш аймақ төңкерісі жеңіске жеткеннен ... 1946 жылы ... ... Ахметжан атындағы білім жұрты қазақтар жиі қоныстанған
өңірдегі негізгі білім ордасы болды. Үш ... ... ... ... ісі ... ... ... мекгептер 1944 жылғы 79-дан
көбейіп, 1949 жылы 489-ға, аймақтардағы орта ... 13-ке, ... ... 17-ге ... жылғы ұлтшыл-оңшылдарға карсы күрес, 1962 ... ... ... ... тап ... және ... төңкерісі" қазақ
оқу-ағартуын барынша тұралатты.
1978 жылдан кейін бүкіл Қытай елі секілді қазақ ұлтының да ... жаңа ... бет ... ... ... ... жатақты
мектеп(интернат) оқытуы мен сауатсыздарды жою оқытуы қоса ... ... таза ... ... ... ... көп ұлтты аралас
мектепті қамтыды.
1991 жылға келгенде Іле қазақ облысындағы 131 қазақ орта ... саны 47 мың 947-ге ... ... және ауыл ... ... ... әртүрлі орта білім беретін училищелер мен колледждер жаппай
ашылып, Іле, Алтай, Тарбағатай, Буратал секілді ... ... ... ... ... Іле ... институты, телевизиялық
университет, жұмыстан сыртқы университет т.б. жоғары білім ... ... ... ... жастары көптеп тәрбиеленді. Мұнан сырт қытай және
ұйғыр ... ... ... орталық ұлттар институты, Шыңжаң
университеті, Шыңжаң педагогика ... ... ... ... ... ... секілді жоғары оку орындарынан
білім алу орайына ие ... ... ... ... ... ... Ақыт ... бастаған
алғашқы бір топ ақындар Қазан баспасынан кітаптар ... ... ... "1900 ... 1917 ... дейін Қазанда, Омбыда, Орынборда,
Петербургта, Ташкентте, Троицкіде, Семейде, Оралда және ... ... ... ... ... түрлі кітаптар шықты"(22).
Шың Сысай билік басына келгеннен кейін, алға ... алты ... ... ... ... мәдениет және оқу-ағарту істері жағында
белгілі даму ... ... Өлке ... ... ... және де ... ... аймақтарында құрылған "Қазақ-қырғыз мәдени, ... ... ... ... мен ... жаңа ... жасады.
"1934 жылы маусымда Іледе құрылған қазақ-қырғыз мәдени-ағарту ұйымының
бастығы Махсұт Сасанов бастамашылығында 1935 жылы ... ... ... атты газет шықты. Бұл газетті осы қазақ-қырғыз ұйымының ойын-сауық,
мәдениет ... ... ақын ... ... ... Осы ... "Іле ... алғашқы негізі, Іледегі қазақ баспасөзінің төркіні
деуге болады.
Алтай ... ... ... ... ... және әскери қозғалыс
генералы болып тұрған ағартушы ... ... ... ... ... ... күш салған кісі. 1934 жылы ол Кеңес Одағынан баспа
машинасын алдырып, 1935 жылы ... ... ... ... саны "Шыңжаң
Алтай газетін" шығарады. Бұл газет сол жылдың соңында "Жаңа Алтай ... ... ... ... Бұған қоса 1948 жылы "Таң Шолпаны" атты журнал
шықгы.
Тарбағатай өңірінде баспасөз жұмысы Іле мен ... ... ... ... Бірақ ол алғашында нағыз қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... тағы ... ұлттар аралас қоныстанған
Тарбағатайға кеңес одағынан (1925 жылы) әкелінген тас баспа аспаптары ... әрі ... ... тіліне жақын әріп болатын. Осы тілмен шыққан
"Біздің үн" атты газетте Нұртаза Шалғынбаев ... ... ... да ... ... 1934 ... ... бұл газетге Тарбағатайдың
ортақ тілінде казақ оқымыстыларының мақаларлары басыла бастады. 1935 жылы
қорғасын ... ... ... " атты ... журнал шықты да, онда
Нұртаза Шалғынбаевтың "Көрген-білгендерім" атгы мақаласы басылды.
Үрімжіде "Шыңжаң газетінің" қазақ тіліндегісі 1935 ... шыға ... ... ... дамуына негіз болды.
Құлжада, Үрімжіде газет-журналдар шығудың сыртында кітап та ... 1948 жылы ... ... ... ... жинағы", Үрімжіде
Ниғымет Мыңжанидың "Тұрмыс тілшісі" атты повесі жарияланды"(23).
Сол жылы Үрімжідегі Шыңжаң газеті баспа зауытында ... ... ... шықты. Осымен қатар Алтайда Әсет Найманбайұлының
"Сәлиқа — ... ... ... ... ... ... ... Дубек Шалғынбаевтың "Кедей оқушының тағдыры"
әңгімелері кітап ... шыға ... ... ... ... күрестерге
байланысты баспасөз қызметі бір мезет тоқырауға ұшырап, 1980 ... ғана ... ... ... орындарынан "Ұлттар баспасы" , "Шыңжаң халық ... ... ... ... ... "Ғылым-техника
баспасы", "Шыңжаң оку-ағарту баспасы", "Іле халық баспасы" сияқтылар бар.
Бұл баспалар үкіметтік ... және жеке ... табу ... әр ... ... ... ... қазақтары бойынша қазақ тілінде шығатын журналдарды мынадай бес
топқа бөлуге болады:
Бірінші: мемлекет дәрежелі саяси журналдар: "Іздену", "Ұлттар ынтымағы",
"Ұлттар " журналдары.
Екінші: ... ... ... ... " ... ... " Шыңжаң қоғамдық ғылым мінбесі", "Шыңжаң жоғары оқу орындары
ғылыми журналы' "Шыңжаң ... ... ... ... ... суретті журналы", "Тіл және аударма", "Көкжиек", "Шұғыла",
"Мұра", "Оқырман өресі", "Шыңжаң малшаруашылығы", ... ... ... ... ... ... ... дәрежелі журналдар: "Іле айдыны", "Іле жастары", " Іле
әйелдері", "Мектеп дене тәрбиесі", "Қазақ балалары ғылыми ... ... ... ... журналдар: "Алтай аясы", "Тарбағатай", "Ғылым
және өнер", " Дәрігерлік білім", "Жастүлек" журналдары.
Бесінші: тек қана Қытайдың ішкі қызмет орындары мен ... ... ... "Іле ... ... ... ... оку-ағарту институтының ғылыми журналы", "Іздену және ашу", " ... ... "Іле ... "Іле медицинасы", "Іле прокротурасы", "Боғда",
"Кұмыл алқабы", "Тарлан" журналдары.
Аталған журналдар 1996-1997 жылдары ресми түрде ... ... ... ... ішінара өзгерістер болғанымен жалпы Қытай ... ... ... ... ... ... болады(24).
Қазақ тілінде шығатын газеттерден "Шыңжаң газеті", "Іле газеті", ... ... ... " ... ... – техника газеті", "Іле ғылым
–техника информация газеті" бар.
Баспасөзге байланысты бұқаралық ақпарат құралдарынан Қытай қазақтарында
екі ... ... мен бір ... ... ... ... станциясы) тек қана
қазақ тілінде жұмыс жүргізеді. Шыңжаң халық радио станциясы 1955 ... ... 1985 ... ... ... ... тарата
бастаған.
2.2 Қытайдағы қазақ диаспорасының көркемөнері
Қытай қазақтарының әдебиеті биікпен бой таласқан алып бәйтерек ... ... ... бір бұтағы. "Шыңжаң өңірін мекендеген қазақтардың
әдебиеті ХҮШ ғасырдың I жартысынан белгілі, арғы тарихы қазақ халқының ... ... ... ... қазақтарға жетуіне келсек, қазіргі ... ... ... 1909 жылы ... кітабы 1915 жылы Асқар Татанайұлының
қолына жеткенін білеміз. Одан кейінгі деректер 1920 ... ... ... жж.) Қазақстан жерінде болып қайтуы, 1916 жылы Әсет
Найманбайұлының (1867-1923 жж.), Жүсіпбекқожа Шайхысламұлының (1857-1937
жж.) ... ... ... Зият Шәкәрімнің Қытайға қашып өтуі екі ел
арасындағы ... ... ... ... көрсетеді.
Әлі зерттеліп болмаған тарихи әңгімелердің көп ... ... ... ... да ... толық емес жұмбақ хикаялар көп. ... 1918 жылы ... Әсет ... ... ... қаласында
Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1937), Міржақып Дулатұлы (1885-1935) сияқты ұлт
зиялыларымен ... ... Әсет бұл бас ... ... атты ... ... Ал, осы сапар барысында Ахмет, Міржақып туралы
бізге жеткен әңгіме ... ... ... ... ... ... ... қазақтар арасында болғандығы расталып отыр.
Қуғын-сүргін салдарынан Қытай жеріне қашып өткен ендігі бір топ Шәкәрім
қажы ауылының ... еді. 1931 жылы 2 ... күні ... қажы жазықсыз
атылған соң, Зият Шәкәрімұлы, Бердеш Әзімбайұлы Тәкежанов, ... ... ... ... ... ... онан ... қашып барады. Осыдан аз уақыт бұрын ілгерінді-кейінді болып ... ... ... ... ... ... ... Кәрім Дүйсебай,
Сәлім Жаназар, Мырзахмет, Құсайын ... ... ... бар еді. ... ... болған, Стамбул, Мәскеу калаларында университет оқыған, ... ... ... ... көп ... аса ... жандар болатын. Демек,
жоғарыдағы көп есімдерді атауымыз олардың екі ел арасындағы өркениеттің,
әдебиеттің ... ... игі ... ... еске алу ... өлендерімен жарыса жеткен Мағжан Жұмабаев (1893-1938), Міржақып
Дулат, Бейімбет ... ... ... Байтұрсынұлы, Шәкәрім
Құдайбердіұлы (1858-1931), Жүсіпбек Аймауытов (1889-1930), Ілияс Жансүгіров
(1894-1938), Сәкен Сейфуллин (1894-1938), ... ... ... ... шетел қазағьна да кеңінен танымал бола бастады. Іле өңірінде
Әсет, Жүсіпбекқожа, Көдек ақындар ... ... ... ... жайса, Зият Шәкәрімұлы арқылы Мағжан ... ... ... ... ... ... ... дастандары, шежірелері
Алтай мен Тарбағатай қазақтарына кеңінен тарады.
Сөйтіп аты аталған тарихи тұлғалардың ықпалымен Шыңжаң қазақ әдебиетінің
ірге тасы қалана бастады. Оның көш ... ... ... ... Ақыт Үлімжіұлы, Таңжарық Жолдыұлы, Нұртаза Шалғынбаев, Асқар
Татанайұлы , Ниғымет Мыңжани есімдері тұрды.
Әдебиетіміздегі аударманың ұстайтын орны мен рөлі де ... ... ... ... 1922 жылы ... ... ашылған Моңғол-
қазақ мектебінің қытай тілі мен орыс тілінен сабақ бере ... бұл ... ... негізін қалады деп толық сеніммен айтуға
болады.
Қарымы ... ... ... ... ... ... ... аударуға бет бұрды. Нариман Жабағытайұлы, ... ... ... ... Әріп ... Әбділдабек Ақыштайұлы,
Қалихан Қалияқбарұлы, Хакім Әкімжан, ... ... ... ... ... ... ... Осман, Қазымбек Арабин, Шамас
Әубәкір, Найманғазы ... Ақия ... ... ... ... ... Әбеуұлы, Қайша Табараққызы, Еркеш Құрманбекқызы секілді
белді ... ... ... ... ... ... ... "Қызыл сарай түсін", Логуан Жұңның "Үш патшалық ... ... ... ... Шы Найан мен Логуон Жұңның "Су бойындасын"
және "Таң дәуірінің таңдамалы өлеңцерін" арт-артынан тәржімалады.
Шыңжаң телевизиясында ... ... ... орталығының ашылуымен
кинофильм аудару ісі тіпті де кемелдене түсті. Қытай тілінен қазақшалаудан
тыс арабшадан қазақшалау ... ... ... ... да ... болды. Казез Ақытұлы мен Мақаш Ақытұлы "Құран Кәрімді" қазақшалады
(Ұлтгар баспасы, 1990 ж). Сібе ... ... ... ... ... "Абай", "Абай жолы" романдарын қытайшалады. Жоғарыда аты
аталған аудармашылар арқылы Жамбыл Жабаев, Ғабиден Мұстафин, ... ... ... Дүкенбай Досжан, Калдарбек Найманбаев, Сайын Мұратбеков,
Тахауи Ахтанов, Оралхан Бөкей, Дидахмет ... ... ... ... ... ... ... атқарылған ірі жұмыстың біреуі ауыз әдебиеті
үлгілерін ... ... ... шығару болды. 1950 жылдардан бастап Қазақ
фольклоры мен ауыз әдебиеті үлгілерін жинап ... ісі ... ... ... ... 1958 жылы ... 1958 жылы ... мен аңыздар"
атты екі кітап жарық көрді. Аймақ, аудан дәрежелі орындардың бәрінен ауыз
әдебиеті мұраларын жинайтын арнайы ... ... он ... тарта жапалы
жұмыс істеп, "Ауыз әдебиетінің тандамалы үлгілерін" әрбір аудандар төрт том
етіп ... ... 1980 ... ... бұл бастаманың нақтылы
нәтижесін айтар болсақ, "Қисса-дастандар", ... ... ... (18 том), ... жырлар" (8 том), "Ертегі-аңыздар" (4 ... (3 том), ... ... (6 том), ... (6 том), ... ... (4 том), ... сөздер" (4 том), "Мақал-мәтелдер" (2 том)
баспадан шықты. "Шалғын", ... ... ауыз ... ... ... ... мақала жарияланды. "Ауыз әдебиеті туралы
пайымдаулар" (1984), "Қазақ ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті туралы" (1985), "Ауыз әдебиеті тарихы" (1988) т.б.
зерттеу еңбектері ... ... ... ... ... ... кайтадан сұрыпталып, "Казақ ертегі-аңыздары"(2002), "Қазақ мақал-
мәтелдері"(2005), "Қазақ ... ... ... ... ШҰАР-жағынан энциклопедиялық төрт том болып жарық көрді. Қазақстанда
"Мәдени ... ... ... шығарылып отырған "Бабалар сөзі"
ұласпалы 100 томдығының 25 томы сол ... ... ... отыр.
Ауыз әдебиеті және ауыз әдебиеті үлгілерінің бізге ... ... ... халқымыздың айтыс өнерінің де орны ерекше.
Қытайдың солтүстік Сұң патшалығы тұсында жазылған көп томды ... ... ... ... ... тарауында: "Түріктер
бие сүтінен жасалған ішімдікті ішкен соң ән шырқап, бір-бірімен айтысады"
деп жазылған. Халқымыздың көне ... ... ... ... ... және ... көрпеш-Баян сұлу", "Қыз Жібек" жырында да айтыс
түрі кездеседі.
Шоқан Уәлиханов ... ... ... ... ... поэзиясының
түрлері" деген мақаласында, В.В.Радлов (1837-1918) 1870 жылы шығарған
"Түркі ... ... ... нұсқалары" кітабында және Жүсіпбек
Шайхыслам (1957-1937), ... ... ... ... ... Көпеев
(1858-1931) еңбектерінде ұлтымыздың айтыс мәдениеті алғашқы ... ... 1940 ... ... ... ... ... Е.
Ысмайлов, М.Ғабдуллин, Ә.Қоңыратбаев, Р.Бердібаев, М.Жармұхаметов, С.Исаев
секілді қаламгерлер бұл салада арнайы калам тербеді.
Қытай ... 1905 ... ... ... ... ... тарағанымен,
арнайы зерттелмеген. 1980 жылдардан бері қарай "Қазақтың байырғы айтыстары"
(1985) "Ақындар айтысы" (алты том, 1933, 1995, 1999, 2003), ... ... ... ... ... (2000), "Қоңыробадағы қоңыр әуен"
(2001), "Ақ өзен салтанаты" (2002), ... (2003) ... ... (2005) ... ... (2006), ... ... кітаптар жарық
көрді. Бұдан басқа да Ә.Қалиұлы, Ж.Мырзаханов, Субихай, Б.Кәсей сияқты
ғалымдар мен жазушылардың ... де ... ... ... жылы ... рет ШҰАР ... Үрімжі қаласында ақындар айтысы
өткізіліп сонан бергі 28 жыл ... (2007 ... ... ШҰАР ... 2 рет,
облыс дәрежелі көп рет әрбір аймақта жылына 2 рет айтыс өтіп ... ... ... ... ... ... ... және
оның Шыңжаңдағы бөлімшесі (Шынжаң Жазушылар қоғамы) оның қол ... ... Іле ... Жазушылар қоғамы, аймақтық Жазушылар қоғамдары бар.
Әртүрлі кітаптардың жарық көруі үшін ... ... ... халық
баспасы, Шыңжаң жастар-өрендер баспасы, Іле халык баспасы секілді арнайы
орындар жұмыс ... ... ... ... ... олардың өздері жасаған әсем
табиғатындай ғажайып сырлар мен асқақ та ... ... ие. ... сіңірген қайраткері, композитор Ілия Жақанов 1993 жылы Шыңжаңға барып
қайтқан сапарында "Шыңжаңнан ескен сырлы әуезге" ... ... ... ... ... лебі ... аңқыған қазақ әні желпігелі қашан,
ғарыштан талып жеткен аққу ... ... ... ... мені сонау
елуінші жылдардың орта шенінен бері қызықтыратын, ойландыратын, оған жету
дәйім басылмайтын бір ... ... еді. ... иіп ... ... ... ... Менің қолыма 1983 — 1989 жылдары шыққан қазақ әнінің үш томы
және сыбызғы күйлерінің бір томдығы жинағы ... Бұл ұлан ... бай ... ... өлкесінің Іле, Тарбағатай, Алтай аймағын жайлаған ... ... ... ... ... ... мол, ... сұлулық
дүниесі... Шыңжаң қазақтарының халық әндері ... ... ... ... – деп ... ... ... сөз соңын: "қазақ халкының
ежелгі атамекен жұрты — үш аймақта өткерген аз ғана ... ... ... ... ... ... ... Айлап жүрсем қайтер едім?
Қазақ әні тұнған абат ... ... ... ... ... ... ... деп
арманмен аяқтайды(26). Өнер адамының осы бір жүрек жарды ... ... ... аңғартады.
Шыңжаң қазақтарына халық әндері мейлінше кең таралумен бірге , ... ... және ... ... өзі мейлінше көп. Тіпті көбі ... ... жоқ. ... ... ... " ... ... "Бүркітбайдың әні", "Әппақтың әні", "Қазынай", "Жетіарал",
"Төлеуханның әні " ... ... ... ... ... ... ... реттеуге байланысты 1984 жылы Пекиндегі Ұлттар
баспасы "Қазақ халық әндерінің" екі ... ... ... ... ... Әсеттей сал" (Халық баспасы, 1989 ж), "Ән ... (Үш том, ... ... 1991ж), ... ... (Іле ... ... 1995ж), "Қазақ
термелері" (Шыңжаң халық баспасы, 2000ж), "Гакку" ... ... ... "Ән ... бәріміз" (Шыңжаң жастар-өрендер ... ... ... ... ән ... ... өнерінің шығу тегін адамзаттың қалыптасуымен тамырлас санасақ, әсте
қате кетпейміз. Себебі, би ойды ... іс ... ... ... ... ... әр ... тұрмыс салтына, дәстүр ерекшелігіне байланысты
туып, қалыптасатын ... ... ... ... түп негізі адамның қоршаған
ортадан алған сезім әсері мен еңбек барысынан ... әр ... ... ... би тек ән мен ... ғана байланысты болса, біртіндеп
тарихи даму нәтижесінде ... ... бір ... ... Әр ... ... өзара бір-бірін дамытып отырған"(27).
Шыңжаң қазақтарының би ...... ... ... бір ... ... тән ... артықшылықтары бар. Әсіресе, қазақы ұлтық
бояуы жағынан байырғы үлгілерді сақтаған әрі ... ... ... ... ... мұраларын қайтадан жинауға байланысты,
халық ішіндегі билер де жинала бастады. Соның ішінде ... ... ... тән: "Аю биі", ... биі", "Ортеке биі" (куыршақ биі), "Көктүйме
биі' , " ... биі" ... ... ... қағазға түсті.
Қазақ Совет Энциклопедиясында: "Аю биі-халықтың ... биі, ... төрт те ... ... байланысты туған. Орман-таулы жерді
мекендеген қазақтар арасында кең ... Онда ... ... орманда
кездескен аңқау аюды тапқырлықпен шапшаң әрі епті қимыл жүрісімен алдауы,
ең соңында көңілі шат аңшының ... рет ... ... ... ... мініп кете баруы би тілімен өрнектеледі. ... ... ... ... ... Я.В.Романовский Моңғол Халық
Республикасында ... ... "Аю ... бір ... 1949 жылы ... түсіріп алған"(28),-делінеді, келтірілген дәйектемелер ... ... ... арқылы тарағандығын жоққа шығармайды.
Қазақ күйшілік өнері негізінен ... ... және ... ... ... — VII ... жасаған Қорқыт есімімен қатар аталумен бірге
XI ғасырда өмір ... ... ... ... ... ... тілдер
сөздігінде" де аталады әрі онда сыбызғының да аты кездеседі. Көп ... ... ... ... ... ... ғылымына еңбек сіңірген
ғалымдығынан қалса музыка аспабын тапкырлаушы екені де өз ... ... ... ... күй өнерінің түп-төркіні өте арыда екені даусыз. Қазақ
күйшілігін өнер тілі ... ... ...... ... Сүгір,
Құрманғазы, Тәттімбет, Дина секілді жұлдызды жүйріктер артына өшпес ... ... ... ізін ... ... ... шыққан Бейсенбі
Дөненбайұлы(1803-1872), Қожеке Назарұлы(1826-1884), Әшім Дөңшіұлы(1896-
1962), ... ... ... ... өз ... өрен жүйріктері болды.
1983 жылы Алматыда "Өнер" баспасында басылған Болат Сарыбаевтың "Қазақ
музыкасының ... атты ... ... деректер бар: 1868 жылы орыстың
атақгы ғалымы Фаллас ... ... ... ... ... ... Өр ... (ол жақтың қазақтары Қытай жеріндегі Алтайды Өр Алтай
деп атайды) Көктал ауданының(әсілі Бозтал) Бейсен атты ... ... ... ... ... оның үйінен төрт ішекті домбыра
кезіктіргенін, одан төрт ... ... ... ... ол өз ... музыкасы сол заманның өзінде-ақ төрт дауысқа бөлініп шертілген" деп
жазады. ... ... сол ... ... Ленинградтағы тарих музейіне
апарып қояды. Бұл домбыра нұсқалары казірге дейін сонда ... ... ... ... рет жіберген зерттермендері Өр Алтайдың Көктал деген
жерінен атағы алты алашқа әйгілі жұрт адамы, ... ... және ... үш, ... төрт ... ... тағы ... Алтай өңірінде
Бейсенбіден басқа Бейсен атты ... ... одан ... үш-төрт
ішекті домбыра шертетін адамның да болмағанына Алтай халқы және ... ... ... ... ... ... ... "Бозтал" атты жер бар.
Жарық көрген күй кітаптарын атай кетсек, "Күй толқыны" (Қ.Назарұлы,
Шыңжаң жастар-өрендер баспасы, 1984ж), "Күй ... (Іле ... ... ... ... Шыңжаң халық баспасы 1988ж), "Көктем
шуағы" (Ә.Мәлікұлы, Іле халық ... ... "Күй ... ... халық
баспасы, 1994ж) "Бейсенбі күйлері" (Шыңжаң халық баспасы, 2006ж) ... ... ... ... ... қазақтың ән-күйлері дыбыс таспаларына жазылып, Шыңжаң
халық радиостанциясында таратыла бастады. 1953-1954 жылдары Шыңжанда тұңғыш
рет ... ... ... ... 1964 жылы ... атты ... 1961-1962 жылдары сахналастырылған "Сәлиқа-Сәмен" операсы соңғы
жылдары қайтадан сахнаға шығарылды. Бұл ... ... ... ... Қазір
ШҰАР радио-телевизия меңгермесі ... және Іле ... ... ... ... ... қазақ тілінде арнаулы телевизия
арналары жұмыс істейді. Шыңжаңдағы қазақ киносы сөз болғанда, ен, ... ... 1954 жылы ... ... ... киносы, одан кейін
"Тяьн-Шань қызыл гүлі" Ал, 1980 ... ... ... "Жетім қыздың
махаббаты", "Қыз бейіті", "Сержан", "Сахарадағы Дәлеш", "Жусанды дала",
"Көрікті мекен" фильмдері ... ... ... іске қосылған Шыңжаң телевизиясы, 1985 жылы ... ... ... ... хабар тарата бастаған. 1988 жылға келгенде
қазақ ... ... ... ... ... ... қоса Тяьн-Шанъ
кино студиясының қазақша аудару-жасау бөлімі мен Іле ... ... ... ... де ... ... жасаумен айналысты. Сөйтіп,
1989 жылдан 1998 жылға дейінгі ... ... ... ... ... кинофильмдері 2 мың 354 ... ... ... ... Шыңжаң телевизиясы, 1035 сериясын Іле телевизиясы аударып жасаған.
Тянъ-Шань студиясының қазақша кино ... ... ... бір ... жуық
фильмді жасап таратқан.
2.3 Қытайдағы қазақ диаспорасының ... ... ... ... ... ... ұлтының салт-
дәстүрінен бөлектеніп кетпейді.
Қазақ ұлты, мейлі кім болсын, ... ... ... мал ... ... ... Абыройлы қонақтар келгенде ауыл болып жиналып, "көк касқа
тай", "ақсарбас қой" сойып күтеді. Малы жоқтары барын аямайды, өздері ... ... ... ... алдына қояды. Ал жатарда:
"қонақты қондырма, ... соң ... деп ең ... ... ... аттарын отқа қояды. Бұларға жамбас ақы тілемейді. Кетерінде
хош айтып, қолтығынан алып аттандырып салады. ... ... ... жеп ... ... ... де қонақтарын ренжітіп көрген емес. Бұл
ғадеттер әлі де бар. Қазақтың дәстүрлі де, ... осы ... ... ... бір ... ... ... сызығын бойлап ылғи қазақ ауылдары
қонып отырған болса, мен жер шарын бір тиын ақша жұмсамай ... ... ... ... сөзі өте дәл ... ... ... қол жуып бата жасайды. Тамақтану үстінде
көп сөйлемейді, ренжімейді. Қақырынып-түкірінбейді, ... ... ... ... үй иесіне, құлағын баласына ұсынады. Табақ
келіндерге қайтарылады. Келіндер сәлем етіп қабылдайды. Әңгіме-кеңес тамақ
артынан шертіледі.
Түнде сақал-мұртын, шаш-тырнақ ... ... күн ашық ... ... ... ... ... жерде алып, ... ... ... ... ... ... жұма күні кір жумайды, сейсенбі күні жолаушы
шықпайды.
Қазақ әйелдері алғашқы ... ... күн ... ... "сүт ... ... деп ... айлана бір шөміш сүт шашып шығады. Мұнысы табиғаттан
құлшылық тілегені болса керек. Сыпыртқымен бала ұрмайды, оның "әр ... ... ... деп есептеп, сыпыртқымен бала ұрғандарды өте ... Бұл ... ... ... сақтанып, тазалықты қастерлейтіндігін,
әсіресе, балалар денсаулығына өте көңіл бөлетіндігін көрсетеді.
Қазақ ауылдары әлмисақтан қазірге ... ... ... елге "ерулік",
көшетін елге "қонақасы" берсе, ал шаршап-шалдығып көшіп келе жатқан елге
арнаулы адамдар жол ... ... ... Қазақтың ежелден келе жатқан
береке-бірлігінің бейнесі сияқты бұл ғадет қазірде жалғасып ... ... ... ат қою ... ат ... ... ит көйлек,
бесікке салу, тыштыма, қырқынан шығу (қарын шаш), тұсау кесу, байғазы, атқа
мінгізу, сүндетке отырғызу, ... ... ... қарғы бау, құдаласу,
ұрын бару, жыртыс той, қоржын той, қыз танысу, қыз ұзату ... ... ... ... ... ... ... өлі-тірі, отау той ... көбі ... ... ... қазақ диаспорасының шаруашылық өмірі мен ... ... ... ... шаруашылығы мен бүгінгі нарықтық
бизнесі
Қытайдың ұлы жүз тайпасы жөніндегі жазба ... ... ... ... ұқсас болғанын айтады әрі ... ... ... ... елі" аталғанын айтады. Қытайдың ең ескі тарихи
әңгімелер ... бірі "Тау, өзен ... ... "ұлы жүздер
тайпасының елінде неше жүз мыңдаған ... ... ... қолданылатын жақсы
аттары бар" деп жазылған. Қытайдың VII ғасырда жасаған атақты тарихшы ... ... "Хан ... ... ... ... жайлы бөліміне ескертпелер"
атты кітапта да, ескі ұлы жүз ... ... ... мен асыл ... ... құйрық қойлары, әлемге әйгілі асыл сиырлары сөз болады.
"Ханнамада" ұлы ... ... ... ... ... ... Бұл
туралы Қытайдың қазақтанушы ғалымы Су Бихай: "қазақ халқы Алтай тауынан
Каспий теңізіне ... ... ... ... ... ... ... шұғылданып келді" дейді.
1960 жылдардан бері Алтай мен Іле өңірінен талай-талай асыл қазбалар
табылған. ... ... ерте ... ... ... шаруашылығы тарихына
байланысты Ертістің оң ... ... ... ... ... ... ... көмілген тұлпары, жүгені; Күнестен табылған ... сақ ... ... ... ... ... ... қыстағы Кендіржұрт маңындағы моладан сақ сарбаздарының тұлпарының
мүрдесі мен ер-тұрман, жүген, тағы басқа да асыл ... ... ... ... ... 2 мың жыл ... ... сақ жұртының мұрасы деп
дәлелдеген "(30). Шыңжаңның Шағантоғай ... ... ... жартас суретінен, Қаба ауданынан табылған жартас суреттерінен,
Көктоғай ауданының таңбалы тасынан табылған ... ... ... ауылы Діңгек қыстағындағы жартас суретінен мал бағып жүрген адам
бейнесі және әр ... мал ... ... Мұны зерттеген ғалымдар
біздің малшаруашылық ... өте ... ... ... ата-
бабаларымыздан қалған сол дәстүр күні бүгінге дейін жалғасып келеді.
Шыңжаңдағы қазақтардың мал бағу ... төрт ... ... ... кезең-1949 жылға дейінгі кезең. Бұл жылдар шетелге көшіп кеткендер
немесе көшіп ... ... көп ... ... әртүрлі аласапыран жағдай
мал басын тұрақты ұстауға мүмкіндік бермеген өтпелі дәуір ... ... ... 1966 ... дейінгі кезең болып, қолда бар мал саны 10 миллион
380 бастан 26 миллион 970 мың ... ... ... 1966 ... дейін "мәдениет төңкерісін" қамтыған кезең болып мал басы 24-25
миллион айналасында болды. ... ... 1977 ... қазірге дейінгі
аралық (2005 жылы) болып, мал басы 53 ... ... 1952 жылы ... ... төрағасы Бүрһан "мал шаруашылық район қызметі туралы"
баяндамасында коммунистердің мал ... ... ашық ... еді. Онда ... ... ... дәріптеген болатын. 1954-
1956 жылдарда Шынжаң бюросының бірінші ... ... ... социалистік өзгеріс жасау, ұжымдастыру" ұранын көтерді.
1984 жылдан бастап, "малды бағаға сындырып, жекелерге көтереге ... ... ... ... ... жеке ... ... беру" дейтін
саясат қазақ қауымына да көптеген тиімділіктер әкелді.
2000 ... ... ... ... 115 мың малшы отырықты орында
отырып мал ... ... ... ... ... орында отырып бағудың
қажетіне қарай жайылым сапасын өсіру, қоршамалы жайылым ... ... ... ... қол ... ... асылдандыруға мән бергендіктен соңғы бірнеше жыл ... ... ... АҚШ ... елдерден 11 мың 760 бас ... ... сиыр ... ... ... өндірілетін сүт
өнімдерінің өзі 3 мың тоннадан асқан.
Қытай қазақтары малданып келген түліктен тарихтан бері ... ... мен ... ... ... қойы болды. Іле жылқысы — ... екі ... ар ... ... мен "Тарихнамаға" аты түскен үйсін жылқысының
тұқымы болса керек. Қазірдің өзінде әскери сәйгүлікте Іле аты мен ... өте ... ... ... Олар ... ... өсіруден сырт, биязы жүнді,
нәсілді меринос қойын да молынан өсіретін ... ... ... асыл
тұқымдардан Шынжаң биязы жүнді қойы, Қытай меринос қойының Шыңжаң ... ... ... ... ... секілді тандаулы тұқымдар бар.
Мал бағуды өзек еткен ... ... 1949 ... мал басы 348 ... 2005 ... ... 5 ... 283 мың басқа жетті.
Қазақ халқы малшаруашылығымен ... ... де ... ... өнімдерден: бидай, арпа, тары, жүгері, күріш, қонақ, картоп
секілділерді өсіріп отырған.
"Сақтар мал өсіруден сырт егіншілікпен де ... ... ... 1954 жылы Іле ... ... ... археологиялық тексеру-
қазу жұмыстары барысында үйсіндердің молаларынан дәнді дақыл мен егіс құрал-
жабдықтарын (шаңтас, диірмен тасы, мыс орақ, т.б.) тапкан.
1962-1963 ... ... ... Шаты ... ... тексеру тұсында үйсін елінің молаларынан қоладан жасалған
орақтың, темір соқаның (салмағы 3 ... ... ... ... ... ... дамытқанын көрсетеді. Қазақстандағы
Ақтас қыстау қонысынан 11 қол диірмен түтас күйінде табылған. Олардың бәрі
кезінде ұзақ ... ... ... ... Ал ... қол ... жиі кездеседі. Үйсіндер суармалы егіншілікпен де
айналыса білген. ... ... ... ... егін суаратын
арықтар сорабының табылуы да мұны дәлелдейді"(31).
Алтай жерінде тоғаншы Кеншін Қияқбайұлының ... ... ... ескі ... әлі бар. ... қазірге дейін пайдаланылып
келеді.
Іленің Текес ауданының ... ... ... 1916 жылы ... тоған алып, елді егіншілікке бастаған.
Арнайы егіншілік өңір саналмайтын бір ғана Алтай аймағын айтар ... жылы ... ... ... жер 11,9 мың гектар болып, оның жылдық
өнімі 6735 тонна ғана болған. Ал 1990 жылдарға келгенде егістік жер ... ... 39,1 мың ... ... ... ... ... өнім 127 мың
тоннаға жеткен.
Ал "астық қоймасы" аталған Құлжа ... 67 мың ... ... 280 мың
гектар жайылымы, 20 мың гектар жазғы тоғайы бар. Іле өзенінің екі ... неше мың ... ... ... ... күріш пен бидай жайқала
өседі. ШҰАР бойынша ірі астық ... ... ... ... ішкі
қалаларынан қалса шет елдерге дейін шығарылады.
Қытай елінің жерге бағышталған саясатының мемлекет және жекеге тиімді
екі ... бар. ... ... жылдары (1984-1985 жылдары) жерді жекеге
біржолата бермей, алған өнімнің мәлім пайызын ... ... ... еді, ... жер ... қыр-сырын білгеннен кейін ғана жерді
қысқа мерзімдік жалға беруді жолға қойды. Бірақ, ... ... да ... ... ... ... ... егістіктік, мейлі құрылыстық
жерлердің бір ғана иесі — мемлекет саналады.
Жерге өнім ... ... ... ... ... ... ... өнімді
қалай жинап алу, оны қалай базарлаудың жоспарын күн ... ... ... ... көктемде өсімсіз қарыз таратып, күзгі өнім жинаған кезде
кайтару қолайлығын жаратып береді. Жоғарыдағы ... ... ... ... ... жағдай жаратқан. Сол
пайдаланылған жерге жыл сайын ... ... Бұл ... ... ... 60-жылдарынан бастап қазақтың орта жүз бен ұлы ... ... ... өзінің ежелгі атамекеніне қайта оралуына
байланысты сауда ... онан ары ... ... "Іле — Тарбағатай сауда ережесі", 1862 жылғы ... ... ... ... ережесі", 1881 жылғы "Қайта жасалған құрлық жолы арқылы
сауда ... ... ... ... ... ... ... Қытай мен
патшалық Ресей арасындағы сауда қарым-қатынасында қазақтар Ресеймен болған
саудаға тікелей (немесе жанамалай) араласьш отырды"(32).
1758 жылы ... ... хан ... ... ... ... ... Чиң үкіметі мен қазақтар арасындағы сауда басталды. Чиң
үкіметінің қазақтармен болған сауда істерін ... ... ... ... ... ... ... артық жылқы айдап, сауда жасау үшін
17 қыркүйек күні Үрімжіге келді"(33) деп хабарлады.
"Іледегі Чиң әскерлерінің тың ... орай егіс ... ... арта ... ... де ... ... сауда жасайтын базар
етіп белгілейді. Іледегі сауда басталысымен-ақ қазақтан Құдияр қатарлы 180
адам бір ... 500 ден ... ... сауда жасады. 1763 жылы Чиң үкіметі
Тарбағатайға әскер орналастырып, Жар калашығын салысымен казақ ... ... ... Іле, ... ... ... сауда базарының
ашылуы қазақтардың Чиң хандығымен болған сауда-саттығын жандандыра ... ... ... ... бұйымдары көбінесе торғын-торқа
қатарлы қымбат ... ... ... ... ... оған қолы
жетпеуші еді. Сондықган қазақ саудагерлері көбінесе Қашқар ... ... ... ... ... жерлерге барып сауда жасады"(34).
"1776 жылы қыркүйекте әскери амбылардың мәлімдемесінде: "Іледе
айырбасталған ... ... таяу ... бері ... ... Агуй
генералдың мақұлдауы бойынша, малшылық алаңнан сұрыптап алынған екі мың
атты ... ... және ... катарлы жерлердегі әскери орындардағы кем
аттардың орнын толтыру үшін жібердік" делінген(35).
"XVIII ғасырдағы Чиң патшалығы мен ... ... Чиң ... жақ тең ... табу" сынды сауда принципін қолданғандықтан, әрі сауда
барысында ... ... ... ... ... Чиң ... казақтардың саудасы сәтті дамыған. Казақтар Чиң үкіметімен сауда барыс-
келіс қимылдарын өрістету арқылы тоқыма бұйымдары қатарлы ... ... қол ... ... ... ... ... Ал, Чиң
үкіметі қазақтармен сауда жасау арқылы әскерлерге және тың ... ... ... ... ... ... ... дамуын және
шаруашылықгың калпына келуін тездетгі. Белгілі дәрежеде ішкі ... ... етіп ... ... ... осы ... ... Шыңжаңдағы "шетел дүкендерінің
импорт бұйымдарында кездеме, темір, күрек шай, қағаз шай, қант, мақта жіп,
мұнай, папирос, ... және ... да ... ... бұйымдары негіз
етілді. Экспорт бұйымдарында мал, қой жүні, қой терісі, қой ішігі, мақта,
кептірілген зат, аң ... ... ... етілді", "осы ғасырдың басында,
патшалық Ресей еліндегі саудагерлер арқылы ... ... жыл ... ... мың рубль тұратын қой жүні, 5 мың 600 қанша рубль ... қой ... ... ... ... ... деректерге қарағанда, Іле мен Тарбағатайдан
Ресей мен Қытай ... ... ... ... және 1884 ... өлке ... ... кейінгі еркін сауда жолдарының кеңеюі
нәтижесінде қазақ халқы қоныстанған ... ... ... үй ... түскен. Чиң патшалығының соңғы дәуіріндегі бір мәліметте, Құлжа,
Сүйдін, Жың және Шәуешек ... ... ... ... ... ... ... ішкі өлкелерімен жасайтын саудасы үш жолмен
жүріп отырған. Солтүстік жол — Тиянжын, Ханку, Хоххот ... ... ... өтіп Іле, Тарбағатай, Алтаймен тұтасатын. Орта жол — ... ... ... ... ... Оңтүстік жол — оңтүстік Шыңжандағы ұйғыр
саудагерлермен жасалатын сауда жолы еді.
Қазақтардың патшалық Ресеймен ... ... ... жолы ... ... жолы — ... арқылы болып отырған. Қазан төңкерісінен
кейін Қытай қазақтарының Кеңестер Одағының Орта Азия Республикаларымен,
өте-мөте Қазақстанмен саудасы ... ... ... еді. ... ... ... мен ... арасындағы сауда барысында "әр жылы бұйым көптеп
тасылатын көктем мен күз маусымдарында керуен қоңырауы Үрімжі — ... ... ... ... ... жазбалардағы нақтылы сандарға жүгінер болсақ, "Шынжаң ... ... ... ... ... ... дейін Қорғас, Бақты
өткелдері арқылы Ресейге экспорт етілген нормасы 3 миллион 168,1 мың күміс
рубль болған. ... ... ... 2 ... 255,8 мың ... ... импорт
нормасы 1 миллион 556,5 мың. 1886-1991 ... ... ... ... ... шеңгелдеп алғандықтан көптеген өнеркәсіп өнімдері
Шыңжаңға кіріп, 6 жыл ішінде ... 5 ... ... ... ... ... мың ... рубль болып, пассив баланс нормасы 88 пайызға жеткен. 1892-
1914 жылға дейінгі 22 жыл ... ... ... бөлігіндегі Қытай - Ресей
сауда-саттығы орнықты болды. Экспорт ... ... 24 ... 236,3 ... ... ... жалпы нормасы 29 миллион 849 сәрі күміс ... ... ... Шыңжаңның батыс бөлігінде Кеңес одағында болған сауда-саттық
нормасының экспорт нормасы 24 миллион 820 мың ... ... ... 19
миллион 397 мың рубльге жеткен. 1928-1945 жылға дейін ішкі ... ... ... ... ... басынан кешірсе де, ... мен ... ... ... ... ... Шыңжаңның Батыс бөлігінің Кеңес одағына
экспорт еткен тауарларының жалпы нормасы 390 миллион 100 мың рубль, импорт
етілген тауар ... 312 ... 765 мың ... ... 1949 жылы сауда-
саттық нормасы 72 рубльге жетіп, ... ... ... ... ... ... ... дейін Іле, Тарбағатай, Алтай үш аймағының Кеңес
одағынан импорт еткен ... ... 112 ... 300 мың рубль, экспорт
нормасы да 112 миллион 300 мьң ... ... 1949 жылы жаңа ... ... ... ... қалыпты экономикалық сауда қарым-
қатынасын орнатып, Шыңжаң Кеңес одағының сауда-саттығы біршама дамып, 1950-
1960 жылға ... он бір жыл ... Іле ... автономиялық облысындағы үш
өткелден (Қорғас, Бақты, Жеменей) ... ... ... еткен тауардың
жалпы нормасы 697 мгошион 172 рубль болған"(39).
"1983 жылы Қытай - ... ... ... қалпына келуіне
байланысты мемлекеттік кеңестің бекітуімен сол жылы 16 ... ... ... ашылды. Қорғас өткелі қайта ашылғаннан ... 1991 ... ... ... ... шекара заттардың нормасы 753 мың ... ... ... ... ... құны 699 ... ... франкіне жеткен.
1991 жылы 31 шілдеде ШҰАР өкіметінің бекітуімен ... ... ТМД ... ... және саяхат істерін жүргізіп, сол жылы қабылдаған
зат сатып алушы саяхатшылар реті 6593 ... ... 1 ... 300 мың ... ... ақшасын кіргізген. Саяхатшылардың сатып алып ... ... құны 10 ... ... ... жасауға онша бойұсынғысы келмейтін қазақтар жаппай нарыққа бет
алды. Ұсақ дүкендер ашу, егін және ... ... ... Моңғолия және Қазақстан ... ... ... ... ... Бұл ... ... Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін тіпті
де кең қанат жайды.
Қазақстан Республикасына Қытай жағынан тасымалданатын киім-кешек, ішпек-
жемек, құрылыс ... ... ... секілді әртүрлі заттардың 60
пайызы Қытай қазақтарының дәнекер болуымен кірді.
Бүгінде Алматының "Барахолка" аталатын базарында, Қытай — ... ... ... ... ... жұмыс атқарады және
әртүрлі саудамен шүғылданады.
Үйсін қабірлерінен бидай, қонақ, тары сықылды егіс ... ... қол ... ... соқа ... ... ... бірге жарыққа
шыкқан күннен-күнге өркендеген қолөнер кәсібі өндірісі үйсін қоғамында аса
маңызды орында түрды. ... ... ... ... тоқымашылық, саз
балшық ыдыстар жасау, сүйек ... ... ... ... ... шығысындағы Тола, Орхон өзені бойында ... ... ... ... ... Шыңғысхан Дешті
құмының терістігін бағындырудан бұрын ... ... ... дамыған. Оларда
сақтар, үйсіндер сияқгы керейлердің батыс жағындағы Ертіс өзені өңірін өріс
еткен Қимақ қағандығына қарасты қазақ ... ... ... кәсібі
едәуір өркендеді"(41).
Ата-бабаларымыздың қолөнері дамығанына тағы бір ...... ... ... ... ... карай 3 километр шалғайдағы Ұрасай
деген жерінен табылған көне мыс кені ... ... ... оның 2500 ... ... межелеуде. Кен орнынан табылған балқытылған мыстың тазалығы
60 пайызға ... Қас ... ... табылған көптеген көне қолөнер
туындылары міне, осы кездің туындысы болып отыр.
"1962-1963 жылдары Мұңғұлкүре, Текес, ... ... ... ... ... ... жүзік және көптеген ежір ыдыстар
сол тұстағы үйсін мәдениетін, қолөнерін зерттеуде бағалы материал, ... ... ... ... ... жьлы ... ... Мұңғұлкүредегі 3-нөмірлі үйсін моласынан
толып жатқан темір-қола құралдар, ... ... ... тапты. Темір
құралдардан: пышақ, шот, ... ... ара және ... т.б., ... ... ... табақ, тостаған, т.б. табылды. Жаһұт орнатылған
алтын жүзік, сырға, тағы басқа алтын бөлшекгерінен жасалған әсем ... ... ... ... ... жібек тоқыма бұйымдар
үйсіндерде сонау ерте заманда қолөнер ... ... ... ... ... ... тіршілік қажеті мен күнделікті тұтыну
бұйымдарын әшекейлеу қажеттілігінің жемісі ... ... ... ... Ясын Құмарұлы Қытайдың ескі жазбаларын ақтарып қазақ қолөнерінің
төркінін тым арыдан ... Оның ... ... мен көне қазбалардан
көрсеткен дәлелдерімен қоса өз ойын былай жеткізеді: "Ішкі моңғоддың орта
бөлігіндегі ... ... ... ... (бұл ... ... тілдерінше —
Қыран тау шығар) және Алтай, Тянь-Шань ... ... ... ... және ... кейбір жануарларды бейнелеуде әсірелеу, ою-өрнекке
бейімделу көрінісі байқалады. Қазіргі бізге белгілі қазақ ... ... ... ... Тибеттің ең батысындағы Ртудан табылған жыртқыш аң-
кұстардан үріккен ... ... ... ... өте ... ... бұл жартас суреттерін осыдан 2 мың жылдың алдына тура
келетінін тұрақтандырады. Сондай-ақ бұл ... ... ... ... Алтай, Тянь-Шань тауларындағы жартас суреттері ... ... ... ... жақын Үндістан және Оңтүстік Азияның
жартас суреттері мұнан мүлде ... ... ... ... біз
іздейтін қазақ ою-өрнегінің арғы сорабы және де ... ... ... ... қалады.
Қазақ киіз үйі өзінің құрылымдық ерекшелігімен дала ... ... бірі ... Оның арғы ... мен ... Қытайдың орта жазық өңіріндегі және оған қанаттас өңірлерде
осыдан 4000 — 7000 жыл ... ... ... шығыстық құрылыс
үлгілерінен байқауға болады. Оның ең ... бірі ... ... каласы маңынан табылған, осыдан 4100—4800 жыл аралығындағы жасалған,
Лүңшан ... тән ... ... ... ... ... ... киіз үйдің бейнесіне келтірілген көрінісінен байқауға болады(
43).
Алтайға ұсталығымен ... қара ... ... ... ... ... ... атақты зергер Сейіткамза Бидәулетұлы (1908-1984) қазақ
ұсталарының соңғы мұрагерлерінің бірі еді. Ол ... ... мыс, ... балқытып аттың бес тұрманы, әр түрлі аңшылық құралдары, түрлі
пышақтар, әйелдердің әшекей бұйымдары секілді көп түрлі ... ... ... ... ... құралдарымен бірге сынақ ретінде қару-жараққа
дейін жасаған.
Шыңжаң қазақтарында қазақтың байырғы ою-өрнектерінің көп ... Ол киіз ... ... ... ... әшекейлеумен
ерекшеленеді. Сондай ою-өрнектердің алғашқы ... түрі 1980 ... ... ... "Қазақтың ою-өрнектері" деген атпен арнайы кітап
болып шығарылды.
Қытай қазақтарындағы барлық шаруашылық түрлері ... өз ... ... ... мал, ... ... ... сырт олар күнкөріс
күйбеңі үшін әртүрлі ұсақ шаруашылықтармен де айналыса ... ... бұғы ... каз, үйрек, тауық бағу, ... ... ... ... қара ... ішінде "балық өлең" деген бар. Онда алып
киттердің өзін ... тиек ... ... ең ... ... ... ... "Барар жерің Балқан тау, ол да біздің барған тау"— деп мәтелдеп,
Балқан түбегіне дейін ат ізін ... ... ... сан ... өлең ... әрі ... жағалағанның өзегі талмайды"— деп тірлік несібесін судан
іздейді.Мұның бәрінен қазақ ... ... ... ... дәлелін көре аламыз.
Қытай қазақтары қоныстанған өңірлерде балықтың бекіре, қызыл, шортан, ақ
балық, ... қара ... ... ... ... ... аққайран,
алақанат, миті, көксерке аталатын түрлері бар.
Шыңжаң жерінде балық өсетін Үліңгір, Канас секілді әйгілі көлдер бар.
"Үліңгір көлі — ... ... ... атақты он көлдің бірі саналады.
Көл бойында Шыңжаң бойынша ең ... ... ... орны бар. ... ... өндіру қуаты 4500 тоннаға дейін жетеді. Бұл бүкіл Шыңжаң
бойынша ауланатын балықтың 70 ... ... ... ... 188,5 метр ... 1984 жылы ... ... факультетінің ұстаздары мен студенттері одан
ұзындығы 17-18 метр ... алып ... ... ... Бір ... ... ... әлі зерттеліп болған жоқ.
Іле, Алтай тауларының қойнауындағы кейбір ... бұғы ... ... ... ... жерінде бұғы мүйізі аса бағалы болғандыктан онымен
айналысушылар сол мүйізді сатып күн ... ... ... мен гүл ... ... мекендерде ара бағумен
айналысып отырған омарташылар да бар.
Үйрек, қаз, тауық бағып, оның өзін ... ... ... ... да ... ... ... ашқан "Үйсін", "Ақбүлақ", "Ағажай", "Ақжайық",
"Алтын Орда" секілді ресторандар мен "Әлия", "Медеу", "Орда", ... ... "Шоқ ... ... ... ... ... өзек еткен
шағын жұмыс орындары бар.
3.2 Қытайдағы қазақ диаспорасының үй-жайы және ... ... киіз ... шығу ... тоқталғанда қытайлық қазақ ғалымы Ясын
Құмарұлы оның арғы ... мен ... ... ... орта ... ... ... ежелгі өңірлерден тауып, осыдан 5
мын, жыл бұрын жасалғанын тілге тиек етеді. Ал қазақ мәдениетін ... ... Су ... ... көшпенді өмірге үйлесу үшін киіз үй тігуді
білген, киіз үйлер сыртынан қарағанда дөңгелек пішінде болып, ішін ... 6-10 ... ... ... ... ... тігетін етті". Керегенің
сыртына киіз ... бұл — ... ... ... еді. Америка,
Африка кұрлықтарындағылар ерте заманда мал өсіруді ... киіз ... ... АҚШ ... ... киіз басу ... ... Орта Азиядан
тараған мәдениет саналады. Тігуге, ... ... ... пен киіз
арбамен немесе атпен алып жүруге өте ебдейлі, осының бәрі ... ... үшін алып ... ... деп көрсетгі.
Киіз үй керегесінің санына қарай "алты ... ... ... "он ... ... көп түрге бөлінеді. Уықтың басын буып, қалқиған қара қосты
"абылайша" деп атайды.
Киіз үй ... ...... уык, ... құралады. Сыртынан
туырлық, шаңырақка түңілік жабылады. ... ... есік ... Киіз ... сыртқы әбзелдері туырлық, үзік, таңғыш, бас ... ... ... басқұр, туырлық бау, үзік бау, бақан, ши секілді
түрлерге бөлінеді.
Үйдің ішкі жиһаздары мен ... да ... ... ағаш төсек,
адалбақан, алаша, асадал, аякқап, ... ... ... ... ... ... құстөсек, сандыққап, сырмақ, текемет, түскиіз
секілділерді атауға болады.
Өткен ғасырдың орталарынан кейін ғана ... ... ... бетоннан үй тұрғызу жалпыласа бастады. Қазіргі кезде қытай
қазақтары киіз ... өзін ... ... ... ... ... ... мен жүні қазақ халқының ғасырларға жалғасқан ең негізгі
киімі болды. Сол үшін де: ... ... ... ... ... артық"
деген мәтел бар.
Қазақ даласының ескі жұрттарынан ... ... ... ... ... кездеседі. Есік обасынан, Шілікті жазығынан және 1983 жылы Қытайдың
Күнес ауданынан табылған ... ... ... ... айрықша көзге
түседі.
Бас киім жағында "қыста ұзын және жалпақ милығы, мойынды жауып ... бар ... ... ... ... ... баскиім елтіріден немесе
түлкі терісінен тігілді. Жиегін ... аң ... ... ... ... ... Боран болған кезде баскиімнің сыртынан кең ... ... ми ... ыстықта жұқа ақ киізден тігілген биік шошақ
төбелі қалпақ киді. Айыр ... деп ... ... бар және ... ... кең таралды", ұзатылмаған бойжеткен қыздар жас ... ... аң ... тігілген, әсем, шошақ үкілі бөрік киді. ... ... жылы ... ... ... ... — сәукеле киіп жүрді. Бір
жылдан кейін ол сәукелесін тастап, желек ... ... ... ... ... екінші баласын туғанға дейін киді. Кимешек — 30-40 жастағы
әйеддердің кесте тігілген бас киімі. ... ... ... болған орта
жастағы әйелдер біршама қарапайым бас киім — ... ... ... ... ... ... сәукелеге ұқсас дөңгелек бас киім — ... ... ... ... ерлердің қыстық бас киімі "керей тымақ", "қызай
тымақ", "қызай қалпақ" деп бірнеше ... ... бас ... ... ... моншақтармен безендіріліп, кестеленіп,
әрленіп тұратын. Қыз ... ... ... ... ... ... ... үкі тағылған тақия), бойжетіп қалған кезінен бастап
маржанды шашақ, үкі ... ... ... ... әр ... ... ... сусар сияқты қымбатты хайуан терілерімен, тіпті болмағанда
қара мақпалмен ... ... ... ... ... де, ... ... орнына) қояды. Ал керей әйелдерінің кимешегінің жағы кең тігіледі
де, құлағы, самайы көрініп ... ... ... ... ... (ішінара кануалап) тігіледі
де, жағы басына лайықтап тігіліп, әдетте құлағы көрінбейді.
Әйелдердің дағдылы үнемілік аяқкиімі бұрын көбінше кебіс, мәсі ... үй ... ... сән-салтанат үшін тігілген кестелі етік,
көк ... ... ... ... ... қақтырған кебістер болды. Әйелдер,
қыздар бұрын сым орнына ... ... тізе кап ... ... ... ... жүн ... тігілетін. Онда ау, ышқыр болмайтын...
Заман өзгерісіне қарай қазақ әйелдерінің қыстық-жаздык киімдерінде үлкен
езгерістер болды. Ежелгі үлгідегі ... ең ... ең ... ... ... ... такңя, әсем камзол, бөрте сал т.б.) ғана
сақталып ... ... ... ... ... күмістен, меруерттен,
қолдарына алтын, күміс (немесе жез) ... ... ... ... тас ... ... ... Қыздар, келіншектер мойындарына
меруерт-маржан-нан алқа тағады.
Қазақ ерлерінің де өзіне лайық киімі бар. Баскиімнің ертедегі ... ... ... ... ... ... ... (ауқатты
адамдар) күндыз, сусар, түлкі терісінен бөрік немесе тымақ киеді. Түлкінің
пүшпағынан, елтіріден де тігіп ... ... шаң ... ... ... ... ... қаптаманы — күлапара дейді. Онан қалса жалпы қазаққа
ортақ тақия атты бас киім бар. Ол ... ... ... ... бал барқыттан
дөңгеленте машинамен сырылып жасалады және зерден жиек-өрнек ... ... ... ... түрлендіре тігіп, дүкендерде сататын
болды.
Ерлер қыста қой, түйе жүнінен қалың кездемелермен (шибарқыт, трике т.б)
тыстап кең-мол ... күпі ... Қой ... ... ... ... салады
да, жүнін ішіне қаратып тон және шалбар тіктіреді. Шалбарларының балағына,
тондарының етек-жеңіне қара ... қию ... ... ... түрге кіргізеді.
Ауқатты үйлердің адамдары елтіріден, қасқыр, түлкі, кабылан терілерінен
(ішінара сусар, кұндыз терілерінен) асыл кездемемен тыстаған қайырма ... ... ... ... ... ... ... ішік, орман ішік, тай
тері деген аттары ... ... ... төзімді шибарқыт секілді
кездемемен тыстап та киеді. Сондай-ақ, жүнін сыртына қаратып әдемі ... де бар еді. Жаз ... ... ... үшін ... кең сулық шидем болды. Сырттан киетін жаздық шапандарына жүн
тартылатын. Кездемеден тігілетін сырттан ... ... ... ... киеді. Әсіресе жігітгер мен балалардың сымдары ... ... ... аяқ киімі де алуан түрлі. Көбінше қыста киілетіні -
өкшесі биік, қонышы тізені қаптайтын ... ... ... ... ... аңға ... қайқы тұмсық жұмсақ етік, жасы ұлғайған адамдар
көбінше жұмсақ былғарыдан тігілген мәсі немесе шетгік, оның сыртынан ... ... ... ... ... қолы ... етік кисе,
қолы жетпегендері сиыр терісінен, сиырдың бас терісінен, пұшпақтан т.б.
шақай ... ... ... етік кию Алтай, Құмыл, Санжы өңірінегі казақтарда қазірге ... Іле, ... ... казір көбінше етік (қыста калюшпен киетін
киіз етік) кию жалпыласты (48).
Үйсіндер мен ... ет ... ... қой ... онан ... ... ... тұтынды. Қытай мемлекеті құрылғаннан кейін Текес, Мұңғұлкүре,
Күнес өңіріндегі қабірлерді қазу барысында жылқы, сиыр, қой, ит ... ... ... ... қой сүйегі жиі ұшырады. Қабірден шыққан қой
сүйегінің екінің бірінен қанжар шықты, ... ... қой ... шаншылған
күйінде шықгы. Бұл сол кездегі адамдардың өлген адамдарға арнап о дүниеге
ас-тағам, керек-жарағын дайындап қойғандығының ... ... ... ... тұрмысының шын суреттемесі екені де табиғи. Сонымен
бірге ... тағы ит ... ... да шықты. Дәл осындай көр жолдас
етілген ит ... ... сол ... малшаруашылығы өндірісінің
ерекшелігін бейнелейді. Өйткені, ит — малшаруашылық өндірісі ... ... ... ... мал бар жерде бәрі ит асырады. Ал ит ... итті көр ... етіп көму ... о ... де мал ... үшін жан-
жақтылы дайындығы.
Қазақ ұлты жылқы етін кәделеп сойып жейді, ал басқа аз ұлттар жылқы етін
өте аз ... ... ... ... ... ... ... союға
шамасы келетін казақ отбасылары қыста ылғи ... ... жеп, ... ... ... ... ... сыйлайды. Міне осылардың бәрі
үйсін, қаңлы ұлыстарынан калған салт ... ... ... сүт ... ... бен шұбаттан қалса айран, кілегей,
каймақ, қатық, құрт, май, ... уыз, ... ... ... тағамдар мен
сусындарды пайдаланады.
Ет тағамдарынан табақ тартудың жолдары өте көп. ...... орта ... ... ... ... табақ, қыз табақ, қосалқы ... ... ... ... ... ... табақ, сый табақ, қойшы
табақ, бала табақ, сыйластық табақ сияқты ... ... ...... бас, борша, жал, жаубүйрек, жая, жөргем, ... ... ... шұжық, қуырдақ, құйрық, бауыр, мипалау, сүр ет, сірне,
сырбаз сияқты көптеген тағам түрлері бар.
Казақгар сүт, ет ... ... ұн, ... ... жүгеріні пайдаланып
әртүрлі тағамдар жасай білген. Бастыларынан нан, жент, бауырсақ, шелпек,
көже, құймақ, бесбармақ, талқан, бидай көже және ... бар. ... ... ыдыс-аяқтары негізінен ағаштан, қоладан, мыстан, ... ... ... ... ... еті толық сиятын ет пісіретіндіктен оны тайқазан деп атаған.
Етті ... екі ... ағаш ... ... ... Ондай
астаулардың екі кұлағынан екі жігіт көтеріп жүретін болған.
Бұдан сырт ағаш шелек, саба, күміс ... ағаш ... ... жез ... ... ... ... Қытай қазақтарындағы
бір ерекшелік қазақ тағамдарының көбін күнделікті тіршілікте пайдаланумен
бірге "ұлттық асхана", "қазақ асхана" ... ... ... ... ас ... дайындайтын орындарда ежелгі тағамдардың көбін жасайды.
Ондай тағамдарды өзіміз түгілі өзге ұлт ... де ... ... ... диаспорасы туралы пайымымды түрлі дәлел-дәйектермен,
зерттеулер арқылы қағаз ... ... ... Бұл ... ... ... сол ... жерінде туып-өсіп, мектепті сонда тамамдадым. Қазір
атажұртта жоғары ... алып ... ... ... ... ... жүйелі қисын, нанымды дәлелдермен сөз айту, соны ... ... ... ... ... ... сілтемелермен келтіру
оңай шаруа емес еді. Жұмыстың талабы-ғылымилығы да мені осы бағытқа көп күш
салып, тер төгуге ... ... ... ... ... ... жұмыстың
мазмұны бұл тақырыпты тереңінен ашты, саяси, тарихи, сондай-ақ мәдени
қырларынан көз салып, соның ... ... ... ... ... айта ... ... оның бәрін бір бітіру жұмысының қауызына сиғызу
мүмкін емес те еді. ... осы ... ... ... ... ... мағлұмат берер, сауат ашар деңгейдегі пайдалану
материалы деп қарастырған жөн ... ... ... әр ... ... жүрген қандастардың тарихын жазу
арқылы тұтас қазақ ... ... ... ... ... жерде
елдің іргесі де бүтінделеді. Тек ауызды күйдіріп, жүректі қобалжытатыны
тарих әділ жазылуы керек. Ол ... бет ... ... ... ... елдің де көзін көлегейлейтін бір қабат ... ... ... ... ... ... ... әр әрпіне екі өтірік қосып таңатын
кітаптар мен ғылыми жұмыстардан алуға ... ... ... ел ... ... Байтұрсынов, Әлихан Бөкейхановтар халық жауы
болып атылса, Мұстафа Шоқай отанын сатқан «сатқын» болып, ... ... ... ... ... несібесін тартып алып, өзін итжеккенге айдауына
көнбеген көкірек көзі ояу азаматтар тілін, салтын, ... ... ... ... ... ... ... мұның бәрін қашқын санады. Саясаттағы өздерінің
қанқұйлылығын жасырып ел мен елдің, халық пен ... ... сына ... ... ... ... салдарынан бүгінгі тәуелсіз тұста, егеменді ... ... де ... ... ... матап, қашып кеткен
қашқындар мен сатқындар деп қарайтындар бар. Мұның өзі сол тарихтың дұрыс
жазылмағанынан. Енді міне ... ... жаңа ... ... ... туып отыр. «Қате деп таныған дүниеге батыл қадам басқан күні, сенің
өміріңде ұлы өзгерістер ... ... ... ... Жак ... сөзімен
дәйектесек, біздің өткен тарихқа қайталай сын көзбен қарау ... ... ... ... Шет ... ... диаспорасының да тарихын қайталай
жазу арқылы олар ... ... ... ... да ... ... басты талап.
Тұтас қазақ қазынасын шымырлап қайнап жатқан қара ... ... ... ... дау жоқ ... ... тұрған ошақтың үш
бұтының бірі болар еді. Мол мұра, асыл қазыналардың бір ... әне ... ... ... ... Заттық, бейзаттық құндылықтар бүгінде
Қытайдағы ... ... ... ... ... ... ... Қытайдың тарихи жазбаларына түскен, хатталған қазаққа қатысты
деректер «Қытай жазбаларындағы қазаққа қатысты деректер» деген атпен ... ... ... ... Осыдан қорытуға болатыны Қытай мен Қазақстан
арасындағы әріптестікті тіпті де дамыта, тереңдете түсіп, ... ... ... ... ... ... толықтыру. Ал
бұл барыста бізге сөз жоқ қытайтану ғылымы маңызды рөл ... Ол ... ... ... отырған қазақ ұлтының өкілдерін білу,
солармен арадағы дәнекер ... ... ... ... арқа
сүйейміз. Демек, Қытайдағы қазақ диаспорасы шешуші маңызға айналары сөзсіз.
Сөз арасында өзіміз айтқандай ... ... ... өмір ... ... оны ... ұрпаққа сол қалпында жеткізу дедік. Біз бұл
жазғанымызды ... деп ... та, ... ... ... ... диаспорасының өмір шындығын бейнелеуге тырыстық. ... ... ... ... ... қарым-қабілетіміздің
жеткенінше өтірік қоспай жазуға тырыстық. ... ... ... ... ... біз сүйенген деректердің шынайылығы қаншалық? Фактілердің
дәлдігі иланымды ма? Тек осы сұрақтарға келгенде тосырқап қалатынымыз анық.
Себебі, ... ... ... ... ... икемдеп, қолайлысын
керекке жарататын коммунистік ... ... ... ... ... ... түсе қояр мәлімет жаза қояр ма немесе шынайы
шындық тасада қалған жоқ па деп ... ... Оған тек сан ... ... да ... жазба, жәдігерлермен нақтылау арқылы өз
қажеттісін сын көзбен тексеріп, ... ... ... ... ... ... ... қандай да бір қажеттке тиіп жатса біздің де аз ... ... ... ... тікелей Қытайдың аз ұлттарға қолданып
жатқан саясатына соқпай, емеурінмен, тұспалдап, ишара ... ... ... Оны ... ... ... жөн. ... екі ел арасындағы
жүргізіп отырған саясат, ... ... да алғы ... Ал ... ... ... ... алып тарихи елдегі қазақтар
диаспорасы туралы тарихшылар шындықты бірінші ... ... ... ... ... да ... етпес еді. Жұмыс барысында көз жеткізгеніміздей
Қытайдағы қазақ ... ... ауыз ... ... ... ... кіретін тұс өзге елдің топырағында отарлану сынды оттың ортасында
отырса да, алаштың ардақты асыл ... ... ... есіл ... ... төл жазу ... ... шығарып, мектепте бала
тәрбиелеп, жанған отты ... ... ... ... ... жеке ... ... архивтерде жатқан тарихымызға ... ... ... ... күйінде осы жазумен әлі ашылмай жатқанын ескерсек, біздің
әліге үзілмес үмітіміздің бір ұшы осы Қытайдағы ... ... ... ... Тек ... ... ол ... ағайынның да халы мүшкілдеп,
жаһандану мен қытайлану қос ... ... ... ... ... ... қаға айтылып жатыр. Біздің бүйрек Үкіметіміздің қандай да ... ... ... ... ... шығу ... Қытайдағы
қазақ диаспорасының тыныстау мүмкіндігін кеңейтсе дегенге бұрады да тұрады.
Ол үмітімізді енді билік пен уақыттың еншісіне ... ... ... ой осы жұмысты жазу ... көп ... ... пікірімді дәлелдеуге тырыстым. Әсіресе,
көптен-көп Қытайдан шығатын мерзімді басылымдарға арқа ... ... ... ... ... мен ... ... өлшемнің
айтарлықтай жоғары болмауынан қандай бір ... орын ... ... ... ... ғафу ... Осы ... танысып,
сын айтар, пікір білдірер қауымға сынды қабылдауға дайын екенімді білдіргім
келеді. Өйткені тарих ешқашан бір ... бір ... ... да. ... қайшылығы, ой алуандылығы болған жерде ғана ғылым өз
кереметіне келіп, шырқау биігінне шықпақ.
Сілтемелер
1,"ШҰАР Атласы", Шынжаң ... ... ... 4, ... ... ... жағдайы", Шынжаң халық
баспасы, 1989 ж.
3, 19, Н.Мыңжани., "Қазақтың қысқаша ... ... ... ... ... батырлары" газеті, тамыз, 2004 ж., №8
6, 8, 12, 22, 41, 46, 49 Су Бихай., ... ... ... ... ... 2005ж.
7, И.Байғали., "Шәуешек тарихынан деректер", "Шыңжаң ... ... 1993 ж, ... ... "Іле ... ... 1995 ж, Құлжа.
10, "Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер", Ұлттар баспасы,
1998 ... ... ... ... ... ... ... Ясын Құмарұлы., "Алыстағы атамұра", Ұлттар баспасы, 2003 ж.
14, "Мемлекеттік ... ҚХР ... ... ... ... ... ... түсінік", Ұлттар баспасы, 2006ж.
15, Ж.Жүнісұлы, Н.Мамырбекұлы., "Қазақ оқу-ағартуының қысқаша тарихы" ,
Ұлттар баспасы, 2005ж.
16, 18, ... ... ... ... ... ... тарихи материалдары", 1996ж, №1, Мақала.
17, 21, 23, 31, 32, 42,48, Ж.Мырзаханұлы., "Қазақ халқы және оның ... ... ... ... 1992 ... ... "Қазақ оқу-ағарту тарихынан қысқаша деректер", 1978ж.
24, "Іле айдыны" журналы, 1996 ж, 6-сан, 73 ... " ... ... энциклопедиясы", 12-том, Алматы, 1978ж.
26, І.Жақанов., "Шыңжаңнан ескен сырлы әуез", "Жұлдыз", 1993 ж, ... ... ... ... 2-том, Алматы, 1973ж.
28, "Қазақ Совет Энциклопедиясы", 1-том, 635 бет, 1973ж.
29, А.Қанапияұлы., ... ... ... ... "Мұра"
журналы, 1996 ж, 3-сан.
30, Н.Қинаятұлы., "Қазақтың дәстүрлі малшаруашылығы мен мал шипагерлігі,
Шыңжаң ғылым-техника баспасы, 2003 ... ... ... ... ... 2-бөлім, 52-том, Үрімжі,
1995ж.
34, 36, Н.Мұхаметханұлы., "Қазақ тарихынан зерттеулер", Шыңжаң ... ... 1989 ... 38, ... ... ... өткен елу жыл", Ұлттар баспасы, 1985ж.
39, 40, "Қазақ мәдениетінің айдыны", ... ... ... 45, Б.Қуаныш, М.Раздан., "Алтай жағрапиясы". Оқулық. 1993 ж. Алтай.
50, Б.Жұмабай., "Халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... Су Бихай. "Қазақ мәдениетінің тарихы", Шынжаң халық баспасы, Үрімжі,
2005ж.
2. Н. Мыңжани. "Қазақтың қысқаша тарихы", Шынжаң ... ... ... ... ССР тарихы", 1-том, Ғылым, Алматы, 1980ж
4. "Қазақ ССР тарихы", 2-том, Ғылым, Алматы, 1982 ж
5. "Қазақ ССР ... ... ... ... 1983 ж.
6. Ш. Уәлиханов. "Таңдамалы шығармалар", "Жазушы" баспасы, Алматы, 1985ж.
7. Дукен Мәсімханұлы, «Қытай қазақтары ... ... ... ... Шығыстану сериясы, №7, 58-59 бет, 1999ж.
8. "Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер", ... ... 1998 ... ... ... тарихы", Шыңжаң Университеті баспасы, Үрімжі,
1992 ж.
10. Нәбижан Мұхаметханұлы, «Қытай жылнамаларындағы Қазақстан және ... ... ... ... ... ... №4(19) 18-24 бет, 2000ж
11. Н. Қинаятұлы. "Қазақтың дәстүрлі малшаруашылығы мен мал ... ... ... ... ... 2003 ж.
12. Әбілқайыр Қанат, «Қытай қазақтарды 33 пайызға азайтып көрсетеді»,
Қазақстан Zaman, 11 мамыр, ... Ж. ... " ... ... шежіресі", Іле халық баспасы, Күйтүн,
2007ж
14. Сұлтан Бейсен, «Қытайдағы қазақ телеарналары», ... Didar ... ... ... Қ., ... қазақ зиялылары», Астана хабары, 29 сәуір,
2006ж.
16. ... ... ... өткен елу жыл", Ұлттар баспасы, Пекин, 1985 ж.
17. Исахан. М., «Қытайдағы қазақ ... ... ... ... 13 ... ... . ... шежірелері", 1-том, Іле халық баспасы, Күйтүн, 1993 ж.
19. Оразқызы Т., «Қытайда қазаққа қатысты мұра мол», Нұр.Астана, 17 қаңтар,
2007ж
20. Ж. ... Н. ... ... ... ... тарихы" ,
Ұлттар баспасы, Пекин, 2005ж.
21. ... ... ... ... ... ... №8, 67-71 бет, ... К. Мақайұлы. "Қытай қазақтарының көркемөнері туралы тарихи дерек", "Іле
айдыны" журналы, №5, 2005ж.
23. Кәрім. Т., «Арғы беттегі қазақтар көш керуендерін ата ... ... ... 6 ... ... ... «Зайсан аймағындағы саяси жағдай(19 ғ. 60жж.)», Қазақ
тарихы, №3,18-20 бет, 2003.
25. Қ. Сейітханұлы., Ж.Шөрбекұлы. "Ұлт қамы — ... іс". ... ... ... ... ... Мұхаметханұлы, «XX ғасырдағы Қытайдың тарихи үрдісіндегі
қазақтардың әлеуметтік дамуы», оқу құралы, ... ... ... ... ... ... ... Шыңжаң жастар-өрендер баспасы, Үрімжі, 2006
ж.
28. " Қазақ Совет энциклопедиясы", 2-том, Алматы, 1973ж
29. "Қазақ Совет энциклопедиясы", 4-том, Алматы, 1974ж.
30. " ... ... ... ... ... 1978ж.
31. Еркімбай Асхат, «Қадірін біліп, қасиетін ... ... ... тыс ... ... ... Түркістан, 3 сәуір, 2008ж.
32. М. Қалиасқарұлы. "Қазақтың жылқы шаруашылығы шежіресі", Іле халық
баспасы, ... ... ... Мыңжани. "Қазақтың қысқаша тарихы", Шыңжаң халық баспасы,
Үрімжі, 1986ж.
34. Оразанбай Егеубаев, ... ... ... ұлт ... ... ... ... Қазақстан, 16 қыркүйек, 2005ж
35. Жақып Мырзаханұлы. "Қазақ ... және оның ... ... ... ... 1992ж.
36. Қоңырбай. Ө. «Көне дәуір күмбірі: ... ... ... ... ... №5, 67-76 бет, 2005ж.
37. Қоңырбай. Ө. «Көне дәуір ... ... ... ... ... Жалын, № 6, 8-27 бет, 2005ж.
38. Қоңырбай. Ө. «Көне дәуір күмбірі: Қытай ... ... ... ... №8, 34-40 бет, ... Асқар Татанайұлы. "Тарихи дерек, келелі кеңес(2)", Шыңжаң халық
баспасы, Үрімжі, 1996ж.
40. Оразанбай Егеубаев, ... ... ... ... ... ... 2005ж.
41. Зардыхан Қинаятұлы. "Жылаған жылдар шежіресі", Алматы, 1995ж.
42. Дукен Мәсімханұлы, ... ... ... ... 30маусым,
2004ж.
43. "Шыңжаңның үш аймақ төңкерісіндегі ірі істер", Шыңжаң халық ... ... ... ... ... ... оқу-ағартуы», Ана тілі, 22 тамыз, 10
бет, 2002ж
45. Жаң Жыжұң. "Үрімжі кеңесінен Шыңжаң бейбіт ... азат ... ... ... "Моңғолдың құпия шежіресі", Ұлттар баспасы, Пекин, 2004ж.
47. Болат Құрманғажыұлы, ... ... ... Ақиқат, № 9, 85-
87 бет, 2004ж.
48. З. Сауданов. "Шыңжаң үщ аймақ төңкерісі жайында есте ... ... ... Әбдіразақ, «Қытайда қазақша шығатын газет-журналдарға шолу»,
ҚазМУ хабаршысы, Журналистика сериясы, № 6, 22-24 бет, ... ... ... ... ... ... халық баспасы, Үрімжі, 1989 ж.
51. Нәбижан Мұхамедханұлы. "Қазақ тарихынан зерттеулер", Шыңжаң жастар-
өрендер баспасы, Үрімжі, 1989 ж.
52. ... ... ... ... ... түркі(қазақ) ақындары»,
Жалын, №1, 27-30 бет, 2004ж.
53. Ясын Құмарұлы. "Алыстағы атамұра", Ұлттар баспасы, Пекин, 2003 ж.
54. ... ... ... ... ... ... көп», Қазақ елі, 9
маусым, 2004ж.
55. "Алқап", Альманах, № 19, Ұлттар баспасы, Пекин, 1998 ж.
56. Бақытбек Бәмішұлы, «Қазақ диаспорасының өзекті мәселелері», ... ... ... №2, 12-17 бет, 2006ж.
57. "Іле тарихи материалдары", № 3, Құлжа, 1995 ж.
58. "Іле тарихи материалдары", № 11, Құлжа, 1995 ... ... Ә., ... Айтанұлы», Абай, №4, 58-60 бет, 2005ж.
60. "Шалғын" журналы, № 2, 1984 ... І. ... ... ... ... ... ... журналы, 1993ж, №3
62. Мұхтар Мағауин. "Қазақ тарихының әліппесі", Алматы, 1995 ж.
63. "Тауқымет пен тағзым", Рииц Азия, Алматы, 2007ж.
64. "Шыңжаңның қысқаша ... ... ... ... баспасы, Үрімжі, 1983ж.
65. Мәмбет Қойгелдиев. "Алаш қозғалысы", Алматы, 1995ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы қаржы нарығының қалыптасуы,және қызмет атқару механизмдері48 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстандағы кеңестік мәдениет ошақтарының қалыптасуы78 бет
АҚШ-тағы және Оңтүстік-Шығыс Азияның ірі мемлекеттеріндегі қытай диаспорасының мысалында Қытай Халық Ресубликасы мен шетелдік қытай диаспорасының қарым-қатынас тәжірибесін сараптау50 бет
Қытайдағы қазақ диаспорасының саяси-әлеуметтік, құқықтық жағдайы85 бет
Қытайдағы қазақ диаспорасының әлеуметтік жағдайы15 бет
Шыңжан өлкесіндегі қазақтар43 бет
Қытай қазақтары тілдік ерекшеліктерінің зерттелу жайы25 бет
Ұлы географиялық ашылулар3 бет
Алыс шет елдердегі қазақтар5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь