М.Дулатовтың өмірі мен шығармашылығын оқыту

Кіріспе
1.тарау
Алаш қозғалысы мен идеялары
1.1.Алаш демократиялық зиялыларының бірі, алаш қозғалысының басты қайраткері . Міржақып Дулатұлы.
1.2 М.Дулатовтың ағартушылық қызметі
1.3. «Оян қазақ» өлең жинағы
2.тарау. Міржақып Дулатовтың шығармашылық мұрасы.
2.1 Өлеңдері
2.2 «Бақытсыз Жамал» романын оқытудың ерекшеліктері
3.тарау. М.Дулатов шығармаларындағы халықтық педагогика
3.1 М.Дулатовтың педагогикалық көзқарастары
3.2 Міржақып Дулатовтың «Қирағат» кітабындағы тәлім.тәрбиелік тағылымдары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ әдебиетінің жан-жақты дамып, барлық жанрларда қарыштап өскен, ұлттың рухани сұранысына жауап берген бай-бағылан дәуірін тудырған ХХ ғасыр қаламгерлері, олардың ғұмыры, тағдыры, шығармалары туралы бүгінге дейін айтылып келген пікір, талдау, зерттеу енді жаңа тұрғыда толығып, соны пайым, жинақтау тұжырыммен қоюлана түспек.
Жасыратыны жоқ, Кеңес өкіметі құлап, Компартия билігі құрығанға дейінгі жетпіс жыл бойы әдебиет, өнер, гуманитарлық ғалымдар марксизм-ленинизмнің аузына қарады. Бейнелі өнер, ишарамен сөйлейтін әдебиет тұп-тура саясат шапанын кие алмайды, бірақ әдебиеттану, сын саласында зорлықпен енгізілген қисындар көп болатын. Сондықтан да ХХ ғасыр әдебиетін жаңаша пайымдау, оның кезең-ке¬зеңіндегі стильдік-жанрлық ізденістеріне, бейне, көркемдік қазынасына баға беру, талантты қаламгерлер шығармаларының эстетикалық байлығын анықтау, бір сөзбен бос топырақтан кенді аршып алу – жеңіл-желпі шаруа емес, бұл – көп қажыр-қайрат жұмсауды талап ететін ұзақ шиыр.
Қазақ халқының ұлттық рухының тамырына балта шабу үшін коммунистер ең алдымен осы қозғалыстың бастау көзінде тұрған Алаш көсемдерін, олардың ізбасар шәкірттерін бір қырып тастады да артынан большевизмді жақтаған, Кеңес өкіметін мадақтаған коммунист зиялылардың өзін де сыпырып әкетіп, көзін жойды. Аман-есен қалған оқығандарды үнемі үркітіп-қорқытып отырды, анда-санда науқан жариялап, солардың ішінен де біреулерді жұлып алып, түрмеге тығумен болды.
Кеңес өкіметі, партиялық органдар қаншалықты қаталдық жасап, қырағылық көрсеттім дегенмен, Алаш идеялары, ұлттық азаттық рухы, тәуелсіздік сарындары, әсіресе әдебиетте, өнерде, ғылымда жойылып кеткен жоқ.
Партия қаулы-қарарларымен ой нысанасын, тақырып жүйесін, бейне бағытын, әдіс-тәсілін белгілеп берген Кеңес дәуірі әдебиетінің алғашқы өкілдерінің бәрі де Алаш ұранды әдебиет шығармаларымен ауызданған, жазу-сызудың әліпбиін солардан үйренген.
Тарихшылар, әдебиетшілер еңбектерінде, оқулықтарда, түрлі құжаттарда, көркем шығармаларда, кинофильмдерде күні кешеге дейін партия, үкімет тарапынан қадағаланып, жоспарлы түрде бағытталып отырған арнаулы саясаттың салдарынан Алаш қозғалысы, Алаш партиясы, Алашорда өкіметі туралы тарихи шындық бұрмаланып, қып-қызыл өтірік айтылып келді. Ең бастысы, Алаш қайраткерлері қазақ ұлтының қас дұшпаны болып көрсетіліп, олардың шығармаларына тыйым салынды [1].
Әділіне келгенде, Алаш қозғалысына қатысқан азаматтардың басым көпшілігі ұлт мүддесіне арналған күнделікті аршынды іс, қарымды әрекеттермен айналыса жүріп, қуғын-сүргін азабына қарамастан, әдебиет, публицистика, ғылым, аударма салаларында орасан бай мұра қалдырды.
1. Ахмет Байтұрсынов шығармалары. Жазушы, 1989 ж.
2. Құбығұл Жарықбаев, Серғазы Қалиев. «Қазақ тәлім-тәрбиесі» А..1995
3. Ә.Қоңыратбаев. Әдебиетті оқыту методикасы А...1956
4. Ахмет Байтұрсынов. «Қазақтың бас ақыны» Шығармалары А...1989
5. Қ. Жұмалиев. Қазақ әдебиеті туралы екі томдық зерттеулер.
6. А. Байтұрсынов. Әдебиет танытқыш Шығармалары 1989ж
7. А. Байтұрсынов. Жан сөзімді кім түсінер? А...1994
8. З.Қабдолов. Сөз өнері А...1992ж.
9. С. Қирабаев. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті
10. Абай тағлымы.-Алматы: Жазушы,1986
11. «Айқап» - Алматы; қазақ энциклопедиясы, 1995
12. Әбдірахманов Т. Жаңа ғасыр көгінде. – Алматы, 1969
13. Әбдірахманов Т. Таланттан тағылымы, - Алматы, 1988
14. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. – Алматы:Қазақ университеті,1992
15. Әбдіғазиұлы Б. Шәкәрім шығармашылығының дәстүрлік және көркемдік негіздері. – Алматы: Кенже пресс, 2000
16. Әбдіманов Ө. «Қазақ» газеті. – Алматы, 1993
17. Әдеби мұра және оны зерттеу. – Алматы: ҚССР ҒА баспасы, 1961
18. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алматы: 1964
19. Бес арыс. – Алматы: Жалын, 1992
20. Бисенгали З. XX ғасыр басындағы қазақ романы.- Алматы: Өлке, 1997
21. Дербісалин Ә. Қазақтың октябрь алдындағы демократияшыл әдебиеті.- Алматы: 1966
22. ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті. – Алматы: Ғылым, 1994
23. Еспенбетов А. С.Торайғыров. Алматы: Ғылым, 1992
24. Кәкішев Т. Қазақ әдеби сынының тарихы. – Алматы: санат 1994
25. Кенжебаев Б. XX ғасыр басындағы әдебиет.- Алматы: Білім. 1993
26. Кенжебаев Б. Журналист Мухаметжан Сералин. – Алматы: 1957
27. «Қазақ» газеті. – Алматы: Қазақ әнциклопедиясы, 1998
28. Қазақ әдебиетінің тарихы. 6-томдық. 2-том. 2 кітап. – Алматы,1965
29. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2-кітап. – Алматы: Қазақ университеті, 2002
30. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетінің діни-ағартушылық ағым. – Алматы: Білім,1998
31. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001
32. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995
33. ҚирабаевС. Спандияр Көбеев. – Алматы: 1958
34. Мұхаметханов Қ. Абайдың ақын шәкірттері. 1-4 кітаптар. – Алматы, Дәуір, 1993-1997
35. Нұрғалиев Р. Ахмет Байтұрсынов. – Алматы: 1991
36. Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. – Алматы: 1991
37. Сәтбаева Ш. Шәкәрім Құдайбердіұлы. Алматы: Ғылым, 1993
38. Шалабаев Б. Қазақ романының тууы мен қалыптасуы. – Алматы: Жазушы, 1990
39. Ысқақов Б. Сәбит Дөнентаевтың ақындық жолы. – Алматы: 1966
40. Қазақ поэзиясының антологиясы (XX ғасырдың бас кезі). – Алматы: Ғылым, 1993
41. XX ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. – Алматы: Білім, 1994
42. Дастандар. – Алматы: 1960
43. Ахметбеков Н. Поэмалары. – Алматы: 1972
44. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989
45. Дөнентаев С. Ұрпағыма айтарым. – Алматы: Жазушы, 1989
46. Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991
47. Жомартбаев Т. Қыз көрелік. – алматы: 1986
48. Кердері Әбубәкіров. Қазағым. – Алматы: Жазушы, 1993
49. Көбеев С. Орындалған арман. – Алматы: 1988
50. Көпеев М.Ж. Шығармалары. Екі томдық. – Алматы: Ғылым, 1990-1992
51. Кулеев Б. Айтшы ақ қайың. – Алматы: 1969
52. Қалтайұлы М. Шығармалары. – Семей: 1998
53. Қараш Ғ. Заманда. – Алматы: Ғылым, 1994
54. Құдайбердиев Ш. Шығармалары. – Алматы. Жазушы, 1988
55. Молда Мұса. Өткен күндер. – Алматы: 1987
56. Наушабайұлы Н. Алаш. – Қостанай: ЖШС «Баспа үйі», 1997
57. Нарманбет. Шығармалары. – Алматы: 1961
58. Өтетілеуов Б. Шығармалары. * Алматы: 1961
59. Сералин М. Топжарған. – Алматы: 1985
60. Тәңірбергенов Ә. Ұмытпаңыздар мені. – Алматы: 1971
61. Торайғыров С. Шығармалары. Екі томдық. – Алматы: 1993
62. Шәкәрім. Иманым. – Алматы: Арыс, 2000
63. Шөреков Ы. Исатай-Махамбет. – Алматы: 1978
64. Ізтілеуов Т. Назым. – Алматы: 1972
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АЛМАТЫ ҮЗДІКСІЗ БІЛІМ БЕРУ УНИВЕРСИТЕТІ
«Қорғауға жіберілді»
———————————Педагогикалық пәндер кафедрасының
Менгерушісі, ... ... ... ... ... мен ... оқыту
050102-«Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі» мамандығы бойынша
Орындаған
Л.Байымбетова
Ғылыми жетекші: ф.ғ.к., проф., ... ... ... ... ... әдебиетінің жан-жақты дамып,
барлық жанрларда қарыштап өскен, ұлттың рухани сұранысына жауап берген ... ... ... ХХ ... ... ... ... тағдыры,
шығармалары туралы бүгінге дейін айтылып келген пікір, талдау, зерттеу ... ... ... соны ... ... тұжырыммен қоюлана түспек.
 Жасыратыны жоқ, Кеңес өкіметі құлап, Компартия билігі ... ... жыл бойы ... ... ... ғалымдар марксизм-
ленинизмнің аузына қарады. Бейнелі өнер, ишарамен сөйлейтін әдебиет ... ... ... кие алмайды, бірақ әдебиеттану, сын саласында зорлықпен
енгізілген қисындар көп болатын. Сондықтан да ХХ ғасыр ... ... оның ... ... ізденістеріне, бейне,
көркемдік қазынасына баға беру, ... ... ... ... ... бір ... бос топырақтан кенді аршып алу –
жеңіл-желпі шаруа емес, бұл – көп ... ... ... ... ... халқының ұлттық рухының тамырына балта шабу үшін ... ... осы ... бастау көзінде тұрған Алаш ... ... ... бір ... ... да ... ... жақтаған,
Кеңес өкіметін мадақтаған коммунист зиялылардың өзін де ... ... ... ... қалған оқығандарды үнемі үркітіп-қорқытып отырды,
анда-санда науқан жариялап, солардың ішінен де ... ... ... ... ... өкіметі, партиялық органдар ... ... ... ... ... Алаш ... ... азаттық рухы,
тәуелсіздік сарындары, әсіресе әдебиетте, өнерде, ... ... ... ... ой ... ... жүйесін, бейне
бағытын, әдіс-тәсілін ... ... ... ... ... ... бәрі де Алаш ұранды әдебиет шығармаларымен ауызданған, жазу-
сызудың әліпбиін солардан үйренген.
 Тарихшылар, әдебиетшілер ... ... ... ... шығармаларда, кинофильмдерде күні кешеге дейін партия, үкімет
тарапынан қадағаланып, жоспарлы түрде бағытталып ... ... ... Алаш ... Алаш ... ... өкіметі туралы тарихи
шындық бұрмаланып, қып-қызыл өтірік айтылып келді. Ең ... ... ... ... қас дұшпаны болып ... ... ... ... ... келгенде, Алаш қозғалысына қатысқан азаматтардың басым
көпшілігі ұлт мүддесіне ... ... ... іс, қарымды
әрекеттермен айналыса ... ... ... ... ... ... ... салаларында орасан бай мұра қалдырды.
 Кейін қолдарынан билік кетіп, халыққа қызмет етудің бір-ақ жолы – ... ... ғана ... аз ... ... шақта ұлт тілінде ғылымның
барлық жүйесі ... ... ... ... Алаш ... әдебиетті
жасаған қаламгерлердің жеке басына, шығармаларына тән ортақ, сапалы
белгілер олардың ... ... ... құбылыс ретінде қарауға
мүмкіндік береді.
 Қоғамдық белсенді әрекетке, негізінен ХХ ғасыр басында шыққан ... 1905 ... ... орыс ... 1917 жылғы ақпан, қазан
революциялары, өкімет басына большевиктердің келіп, Кеңес өкіметінің орнауы
секілді аспан жарылып, жер ... ... ... тұсында қайрат
көрсетті. Осы ұлы ағыстардың баршасы ... жеке ... ... ... ... жасап, терең із тастады.
 Табиғатынан дарынды жаратылған бұл буын ... ... тал ... ... иманды бұлағынан нәр алып, мұсылманша хат танып, одан
кейін жәдитше, орысша оқып, орта, ... ... ... ... ... Семей, Алматы, Ташкент, Уфа, Қазан, Мәскеу, Петербор секілді шаһарлар
тәрбиесін көрген, өз заманының көзі ашық ... ... ... ... экономистік, дәрігерлік секілді сан алуан мамандық
иелері. Түркі, славянды былай қойғанда, араб-парсы, ағылшын, неміс, ... жеті ... ... ... ... ... ... кезде бұл
ерлердің бес қаруы сай еді. Сол ... кез ... озық ... асып ... кем ... әр түрлі ғылым ... ... ... бір ... ... еді. Алаш ... ... партиясын құрысып, Алашорда өкіметін жасаған қайраткерлер ішінен қазақ
әдебиетінің алтын ... сом ... ... ... шайқас, артта
қалушылыққа қарсылық, надандықты мансұқтау, азат, тәуелсіз демократиялық,
дербес мемлекет құруды биік нысана ету, белгілі бір тап ... ... ... ... үшін ... өркениетті нысана тұту – бұл ағымда болған ұлылы-
кішілі азаматтардың ... ... ... ... ... ... ... басқа оқу орындарында оқып жатқан қазақ шәкірттері де осы
төңіректе екен.
Зерттеу нысаны. Сонау аласапыран ... өмір ... бар ... ... ... ... қызметін анықтауға бағытталған қазақ
зерттеушілерінің танымдық тұжырымдары негізінде ... ... ... ... қағидалары мен ұстанымдары.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің мақсаты – халыққа аты
мәшһүр, ұлтқа: “Оян!” деп ұран ... ... ... еңбек еткен ұлы
Міржақып өмірі мен шығармашылығын жан-жақты зерттеу. Ол үшін төмендегідей
міндеттерді шешу көзделді.
- Ақынның өмір ... ... ... Ақын ... ... ... жеке-жеке тоқталып, негізгі
кезеңдері мен бағыттарына ... ... ... ... ауыл ... ... ... жалпы ағартушылық
жолын сарлай талдау;
- Ақынның педагогикалық, философиялық көзқарастарын түсіндіру.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы. Қазақы дәстүрлерді берік ... ... ... әлемдік ақсүйектік әдептерді жете меңгеру,
достық, қарызға беріктік ең бастысы, ұлт мүддесі үшін ... ... ... асыл ... Алаш ... ... ... табуға
болады. Қазақ елінің пайдасына қызмет етер ... ... ...... ... пен ... коммунистік партияға мүше болды. Бұл ... соң, ... де ол ... ... өз ... ... кеткен.
Олар мансапқа сатылу, билік алдында құлшылық ету, дүниеге, байлыққа ұмтылу
дегенді мүлде білмеген. Біреудің ала жібін ... жоқ. ... аты ... ... деп ұран тастаған ұлы Міржақыптың ағартушылық, ... ... ... ... қатарында зерделеуге болады.
Зерттеудің әдістері мен тәсілдері. Зерттеу ... ... ... ... салыстыру, дедуктивті-индуктивті тұрғыдан
жіктеу, талдау, ... ... ... ... ... ... Диплом жұмысы үш тараудан, кіріспе мен қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
1-тарау
Алаш қозғалысы мен идеялары
Қазақстанға Сталин жендеті Голощекин ... Алаш ... ... және оның ... туралы әредік обьективті пікірлер де айтылып
отырды. Бұл ретте Ахмет Байтұрсыновтың өмірі мен ... ... ... ... мен ... ... Мағжан Жұмабаевтың
ұлы ақындық сырын ашқан Ж.Аймауытов эссесінің салмағы мен құны, ғылыми және
танымдық мәні бүгінде бір ... ... жоқ ... ... тапсырмамен құрастырылған Шафиро, Мартыненко
жинақтарында қасақана ... ... ... ... ... айырылады. Соған қарамастан, бұл кітаптардағы ... ... мен ... ... ... ... ете ... жылдардың аяғында басталған репрессия алпыс жылдай Алаш
қайраткерлерінің атын атасаң – аузыңды ... ...... ... ... ... идеология қанша қылышынан қан ... ... Алаш ... сөндіре алған жоқ. Алаш ұранды әдебиетті оқып біліп
өскен тұтас буын бар еді. Олар ... ... ... ... Жазушы
Тахауи Ахтанов Мағжанның “Батыр Баянын” композитор Ахмет Жұбановтан
естіген. Сөз саптауға ... ... ... ... ... ... ... айтатын болған. Большевизмнің ұраншысы Сәбит Мұқановтың
өзі ... ... ... ... ... ... айтып кеткенін
байқамай қалатын. Әдеби сарындастық Мағжан – Ілияс – Қасым – Әбділда ... ... ... Дала ... өлім ... ... өмір – ... еске түсіріңіз.
Қолда бар, кітапханада тұрған Алаш қайраткерлері шығармалары түгелге
жуық жиналып, өртелгенімен, арнаулы қорларда олар ... ... ... ... үкімет қаһарынан қорықпай кейбір адамдар үрейлі
кітаптарды үйлерінде ұстады. Бұл қатарда өзіміз араласқан, білген ... ...... ... ... ... ...
Ахмет, Міржақып еңбектерін алпысыншы ... ... ... ... ... ... ... байланыс әртүрлі арнада өрбіді. Мысалы
Мекемтас Мырзахметов болса Бауыржан Момышұлы, ал Әди ... ... ... жатқан Алаш жазушылары шығармаларын оқыған.
Университетке бізбен ... ... ақын ... ... ... жасырын
алып келген М.Дулатовтың “Оян, қазақ!” жинағын студент ... ... тағы бір ... айта ... ... ... ... жанындағы саябақта егде тартса да, сұлу өңі таймаған жұпыны киімді
бір әйел дұрыстап сөйлесе білсеңіз, сұраған нәрсеңізді ... бір ... ... ... еді. Ол ... ... ... Мағжанның бір
томдығы, ол – әйел ақынның жары Зухра шешей болатын.[3]
 Қазақ мемлекеттік ... 1966 жылы бір ... ... ... Бейсенбай Кенжебаев пен ... ... ... ... ... ... доцент Александр
Жовтис, жазушы Тахауи Ахтанов. Әңгіме Мағжан, оның ... ... ... ... ... ... ... келген адамдардың бәрін
тізімдепті. Сөйленген сөздердің бәрі магнитофонға жазылыпты. Кейін білдік,
сол жиын туралы ... ... ... ... ... ... ... Татар Хайролла Махмудов, еврей Александр Жовтис ... ... ал ... ... ... ... ... қатаң сөгіс
берілген.
 Мағжан өлеңдерін орыс тіліне аударып, енді басқалы жатқан “Простор”
журналының бас редакторы, жазушы Иван ... осы ... ... ... ... ... ... босатылды.
 “Жастық шақты бойлап” деген естелік кітабында башқұрт ... ... ... ... ұлы ақын деп ... Сол кітап КСРО Мемлекеттік
сыйлығына ұсынылғанда біздің ағайындар башқұрт “ұлтшылын” әшкерелеп, арыз
түсірді. ... ... ... да сол ... Құдаш Мағжанның өмірі мен шығармашылығы туралы, оны
ақтау ... ... ... 100 ... ... ... Бірақ
одан ештеңе өнген жоқ.
 Алаш қозғалысы, Алашорда өкіметі, Алаш қайраткерлері ... ... ... ... ... Зәки ... Тоған, өзбек Баймырза
Хайт, орыс, неміс, ағылшын, жапон ғалымдары еңбектері басылды. Анықтама,
энциклопедияларда мәлімет берілді. Ең ... ... ... ... ... ... ... асып, Кашмир арқылы Түркияға жеткен көштің
басшысы Қалибек хәкім Рахымбекұлының перзенті Хасен Оралтай жасады. Ол ... ... ... – Орта Азия ... ... ұлттық ұраны” атты кітап
шығарды. Автор өз қолы жеткен құжаттар, деректер, суреттер, мәтіндер арқылы
Алашорда, Алаш ... ... ... анықтамалық, миниэнциклопедия
дерлік еңбек тудырған. Кейін бұл саладағы қызметтерін ... ... ... ... ... ... ... және “Елім-айлап
өткен өмірден кейін” кітаптарында толық тиянақтады.
 Мәскеуде шыққан түркологтар туралы ... ... ... ... ... ... үшін (оның өзі М.Дулатовтың
1923 ... ... ... ... ... А.Кононов үстінен қазақтар
арыз айтты. Ол аз болғандай В.Колбин алдында 1987 жылы сөйлеген бір ... ... өз ... ... ... ... ... жеткенбіз”, деп шіренгенін “Торжество ленинской национальной
политики в Казахстане” деген кітапшадан оқи аласыздар.
 Алаш ... ... ...... ... Ол үшін ... қанын төгіп қорғаған, сақтап қалған, мыңдаған жылдар бойы ... ... ... ... жерді бөлшектемей, жатжұртқа таптатпау, сатпау,
жерден айрылғаның ... ... ... құт-берекеңнен айрылу,
өлу, өшу деген сөз; мемлекеттік басқару дәстүрлерді сақтай отырып, алдыңғы
қатарлы Еуропа, Америка, ... ... ... негізделген
демократиялық сайлаушылар арқылы жасалған жүйелермен жүру керек; бұл ... ... ... ... байланысты шектеу жоқ; шикізат емес,
ұқсатып жасаған, пайда әкелетін өнім шығару мемлекет әрекетінің ең бірінші
шарты; қазақ ... ... ... ... жасау, мектептер,
университеттер ашу; өз ақшасын шығару, әскер құрып, елді – ... ... ... ... ... ... шариғат шарттарына адалдық, әлемдік
ақсүйектік әдептерді жете меңгеру, достық, қарызға ... ең ... ... үшін ... ... ету сияқты асыл қасиеттерді Алаш қайраткерлерінің
баршасының бойынан табуға болады. Қазақ елінің пайдасына қызмет етер ... ...... партиясына, Ахмет пен Мұхтар коммунистік ... ... Бұл үміт ... соң, үшеуі де ол партиялар қатарынан өз
еріктерімен шығып ... Олар ... ... ... алдында құлшылық ету,
дүниеге, байлыққа ұмтылу дегенді мүлде білмеген. Біреудің ала ... ... ... ... қазақтарға жиналған жылу малды есепсіз шашты,
ағайындарына берді деген жаламен жауапқа тартылып Қызылордада көп ... ... ... сүттен ақ, судан таза екенін оп-оңай ... аты ... ... ... деп ұран ... ұлы ... қаламымен еңбек етемін деп, Думаның депутаттығынан бас тартқан ғой.
Жөн-жосығын ешкім білмейтін, қарақан басы ... ... ... ... жоқ, сайлау десе атын борбайлап шаба жөнелетін ... ... үлгі алса ... ... ... ағалар: Әлихан, Ахмет, Міржақып, Халел,
Мұхамеджан – ... ... ... ... ... Кенесарыны
таныды. Бір-бірінің орнын ерекше ұқты. Әлиханды серке деп мойындады.
Сұлтанмахмұт, Шәкәрім, Ахмет, ... ... ... сөзі бір жерден
шықты. Мұндай рухани табысу, бағалау, емірене сүю Ахмет – Міржақып, Ахмет –
Мұхтар, ...... ...... ... ... құрметтен көрініп тұр. Олар басқа ұлт өкілдерімен де мұраттастық
негізде ... ... ......... ... ... Брюсов – М.Жұмабаев.
 Алаш қайраткерлерін ақтау үшін құрылған арнаулы комиссия 1988 жылы
орасан зор ... ... сот ... ... ... ... зерттеу еңбектерін, газет-журнал материалдарын, түрлі
арыз-шағымдарды, әртүрлі қорытындыларды түгел қарап, зердеден ... ... алып ... ... қайтарды. Бұл іске белгілі
ғалымдар, жазушылар, қоғам қайраткерлері қатысты.
 Сол шешімнен кейін тез арада газет-журналдар, баспалар ... ... ... ... ... ... асыл ... жариялай бастады.
Зерттеушілерге мүмкіндік туды. Кітаптар шықты. Диссертациялар жазылды. ... ... орта ... ... оқу ... ... Алаш ... ғалымдардың үлкен шоғыры қалыптасты десек, заңгерлер
С.Зиманов, М.Құл-Мұхаммед, Ө.Озғанбаев, С.Өзбекұлы, философтар ... ... ... ... ... М.Қойгелдиев,
т.б. баспагерлер Ғ.Әнес, Д.Әшімханов, Е.Тілешов, Т.Шаңбай ... ... бола ... ... ... Астанада, Семейде ашылған, жұмыс істеп
жатқан Алаштану ... ... ... журнал шыға бастады. Семейде
“Алаш” энциклопедиясы дайындалып жатыр[5].
 Алаш қозғалысының әлеуметтік ... ... ... азат ... сабақтас болса, рухани, шығармашылық мұраттары көркем
шығармашылығымызбен кіндіктес.
 Қазақ әдебиетінің жан-жақты ... ... ... қарыштап өскен,
ұлттың рухани сұранысына жауап берген бай-бағылан дәуірін тудырған ХХ ғасыр
қаламгерлері, олардың ғұмыры, тағдыры, ... ... ... дейін
айтылып келген пікір, талдау, ... енді жаңа ... ... ... ... тұжырыммен қоюлана түспек.
 Жасыратыны жоқ, Кеңес өкіметі ... ... ... ... жетпіс жыл бойы әдебиет, өнер, гуманитарлық ... ... ... ... ... ... ... сөйлейтін әдебиет тұп-
тура саясат шапанын кие алмайды, бірақ әдебиеттану, сын ... ... ... көп ... Сондықтан да ХХ ғасыр әдебиетін жаңаша
пайымдау, оның кезең-кезеңіндегі стильдік-жанрлық ... ... ... баға ... ... ... шығармаларының
эстетикалық байлығын анықтау, бір сөзбен бос топырақтан кенді аршып алу –
жеңіл-желпі шаруа ... бұл – көп ... ... ... ... ... ... ұлттық рухының тамырына балта шабу үшін коммунистер ең
алдымен осы қозғалыстың бастау көзінде тұрған Алаш ... ... ... бір ... ... да ... ... жақтаған,
Кеңес өкіметін мадақтаған коммунист зиялылардың өзін де ... ... ... ... ... ... үнемі үркітіп-қорқытып отырды,
анда-санда науқан жариялап, ... ... де ... ... ... тығумен болды.
 Кеңес өкіметі, партиялық органдар қаншалықты қаталдық ... ... ... Алаш ... ... азаттық рухы,
тәуелсіздік сарындары, әсіресе ... ... ... ... ... қаулы-қарарларымен ой нысанасын, тақырып ... ... ... ... ... Кеңес дәуірі әдебиетінің алғашқы
өкілдерінің бәрі де Алаш ұранды әдебиет шығармаларымен ауызданған, ... ... ... ... ... ... оқулықтарда, түрлі құжаттарда,
көркем шығармаларда, кинофильмдерде күні кешеге дейін партия, үкімет
тарапынан ... ... ... ... отырған арнаулы саясаттың
салдарынан Алаш қозғалысы, Алаш партиясы, Алашорда өкіметі туралы ... ... ... ... айтылып келді. Ең бастысы, Алаш
қайраткерлері ... ... қас ... ... ... ... тыйым салынды.
 Әділіне келгенде, Алаш қозғалысына қатысқан азаматтардың басым
көпшілігі ұлт ... ... ... ... іс, ... айналыса жүріп, қуғын-сүргін азабына қарамастан, әдебиет,
публицистика, ғылым, ... ... ... бай мұра ... ... ... ... халыққа қызмет етудің бір-ақ жолы – оқу-
ағарту саласы ғана ... аз ... ... ... ұлт ... ... жүйесі бойынша оқулықтар жазуға кірісті. Алаш ұранды ... ... жеке ... ... тән ... ... олардың тағдырын, мұрасын біртұтас құбылыс ретінде қарауға
мүмкіндік береді.
 Қоғамдық ... ... ... ХХ ... ... ... ... 1905 жылғы алғашқы орыс революциясы, 1917 жылғы ақпан, ... ... ... ... ... ... өкіметінің орнауы
секілді аспан жарылып, жер сілкінгендей ғаламат ... ... ... Осы ұлы ... ... олардың жеке өміріне, қоғамдық,
шығармашылық тағдырына ... ... ... із ... ... ... ... бұл буын өкілдері қазақы тал бесікте
тербетіліп, исламның иманды бұлағынан нәр алып, мұсылманша хат танып, ... ... ... ... ... жоғары дәрежелі білім алған: Орынбор,
Омбы, Семей, Алматы, Ташкент, Уфа, Қазан, ... ... ... ... ... өз заманының көзі ашық ... ... ... ... ... ... ... сан алуан мамандық
иелері. Түркі, славянды былай қойғанда, араб-парсы, ағылшын, неміс, француз
секілді жеті ... ... ... ... ... ... кезде бұл
ерлердің бес қаруы сай еді. Сол ... кез ... озық ... асып ... кем соқпайтын, әр түрлі ғылым негіздерін
меңгерген, сегіз қырлы, бір сырлы тұлғалар еді. Алаш ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлер ішінен қазақ
әдебиетінің алтын діңгек, сом тұлғалары шықты. Отаршылдықпен шайқас, артта
қалушылыққа қарсылық, надандықты ... ... ... демократиялық,
дербес мемлекет құруды биік нысана ету, белгілі бір тап мүддесі емес, жалпы
ұлт мақсаты үшін ... ... ... тұту – бұл ... ... ... ... баршасының дүниетанымына ортақ, етене қасиет сапалар
болатын. Омбының басқа оқу орындарында оқып ... ... ... де ... екен. Бұл жерде қазақ шәкірттері мешіттің бас имамы Шәймерден
Әлжановпен ... ... ... ... имам ... турасында сөз қозғаған. Ол ... ... ... ... ... ... ... де айтқан. Имамның
сөзі жиналған шәкірттерге біршама ой салғанға ұқсайды.
Қазақ шәкірттерінің ... ... ... ... ... өмір жолына көз салсақ, Омбыны мекендеген біраз қазақтың ... ... ... 1907 жылы ... социал-демократтардың
бас көтеруі кезінде В.Куйбышевтың қасында болған Шәймерденге ... ... ол ... тауып Түркияға асады. Ол ... ... діни ... ... ... саяси қуғын-сүргін бәсеңдеп,
қайтадан ереуілдер мен бас ... ... ... ... ... соң, ол ... бас имамы болып тағайындалады. Сонымен ... ... ... ... ... ... еді. ... өзінің
естелігінде «Омбыдағы жастардың белгілі «Бірлік» ... ... ... бірі, жігіттің арыстаны – Шәймерден еді», – деп оның ... ... ... болғандығын айтқан.
Семинарияның қазақ шәкірттерінің рұқсатсыз жиі бас ... ... ... ... ... Омбы ... ... кеңесінің 1914 жылғы 27 қазандағы шешімі бойынша «Сейфуллин
Сәдуақастың қазақтардың мейрамы күні сағат 10-11-ге ... ... ... және үш рет ... жәй ... үшін кешкі сағат 6-дан
кейін интернаттан кетуіне 2-ші тоқсан бойы тыйым салынады және ... ... ... стипендиясын Шанин дүкеніндегі бережағына жұмсау жөнінде
ұйғарылды», – деп ... ... ... ... ... ... ... болғанын мына деректен
айқын көреміз: «Алаштың саналы азаматтары қасіретте еді. Қарағым, қазағым
оян деп қақсап, арыстаным алаш тұр деп ... ... ... ... ... көзі ... еді. Алаш деп зарлаған сол азаматтардың бірі ... ... ... ... ... ... ... білім деп ой
келтіргендіктен, елге бұл өнер, білімді тарату үшін ұлт ... ... ... ... ... деп ... Осы ізгі ойменен Омбыда оқып жүрген үркердей
қазақ жастары 1914 жылы 18 сәуірде ... деп ат ... ... ... мақсаты кең еді, тілегі зор еді. Ұйқыда жатқан алашын оятпақ
еді. Жұртты жегідей жеп бара ... ... ... еді. Мал ... бара ... апа, ... күңдіктен құтқару еді. Алдағы
күнде жарық ... ... ... жастарды оқуға тарту ... ... кең асыл ... ... еді. Бұл тілекті іске асыру
үшін қазақ жастарының ойын, ұстаған жолын бір ізге салу. Әр ... ... ... ... еді.
«Бірлік» қауымы жалпы Ресей үстінде қалың қара бұлттың тегіс қаптап,
жауыздық назағайы ... ... ... ... ... Кең ... салып, еркін
демалу үшін ерік болмады. Екі кісі бас ... ... шама жоқ еді. ... ... жер ... ... орманға кетуші едік. Сол қалың орманның
ішінде жаңа сырымызды, мұңымызды, зарымызды сөйлесе алушы ... ... да жоқ еді. ... жүрген өңшең шәкірт қалтамыздағы барымызды тиындап
жиюшы едік. Бұл күйде ... ... аса ... ... ... ... ниет қарлығаштай болса да қазаққа қызмет ету еді».
Міне, бұл құжат ... ... ... ... ... ... ұлт мүддесіне қызмет ету екендігін көрсетеді. Осыған сәйкес
қазақ жастары өздерінің ... ... ... ... ... жағынан
жетілуін, қазақ әйелдерінің теңдігін, ұлтының азаттығын ойлаған. Мұның өзі
қазақ жастарының қоғамдық ой-санасының өскендігін, ... ... ... ... айтылған тұжырымдарымызды сол оқиғалардың куәгері Смағұл ... жаңа жол» атты ... ... ... ... «Ең ... ... Омбы қаласында 1914 жылы ашылды. Ол ұйымның аты «Бірлік» ... ... оның ... ... ... ... Қазақ
халқын мәдени һәм әдеби жағынан ілгері қатардағы жұрттарға қосу, ұлтшылдық
сезімін ... һәм ... ... ... ... ол ... ... һәм үлкен кітаптар етіп
бастыру. Театр кітаптарын ... ... ... ... ... ... кітаптар жазу, школға түсемін деген шәкірттерге
даярлайтын ... ашу, ... ... ... көрсету, спектакль,
концерт һәм басқа ойындар жасап, қазақтың ішінде театр туғызу.
Ұйымның саяси һәм шаруашылық туралы ұстаған ... ... ... ... ... құтқару, әйелге теңдік әперу»[21].
«Бірлік» ұйымының 1914-1917 ... ... ... ғалым Тұрсынбек Кәкішұлы өзінің «Мағжан және ... ... ... ... Ол бұл ... сол ... Омбы ... 1937 жылғы зұлматты зобалаңды басынан ... ... ... ... ... ... ... топтасқан
қазақ жастарының қоғамдық қызметтерін баяндаған. Бұл деректер бойынша
«Омбыдағы 100-ге ... ... ... ... қосып ұйымдастырушылар
Ш.Әлжанов пен Сәкен екен. Ұйым басшылығына да осы екеуі сайланыпты. ... ... ...... ... ... алғаш құрылуында тек қана
«әдеби ұйым» деп ... ... ... ... ішінен жік шығып, «оңшылдар» және «солшылдар» ... ... ... ... ... (семинарист), Сейітовтер, ал
«солшылдар» тобын Ш.Әлжанов пен Сәкен ... екі ... туу ... ... ... ... («Қазақ»
газетіндегі) атынан М.Дулатов Мағжанға тіреп «Бірлікке» хат жазады. Хатында
«Бірлік» ... ... ... үгіттейді. Осы ... ... ... ... ... ... қабыл алуға шақырады.
Бұған Әлжанов пен Сәкен қарсы шығады, саяси жолдарын айтады. Айтыс үлкен
болады, ... ... ... ... бұл ... ... ашық ... Бұл ұсынысты кіргізгендегі Сәкеннің мақсаты кейіннен
шәкірттерді үгіттеп, көпшілікті өз ... ... алу ... оқу ... келген шәкірттердің алдында «Бірліктің»
жетекшісін сайлау ... ... еді. ... ... бірі ... басшыларының арасындағы бұрыннан келе жатқан пікірталастары болса,
екіншіден Сәкен мен Шәймерденнің ... ... ұйым ... ... Оның үстіне 25 маусым жарлығына ... ... ... ... ... ... шәкірттердің ұйымына
белгілі міндет–парыз артатындай болып көрінгені тағы бар. Осындай жағдайда
тездетіп ... ... ... ... алу ... ... ... тұста бұрынғы әңгіменің шет ... ... ... ... екі ... ... жүрген Мұхтар Саматовты
төрағалыққа сайлаған. Сөйтіп, бұл деректер ... ... ... ... ... бар ... ұйым екендігін білдіреді. Бұл арада сол
кездегі оқиғалардың куәгерлерінің өз естеліктерінде ... ... ... ... ... пікірлерін ұмытпағанымыз жөн.
«Бірлік» ұйымының бағдарламасында ... ... ... ... жүзеге аса бастаған. Осыған сәйкес ұйым ... ... ... ... ... ... жазылып,
шәкірттер жазғы демалыс кезінде халық ауыз әдебиетінің үлгілері мен ... ... ... қатар Омбыдағы қазақ шәкірттері ... ... ... ... ... ұйымдастырған. Сондай әдебиет кештерінің бірі
1915 жылы 15 сәуірде шәкірттердің күшімен өткізілген. «Қазақ» ... ... кеші ... ... ... ... ... Омбыда
әдебиет кеші жасалды: орысша, қазақша һәм ноғайша үш бөлім болды. Алаңда
қазақ үйі ... Үй ... ... һәм ... ақын ... оқушы
жастардан Мұхтар Саматоғлы һәм Чапай Айманоғлы қолына домбыра алып айтысты.
Мұнан кейін осы екі жігіт мынау әндерге салды: ... ... ... ... ... бір ... «Ерім қайтты» деген комедия
ойналды. Ноғай қыздары өлең айтып, өз ... ... ... ... ... көп болды» – деп шәкірттердің бірі Бекмұхамед Серкебайоғлы
баяндап берген. Мұндай ... ... ... ... үшін ... ... мәдени-ағартушылық жұмыстарын жүргізудің бір тәсілі
болса, екіншіден, ұйымның қажеті мен ... ... ... ... жинастырудың көзі болатын.
Мәселен, «Бірлік» ұйымының атқарған қызметі және ... ... ... ... ... ... ... жарияланған. Бұл мақалада
басқарма жігіттері «Бірлік» қауымы қолайсыз күндерде туып, қара ... ... де ... адалдық, әділдік, ұлтшылдық жолынан таймады.
Ізгі ниет, қасиетті ... ... ... ... ... ету ... ... дәуірлеріне азда болса еңбек болсын деп «Өткен
күндер» атты өлең ... ... ... ... көзі ... ... деп, шығып тұрған қазақша газеттерді һәм басқа ... ... ... кең ... ыждаһат етті. Талапты жастардың қаламы ұшталуға һәм
ұлт әдебиетінің ілгерілеуіне себеп болсын деп, 1916 жылдан бері ... ... ... ... тұр. ... ... қолы қысқа ұлт балаларына
әртүрлі жәрдемдер көрсетті»,-деп баяндаған.
Сонымен, «Бірлік» ұйымының құрылуы отарлық ... ... ... ... ... ... еркіндіктерін
түсіндіретін ұйымдарға ... ... ... үшін жасалған
ұмтылыс болды.
 Осы идеялар қазақ әдебиетінде бұрыннан бар ... қоса ... ... жүзеге асырылып, роман, драма, публицистиканың соны түрлері
туды. Әлем әдебиетінің классикалық шығармалары аударылды. Сөйтіп, ... ... ... ... бұрынғы озық дәстүрлерді жалғастырған жаңа
сапалы Алаш ... ... ... ... ... ... табылады.
 Кеңес өкіметі мен Компартия тап тартысы, саясат, шаруашылық саласында
ғана емес, ғылым, білім, ... да ... ... ... ұстап
отырды. Дәлірек айтқанда, марксизм-ленинизм ілімін темір заңға айналдырды,
бұра тартқандардың басын шапты, тілін кесті. Орасан зор мақсатты іске ... ... ... ... ... ... ... Жазушылар
одағы). Партия, қауіпсіздік комитеттерінде өнер қызметін бақылап, бағыттап,
тексеріп, жазалап отыратын арнаулы бөлімдер болды. Бұлар ... ... ... ... ... ... істеген-жасағанын
ғана емес, жүрген-тұрғаны, ішкен-жегені, ымдаған-сөйлегеніне ... ... ... ... ... ... Тап тартысы, орыс үстемдігі, коммунистік
мұратқа көлеңке түсіретін сәл нәрсенің өзі қырқылып, өшіріліп, жойылды. Бұл
үшін жоғарыдан қаулы-қарарлар ... ... ... жан беріп, жан
алатын жиналыстар өтті, “күнәһарларға” тас боран жасалды. ... ... ... сіңген, соған ұйыған, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасып, олар ел тарихын мансұқтап, отаршылар алдында бас шұлғып,
ұлттық игіліктерден безіп ... ... ... ... қамшысын
үйірді.
 Уақыт өтті. Заман өзгерді. Кешегі бай, кедей, завод, фабрика, колхоз,
совхоз, 8 март, 23 февраль, 1 май, ... ... ... ... ... ... соғысы, колхоздастыру, индустрияландыру, ... ... ... ... тың ... космосты игеру секілді
тақырып қуалап, ... ... өнер ... ... ... ... ... ретінде жазылған дәмсіз, нәрсіз, өтірік шығармалар
бүгінде жер ... ... 1917 ... ... шындыққа келмейді деп білеміз.
Тұтастай алғанда қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысының нақты ... мен ... ... ... ой ... ... ... қуат 1905 жылы жанартаудай атылды. Бұл әйгілі Қарқаралы
құзырхатында (петициясында) көрініс ... ... елі орыс ... ... әлеуметтік – саяси жағдайға толық баға берілген. Жер-
суға, экономикаға, ... ... ... дінге, мектепке
қатысты талаптар нақты айтылған. Осы көкейкесті ... 1913 ... ... ... ... ... ... құрады, 1917 жылы құрылған Алаш
партиясы бағдарламасының жұмыс жүйесіне айналды.
 Алаш қайраткерлері шоқ жұлдыз ... ... ... ... ... аса дарынды, жан-жақты таланттар. Олар партиялық ұйымдастыру
істерінде, құрылтайлар ... ... ... көркем әдебиетте,
публицистикада, ғылымда, педагогикада, дипломатияда қатар, тең еңбек ете
білді. ... мүше ... ұлт үшін ... ... ... ... тағы ... мүшелерін түгелдей қырып тастағанмен, олардың идеялары қазақ
халқының санасында, ... ... іс ... ... жатты.
Бұл ретте Алаштың бас шығармасын тудырған Мұхтар Әуезов, коммунист бола
жүріп Алаш ... іске ... ... ... ... Омаров, Бауыржан
Момышұлы, Ілияс Есенберлин, Ермұхан Бекмаханов, Бейсенбай Кенжебаев,
Жұмабек Тәшенов, Өзбекәлі Жәнібеков ... ... ... ... Орта Азия ... ... дейінгі және
революциядан кейінгі жылдарындағы қазақ ұлтының нығаюының қайта ... ... ... ... ... Мұсылман елдерін зерттеуші
көрнекті ғалымдардың бірі Уилл ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдың басындағы
кішібұхарлықтармен, Қоқан Республикасымен, көтерілісші ... ... ... ... ... ... бірге
үлкен қоғамдық толқулардың қозғаушы күші ... Оған ... ... ... этногенезінің ұлт түзуші сипаттарға ие бола ... ... ... ... ... ... шет ... туыстық
белгілер бойынша топтасқан этноәлеуметтік топтардың бірігуі ... жаңа ... ... және ... бойы ... ... зиялы
қауымның интеллектуалды неізінің қалыптасуымен сипатталады. Империяның
нақты айқындалған “еуропалық” және “батыстық” бөліктері арасындағы ... ... ... ... ... қауым феодалдық құрылыстың қатаң
тәртібі мен ... ... ... қоятын жүздердің бірігуі мен
нығаюына алып келетін өзіндік жолдарды іздеуге кіріседі.
Оның негізін далалық аристократияның өкілдері, байлар және ... ... ... өкілдері: мұғалімдер, аудармашылар, ... ... ... ... ... бойы ... ... екі мәселені шешу
міндетімен Ресейдің жоғарғы оқу орындарына жіберу тәжірибесі қалыптасты:
жаңа ... ... ... ... ... және ... ұлттық
ерекшеліктерін сақтап қалу. Біреулері Санкт-Петербургке, Мәскеуге
жіберілсе, оқу ... ... және ... ... ... ... ... оқу орындарына жіберілді. Енді бірқатар қазақ ... ... ... ... оқу ... білім алды. Аталған екі дайындық білім
жүйелері қоғамдық-саяси ойдың екі бағытының қалыптасуына ... ... ... ... мен ... ... ерекшеленетін батыстық
және шығыстық. 1910 жылы Ә. Бөкейханов былай деп жазған болатын: “Олардың
бірі ... ... да ... діни ... бірігуінің идеалы
болып келетін ұлтық-діни деп аталады. Екіншісі, кең мағынада, ... ... ... ... ... ... батыстық бағыт.
Біріншісі, бәлкім үлгі ретінде татар партияларын негізге алса, ... ... ... ... ... еркі ... ... алады.”
ХХ ғасыр өзінің реформаторлық қозғалысында үш компонентті біріктірді:
теологиялық, мәдени, саяси. Егер де ... да ... ... жолдың”, джадидизмнің өкілдерін іскер адамдар тобы құраса, ... ... ... ... ... айта да ... және ... жасайтын аристократиялық зиялы қауымның өкілдерінің өмірінің мақсаты
болды, мұнымен қоса олар өз ... ... мен ... ... “Қырғыз (қазақ) халқы ... Ресейден бөлінгісі келмейді, біз
батысшылармыз”. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов және ... ... ... ... ... ... жетілдіруге қиыншылықтар
әкелген қазақ халқының далалық аймақта шашырыңқы орналасу ... ... ... ... қозғау құралдарының бірі ретінде баспа сөзі
алынды. ХІХ ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... ... ... ... “Дала Уәлләятының газеті” басылымдары шыға
бастады. 1905-1907 жылдардағы революциядан кейін “Серке”, “Қазақ газеті”,
“Қазақстан, ... және ... ... қоғамының құрылуына себеп болған
тағы басқа баспалар пайда болды”. Бұл жағдайға (1905 жыл 26 ... ... ... ... саясаткерлерінің елдің тағдыры жөніндегі ойлары
жарияланған ... ... ... ... ... болды. Қазақ зиялы қоғамының ұлттық мәселені түсіну деңгейлерін
сол кездегі қазақ ағартушыларының шығармаларында және XIX-XX ғғ. ... ... ... ... ... мен ... ... отырып, олардың авторлары белсенді үгіттеу жұмыстарын жүргізді.
Осылайша М. Дулатов «Зар-Заман» ... ... ... ... ... цикліндегі «Оян қазақ» өлеңінде былай делінген:
Ұйқыда жатыр қазақ көзін ашпай,
Кеттік қой отқа күйіп, өрттен қашпай.
Әр халық алға ... ... жұрт ... алға ... ... ... ... (1913 ж.) «Қазақ ұлтының өмір
сүруінің өзі қиын мәселеге айналуда» деп ... ... ... ... және ... ... негізінде біріккен отарланған
халықтардың ... ... ... ... саласының
ұйымдастырылуы сапалы жаңа деңгейге өтуін ... ... ... ... ... ... құралдарының және олардың қауіпсіздігінің
ұлғаюына қарай, жергілікті тұрғындардың белсенді көші-қон ... ... ... тез ... тезірек жойыла бастады. Зиялы қауымдар
арасындағы жергілікті ... одан ... ірі ... ... Солтүстік Кавказ және Орталық Азияда орын бере
бастады. [27]
ХІХ ғ. аяғында ... ... ... атты ірі географиялық
тұтастық өзінің алғашқы қалыптасу сатысында тұрды. Әрине бұл процесс ... ... ... ... ... ... дамыды. Оның пайда ... ... ... ... тұрғындарының ұлттық және саяси
бірлікті бірден бір ұлтты сақтау құралы ретінде түсінуіне байланысты болды.
Революцияға дейінгі ... ... ... өкілдері: Абдурраиф
Фитрат, Махмуд Ходжа Бехбуди, ... ... ... ... ... ... ... Файзулла Ходжаев немесе Тұрар. ... ... деп ... ... ... ... құру ... Башқұртстан, Чуваш Республикасының, Солтүстік Кавказдың
мұсылмандық аудандары, Әзірбайжан, ... ... ... ... ... біріктіру болды. Түркістан республикасының 75%
түркі және шамамен 80% мұсылман болуы тиіс болды. Алайда империяның ... ... ... ... ... бұл үрдіс жүзеге
асырылмай қалды.
Билік басына ... ... ... ... ... ... Пруссия үлгісі тәріздес жобаның ... ... ... ... ... және ... ... бағдарламасы
Ресей империясын мүмкіндігінше ұзақ сақтауға және ... ... ... ... сақталуына себін тигізді.
Бұл жағдайда этнос тарихы «белгілі бір территория мен халықтың үстіне нақты
бақылау жүргізуге мүмкіндігі бар өз ... ... және ... ... ... шыққан топтың пайда болуымен анықталды». Осындай топ ретінде
Алашорданы өз мақсаттарын ... ... ... деп ... ... зиялы қауымы шықты. Жергілікті басқарушы топтың жоқтығынан ... ... ... ... ... ... ... ағартушылардың,
қазақ ағартушыларының, мұсылмандық өкілдері мен ... қызу ... ... ... ... тіл және билік» монографиясының авторы Бавна
Дэвидің ... мал ... жаңа ... ... ... жоқ деген жалпы пікір қалыптасты. 1916 ж. көтерілістен ... ... ... ... Алаш басшылары саяси және билік құрылымына
радикалды өзгерістер қажеттілігін және бұл малшылардың және ... жер ... ... ... ... ... шешімге келеді».
Кеңес тарихының алғашқы кезеңінде Алаш ... ... ... және ... ... ... оған ... бірден бір жол
деп қарастырған коммунистік жүйенің шеңберінде ... ... ... ... ... ... тырысқан және коммунизмге
пайдалы Шығысқа революциялық идеяларды алып келген ұлттық-коммунистерді
партияның ... ... үшін ... ... бірінде былай деп
жазылған: «Сіздердің әрқайсыларыңызға кешірім жөнінде тұжырым белгілі болуы
тиіс. Қырғыз халқы бұған өз ... ... ... Әр ру ... ... ... нақты шешімін және Кеңес билігіне өз адал даусын беруі тиіс.
Еркін бейбіт демократия және нарықтық ... ... ... ... құру ... орны орыс пролетариатының диктатурасының қазақ
халқы мүдделерін қорғау саясатына баламасыз тұрғыда өзгертілді.
Мәскеу тарапынан ... ... ... ... ... ... алайда бұл басқаруға өзгеріс енгізуге тиым сала, Орталық ... ... ... ... ... ... ... басындағыларға осы ұлтшылдардан тұратын адамдар аса қажет болды және
оларға деген теріс көзқарастарына ... өз ... ... «1926 ... ... жүйесіне, оқу әдебиетіне, баспасөзге бақылау жүргізбекші
болды, алайда оны Алашорда зиялы қауымынсыз жүзеге ... ... ... ... ... ... болмады». Қазақ зиялы қауымы большевиктік
идеологияны жергілікті жерлерге бейімдеуге тырысты: ... ... ... ... ... ... ... социалистер орыс
жұмысшы табымен қосылу мүмкіндігі, коммунизм шын мәнінде ... ... ... ...А. ... өз ... ... ... өзге
халықтарға қарағанда коммунизмді бірінші болып қабылдайды, себебі олардың
өмір-салты коммунизмге толық сәйкес келеді» деді.
Олар ұлттық ... ... ... ... ... жаңа ... ... коммунизм мен ұлтшылдықтың синтезі деп
түсінді. Олар ортодоксальді марксизмнің ... ... ... ... пролетариат диктатурасын, пролетариаттық интернационализмді
шын мәнінде елемейді.Кеңестік тәртіптің алғашқы 10 жылдығында ... ... ... мемлекеттерде, ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... жүргізді. Алайда
уақыт өте келе партияның өмір сүруінің өзі қиын ... ... ... бойынша (1921ж.) РКПб-ның X съезінің тезисі ұлы державалық
шовинизмге және ... ... ... күреске шақырды. Осының
негізінде орыстар мен ... ... ... қазақтар арасында да ... ... ... ... деп айып ... ... ... кетеді. Осындай
ұрандар әсерінен Алаш партиясы ыдырады. ...Орыс коммунистері енді ... ... ... адамдармен бұдан әрі қарай жұмыс жүргізуге
мүмкін емес екендігін тұжырымдай бастады. ... ... ... ... ... ... жариялы қоғамдық қызметі заңсыз деп
хабарланды».
Тікелей саяси іс-қимыл құқықтарынан ... ... ... ... ... ... Олар марксистік доктринаның «жаңа
кеңестік Ресейдің қол астында ... ... ... идея ... жол ... ... белсенді ұйымдастырушылық ... ... ... кетеді. «Алашордашылар аймақтағы жаңа кеңес
әкімшілігінің алғашқы жергілікті ұйымдарын құра отырып, ... ... ... өтті. Дегенмен, олар өздерінің шығу тегіне ... аса ... ... ... ... ... ... мұсылмандық ұлтшылдық, ислам мәдениетіне және
автономияға ... ... ... ... ... ... дегенмен де,
Кеңестік Шығыс ... ... ... феномені «жаһандық
коммунизмнің енуінің ұлы күші ... ... орыс ... ... ... ... ... жылы
Орталық Азияның кеңестік аймағына мықты темір қақпаның қойылуымен ... ... ... ... ... алды: кеңес мұсылмандары мен
олардың шетелдегі бауырларының арасындағы байланыс үзілді. Сауд ... ... ... ... ... жасауға тыйым салынып, ... мен ... ... ... ... емес ... кеңестік мұсылмандар елден тыс шығу құқынан айырылды.
Қалған Дар ул-Ислами (Мұсылман әлемінен) ... ... ... әрі ... ... түсті: 1929 жылы араб ... ... ... ... ... ол екінші дүниежүзілік соғыс алдында
кириллицаға өзгертілді.
Дәл осы кезеңде 1923 ... ... ... ... ... ... Барлық ұлттық-коммунистер жазаға тартылды, ал таза ... ... ... ... ... ... ... Қоқан Республикасының құлауына себеп болған жерлікті
тұрғындардың кеңестік тәртіпке қарсы шыққан ... ... ... Шоқай, Түркістанның азаттығы үшін күресті алғашында Тифлисте, ал оны
большевиктер басып ... ... ... ... ... (Түркияда,
Францияда, Германияда, Польшада, Швейцарияда, Лондонда) жалғастырады.
Ұжымдастырудың және ... ... ... ... ... т.б. төңірегіндегі ұлттық алауыздықтар, тыныштандыру
саясатына қосымша, мұсылмандық ... ... ... ... ... Осындай тазарту шаралары елдің бүкіл территориясын қамтыған
репрессияның ... ... де, бұл ... ... ... ... тиді.Сан жағынан, дайындық жағынан өздерінің орыс серіктестіктерінең
әлде ... ... ... ... мұсылмандар «ұлтшылдықайыбына« жиі ұшырап
отырды. Тазарту процесі революциядан кейін большевиктердің жағында болған
барлық мұсылман ... да ... ... ... мықты
орталықтандыру саясаты барлық ұлттық мәдениеттің қайта құрылу ... ... ... ... ... ... және ... құралдарын
шексіз бақылауға алды. Кеңестік ... тіл ... ... ... ... ... жан-жақты мәдени өзгерістер
тактикасын жасады.
1928-1929 жылдарда Алаш Орда ... ... ... ... жылы олар ... ... ... қаза болды (Әлімхан Ермеков, М.
Әуезов аман қалды)». Сол кезден ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық қаралау
құралы ретінде «буржуазиялық ұлтшыл» айыбы тағылды.
Мемлекеттік бұйрық ... ... ... ... ... ... ... де жалғасын тапты. «Кеңес өкіметі интеллектуалды және
саяси зиялы қауымды 1928, 1937-1938 жылдары және ... ... ... ... ... ... жойды, мұнымен қатар алашордашылар ғана емес, оларға
«қарсы шыққан қазақтар» да жазаға тартылды.
Кеңес тарихының келесі ... бұл ... ... ... ... ... ... күресте белсенділігі ... ... жаңа күш ... Алайда «тазарту процесінен өз идеяларнан
бас тарту ... аман ... ... ... ұлттық дәстүрдің сақтаушылары
бола отырып, 1937-1938 жылдардағы жойылған ұлттық көшбасшылар арасы мен жас
ұрпақты байланыстырушылар ... де Алаш Орда ... ... ... жергілікті зиялы қауым
арасында ешқашан ашық түрде ұлттың тарихи дәстүріне тән, ... ... ... мемлекет құру туралы мәселе қойылған жоқ.
Тек ХХ ғасырдың аяғы ХХI ... ... ... ... ... мен ... жаңа ... ұясының пайда болу нәтижесінде қазақтың
этникалық теңдік күшінің нышанын көрсететін ұлттық мүдде ізімен Алашорданың
идеялары мемлекет құрылысында ... ... ... та ... ... ісіндегі ең маңызды қосылған үлес 1920- ... ... ... ... ... ... ал сонан соң
1936-жылы одақтас ... ... ... ... ... ... А.
Байтұрсыновтың айтқан қазақ ұлты туралы идеясы, қазақтардың алып жатқан
белгілі бір кеңістігі мен ... тән ... ... ... ... асуы Қазақстанның Кеңес ... ... ... ... ... ... ... қазақ теңдігінің сақталуы
үшін жасалынған күресі, сталиндік тәртіп ... ... ... одан әрі ... ... енгізілуі Алашорданың
атқарған қызметі мен ерлігі болып табылады, ал ... ... өте ... ... ... бірі, алаш қозғалысының басты
қайраткері – Міржақып Дулатұлы.
XX ... ... ... ... демократтық бағыттағы
оқыған азаматтарының бipi – ... ... ... еді. ... ... болашағы үшін атқарған күреске толы кызметімен де,
шығармашылық мұрасымен де ол ... ... ... ... ... да, әдебиетте де халқының тәуелсіздігін бірінші кезекке ... ... ... елін ... ... Алаш ... белсенді
қайраткері болды. Сол себепті де М.Дулатовтың есімі мен әдеби мұрасы туралы
кеңес ... ... ... да, ... да тыйым салынды. Тек Қазақстан ... ... ... ғана ... ... ... ... Eciмі де,
шығармашылық мұрасы да толық ақталды. 1991 жылы шығармалары жеке ... ... ... ... 1885 жылы 25 ... қaзipri Қостанай облысының
Жанкелдин ауданына қарасты "Қызбел" ауылында дүниеге келеді. Әкесі Дулат
өзіне жетерлік дәулеті, ... ... бар адам ... ... ... ... ... бала Міржақып ауыл молдасынан оқып, хат ... екі жыл ... ... ... ... ауыл ... орысша
оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл мектеп Міржақыптың ... ... ... ретінде қалыптасуына да аса зор ықпал жасайды,
Мұқан мұғалім ұлы ағартушы Ыбырай ... ... ... оқу ... ... ... қаласындағы уездік орыс-қазақ мектебінің түлегі
болатын. Өз ... де ол осы ... ... ... ... ... ... анасынан, он екі жасында әкесінен айырылып, жетім қалған
Міржақып бұдан кейін Асқар деген ағасының ... ... 1902 ... мектепті соң, еңбекке араласады. Біраз жыл ауыл мектептерінде бала
оқытады.
Бұл кезең патша өкіметінің отаршылдықты ... ... күрт ... елге ... қатты батырып тұрған шағы болатын. Бұл жағдай сол
кездегі қазақтың көзі ... ... ... ... ... ... туды. Күресудің жолдары қарастырылып жатты. Оның негізгі ... ... ... ... ұмтылыс күшейді. Бірте-бірте халық саяси
құбылысқа айналып, ел ішінде отаршыл саясатқа ... ... ... ... ... де ... ... дүмпудің
қарсаңында болатын.
Міне, осындай күрделі кезеңде, 1904 жылы Міржақып Омбы қаласына келеді.
Осында ұлт зиялыларының ұстазы ... ... ... Бұдан
кейінгі уақытта біpi – ұстаз, бipi – ... ... ... ... жылы ... А.Байтұрсыновпен бipre Қарқаралыдағы саяси-бұқаралық
жұмыстарға қатысады. 1905 жылы патша өкіметіне ... ... ... ... ... жылы ... ... қайтады. Бұл сапарынан ол саяси күрескер
ғана емес, ... ақын ... ... 1907 жылы ... ... "Серке"
газетіне “Жастарға" деген өлеңін, бүркеншік атпен "Біздің мақсатымыз" деген
мақала жариялайды. Мақалада Міржақып ... ... ... ... анық ... ... ... саясатты әшкерелейді. Патша
өкіметі мақала авторын тұтқындамақ болғанмен, бүркеншік аттың ... ... 1909 жылы ... ... "Оян, ... атты өлеңдер
жинағы жарық көреді. Бұл кітап та патша әкімшілігінің қуғындауына ұшырайды.
1988 жылы қаңтарда Қазақстан Жазушылар ... ... ... ... сұрау салуы бойынша сол кездегi Қазақ ССР-нiң бас прокуроры
Ғ.Б.Елемесов ... ... ... ... ... ... ... бiлдiрiп, Қазақ ССР Жоғарғы сотына ұсыныс
жасаған болаты. Осы ұсыныс негізінде 1988 жылы 4-қарашада ... ... ... ... ... мәжiлiсiнде “Кеңес өкiметiн қарулы
көтерiлiс арқылы құлату мақсатында ұйымдасқан “Алашорда” қайраткерлерiнiң
контрреволюциялық, террористiк ... ... ... ... ... сот үкiмi ... ... Жиыны 14 томдық ... ... ... ... ... ... ... шағымдарымен танысып, тергеу
тарапынан өрескел бұрмалаушылық пен заңсыздықтарға жол берiлгенiн анықтады.
Осы ... ... сол ... Праволық комиссияның төрағасы, “Жұлдыз”
журналы сын бөлiмiнiң меңгерушiсi, жазушы Т.Жұртбайдың әдеби сарапшылығымен
жасалған қорытынды да, ... ... ... ... ... үгiт-
насихат жүргiзiлмегенi расталды.
Қазақ ССР қылмыс және праволық Кодекстiң 375 статьясын жетекшiлiкке ... СССР ... ... ... ... ... (Төтенше
Мемлекеттiк Саяси басқармасының – автор) IҮ ... 1930 ... ... және 1931 жылғы 13 қаңтардағы Байтұрсынов Ахмет, Дулатов МирЯкуб,
Аймауытов Жүсiпбек, Есполов МирзаҒазы, Ғаббасов Халел, Әдiлов ... ... ... ... ... ... ... Елдес,
Битiлеуов Дамолла, Болғанбаев Хайреддин, Байтасов Абдолла, ... ... ... ... күшi жойылсын, олардың iс-қимылдарынан ... ... да ... ... ... Қазақ ССР
прокурорының наразылығы қанағаттандырылсын. Қазақ ... ... соты ... ... – Е. Л. ... ... ... ... ... ... ... Жоғары соттың мүшесi Қазықан Кенжебаев Қазақстан
КП Орталық комитетiнiң ... ... ... ... ... ... “Алаш” қайраткерлерiн ақтау туралы қорытынды
ұсыныстың мәтiнiн ... ... ... ... ... ... ... араласуымен Ғылым академиясында арнайы
комиссия құрылды. Сол комиссияның шешiмi бойынша Алаш ... ... ... тұрғыдан ақтау туралы арнайы қаулы шықты. 1989 жылы сәуiр
айында осы жолдардың авторына Мемлекеттiк қауiпсiздiк ... ... ... ... ... ... ... үшiн құпия ұйым ... ... ... ... ... әскерi Қазақстанға басып кiре қалған
жағдайда қырда көтерiлiс ұйымдастыруды ... 3. ... ... ... ... ... қастандық жасап, атып өлтiрмек
болған” – деген айыптаулар тағылған “Алашорда” үкiметi Кеңес ... ... ... ... ... ... ... кiрпiк қақпай
аңдығаны “Алашорданың” көсемдерi, соның ... ... ... ... ... ... М.Дулатов, М.Тынышбаев,
Х.Досмұхамедов болатын. Олар Ресейде, ... ... ... ... тыңшы қойылды. Төтенше комитеттiң бөлiмдерiне ... ... ... ... ... ... алу бұйырылды. Алаш әскерiн
тiкелей басқарған Ә.Бөкейханов, Х.Ғаббасов, М.Дулатовтың әр қадамы ... ... ... ... ... ... Омбы қаласына барып,
кеңес ... ... ... ... ... ... ... қабылданған бетте М.Дулатов тұтқынға алынып, iсi Төтенше комитетке
берiледi. Бұл – сотсыз атылу ... сөз едi. Бұл ... ... ... қандай да бiр жұмыспен Дулатов Омбыға барады. Сонда ... ... да ... бұйырылады. Сол кезде Дулатовқа бұрыннан таныс Омбы
губисполкомында iстейтiн павлодарлық казак-орыс ... ... ... ... Соның көмегiмен Оқу-ағарту комиссариятының өкiлi ... ... ... жүрiп-тұруға рұқсат алады. Сонда да оның соңына тыңшы
қойылып, тынышын кетiредi. Полюдовқа айтып жүрiп ... ...... ... – деп ... “тыңшылық” қашан Дулатов Соловецкi түрмесiнде көз жұмғанша соңынан
қалмайды. Ал Омбыдағы оқиға туралы М.Дулатовтың өзi: ... ... ... ... ... ... ... алашордашыларға ВЦИК- тiң кешiрiм
жасағаны туралы мәлiмет келдi. Мен 1920 ... ... ... Омбы
қаласына келдiм де бiрден Губерниялық атқару ... ... Мiне, ... ... ... менiң кеңес өкiметiнiң жағында iстеген үздiксiз еңбек
жолым басталады. Өзiмнiң атқарған лауазымдарым мен ... ... ... ... мына жайды айтқым келедi: Мен Омбы қаласында ... ... ... ... (1920 жылғы 7 қараша күнi) өзiмнiң ... ... ... ... және ... ... ... жiберiлген кемшiлiктерiмiзге тоқталған
мақаламды өз атыммен ... Бұл ... ... ... еш ... мәжбүрлiк ықпалынсыз және қорқып емес, арыма жүгiне отырып ... ... шын ... шыққандығын бұдан кейiн iспен дәлелдеуге тырыстым.
Омбыда мен бар-жоғы екi ай ғана болдым, онда Ақмола ГуОНО-сы мен Сiбiр ... ... ... атқардым. Қараша айында Ташкентке ауыстым, онда “Ақ
жол” газетiнiң жауапты хатшысы боп орналастым” – деп баяндайды. ... ... ... ... ... ... ... еткен
және “Ақ жол” газетiнде Кеңес өкiметiнiң саясатын әшкерелейтiн ... Оны ... ... ... ... едi. ... ... бүкiлқазақ құрылтайынан кейiн, 1917 жылы ғой деймiн, Дулатов
“Алашорда” ... ... ... Түркiстандағы қазақтарды
“Алашордаға” қосу мақсатымен Түркiстанға барған. Ол ... ... ... ... ... қарауды жөн көрген болатын. Дулатов Түркiстандағы
құрылтайда сөз сөйледi. Қожанов екеуi сонда танысқан екен. Кейiн ... ... ... қатты қуанып, оған газет шығаруды ұйымдастыруды
тапсырады. Бiрнеше күннен кейiн ол “Ақ жол” газетiн ... ... ... ... де сол ... бар жұмысын Дулатов жүргiздi. Сол тұста
Жетiсуда жер реформасы жүргiзiлдi. Оған ... пен ... ... Дулатовты Қожановтың жақын тартқан қызметкерi деп есептейтiн.
Сондықтан да орынборлықтар Ташкенттегi ... ұйым ... ... ... Ташкентке ауыстым, онда “Ақ жол” газетiнiң жауапты
хатшысы боп орналастым. “Ақ жолда” 1921 жылдың ... ... ... ... өзiме көрсетiлген сенiмдi толық ақтадым, кей кездерi бас мақала
жаздым, оларды ... ... бере ... ... ... ... ... мақаланы менiң жазғаным есiмде. “Ақ жол” газетi және оның iшiнде саяси
мазмұндығы ұстамдықтар туралы көп сөз ... ... ... жүрiп жатыр, оның барлығының мен iстеген кезге ешқандай қатысы
жоқ” – деп ... ... ... ... 1921 ... мамыр айына дейiн, яғни, тура алты
ай қызмет iстеген кездегi М.Дулатовтың шығармашылық ... ... ... жыл ... ... ... ... иесiнiң қаламгерлiк
қуатының қаншалықты қасиетке ие екендiгi анық танылады. Мiне, алты айдың
iшiнде артына “осыншама өлмейтiн сөз ... ... ... ... Бұқараға кеткен күнi) тергеушiге:“1921 жылы үйелменiмнiң
соңынан Семейге бардым да, үй-iшiмнiң ... ... ... ... ... 1921 жылы ... ... халық тергеушiсi боп iстедiм, ал ... күз ... заң ... ... ... Семей
губерниялық халық сотының төрағасының орынбасары боп сайландым. 1922 жылдың
мамыр /май/ ... ... осы ... атқардым. Асырып айтқандық емес,
осынау қысқа мерзiм iшiндегi менiң жiгерiм мен адал еңбегiм губерниялық сот
мекемелерiнiң беделiн ... ... ... ... ... ... ... бөлiмiн басқарған болатынмын). Бұл жайды сол кезде Семейде iстеген
жолдастардың бәрi де жақсы бiледi” – деп ... ... ... ... қырын көздер сұғын қадады. Сол кезде
Ә.Бөкейханов та Семейге келдi.
“Бөкейхановтың Семейге кетуiнiң себебi: бастапқыда ... мен ... ... қалай бетбұрыс жасайды, соның аңысын байқап отырғысы
келдi, кейiн Бакичтiң ... ... ... ... ендi мiне, ... ... ... жарияланды. Мұның барлығы Бөкейхановтың
Кеңес өкiметiн құлату үшiн жатпай-тұрмай күресiп жүргендiгiн байқатады” –
деп ... ... ... ... ... “Алашорда” үкiметi әскери
кеңесi мүшелерiнiң үшеуiнiң бiрдей бiр қалада бастарының қосыла ... ... ... ... Олар үшеуiне де бақылау қойып, оның
нәтижесiн үздiксiз жоғарыға:
“Дулатов Мiржақып – Торғай уезiнiң Сарықопа деген ... ... ... ... ... ... болған және әдебиетпен айналысқан.
1917 жылдан “Алашорда” үкiметiнiң мүшесi, “Қазақ” газетiнiң бас қызметкерi.
Кеңес өкiметiне ... ... 1918 ... I және II ... атты ... бiрi. ... төңкерiске дейiн Түркiстанда болған, ондағы
“Ақ жол” ... ... ... ... ... ... ... халық сотында, соңғы кездерi Аштарға көмек комиссиясының
жетекшiсi. Дулатов – ... ... ... қарағанда өте батыл
қимылдайды. Ғаббасов, Бөкейханов үшеуi қазақ қызметкерлерiнiң iшiндегi ең
баскөтерерлерi, ... ... ... ... ... да осы ... ... iстеледi” – деп ( “Алашорда қозғалысы”, 3
том, 2 кiтап,1 13-114 беттер) хабарлап отырды. [35]
Бұл мәлiметтiң бiз үшiн ... – алаш ... ... ... мiнезiнен қосымша мағлұматтар бiлемiз. М.Дулатов өзiнiң
Семейдегi қайраткерлiгi туралы:
“1921 жылы ... ... ... ... мен Орал ... ... жаппай ашаршылыққа ұшырады. Мен Семейдегi “Қазақ тiлi” газетi арқылы
ол туралы ең бiрiншi боп мақала жазып, мынадай ... ... ... 400-500 ... ... ... әрi ... қоныстанған далалық
аудандарындағы елдi мекендерге мемлекеттiң ... дер ... ... ... ... ... қызметкерлерiн жаппай iске
тартып, оларды ел арасына жiберiп, жұрттан ... ... мал ... жiберу
керек, сөйтiп, жылудан құралған малды ашаршылыққа ұшыраған ... ... ... ... жасадым. Мен бұл ұсынысымды көпшiлiк қауым қызу
қолдады және осы ... ... ... мәжiлiсте де менiң жоспарым
мақұлданды, кейiннен оны Губерниялық аштарға көмек комитетi мен ... ... ... топ ... iске ... туралы нұсқау
бердi. Осы жұмыстың нәтижесiнде 2-3 айдың ... 15 ... жуық iрi қара ... олар ... ... ... жеткiзiлiп, тұрғындарға
таратылып берiлдi. Ұйымдастырушы әрi үгiтшi ретiнде үш уездi жаз ... ... – деп ... ... бұл ... атақты адвокат Плеваконың: “Сорлы Ресей бәрiн де кешiре
алады, бiрақ бiр кемпiрдiң кiрлiк ... ... ... Оған ...... қанатты кекесiнi еске түседi. Кеңес өкiметi 1921-1922
жылғы бiр жарым миллион қазақтың ... ... жол ... ... төзе ... ал оларды ажалдан құтқарып,
адамгершiлiк пен азаматтық парызын ... ... ... ... Аш адамға “құрғақ жасасындатқандардан” гөрi, бiр тiлiм нан
берген “дұшпан” артық болатын. “Алаш” ардагерлерiнiң ... асып ... анық ... олар ... ... халықтың шынайы достарын
“халықтың нағыз жауы” ретiнде көрсетуден басқа амалдары да ... ... ... ... ... мен ... ... бастығы
Якубовский бұл туралы:
“Бөкейханов пен Дулатовты Семей ... ... ... ... ... сұрауы бойынша тұтқындауға рұқсат берiп
едiк, мұның барлығы да кейiн ... ... ... ... ... ... қазiргi губаткомның төрағасы Досовтан талап еткенiндей,
бұл тұтқындау Қарқаралы мен Семейдегi қазақ қызметкерлерi арасында ... ... ... Мұны ГПУ ... ... деп түсiндiруi
қажет. Соңғы уақытта бiрiншi топтың мүшелерi Орынборға ... ...... ... ... ... мойындағандарына да тәубә. М.Дулатовтың бұдан ... ... ... автономиясының бас чекисi Каширин 1922 жылы 12 желтоқсан
күнi өте ... ... ... ... ... ... жолдаған №2265 хабарымызға
қосарымыз мынау. 7 желтоқсан күнi ... ... ...... ... ... Агентуралық ақпараттарға қарағанда ... ... ... ... ... ... ... қалғысы
келедi. Әлихан Бөкейхановтың жолға шығуына және ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсыновтың
үйiнде бас қосты...Әңгiме кезiнде Бөкейханов өткендi еске алумен ... ... ... ... ... ... жер ... Яновский мен Энгельдгардтың қазақтарды жерге ... өмiрi iске ... ... ... ... Кеңес өкiметiнде қызмет
ететiн алашордашылар баспасөзде естелiк жаза бастапты, ... ... деп ... бергемiн, сондықтан да ашық пiкiр бiлдiре алмаймын
– деп кекете ... ... ... ... көтерген жоқ” – деп баяндады.
Мiржақып Дулатовтың баспасөзге орналасу қажеттiгi сол отырыста мақұлданыпты-
мыс делiнедi. Ал ... ... ... басқа қайда барып қызмет
етуi мүмкiн? Соған да “Алашорда” ... ... ... ... ... Семей қаласына қайтып келiсiмен тұтқынға алындым да, iле
Орынбордағы ПП ОГПУ-дiң ... ... ... жiберiлдiм, ұзамай
абақтыдан босатылдым. Орынборда қазақ мемлекеттiк баспасына жұмысқа тұрып,
бөлiм меңгерушiсi болып iстедiм, 2 жыл ... ... ... ... болып сабақ бердiм. ГПУ мен Мұғалiмдер курсында дәрiс оқыдым. Төрт
жылдан берi “Еңбекшi ... ... ... ... ... ... 1922
жылдан бастап мен қазақ тiлiне 20-дан астам кiтап пен ... ... ... және оның ... ... ... ... көп сөз қозғалып, баспасөздерде түрлi таластар жүрiп жатыр, оның
барлығының мен iстеген кезге ... ... ... – деп ... ... ... ... арнайы жарлығымен жабылған, Ташкентте шығып тұратын “Ақ жол”
газетiнiң жабылу себебi неде?” – деген сұрағына ... ... ... ал оның ... “Еңбекшi қазақ” газетiн қалдыру
туралы шешiм қабылданды. “Ақ жол” газетiнде мен iстеп жүргенде ... ... ... жоқ “ – деп жауап бердi.
Тергеу барысында ол өзiнiң “қылмысы” ретiнде жалғыз-ақ мәселенi мойындады:
М.Дулатов: ... ... ... iстеген қызметiмнiң ешқайсысында
кеңеске қарсы бiр де бiр ... ... ... Тек ... ... өзiм ашық
түрде қарсы болған бiр мәселе – ... ... ... ... ... жайы
болды. Мен өзiмнiң бұл пiкiрiмдi кеңеске қарсы бағытталған iс ... ... әлi ... ... ... да, мен ... ... себебi, латын қарпiне көшуге әлi ерте, оған ... одан да сол ... ... гөрi ... ... ... керек
деген ойымның дұрыстығына өте сенiмдi болдым”.Мәселе – ... ... ... емес, осыдан екi-үш күн бұрын ... ... ... ... ... ... ... болатын:Д.Әдiлев (бұрынғы көрсетiндiсiнiң жалғасы. Бiз ... 3 ... ... көрсетiндiсiн негiзге алдық): “...Сондықтан да, 28
жылы күзде Нұрланды Қызылордаға жiбердiм де, оған Голощекиннiң қазiр ... ... ... бiл – деп ... ... ... ол ... айтқызбай түсiнiп, не iстеу керектiгiн айтар деп ойладым. Нұрланның
не деп және қалай ... ... ... мен ... ... ... нақты қандай жолмен қастандық жасаймын деген сөздi
қадағалап сұрағамын жоқ. Тек ... ... ... ... ... ... бiл деп қана айттым.
Қайтып оралғаннан кейiн Нұрлан маған, Дулатовтан ... ... ... ... ол: ... қазiр Қызылорда қаласында тұрады,
бiрақта, ... ... ... жасау мәселесi әзiрше ашық қалды,
себебi, бiреуiнiң көзiн құртқанмен бәрiбiр ... ... ... ... ... ал бiз ... ... тұрғандықтан да қол-аяғымыз
байлаулы, сондықтан да бұл әрекет өзiнiң керi нәтижесiн ... ... ... ... бергенiн айтты.
Мiне, бұл мәлiметтi шұғыл түрде айғаққа айналдырып, ... ... аты ... 1928 жылы 29 ... ... ең белсендi көсемсөз көсемi, “Алашорда” жасағының әскери
кеңесiнiң төрағасы ... ... ... тiзiм ... ... тұтқынға алды.
1929 жылы I/I күнi тергеуге ... ... ... ... ... 1885 жылы ... ... Торғай уезiнiң Сарықопа болысына
қарасты №1 ауылда тудым. (Бұл қазiргi Қостанай облысының Наурызым ... мал ... ... ... төмен дәулетi болды.
Анамнан емшектегi кезiмнен айырылдым, ал әкем 12 ... ... ... ... 2 жыл ... соң, 1897 жылы ... қаласындағы 2 кластық орыс-
қазақ мектебiне түстiм де, оны 1901 жылы ... ... одан ... ... ... ... ... 1902 жылы тәмамдадым. 1902-
1904 жылдың арасында (аздаған үзiлiспен) Торғай уезiнде мұғалiмдiк қызмет
iстедiм. 1904 жылы ... ... ... ... Семей облысының
Зайсан уезiндегi ауылдық мектептердiң бiрiне ауыстырылдым, онда 1907 ... ... – деп ... ... ... ... көзқарасының” қалыптасуына тоқталады Өзге
хаттамаларға қарағанда Мiржақып Дулатовтың анкеталық-өмiрбаяндық жауаптары
машинкаға ... ... ... ... өзi басты ма,
жоқ, тергеушiлер тасқа түсiрдi ме, ол ... ... ... ... ... төмендiгiнен, бiлiмiмнiң
жетiмсiздiгiнен, шәкiрттiк жылдарымның Торғай мен ... ... ... ... ... ... бес жыл жүрiп қалуым жалпы
саяси мәселелермен танысуға және онымен айналысуыма ... ... да сол ... ... мен ... тұрғыдан алғанда сауатсыз болдым,
Патша ... ... ... ... бар ... ... ғана ... Мен тұрған қиыр шеттегi Зайсан уезiне 1905
жылығы революциялық қозғалыстың ... өте ... ... ... патшалық құрылымға деген жеккөрiнiштi сезiмiм оянды, өйткенi
Патша үкiметiнiң ... ... ... күнделiктi тiршiлiктегi
әдiлетсiздiгi мен ... ... ... жылы менi Омбы ... ауыл ... ... 1908 жылы жаз
айында халық мұғалiмдерiне арналып Омбы қаласында ұйымдастырылған бiр жарым
айлық ауыл шаруашылық ... тап ... Осы ... оқи ... ... ... чиновнигi Кухтеринмен кездейсоқ таныстым, ол
менi социал-демократиялық партияның үйiрмесiне алып ... ... ... ... ұзақ ... ... болмады, екi-ақ рет қала
сыртындағы орманда өткен астыртын ... ... ... кетуге тура
келгендiктен де аталған үйiрмемен байланысымды үзiп алдым.
Ешқандай ... ... ... жоқ, өз ... ... кiтапханасы жоқ ауылда ұзақ тұрғандықтан да, орыс тiлiн мүлдем
ұмыта бастадым, қалалық ... ... ... бiрнеше реткi ұмтылысым
сәтсiз аяқталды. Сондықтан да 1909 жылы ... ... ... ... ... онда халық сотында iс жүргiзушi болып iстедiм.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... бердiм.
Ол жылдардағы қазақ халқының қараңғылығы мен надандығын айтып жеткiзуге
болмайтын: губернаторлар мен ояз бастықтарын ... ... ... ... ... елi дiрiлдеп, қалтырап тұратын. Олардың адам
шыдамайтын қорлықтарына төздi. Бұған ... ... ... ... ... ... ... арыздары қосылды.
Қазақ әйелдерi күң есебiнде өмiр сүрдi. Құнарлы жерлер ... ... ... ... берiлдi. Ал қазақтардың ... ... қуып ... ... өкiметi мектеп ашуға ұмтылмақ түгiл, керсiнше,
өз ... ... ... ... ашуға рұқсат бермедi. Мектеп
ашуға ұмтылғандарды (мысалы: Қосшығұлов, Науан қазiрет т.б.). Якутияға жер
аударды. ... ... ... ... ... ұғым мүлдем жоқ
болатын. Сондықтан да қазақтар орыс бiткеннiң бәрiн, оның ... ... ... жек ... Соған орай: “Сары орыстың бәрi ... ... ...... қара ... ... ... мәтелдер шықты.
Ұлтаралық қайшылық қолдан жасалды және оны ... ... ... ... ... орыс ... аты ... оны мiндеттi түрде көршi
қазақ ауылынан өндiрiп алды. Патшаның сотынан қазақ өрттен ... ... ... ... ... орыстың сотынын сақта, Құдай” – деп құдайға
жалбарынатын. Соттан еш ... ... жоқ, олар ... арызға сендi. “Орыс
шынға нанбайды, өтiрiкке нанады” ... ... ... ... ... ... ... салмағы кедейлердiң мойнына түстi. Бiрнеше жүз мал иесi
мен он-он бес ... бар ... ... ... ... ... мiне,
осындай тұңғиықтың iшiнде өмiр сүрдi. Патша үкiметiнiң отаршылдық ... ... ... ... ... ... ... көре тұрып,
өзiмнiң бiлiмiмнiң аздығына қарамастан бойымдағы қабiлетiмдi езiлген,
қорланған ... ... ... Ол ... ... жазба әдебиет жоқ
болатын, ал күнделiктi баспасөз ... ... да ... ... ... ... арқылы ойымды жеткiзуге ұмтылдым. 1910 жылы “Оян қазақ!” атты
өлең кiтапшам жарық көрдi. Ол аз уақыттың iшiнде екi рет ... ... ... ... ... атты ... ... көрдi. Бұл кiтаптар
татар баспаханасында басылды, бiздiң төл ... әлi жоқ ... ... ... ... ... тарап кетттi, iшiндегi өлеңдердi жаттап
алды. Сол кезде қазақ тұрғындары арасында революциялық ... ... ... ... ... арыз түстi. 1911 жылы үкiметке
қарсы идеяны насихаттағаным үшiн және патшаға ... ... ... үшiн бiр жыл қамақта отырсын деп үкiм шығарылды. ... ... ... ... екi жыл ... ... ... кейiн
менiң атым қазақ арасында кеңiнен танымал болды, жоғарғыдан басқа сiңiрген
еңбегiм жоқ ... ... ... ... 1913 ... басында Орынбор қаласына келдiм.
Дала генерал-губернаторының пәрменiмен қазақ өлкесiнен шеттетiлген Ахмет
Байтұрсынов сонда тұратын. Мен келердiң ... ғана ... ... ... Мен ... ... болып орналастым. Басылым қаржысы
өте аз, әркiмнен жиналған 450 сом ғана бар екен. Газеттте ... ... ... күнi-түн жұмыс iстеуiме тура келдi. Хаттарды жолдау, көшiру,
мақалаларды қорыту, ... ... ... ... ... ... менiң
мойныма жүктелдi. Газет аптасына бiр рет шағын көлемде шығатын. Газеттiң
таратушысы мiндетiн де мен ... бiр ... ... ... ... ... ... Ақмола, Түркiстан, Шымкент, Әулие-Ата, Ташкент және
т.б. қалаларға тарады. Газетiмiз көпшiлiктiң ықыласын аударды, ... ... де көз ... ... ... Аз ... ... 3-4 рет қатарынан
300-ден 3000 сомға дейiн айып салды. Қазақ ... әр саны ... ... қоса ... да ... ... газетте болыстардың,
шенеунiктердiң, тәржiмашылардың, атқамiнерлер мен байлардың парақорлығы,
кедей-кепшiктi тонауы ашық сыналып ... ... ... қоса ... ... бастауыш мектептерге оқулық құрастырдым. Сол ... ... ... осы күнге дейiн ... ... ... ... ... тұсының өзiнде он рет басылды.
Сол кездегi қазақтың оқыған ... ... ... айналасына
топтасты. Өйткенi бұдан басқа мәдени және қоғамдық саяси ошақ болған жоқ.
Көпшiлiкке ... ... ... ... ... ... ... iшiне
бұрынғыдан да кең таратты. Оның үстiне әшкерелеушi мақалалардың көбiн мен
жаздым”.
1913 жылы ол ... ... бipre ... ... шығарып,
басылымның бұдан кейінгі жұмысына белсене араласады. 1920 жылы Ташкентке
келіп, сондағы “Ақ жол" газетінде ... ... 1922 жылы ... ... ... шыққан соң, 1922-1926 жылдары Орынбордағы ағарту
институтында оқытушы болады. 1928 ... ... бip топ ... ... қамауға алынады да, он жылға сотталып, 1935 жылы ... ... ... ... ... Дулатов (1885-1935) – Алаш қозғалысының қайраткері, 20-шы
ғасырдың бас кезіндегі ... ... мен ... ірі ... ... ... ... Жангелдин ауданында туған. Алғашында ауыл
молдасынан хат танып, кейін Торғайдағы Ы.Алтынсарин ықпалымен ... ... ... мектебінде білім алды. Ауыл мұғалімі деген куәлік алып,
ауылда бала оқытты. 1904 жылы Омбы ... ... ... ... ... ... Омбы, Қарқаралы, Орал, Петербор
қалаларында көрнекті қоғам қайраткерлерімен ... ... ... оның ... ... қалыптасуына ықпал етті. Ол 1905
жылы ... ... ... ... ... ... атынан жолданған
Қарқаралы құзырхатын дайындаушылардың бірі болды. 1906 жылы ... ... ... ... ... барады. Түрлі сипатты
жиындар мен ... ... ... көше ... ... Осы ... бастап Ресей үкіметі құпия полициясының саяси сенімсіз
адамдар тізіміне ілінеді. 1907 жылы Петерборда жалғыз ғана нөмері ... ... ... ... атты ... басылды. Ал алғашқы
өлеңдер жинағы 1909 жылы Қазан қаласындағы «Шарқ» баспасынан «Оян, қазақ!»
деген атпен жарық көрді. ... ... үшін бұл ... ... ... ауыл ... ... тарап аз уақыттың ішінде ақынның есімі
танымал болды. Ресей әкімдері тарапынан бұл кітапты ... ... ... ... ... ... Қоғам қайраткері Қызылжарда ... ... ... ... мұғалімдігін де жалғастырды, қазақ
балаларына орыс тілінен дәріс берді. Сол кезде біраз уақыт М.Жұмабаев ... ... 1910 жылы ... Каримовтер баспасынан «Бақытсыз Жамал»
романы жарық көрді. Қазақ басылымдарына, әсіресе, ... ... ... ... ... 1911 жылы әр ... ел ... өз көзімен көру
ниетімен қазақ ауылдарын аралап, Қызылжардан Семей облысына қарай саяхатқа
шығады. Құпия полиция ... ... ... ... ол сол ... ... Семей қаласына келгенде түскен үйіне тінту ... да, 19 ай ... ... 1912 жылы ... келіп, ондағы
қазақ зиялылары ақыл қосып, ел санасын оята беру ... ... ... ... ... ... жылдары «Қазақ» газетінің бас
редакторы А.Байтұрсыновтың орынбасары, ... ... ... ... ... оның ... «Бақытсыз Жамал» (екінші рет), ... ... ... 1917 жылы ... ... Торғай губернаторы М.Эверсман
Ә.Бөкейхановтың ұсынысымен М.Дулатовқа және дәрігер Ә.Алдияровқа ... ... ... маңы мен ... ... тыл ... ... қолдау көрсетіп, жетекшілік етуге жібереді. М.Дулатов Минскіде
Ә.Бөкейханов ұйымдастырған ... ... атты ... ... ... ... жастарының көзқарасын қалыптастыруға ықпал етті.
М.Дулатов 1916 жылғы оқиғалардың ... ... ... босқынға
айналған елге көмектесу мақсатында, Семей қаласында, қазақ тарихындағы ең
алғашқы «Жанар» жәрдем қорын ұйымдастырды. Осы жылдары Алаш ... ... ... жұмысына белсен араласты. Ол Алаш ... бірі ... 1917 жылы ... ... 1-2-ші жалпықазақ
съезіне белсене қатысып, «Алаш» партиясының бағдарламасын жазды. 1917 ... сот ... ... жылдары Ташкент қаласында Түркістан
Республикасының «Ақ жол» газетінде қызмет етті. 1922 жылы Алаш ... үшін ... ... ... жөнелтіледі де, сонда қамаудан
босатылады. Семей қаласында 1922 жылы ... ... ... ... ... ашыққан елді аман сақтап қалу үшін сенімді азаматтарды елге шығарып,
шаруасы күйлі азаматтардан жылу ретінде мал жию ... ... ... ... мен ... осы іске ... ... екі-үш айда 15
мың бас ірі қара жиып, ашыққан елді-мекендерге ... ... ... ... ... ағарту институтында оқытушы, Қызылжарда, Семейде
сот мекемелерінде, Қызылордада мерзімді баспасөз орындарында қызмет ... ... ... ... ... екі ... ... ату жазасына
кесіледі, кейін он жылға абақтыға ауыстырылады. Беломор-Балтық арнасының
құрылысы бойында Сосновск стансысындағы лагерьде ... ... 1935 ... ... осы ... ... ауыр ... қайтыс болды.
Сүйегі 1992 жылы қыркүйектің 1-18 аралығында ... ... өз ... ауыл бейітіне әкелініп, қайта жерленді. М.Дулатов ? көрнекті
саясаткер. ... ... ... ... ... мен ... айрыла бастаған халқының мұң-зары, ауыр тұрмысы оны саяси күрес
жолына шығарды. Ол «Қазақ» ... ... ... түрлі саяси-әлеуметтік
мәселелерді көтерді. Зәбір, зорлық көрген қарапайым адам құқы мен ... ... ... елі ... ... жазды. Оның шығармалары зорлыққа
қарсы тұруға, ... ... ... ... мен ... ... ... барлық шығармалары осы мақсатты ғана көздейді.
М.Дулатовтың 20 ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... оқу, ... білім, өркениет мәселелерімен байланысты
қозғаған. «Оян, қазақ!» жинағындағы барша шығармалары ... ... ... халқы басындағы келелі мәселелерді қозғап, оны ... ... ... ... өлеңдерінде қазақ еліне бостандық
аңсаған ойларын жалғастырды. ... ... ... орны бар ... ... ... ... басындағы ауыр жай-күйді, қазақ даласына ене
бастаған жаңа ... ... Оның ... ... ... маңызды әлеуметтік мәселелерді қозғаған, ондағы ояну мен ... ... ... ... ете ... қазақ жастарының түрлі
типтерін бейнелейді. М.Дулатов ... ... ... ... Ол ... ... «Еңбекші қазаққа» дейінгі аралықтағы
баспасөз ұйымдарының қызметіне белсене араласты. Әсіресе өзі ... бірі ... ... ... ... өтіп ... саяси-
әлеуметтік, мәдени-шаруашылық, оқу-ағарту, өнер-білім ... көш ... ... ... ... ... қазақ
журналистерінің алғашқы буынын қалыптастыруда, тәрбиелеуде өлшеусіз үлес
қосты. Оның мерзімді баспасөз, баспа ісі мен ... ... ... ... ... ... Ол 1916 жылғы маусым жарлығынан соң Рсесй
үкіметі мен қазақ халқы ... ... қиын ... де аса ... ... ушығып кетпеуі үшін күресті. Қазақстанның аса көрнекті қоғам
қайраткерері жайында очерк, әңгіме, портрет, ... ... ... басылымдарында да жариялады. Оларды өзге халықтарға танытуға күш
салды. ... «Хан ... ... ақыны», «Қазірет Сұлтан», «Ахмет
Байтурсынович Байтурсынов», т.б. іргелі зерттеу ... ... ... Қазақстан мен қазақ халқының тегі, тарихы туралы еңбектер жазып
қалдырды. Әсіресе «Қазақ, қырғыздың ата-тегі» ... ... ... ... ... осы ... ... арасынан тарихи деректік мазмұнымен
назар аудартады. Еңбекте 18 ғасырда қазақ елі ... ... ... И.Георгий, Н.Рычков, Ф.Фишер, 19 ғасырдағы Г.Клапорт, К.Рейтер
еңбектеріндегі көптеген ... ... ... мәліметтер
бұрмаланатыны атап көрсетіледі. Қазақ тарихын зерттеушілер ... ... ... ... ... ... т.б. ... танымал
тарихшыларының еңбектеріне сүйене отырып, қазақ, қырғыз халықтарының тегі
туралы байсалды ой айтады. «Қазақ» этнонимінің тарихта ... ... ... ... ... ... оны бертінде ғана топтасқан қрама халық деп
есептейтін көзқарасты тарихи, жүйелі ... ... ... ... В.Григорьев, Э.Мэйр, В.Радлов, Н.Ибрагимов, т.б. пікірлерінің
тарихи деректен гөрі болжамды сипатын ... Ол ... ... ... ... қазақтар жайында 10
ғасырдағы Вамбери пікіріне сүйене отырып, қазақ ... ... ... ... деген пікірге тоқталады. М.Дулатовтың ағартушылық
қызметі ауылда бала ... ... ... қызмет - өмір бойы
қаламгердің айрықша көңіл аударған, қолы босаған ... ... ... ... Қазақ халық ағарту институтында ұстаздық ... ... осы ... өзекті мәселелері туралы өткір мақалалар жазды, жаңа шаңырақ
көтеріп ... оқу ... ... «Есеп құралы. Бастауыш мектеп
оқушыларына», «Есеп құралы. ... ... ... жыл ... ... оқу ... ... Ерте оянып, ерте есейген ... ... ... ... ... ... ... Жалынды сөзімен де,
тындырымды ісімен де өзінен кейінгі жастарға әсер етіп, оларды халық ісіне
алаңсыз ... ... ... ... қызметке педагогтік міндетті
қосарлап көтеруі де оның халқын беріле сүйетіндігінің ... еді. ... өгіз ... ... ... үшін ... қиған қоғам қайраткері: «Ем
таба алмай дертіңе мен ... Сол бір ... ... өртеген. Тырп
етпейсің бас көтеріп көрпеден, Еңсең неге ... ... ... - ... ... ... «Оян қазақ» өлең жинағы
Көзіңді аш, оян қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал арам ... енді жату ... ... ... ... дүбірлі даму үрдісімен
ерекше орын алған ХХ - ғасырдың басы қашаннан еңбегі еш, тұзы сор ... үшін де ... ... ... белгілі. Осындай талма тұста, шешуші
сәтте ұлт үшін қызмет көрсетудің ... ... ... ... айдарлы
арыстарымыздың қатарында Міржақып Дулатовтың есімі бұл күнде зор ілтипатпен
аталады.
Сондай аумалы-төкпелі, ... ... ... ... ... ... аузы алты қарыс патша өкіметіне қарсы бас ... ... ... ұлт ... үшін ... деп ... ... көпшілігі сауатсыз, қараң-ғыда бұйығып жатқан елді оятып, жаңаша
өмірге, еркіндікке, ... ... ... оңай бола қойған жоқ. Соның
үшін де ... ... ... елді ... ма екен деп ... ... ... қазақ!” деп ұран салды. С.Торайғыров “Қараңғы қазақ
көгіне, өрмелеп шығып күн болам” деп ... ... ... ... ... жерін қалай болса солай тартып алып ... ... ... патша саясатына қарсы мақалалар жазды. Әрине, мұндай
белсенділік, батылдық озбыр да өктем патша өкіметі назарына ... ... ... ... ... арыс ... ... тартылып, түрмеге
жабылды. Елге “іріткі” салуларына қатаң тыйым салынды [37].
Осындай зорлық-зомбылықтардың кеңінен орын алғанын сол кездері ... ... ... ... ... ... ... мұрағаттарында
күні бүгінге дейін сақталған құжат-қағаздар айғақтайды. ХХ- ... ... ... көріп, қазақ даласына жаумай жасын түскендей әсер еткен
Міржақып аға Дулатовтың “Оян, қазақ!” өлеңіне қатысты қозғалған ... ... Омбы ... ... ... ... ... бүгін жоғарыда аталған “Оян, қазақ” ... ... ... сөз ... Ол үшін ... ... қысқаша шолу жасай
кеткен орынды болмақ.
М.Дулатов 1985-жылы, 25-қарашада бұрынғы Торғай облысы Торғай уезіне
қарасты Сарықопа ... ... ... облысы, Жанкелдин ауданы,
“Қызбел” колхозының жерінде туған.
Әкесі ... ... ... өз ... ... жетерліктей шағын
шаруашылығы бар, көзі ашық адам болса керек. Балаларының үлкені ... ... ... ... ... заң ... ... үлгерген
Дулат кіші баласы Міржақыпты да сол үрдіспен алдегенде ауыл ... ... ... ... ел ... атап кеткен.-Н.О.) өз
айтуынша, екі жыл азап шеккеннен басқа ештеңе ала алмағаннан кейін, ... ... ... ... ауылдық мектепте орысша ... ... ... мұғалімнің тәрбиесіне береді.Сөйтіп, Жақаңның өнер-білім
жолындағы ұзақ жылдар бойғы жемісті ізденістері бастау алады.
Бұл ретте айта кету керек, жаңағы Мұқан ... де, одан ... ... Асқар, Міржақыптар да халықтың шын жанашыры ... оның ... ... ... ... атқарған алып қызметінің
арқасында мәңгілік маңызы бар іс ... ... ... ... ... ... кеткен Ыбырай атамыздың, ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин
мектебінің түлектері еді.
Екі жасында шешеден, он екі жасында әкеден ... ... жас ... ... ағасының қамқорлығында, тәрбиесінде болады. Ол 1902-жылы
жоғарыда аталған Торғай қаласындағы уездік ... ... ... шығады. Содан алты-жеті жылдай ауыл мектептерінде бала ... ... ... ... көкірегі ояу, қабілеті кемел азаматтың кейінгі өмірінде
кеңінен өріс алған белсенді, әлеуметтік, ... ... ... ... ... басталады.
Бұл кезең ХХ- ғасырдың басы. Талайдан бері өз ырқы өз ... ... ... ... қазақ халқының томаға-тұйық қалыптан оянып, бас көтере
бастаған шағы. Әлеуметтік-саяси жағынан алғанда, бұл кезең патша өкіметінің
қазақ даласында ... ... ... ... ... да ... жүрген панасыз елге езгісін асыра түскен жылдар еді.
Мұндай жағдай сол ... ... ... ... оянып,
халқының қамын ойлай бастаған ... ... ... озық ... ... ... Олар адамзаттың тарихи көшінен қалтарыс қалып,
тымырсық ... ... ... шығар жолын іздестіріп шарқ ... таза ... ... ... ... соң барып саяси сипат
алған бұл қозғалыс патшалық биліктің саяси дағдарысқа ұшырауы, елдің түрлі
аймақтарында, ... ... ... халықтар арасында ұлт-азаттық,
либералдық-демократиялық тұрғыдағы сана-сезімнің ояна бастауы ... ... ... ... бой ... Міне, осындай тарихи
ахуалда, жас ұрпаққа білім ... ... ... ... ... сергек,
көкірегі ашық жас мұғалімнің халықтың тағдырына байланысты саяси-әлеуметтік
мәселелерден тыс қала алмағаны заңдылық еді. Осы ... жасы ... ... ... ... ізденіс үстінде болып, көңілге түйгенін ... ... көре ... өзгеге айтқысы келген жан сөзін де жұрт жүрегіне
қонымды өлең ... ... ... ... ... ... арда өнер
-ақындық дарынымен де таныла бастағанды. Қысқасы, өрелі ой мен өршіл талап
өн бойынан ... ... ... жас ... ... ... рухани өріс
іздеді, ұлы мақсаттар мен асыл мұраттар жолында құлаш ... ... ... Ол ... ... ... тың сонар, соны соқпақта із салып
кеткен Ахмет (Байтұрсынов) ағасының атын еміс-еміс естіп жүретін. М.Дулатов
1904 ... алыс ... ... сол ... ... ... ... бас
қосатын бір орталығы - Омбы қаласына тартады. А.Байтұрсынов бұл ... ... ... әлеуметтік-саяси қозғалыстың беделді басшысы ретінде танылып
қалған болатын. Содан былайғы бүкіл ... бір ... ... ... ... жұп жазбай өткен екі есіл ердің алғаш рет жүздесіп,
арман-ой біріктірген жері осы Омбы ... ... ... ... ... ... Қарқаралыға беттейді.Осында әуелі астыртын жұмыстан
бастау алып, кейін ... ... ... революциялық жұмысқа белсене
араласады. М.Дулатовтың шығармашылық мұрасы ... ... ... Комитетінің қорытындысында: “ 1905- жылғы оқиғалар тұсында ... ... ... ... ... ... ... бар.
Осындай қызу қимылмен көзге түскен жиырмадағы жас жігіт осы
сапарында қазақ конституциялық-демократиялық партиясының ... ... ... ... ... 1906- жылы Петербургке барады.
Күні кешегі ауыл мұғалімінің әлеуметтік-саяси ... ой ... ... ішкі ... беки ... ... айрықша маңызды ... ... ... ... ... ... Омбы мен Қарқаралы, Ә.Бөкейханов пен
А.Байтұрсынов мектебінен алған М.Дулатов ... ... оны одан ... ... ... [5].
1907-жылы Петербургте шыққан “Серке” газетінде Міржақыптың ... ... ... Ал осы газеттің қатталып,бірақ ... көре ... ... ... ... ... ... “Біздің мақсатымыз” атты
бас мақала болады.
Осыдан екі жыл ... ... ... “Оян, қазақ” атты өлеңдер жинағы
тәркіленіп, патшалық әкімшілік тарапынан қуғынға ұшыраған кезде, ... ... ... ... де осы- сол Петербургте тұтқындалған
газет мақаласының идеясын әрі қарай уағыздағаны болады.
М.Дулатов Петербург сапарынан Торғайға ... ... ... ғана ... сонымен бірге шабытты ақын да болып оралады. Айрықша
қарқынмен, жылдам жазып, түрлі ... ... ой ... бірер жылдың ішінде толыққанды жинақ болып түзіледі. Ақын ... ... ... ... ... ... деген атпен 1909- жылы
бастырып шығарады.
Қазақ халқының рухани өмірінде дәл сол, 1909 жылы Петербургте ... ... Абай ... жинағы, Крылов шығармаларынан аударылып
басылған А.Байтұрсыновтың “Қырық мысалымен” қатар, “Оян,қазақтың” да маңызы
ерекше болды. Сондықтан алдыңғы екеуі сияқты “Оян, ... та ... ... ... тарап, шамалы уақыт ішінде ақынның атақ-даңқын алты Алашқа
әйгілі етті.
Бірақ бұл ... жас ... ... ... ... ... тарапынан қуғын-сүргінді де ала келді. Басы ... ... ... ... тәркіленді. Жандармерияның Ахаң мен Жахаң, Әлихан аға
Бөкейханов жайындағы жазғандары 1917-жылы “Қазақ” газетінде жарияланған.
Онда ... ... ... ... полковник Кашинцев 1916- жылы
Орынбор губернаторына былай деп жазған ... ... ... ... ... ... шығарушы Ахмет Байтұрсынов, Міржақып
Дулатов, Ғалихан ... ... ... ... ... қатысты
мағлұмат беремін: Ахмет Байтұрсынов 1909 жылы Қарқаралыда өкіметке қарсы іс
істегені үшін абақтыға жабылған, ... ... ... екі жылға жер
аударылған.Орал губернаторының телеграммасында Байтұрсынов 25 жарлығына
қарсы қазақты ... ... ... 1911 жылы ... ... ... қазақ” атты кітабын
таратқаны үшін Семейде абақтыға ... 103 Һәм 129 ... ... ... ... ... бойынша 19 ай қамауда отырды. Орал
губернаторының телеграммасы бойынша Дулатовтың үйіне және ... ... ... ... ... 1911, 1912 жылдары с.р.партиясына қатынасып
жүргені сезілді. Орал губернаторының ... ... ... ... білдірдім, олардың сыртынан бақылап жүрміз деген хабар алдым”.
Губернатордың атына берілген және бір мәлімдемеде былай деп ... ... ... ... ... пен Міржақып Дулатов өздерінің
агенттері һәм школдағы шәкірттері арқылы қазақ халқын үкіметке қарсы тұруға
құтыртып ... ... пен ... ... ... тұр, ... ... кез
келді, қимылдап қалыңдар деп жел береді. Байтұрсынов абақтыға түсті дегенде
қуанып едік. Бірақ Самарадан ... ... ... ... Ғалихан
Бөкейханов келіп Байтұрсыновты шығарып алыпты. Төменшілік жүзінен өтінеміз,
Ахмет Байтұрсыновты және ... ... ... ... жіберсеңіз екен”
Міржақыптың пәтерінен Дулатовқа тиесілі шамаданның ішінен түрлі
брошюра, газеттермен қатар, “Оян, ... ... ... 9 жинақ табылды. Дәл
осы “Оян, қазаққа” ... ... ... ... ... ... өзі кейіннен, 1917- жылдары былайша ой толғайды: “Оқушыларға мағлұм,
“Оян, қазақ!” атты өлең кітабымды ескі өкімет шам ... ... ... қорқып, 1911- жылы мені сотқа берді, сол себепті жыл жарымнан
артық абақтыда жатып шықтым. “Оян, ... ... ... тарамасын деп,
үкімет үкім салды. Сонан кейін қолға түспеген 1000 дана ...... ... бері ... ... еді. ... құдайға шүкір, азаттық таңы
атты, ескі үкімет мүрдем кетті, шағымшы “бауырларымыздың” да көзі ... ... Біз ... арыс ... тар жол, ... ... ... ғана үзігіне қатысты мұрағат құжаттарына сөйлете отырып, сөз болған
“Оян, қазақ! ... ... ... мен ... ... ... білдіруден саналы түрде бас тарттық. Ол, ... ... ... ... ... сол тұрғыда кезінде кең көлемді
зерттеулер жүргізіліп, қалың бұқараға жеткілікті дәрежеде түсінік ... ... ... да біз тек ... тұрғыда ғана ой өрбіттік.
Сөз соңында, халқының талайлы тағдыры үшін өз ... ... ... етіп, тас жұтқан арыс азаматтарымыздың рухы алдында тағы бір тағзым
етеміз.
2-тарау. Міржақып Дулатовтың шығармашылық мұрасы.
Екі жасында шешеден, он екі ... ... ... ... ол 1897 жылы
Торғайдағы орыс-қазақ мектебіне түсіп, оны 1902 жылы ... ... ... ... бала ... ... Омбы, Қарқаралы қалаларына
барады, Петерборда шығатын «Серке» газетіне «Жастарға» ... ... 1909 жылы ... «Оян ... Қазандағы ағайынды Кәрімовтар
баспасынан «Бақытсыз Жамал» романын ... ... ... ... ... ... тіл) үзбей мақала ... Осы ... ... ... «Қазақ» газетін шығаруға ат
салысады. Қазан төңкерісіне дейін, ... ... ... ... рет ... ... Алаш өкіметі мен партиясының басшыларының
бірі болғаны белгілі. Ол 1920 ... ... жаңа ... де аянбай
қызмет істейді, 1922-26 жылдары Орынбордағы Қазақтың ағарту ... ... 1922 жылы екі ... ... ... ... 1924 жылы
«Қирағат» кітабын, ... ... ... ... 1928 ... зобалаңда бір топ қазақ оқығандарымен бірге тұтқынға
алынып ату жазасына кесіледі, онысын ... 10 жыл ... ... 1935 жылы ... ... ... каналының бойындағы Сосновец
деген жерде қайтыс болады. 1988 жылы ... ... ... коллегиясы
қылмыс құрамы болмағандықтан оны біржола ақтайды [12].
Әмбебап ағартушының артына қалдырған рухани мұрасында кешегі ... ... ... ... ... ... ... мен
үлгі-өнегесі, өзіне тән этикалық, эстетикалық ... ... толы сан ... нақты деркектермен безендіріле баяндалған. ... «Оян ... атты ... орны бөлек. Ұстазы Ы.Алтынсариннің
оқу-ағарту мәселесіне ... ... ... ... ... келіп, ол да
Байтұрсынов сияқтығ оқу-тәрбие мәселесіне ... ... ... ... оқытудың жаңа әдіс-тәсілдеріне, шәкірттердің жаңа бағдарламар
арқылы білім алуына, ғылыми дидактикалық қағидаларға сәйкес ... ... мән ... Бұл айтылғандарды оның «Мұғалімдерге» атты ... ... ... жазған алғы сөзінен жақсы байқауға болады: «...
балаларды,- дейді ол, - ... өз ... бір ... Ғылым – педагогика...
Мектеп программасында бірінші орын алған нәрсе қирағат, баяндап ... ... ... ... үміт ... пайданы бере алмайды...
Жас балаларды оқыған нәрсесі хақында ойлануға, оның мағынасын, ... ... ... керек? Баланы оқыған нәрсесін бір-біріне
ұйқастырып ... оқып ... ... ... ... һәм толық
мағынасымен қалдыруға әдеттендіруі керек.» (М.Дулатов, Шығармалары, Алматы,
«Жазушы», 1991 жыл, 238-бет). Ол орыс ... ... ... оқу-тәрбие процесіне (жазу, сызу, ... оқу, ... ... мүшелерін (көз, құлақ, т.б.) түгелдей қатыстырып отыру
қажеттігін орынды аңғарып, мұны ... ... ... ойластырады.
Осыған орай ол былай деп жазады: «Әрбір ... сөз ... ... ... ... де) ... ... естуімен, көруімен «шыққан
нәрсе».
Табиғатынан тәлімгерлік қасиеті мол жазушы қазақ арасында көбінде көзге
түспей, түссе де еленбей ... ... ... ... ... оқытып тәрбиелеудің мәні жайында сөз ете келіп, ... ... ... ... Осы жәйт ... мына ... ... көрінеді: «Туысында қанша зеректік болса да, - деп жазды
– ғылымсыз, тәрбиесіз кемеліне жетпейді. ... ... ... ... ... ... сезіп, өз жолына түссе ғана, көзге көрінеді...
Жақсы суретші ... ... ... ... сала білсе, жақсы жазушы ... ішкі ... ... әдетін бұлжытпай көрсете біледі, оқығанын да
көріп ... ... ... ... ... ... ... өркендерді жерге шырылдап тұскен кезден есейіп, есі кіріп болғанға
дейінгі аралықта ана тілінің ... ... қана ... ... ... ... әдіт-ғүрыптан мейлінше сусындатуына ерекше көңіл
аударуымыз қажет. Бұл жөнінде де Дулатов былайша жеріне жеткізе ... ... ... ... ... ... күшті, сіңімді болуы ... ... ... да оқу ... ана ... өз ... һәм ... жазылып, баяндап оқытудың асыл мақсатына муафик
үйретуден, осылай біліп, баяндап оқытқанда, балқыған жас ... ... ... ұлт рухы ... ана ... анық ... ... мағлұмат
алып шығады. Мұндай балалар бастауыш мектепті бітіргеннен кейін қай жұрттың
мектеп медрессесінде оқыса да, қай ... ... ... де, »сүйегіне
сіңген ұлт рухы жасымайды. Қайда болса да тіршілігінде қандай ... ... де ұлт ұлы ... қалады. Оқудағы мақсат жалғыз құрғақ
білім үйрету емес, біліммен бірге ... ... қоса ... ... ... ... (1924) ... құрылыс жағынан бастауыш
класс оқушыларына жеңіл, түсінікті тілде, табиғатпен ... ... тқрт ... ел ... ... ... ... биология, экология, салт-дәстүрден хабар беру көзделген. Екінші
бөлімде балаларды ... ... ... ... баулитын
ғибаратты әңгімелер топтап берілген. Мысалы, «оқымысты бала» ... ... оқып ... баланың ауылға келген соң еріншектік жасап, тырнауыштың
сабын басып қалғанда оны ... ... ... ... аяқ астына
тастаған қандай ақымақ екен» деп ашулануын сықақ етеді. ... ... ... ... ... сөз ... «Күлмеңіздер кәріге» деген
әңгімеде әке тілін алмай өлмелі шал-кемпірді мазақтайтын әдепсіз ... ... ... ... ... күн талабы-тілегімен
ұштасатын тағы бір кесек ойды кездестіреміз. Ол жас ... ... ... ... ... ... көлеңкелі, келеңсіз
жақтардың белең алуы ... ... жас ... ... ... имандылыққа баулып трбиелеу қажеттігін күн тәртібіне ... ... ... мұсылмандардың қасиетті кітабы, «Құранның» үлгі-өнегеге ... да баса ... ... қажеттігі газет-журналдарымызда сан рет
жазылып жатыр. Ал осы мәселені бұдан 80 жыл ... ... ... ... ... Ол жұртты оқуға, білім алуға тартқан кезде бір жағынан ... да ... ... ... ... ... оқып, орыс тілін үйренген
қандай пайдалы болса, мұсылманша оқып, дінді танып, оны ... ... кісі ... ... азамат болып шығатыны айтылған. Ол
медреселер ауыл мектептерінде ... ... ... ... ... діни ... да ... алудың маңызын былай түсіндіреді: «Медреседе
сыйласып екі молла. Бірі ... ... бірі ... ... ... ... ... едің сонда алға... Риза қазақ халқы болар
еді, хүкімі шриғаттың тұрса қолда...». Біздің ойымызша аса білікті, ... осы ... ... ... ... ... жағдайында да еске алғанымыз жөн ... ... да ... ... ... «кто не ... религии и не чувствует ее
потребности, тот должен не воспитывать детей...», ал осы ... ... ... ... ... ... ... бір тарауын «Діни тәлім-тәрбиеге» арнаған болатын.
Осы іспеттес пікірді қазақ оқымыстыларының көпшілігі айтқан. ... ... ... былай дейді: «...дін сезімдері күшті адам,
яғни тәңірінің ... ... ... оның ... алуға, қаһарына
ұшырамауға ұмтылатын адам өмір бойы ізгілікке ұмтылып, жауыздықтан безбек».
Дулатовтың оқу-ағарту майданындағы ерекше ... ... ... орта ... ... немесе арабша әріпті алу мәселесінің
төңірегіндегі айтыс кездерінде көрінді. Дулатов 1924 жылы ... ... ... ... ... баяндама жасап, араб әрпінің
ерекшелігі мен артықшылығын ... ... Оның ... ... ... мұрасы араб әрпімен жазылған, егер де дүрмекпен ... ... ... ... мұлде қол үземіз» дейтін пікірінің шындық екендігіне бүгінде
дау айтатын адам болмаса ... ...... әр ... ... ... қаламгер. Алғашқы кітабы – "Оян, қазақ!" деген атпен
Петербург қаласындағы жарық көрген өлең жинағы. Одан ... 1913 ... ... ал 1915 жылы ... атты ... кітаптары басылып
шығады. Ақын өлеңдерінің басты такырыбы – ел тағдыры болды. Алғашқы кітабы
"Оян, қазақ!" жұртшылық арасында ... ... тез ... Қайта басылады. Кітаптың нeriзгi ... ... ... ... шақырған өлеңдер құрады. Сол себепті де ... ... ... ... ... жолын ә дегеннен өлеңнен бастаған Міржақып проза
жанрына да қалам сілтейді. 1910 жылы оның осы ... ... ... ... ... ... ... шықты. Бұл – қазақ әдебиетіндегі таза
көркем проза үлгісінде туған тұңғыш роман еді. Кітап 1914 жылы ... ... ... ... бірқатар мақалалар мен фельетондар жазады. 1922
жылы Ташкентте екі ... ... ... кұралы" оқулығын бастырады.
"Балқия" пьесасын жазады.
М.Дулатовтың ... ... ... ... ... кезінен бастап
кеңінен жариялана бастады. 1991 жылы шығармаларының бip томдық, ал 1996-
1997 жылдары екі ... ... ... көрді. М.Дулатов шығармашылығы
жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізіліп, бірқатар ... мен ... ... ... ... бастап туған халқының тағдырындағы
қиындықтар мен ауыртпалықтардың ... ... оның ... тамырын
әшкерелеуді мақсат еткен ақын Міржақып "Оян, қазақ!" атты ... ... ... өлең ... ... аш, оян, қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кeттi, дін нашарлап, хал ... ... енді жату ... ... ... ... қазақ жұртының хал-жағдайы, өнер-
білімнің аздығы, басқа да түрлі ... осы төрт ... ... тұрған
секілді. Оның үстіне бұл жолдарды Міржақып шығармашылығының өне бойына
тартылған ... ... ... ... ... ... де болады.
Ақын үшін халқының өмірін жырлаудан асқан мәртебелі тақырып жоқ. ... ол ... ... ... ... ... ... келіп, елдің мүддесіне қызмет ету – әpбip ... ... ... ... Атап ... ... ... бұрынғы һәм бүгінгі халі",
"Таршылық халіміз хақында аз мінәжат", "Сайлаулар хақында", "Жастарға",
“Қазақтың ру ... ... ... ... ... ... ... ондағы адамдар психологиясы, соларды көрген ақынның
өкінішті күйі анық бейнеленген. Ақынның сол ... ... ... ... өлеңі.
…Бір қарағанда "Шағым" өлеңі ақынның аз ғана ... ... ... ... Әйтсе де мұнда жеке бастың мұңынан гөpi әлеуметтік ой басым
жатыр. Ел ішіндегі білімсіздік, бойкүйездік, ... ... ... толып жатқан кеселдерді көре тұрып, ақын ... ... ... ... ... ... ... жанды нахақ сөнер ме шоқ?
Қажыған қам көңілді бip көтерер
Жанымда жан ... адам да жоқ, ... ... өзі ... ... ... әлгіндей керітартпа
кемшіліктер оның жүрегіне оқ ... ... ... ... ... ... болатын, тірек болатын адам іздейді. Таппай ... ... ... мұңы ... қайғыға ұласып кетпейді. Өлеңінің соңында:
"Әділдік аста ... еш күні жоқ", – деп, ... ... ... сенеді. Сол жолда өзінің бар күшін, ... ... ... біткен ойпаң жерге аласа ағаш,
Емеспін жемісі көп тамаша ... ... ... мен ... ... ... ... алаш!
 
Аталған өлең азамат ақынның алдына қойған мақсатын қаншалықты ... ... ... ...... ... ара ... елі
үшін еңбек етуге, бел буу. Сол себепті де ақынның өлеңдері ел ... ... ... ... ... ... ... "Таршылық халіміз хақында аз мінәжат" өлеңінде қазақ ауылының
көpiнісі суреттеліп, ондағы ішкен-жегенге мәз, жайбарақат ... ... Ел ... ... ынтымақ пен бірауыздылықтың жоқтығын айта
отырып, ақын ел ... ... ... пен ... ... осы ... азаматтық, әлеуметтік сарындағы өлеңдерінің
тақырыбы да, айтар ойы да, кұрылысы да, айтылу ерекшеліктері де әр ... ... ... ... ... мен ... толғаса, бірде
жастарды оқу-білімге шақырған насихат айтады немесе ... ... ... ... ... қозғайды, ал енді бірде патша
өкіметінің озбыр саясатын, ел билеушілердің ... ... ... ... ... де ... туынды – "Алашқа" өлеңі.
Ақын халқына қарата сөйлеп, оның өткендегі өмірін есіне түсіріп, ... ... ... мен ... ... ... ... әлеуметтік
шындықтың бетін ашады.
Ақын алдымен күні кеше төскейі төрт түлік малға ... ... онда ... ... ... ... әсем ... ел
баскарған ақылды хандар мен билерді еске алады.
 
Салтанат Сарыарқада кұрған қазақ,
Толықсып жүрген кеше күнің қайда? –
 
деп келіп, ел ... ... ... ... шешендер мен елін, жерін
қорғайтын ерлер, ақылдың кені ... дана ... ... ... ... ... ... де артық болмақ
Бірақ өмір Міржақып ойлағандай емес. Би – парашыл, ...... жоқ, ... ... Ақын ... ... айтқанды алсаң, без бұлардан
Еш нәрсе тәуіп бермес, білгенге ермес.
Қой бағып қасқыр қашан опа қылған,
Көре бер өз бетіңмен күніңді ... ... ... ... ... ... ... қасқырға бақтырғандай әділетсіз
заманның жайын түсіндіреді. Ел басқарушы залымдарға сенбей, өз күшімен күн
көру қажеттігін айтады.
Мiржақып ел ... ... ... ... ... ... жолын көрсетеді. Өзінің "Шәкірт", “Насихат ғумумия" тәрізді
бірқатар өлеңдерінде өнер мен ... ... ... бipiншi кезекке
қояды. Tіпті адамгершіліктің өзі білімнен, оқудан басталады ... ... ... біткен санаулы ұлы ... бірі - ... ... ... облысы Аягөз ауданының Қызылжолда деген
атамекенінде 1802 жылы туған. Жаздық ... ... ... 1871 ... ... болған.
Бізге жеткен өлеңдерінде кездесетін кейбір деректерге қарағанда, Дулат
ескіше оқыған, сауатты ақын боған.
XIX ғасырдағы ... ... ... ... ... орны ... ол өзінің толғау-жырларында көптеген келелі мәселелерді көтеріп,
өз заманынының шындығын бірқыдыру бере ... ... ... «Кеңесбайға», «Бараққа», «Ел аралаған ишанға»
т.б. өлеңдерінде ақын сол кездегі тірліктің ... ... ... ... ... ... дәрежесіне дейін көтере білді.
Дулаттың өлеңдері ауызша тараумен қатар, 1880 жылы ... ... ... ... ... ... ... шыкты. Бұнда ақынның замана ... ... ... ... ел ... ... алып, бізге
жеткізген халық ақыны - ... ... - ... ... ... ... ... отарлау кезеңін, одан туған
зобалаңдарды өз көзімен көріп, соған барынша ... ... ел ... ... ... ... қазақ елін талан-таражға салу,
халықтың дербестігін ... ... ... ... ... ... халықты күреске шақырған күрескер ақын.
Ақын өз заманындағы осы патшаның отарлау саясатынан ... ... ... ... ... мұңын жырымен жазып, ел қамын ... ... ... ... толғаулар айтады:
Сырымды менің сұрасаң,
Тұманның суық суындай
Кеудеме қайғы толған ... ... ... ... ... ... деп ... шығармашылығында елеулі орын алатын батырлар жыры үлгісіндегі,
Отанды ... ... ... мәні бар ... атты ... ... жетім бала, жас батырдың қалмақтармен соғыста ... сөз ... ... бір ... тек ... жеке ... емес, сонымен бірге халық бейнесі қоса ... ... ... ... ... ... ... жойқын күшіне балап, ерекше
шабытпен, әсерлі жырлайды:
Жөңкерілген қалың қол,
Жүйткіген желге ұқсайды.
Көрінісі кей ... ... ... ... бұлт ... белге ұқсайды,
Кенетінен ду етсе,
Тас қопарып, тау бұзған,
Аққан селге ұқсайды.
Дулат ... ... ... ... ... ... ... Оның мысал
ретінде жазған шығармалары үлгі, ... ... ақыл айту ... ... Атап ... «Бір ... бір ... «Шымшық пен бөдене»,
«Сары шымшық», «Қара ... жем ... ... ... ... тойымсыздықты әшкерелеп, кішіпейілділікті, адамгершілікті,
бірлікті уағыздайды. Адам бойындағы асыл қасиеттерді ардақтаған ақынның
мысал ... ... мәні ... ... ... жоқ.
Ақын шығармаларында орын алатын маңызды мәселенің бірі — оқу, ... ... оқып ... алды ... ... алса, керек сөз
Алтынға құйған балмен тең,-
деп, өнер, білімнің оқу арқылы табылатынын, көп ізденуді, еңбектену
керек екенін ... ... ... тілі шешен, өткір тартымды.
Дулат ақын өзінің «Бесінші сөз» ... «Ата ... ... деп ... ... жайлаған қазақтардың бір кездегі тарихын баянды етеді. Ол
қазақ халқының Жоңғарларға қарсы ерлік күрес жүргізу арқылы ... ... ... жерін қалмақтардан қорғай білгенін айтып, сол ... ... ... ел пысықтарын, би-болыстардың мінез-құлықтарын бейнелеулері
Дулат ақынмен үндесіп жатыр. Бұл тұста ақынның Дулатқа ... ... ... ... жақтарын толықтыра түседі.
Дулат шығармалары қазақ жазба әдебиетінің қалыптасуына үлес қосты.
Дулат ақын ... көбі XIX ... ... ... тарихи
жағдайларға байланысты қазақ өдебиеті арнасына шықты. Оның ... ... ... ... асқан шебері болғандықтан өлеңдерінің барлығы дерлік
еркін үйқасты. Ақын ... ... ... да, ... ... тұсында
әркімнің қолында сарғайған қағазда сақталып қалды. Ақынның ... ... ... ... атпен 1880 жылы Қазанда басылды.
Тек халқымыз тәуелсіздігін қолына алғаннан кейін ғана, 1991 жылы ... топ ... ... ... ... деген атпен «Жазушы» баспасы
жинақ етіп шығарды.
Шығармашылығын зер салып, зерттеген ғалымдар көп. М.Әуезов, ... ... ... ... т.б. Ұлттық Ғылым
Академиясының мүшесі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Р.Сыздықова: «Дулат ... ... ... қазақ сөз зергерлерінің ішіндегі ең мықтысы. Ол
мәдени-рухани дүниемізден өз ... ... ... алуға тиіс ақын»,- деп
бағалаған.
Ақын жыраулық пен ақындық өнерді ... ... ... ... ... ... ... нақылдар шығарса, кейде ағыла, ақтарыла
арнаулар, суретті лирикалар жазды.
2003 жылы қыркүйектің 5-де Аягөз ... XIX ... ... аса көрнекті өкілі Дулат Бабатайүлының туғанына 200 жыл толуына
арналған мерекелік шаралар өтті. Онда ... ... және ... министрі М.Құл-Мүхаммед бастатқан зиялы қауым, жыр дүлдүлі,
шымырқанған шымыр жырларымен елдік пен ... ... ... ... мен ... ... ... айтылды.
2.2 «Бақытсыз Жамал» романын оқытудың ерекшеліктері
Халық тағдыры М.Дулатовтың прозалық шығармаларына да арқау болды. 1910
жылы оның "Бақытсыз Жамал" атты ... ... ... Бұл ... ... ... ірі ... қана емес, бүкіл қазақ әдебиетіндегі
елеулі көркем туынды ... ... ... ... ... көркем
прозалық үлгіде жазылған тұңғыш роман еді. ... осы ... ... ... жазылған Т.Жомартбаевтың "Қыз ... ... ... ... ... сұлу", т.б. романдарына жол ашты. Бұлардың
бәрі де сол кезектегі аса ... ... ... ... ... тұрмысы жайында жазылды. Әйелдердің бас еркі, қоғамдағы жағдайы
туралы баяндады.
"Бақытсыз Жамал" романының ... ... ... мәселе де осы, ескі
әдет-ғұрыптың қыспағына түскен қазақ қызының ... ... ... өмір ... ... ... трагедиялық жолы.
Шығарма сол кезеңдегі қазақ даласының ... ... ... басталады.
...Жайлауға жаңа көшіп қонған ауыл. Саумалкөл маңына ... ... ... Бие ... қымыз сапырған жайма-шуақ ауыл адамдары. Қыстай
араласа алмай, сағынысқан жұрт енді бірін-бірі қонаққа ... мәз. ... ... ... ... ... ... ауылға патша ұлықтары келе жатқаны туралы
хабар тарайды. Абыр-сабыр басталады. Ауыл сыртына үй тігіледі. ... ... ... екі ұлықты "ләббай, тақсыр" деп күткен ауылнайдың сөзінде де
ерекше бір мақтанып сезіледі.
Міржақып ... осы ... ... ... арқылы өз заманының
тұрмыс-жағдайын, ... ... ... ... Ауыл
адамдарының өзара әңгімелерінен, ауылнай бастаған белсенділердің іс-әрекет,
мінез-құлықтарынан ... мол сыр ... ... ... сәтте ауыл қазағы Сәрсенбайдын әйелі босанып,
дүниеге қыз бала келгені туралы қуанышты хабар ... ... бұл сәби ... бас кейіпкері Жамал болатын.
Табиғатынан ... ... ... ... ескіше, жаңаша оқып, хат
таниды. Түрлі қисса-дастандарды көп оқиды. Бірқатарын жатқа да ... ... ... ... ... қыз ... ... назарына
ілігеді.
Жамал он бес жасқа келді. Сұлулық, ... ... ... ... ... Жамал сол елдің қызының алды болды. Бұл ... ... ... бек ұста болып, өз ойынан шығарып өлең де
жазатын болды. Олай-бұлай қалжыңмен сөйлескен ... ... ... ... ... бозбалалардың көзі түсе бастап, шет елдерге де "Сәрсенбайда
бек көркем бір ақын қыз бар" деген лақап ... ... ... сай ... ... ... Байжан деген бай баласы
Жұманға айттырады. Қыз шешесінің қарсылығына қарамастан, ... ... ... ... ... ... Бірақ бай баласы топас,
нашар ... ... оны ... ... ... бір ... ... жаңаша киінген, сыпайы, әдепті Ғали деген жігітпен танысып,
көңілдері жарасады. Арада ... ... ... ... ... ... ... Жамал Ғалимен қол ұстасып қашып кетеді. Жастарды ... ... ... аяқ ... Ғали ауырып қайтыс болады. Қайғыға
батқан Жамал көп ұзамай Жұманға ұзатылады. Көрмеген ... ... ... бір ... күні ... ... басына барып, жылап жатып қайтыс
болады.
Романда оқиға желісі – суреттелетін ауыл өмірі, әр түрлі әлеуметтік
топтар ... ... ... мен ... ... ... ... түскен Жамал мен Ғалидың мөлдір
махаббаты, өз ... жету ... ... осы ... ... ... трагедиямен аяқталады.
М.Дулатов бұл оқиғаны кездейсоқ болған ... жай ... ... ... ол қазақ даласындағы әлеуметтік ... ... Сол ... қазақ қыздарының бас еркі, жастардың өз
қалауымен өмір сүру қажеттігі ... ой ... үшін ... бас ... ... ... қосылып, өмір
сүруге мүмкіндік алуы ең бір ... ... ... Ол ... арын ... ескі ... ... қарсы шығады.
Міржақып Дулатовтың романдағы Жамал бейнесін сомдаудағы жаңалығы ... осы ... ... Ғали – сол ... ... мәдениетті жастарының жиынтық
бейнесі. Сырт келбетіне ақылы сай жігіт Ғалидың ... ... ... ... бұл қасиет айқын аңғарылады.
Ал шығармадағы Байжан бай, оның ... ... ... Жамалдың әкесі
Сәрсенбай, үлкен шешесі Қалампыр – ескі ... ... ... гөрі ... шен ... қымбаттырақ.
Тұтастай алғанда, "Бақытсыз Жамал" романы сол кездегі ... ... да ... ... ... ... ... кейінгі қазақ прозасының өркендеуіне дәстүрлі жол көрсетті, үлгі
болды.
3-тарау. М.Дулатов шығармаларындағы халықтық ... ... ... жастарды жаңа заман талаптарына сай, әрі
озық ұлттық ... ... ... ... ... ... жауапты
міндеттерді жүктеп отыр. Егеменді елімізге сай ұрпақ тәрбиелеп ... жолы ол – өсіп келе ... ... ... тұрғыдан шыңдау.
Осыны халықтық педагогика арқылы жүзеге асыруға болады.
Қазақстанда халықтық педагогикалық ойларды бүгінгі тәрбие мен ... ... ... ... ... ... тәжірибе жинақталған.
Бұлардың ішінде, әсіресе, халқымыздың ... ... ... ... жолы Қ. ... ... ... тапқан [18].
Халықтық педагогика этнопедагогиканың зерттеу пәні болып табылады.
Этнопедагогика халықтық ... ... және ... ... ... оны ... жолдарын ұсынады, этникалық ... ... ... педагогикасымен айналысушылар қоғам ... ... ... ... көзқарас болғандығын, мақсатқа ... ... ... ... ... ... біздің заманымызға дейінгі дәуірден бастау
алады. Ұлттық мәдениеттің тегі сол ұлттың ұлт ... ... ... ... жеке ... ұрпағын тәрбиелеуден туындағаны белгілі.
Балалардың жан-жақты дамуы үшін, әсіресе сұлулық пен сымбаттылыққа ... үшін ... ... ... ... ... ... Адамдардың эстетикалық сезімдері олардың өмірінде зор роль
атқарады. ... ... ... ... білу ... ... ... қызғылықты етеді, оған ең жоғары рухани ләзаттануға мүмкіндік
береді. Біз әр ... ... ... ... ... дамытуға
ұмтыламыз, сондықтан әр баланың сезімін нәзіктігін, көркемдікті, әсем
нәрсені сүйенетіндей етіп ... ... ... ... ... сәулеттілік және ождансыздықты, қуаныш пен қайғыны ... ... оның ... ... мен ...... айқындалады.
Осыдан келіп адамның әсемділікке шынайы көзқарасы мен мұраттары болуы керек
екендігі шығады. Оқушылардың жалпы ... яғни ... ... ... ... ... жылы шырайлылық, қайырымдылық,
тазалықты сақтау т.б. Жалпы эстетикалық мәдениет – бұл ... ... ... ... ... ... дене ... т.б. А.С.
Макаренко еңбектерінде бұл проблемаға зор мән берілген. Жеке адамның сыртқы
мәдениеті мен ішкі ... ... ... эстетикалық сұлулықтың белгісі.
А.П. Чеховтың сөзімен айтқанда ... бет, ... жан, ой – бәрі сұлу ... ... ... ... ... енгізген чуваш ғалымы Г.Н.
Волков. Этнопедагогика – халықтың тәрбиелік тәжірибесін, оның ... ... ... ... ... педагогикасы, ұлт, ру, тайпа
педагогикасы туралы ғылым. Зерттеу объектісі ... ... ұғым ... ... ... болып табылатын ғылым
саласы ретіндегі этнопедагогика қалыптасу, даму үстінде. ... ... оның ... ... ... туралы, халықтық ... ... ... теориясы мен практикасында жүзеге асыру жолдарының
мәселелері туралы зерттеулер едәуір көп. ... ... ... ... ... мен ... ... жайы жан-жақты сөз етіліп,
оның теориялық - әдістемелік ... ... ... ... ... Өкінішке орай, көптеген ... ... ... ... ... ... қарайтын секілді.
Көрнекі қазақ ғалымдары А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Жұмабаев, Ж.
Аймаутов ... ... ... зерттей білуге ерекше мән
берді. Сонымен қатар, этнопедагогика, ... ... ... ой ... Г.Н. ... К.Ж. ... Е.Л. ... З.Ә.
Әбілова, Қ.Б. Жарықбаев, Ә. Табылдиев сияқты ... ... ... ... зерттеген еңбектерінен кездестіреміз [2].
Алайда халықтық тәрбиенің зерттелу тарихына шолу халық шығармашылығына
арналған зерттеулер мен ... оның ерте ... келе ... ... екендігі айтылғанмен, халықтық педагогикалық ескерткіштер
оқу үрдісінде және ... тыс ... ... ... мен
жастарды тәрбиелеуде оның ролі жайлы ойлар айтылғанмен көптеген ғылыми
еңбектердің ... тұсы ... ... оқып ... ... қамтылмайтындығын байқатады. Этнопедагогиканың мәселелерімен
айналысушы ғалым А.Э. Измаилов: ... ... ... – ұрпаққа
көбінесе ауызша түрде жалғасып келе ... ... ... және әлеуметтік
тәжірибесінің жемісі, оның іс-жүзінде тексерілген білімінің мағлұматтарының
жиынтығы. Халықтық педагогиканың ескерткіштері ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрлер
арқылы өзінің көрінісін беріп отырады» - деп ... атап ... ... ... ... зертеуші ғалымдар өздерінше анықтама
береді. Біз Г.Н. Волковтың берген анықтамасын ... ... ... ... мәселелері жөніндегі эмпирикалық мағлұматтардың және білімдердің
жиынтығы. (1958) Халықтық ... - ... ауыз ... ... ... ... мен ойыншықтарындағы
сақталған педагогикалық мағлұматтарымен тәрбиелеу тәжірибесінің ... ... ... даму ... тірі дене ... ... Халықтық
педагогиканың әлеуметтік бағыттылығы, әсіресе көне ... ... мен ... ... мен ... ... ... секілді тәрбие
құралдарында толығырақ бейнеленген.
Қазақ этнопедагогикасының қайнар-бұлағы біздің заманымызға дейінгі
дәуірден бастау алады. ... ... тегі сол ... ұлт ... тұрған кезінен бастап–ақ жеке ұлыстардың ұрпағын тәрбиелеуден
туындағаны белгілі.
Қазақтың жазу мәдениеті ... ... ... ... педагогикалық
ойлардың тарихы ертедегі тас жазулардан (Күлтегін, ... ... ... Одан ... қолжазба, баспа арқылы бізге ... ... ... ... болған тәлімдік ойлар тарихы
өзектестігімен ұлттық педагогиканың ... ... ... ... көрсетеді.
Қазақтың жазу мәдениетінде Қорқыт атаның тәрбиелік мәні зор жырлары
мен мақал-мәтелдері, Әл Фарабидің ... ... пен ... білім, поэзия,
музыка жөніндегі тұжырымдары, Ахмет Яссауидың діни тәрбиенің мәні туралы
ойлары, Жүсіп Баласағұнидың ... болу ... ... ... Хайдар
Дулатидың ұлы тәлімгерлік ойлары, ... ... ... ... ... ел ... ... үшін істеген
әрекеттері, Ахмет Байтұрсыновтың ұлттық білім беру ... ... ... ... ... Жүсіпбек Аймауытовтың қазақ
психологиясы ғылымын ... ... ... ... ... ... ... қалытастырып, пән ретінде оқытуға ұсынуы
ұлттық педагогиканың (халық педагогикасымен ... ... ... ... ... ... жолдарын көрсетеді.
Қазақ халқының өте әрідегі ата – бабаларының өмір сүрген кезінен
(Түрік қағанаты) бастау ... күні ... ... кәдесіне жарап келе жатқан
рухани мұраның бірі – ... ... ... ... - ... кеңес энциклопедиясында, - тәрбие жөніндегі халықтың педагогикалық
білім тәжірибесі. Халық педагогикасын зерттеу негізіне ... ... ... ... ауыз ... шығармалары, этнографиялық
материалдар, ... ... ... халықтық ойындар, жанұя
тәрбиесінің тәжірибелері т.б. жатады. Халық ... ... ... тәрбиесі және өндірістік білім, дағды, шеберліктерді ұрпақтан ұрпаққа
қалдыру». Ғасырлар бойы ... ... ... ... жас буын ... біртіндеп сіңіріп отыратын арнаулы жолдар, тиісті
тәсілдер де болған. Мәселен, ... ... ... ... ... насихатталса, жұмбақтар мен айтыстарда
– ақыл – ой ... ... ... - ... (эстетикалық)
тәрбиесінің негізгі принциптері, ал ертегілер халықтық тәрбиенің сан алуан
мәселелерін қозғайтын тәлімдік материал ... ... ... ...... ой – ... ілкі ... халықтың
рухани мұрасы. Бұл жердегі еске ... ... ... ... ... бәрі бірдей кәдеге жарай бермейді, олардың озығы мен ... да бар. Ең ... ...... бүгінгі күннің талап тілегімен
байланыстыра пайдалана білу болмақ. Егеменді еліміздің пердесі ашылмай,
шіркеуленіп ... ... ... ... ... тоқсаныншы
жылдарынан бастап, еркін қолға алынды да, көптеген оқыту бағдарламалары мен
оқу құралдары пайда болды. Ғалым К. Оразбекова ... және ... ... ... имандылық–ұлттық тәрбиенің негізі деп көрсетіп, ... бір ... ... ... М. ... М. ... сияқты
педагогтар «Қазақ халқының салт-дәстүлері» деген кітап жазып, қазақ
этнопедагогикасының ... ... ... ... Қ. Жарықбаев пен Ә. Табылдиев «Әдеп және жантану» оқулығын
жазып, қазақ ... мен ... ... ... ... С. ... ... әліппесі» «Халық педагогикасының
негіздері» (1996) деген еңбектерінде ... ... ... және танымдық ерекшеліктерін дәлелдеді. Ә. Табылдиев «Қазақтың
халық педагогикасы және тәрбие» атты ... ... ... ауыз әдебиеті
мен салт-дәстүрлерінің тәрбиелік мәнін ашып берді. Профессор С. Қалиев
«Қазақ этнопедагогикасының негіздері және ... ... оқу ... ... ... ... ... заманаымыздан бұрын белгілі
бола бастағандығын дәлелдеп, бұл ғылымның теориялық негіздерін айқындап
берді. Зерттеушілер Ұ. Асылов пен Ж. ... ... атты ... ... тәлім-тәрбиелік мақсаттарды ... ... ... мәні зор ой ... ... жыры ... эпостарда, ертегілер мен аңыздарда, шешендік сөздер мен айтыс
термелерде, мақал-мәтелдерде көптеп кездеседі. Мұндағы ... ... ...... ақыл-ой, еңбек, эстетика, дене,
отбасы ... ... ... ... ... ... екі саладан тұрады: халықтың ауыз әдебиеті мен салт-
дәстүрлерінен ... ауыз ... және ... ... ... ... ... игі әдеттері дағдылана келе әдет-ғұрыпқа,
әсерлі әдет – ... ... ... ... өмірінде
қалыптасқан салт-дәстүрлер салт-сана болып қалыптасқан. Халықтың ... ... мен жөн ... ... ырымдар мен тыйымдар,
түрлі сенімдер арқылы өмірде қолданыс тауып ... Оның бәрі ... ... ... ...... дегеніміз – халықтардың кәсібіне, сенім-нанымына,
тіршілігіне байланысты ... ... ... ... ... ... игі ... дәстүрлері: ізеттілік, қайырымдылық,
мейірімділік, қонақжайлылық, имандылық, иманжүзділік – барлық мәдени үлгі
өнегелі іс-әрекеттердің ... - әдеп деп ... ... ... осы ... ... дәлелдей келе, халықты рухани тазалығы жағынан алып,
қазақ халқын әдепті, яғни ... ... ... деп ... ... ... салт-дәстүрлердің ұлттық санаға сіңіп, біржола
заңдандырылуы – ... деп ... ... ... ... қалыптасқан
салт-дәстүрлер сол ұлттың ой санасының дәрежесін көрсетеді. Ұлттық сананың
қозғаушы күші – ... ... ... абырой. Ол жеке тұлғалардың перзенттік
борышты өтеу дәрежесіне сай өмірден өз ... ... ... құрамдас бөліктері: әдет-ғұрып, таным, наным, ұғым, салт,
сана және дәстүрлер.
Қазіргі кездегі эстетикалық тәрбиенің міндеттерін шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарды жасауда
әр халықтың өзіндік ерекшелігі бар. Халық әрдайым әсемдікті іздеді, ... және оны ... ... ... ... ... Оны халқымыз
үй жиһаздарын жасауынан және оны әсемдікті сезінудегі тәрбие құралы ретінде
пайдалануынан көруге болады.
Халықтық эстетикалық тәрбие ... ... ... ... ... және т.б. әндер мен өлеңдер ... орын ... да ... ... ... ретінде қызмет етті. Халқымыздың
әндері, жанры және тақырыбы жағынан өте бай. Көптеген әндер би қимылдарымен
байытылды.
Қазақ халқының ... ... ... таңқаларлықтай (домбыра,
шертер, аса таяқ, шаңқобыз, ұран, жетіген, үскірік, қамыс сырнай, ... Олар бос ... ... жас ... эстетикалық тәрбие беру
ісіне қызмет етті.
Халқымыздың тұрмысына ... ... ... ... ... жасалуы эстетикалық тәрбиеде өз алдына бір сала.
Эстетикалық тәрбиеде халық ауыз әдебиетінің маңызы өте зор ... ... ... ... өмір ... ... отырып, жас ұрпақ санасын
әсемдік сезімін, талғамын, қажеттілігін ... ... ... ... ... біз халықтың жинақтаған педагогикалық
білімімен тәрбие тәжірибесіне сүйенуіміз қажет.
Тәрбие жүргізу ісінде үйрету, ... ... ... қолданылады. Ұлттық тәрбие үлгілерін көрсетіп, үйрету ... ... ... мәні зор. Сөзді жаттау, оны сахнада мәніне
жеткізіп, мәнерлеп айта ... өмір ... ... көрсету,
кейіпкер бейнесін айнытпай көрсету ... ... ... ... әсер ... ... ... педагогикалық көзқарастары
Екі жасында шешеден, он екі жасында әкеден жетім қалған ол 1897 жылы
Торғайдағы орыс-қазақ ... ... оны 1902 жылы ... ... алты-жеті ауылда бала оқытады. Кейіннен Омбы, Қарқаралы ... ... ... ... ... ... деген өлеңін
бастырады. 1909 жылы Уфада «Оян ... ... ... ... «Бақытсыз Жамал» романын бастырып шығарады, «Айқапқа» ... ... ... тіл) үзбей мақала жазып
тұрады. Осы жылдары ... ... ... ... шығаруға ат
салысады. Қазан ... ... ... ... ... ... рет түрмеге жабылады. Алаш өкіметі мен партиясының басшыларының
бірі болғаны белгілі. Ол 1920 ... ... жаңа ... де ... ... 1922-26 ... Орынбордағы Қазақтың ағарту институтында
оқытушы ... 1922 жылы екі ... ... ... құралын», 1924 жылы
«Қирағат» кітабын, қазақ кітаптарының ... ... 1928 ... ... бір топ қазақ оқығандарымен бірге тұтқынға
алынып ату жазасына кесіледі, онысын кейіннен 10 жыл ... ... 1935 жылы ... ... Балтық каналының бойындағы Сосновец
деген жерде қайтыс болады. 1988 жылы ... ... ... ... ... болмағандықтан оны біржола ақтайды.
Әмбебап ағартушының артына қалдырған рухани мұрасында кешегі ... ... ... ... ... жол-жоралғысы, тәлім-тәрбиесі мен
үлгі-өнегесі, өзіне тән этикалық, ... ... ... толы сан ... нақты деркектермен безендіріле баяндалған. Осы
тұрғыдан «Оян қазақ» атты ... орны ... ... ... мәселесіне байланысты идеяларын әрмен қарай дамыта келіп, ол ... ... ... ... ... ... қарауға, атап
айтқанда оқытудың жаңа әдіс-тәсілдеріне, шәкірттердің жаңа ... ... ... ... дидактикалық қағидаларға сәйкес сабақ жүргізуге
ерекше мән берді. Бұл айтылғандарды оның «Мұғалімдерге» атты ... ... ... ... алғы ... ... ... болады: «...
балаларды,- дейді ол, - оқыту өз алдына бір ... ...... ... ... орын алған нәрсе қирағат, баяндап оқыту...
Қирағаттың мақсатын түсінбеген мұғалім үміт еткен пайданы бере ... ... ... ... ... ... оның мағынасын, қасиетін
сездіруге қалай үйретпек ... ... ... ... ... ойлануына, оқып шыққаннан кейін жадында ... һәм ... ... ... ... (М.Дулатов, Шығармалары, Алматы,
«Жазушы», 1991 жыл, 238-бет). Ол орыс педагогикасының атасы К.Ушинский
айтқандай, оқу-тәрбие ... ... ... ... оқу, т.б.)
шәкірттердің сезім мүшелерін (көз, құлақ, т.б.) түгелдей қатыстырып отыру
қажеттігін орынды аңғарып, мұны ... ... ... ... орай ол ... деп ... «Әрбір жазылған сөз (тақтаға, дәптерге,
тіпті ауызекі сөзді де) жазушының сезінуімен, естуімен, көруімен ... ... ... мол ... ... ... ... түспей, түссе де еленбей жүрген ғылым-білімге, өнерге, зерек, ... ... ... мәні ... сөз ете ... дарындылықтың
кейбір психологиялық астарларына үңіледі. Осы жәйт автордың мына төмендегі
түйіндеуінен жақсы ... ... ... ... болса да, - деп жазды
– ғылымсыз, тәрбиесіз кемеліне ... ... ... табиғатына не
нәрсеге шеберлік барлығын сезіп, өз жолына түссе ғана, көзге ... ... ... ... түрін айнытпай сала білсе, жақсы жазушы да
адамның ішкі ... ... ... ... ... біледі, оқығанын да
көріп тұрғандай боласын...»
Халқымыз егемендікті аңсап жатқан қарбалас шақта жас өркендерді жерге
шырылдап ... ... ... есі кіріп болғанға дейінгі ... ... ... ... қана қоймай, олардың ұлтты рухпен, дәстүр-саклт,
әдіт-ғүрыптан мейлінше сусындатуына ерекше көңіл ... ... ... де ... былайша жеріне жеткізе айтқан еді. ... ... ... әсерлі, күшті, сіңімді болуы қай халықтың ... ... оқу ... ана ... өз ұлтының тұрмысынан, һәм табиғаттан
жазылып, баяндап оқытудың асыл мақсатына ... ... ... біліп,
баяндап оқытқанда, балқыған жас баланың ойына, қанына, сүйегіне ұлт рухы
сіңісіп, ана тілін анық ... ... ... алып ... ... ... мектепті бітіргеннен кейін қай ... ... ... да, қай ... ... жүрсе де, »сүйегіне сіңген ұлт
рухы жасымайды. Қайда болса да ... ... ... ... де ұлт ұлы ... қалады. Оқудағы мақсат жалғыз құрғақ білім үйрету
емес, біліммен ... ... ... қоса ... ... Дулатовтың «Қирағат» кітабындағы тәлім-тәрбиелік
тағылымдары
М.Дулатовтың жазған «Қирағат» кітабы (1924) ... ... ... ... ... ... ... тілде, табиғатпен байланысты
әңгімелерден (жылдың төрт мезгілі, ел өмірі, тұрмыс-тіршілігі) тұрады, ... ... ... ... ... беру ... Екінші
бөлімде балаларды талаптылыққа, еңбек етуге, адамгершілікке баулитын
ғибаратты әңгімелер топтап берілген. ... ... ... ... ... оқып ... баланың ауылға келген соң еріншектік жасап, тырнауыштың
сабын басып қалғанда оны ... ... ... ... аяқ ... ... ақымақ екен» деп ашулануын сықақ етеді. «Қонақ кәде» атты
әңгімеде қазақтың ... сөз ... ... ... ... әке ... ... өлмелі шал-кемпірді мазақтайтын әдепсіз балалардың
қылығы айтылады.
Дулатовтың тәлім-тәрбиелік тағылымдарынан қазіргі күн талабы-тілегімен
ұштасатын тағы бір кесек ойды ... Ол жас ... ... Қазіргі қазақ жастарының ... ... ... ... алуы ... қауымға жас буынды жөргегінен мейірімділік
пен имандылыққа баулып трбиелеу қажеттігін күн тәртібіне қойып ... ... ... қасиетті кітабы, «Құранның» үлгі-өнегеге ... да баса ... ... ... ... сан рет
жазылып жатыр. Ал осы мәселені бұдан 80 жыл ... ... ... та
көтерген екен. Ол жұртты оқуға, білім алуға тартқан кезде бір жағынан діни
оқуды да жатсынбау қажет дейді. ... ... ... орыс ... ... ... ... мұсылманша оқып, дінді танып, оны өмірлік қажетке
пайдаланса кісі ... ... ... болып шығатыны айтылған. Ол
медреселер ауыл мектептерінде ғылыми пәндерді, түрлі тілдерді меңгерумен
қатар, діни ... да ... ... ... ... ... ... екі молла. Бірі оқытсын ... бірі ... ... оқытса, қазағым кетер едің сонда алға... Риза қазақ халқы болар
еді, хүкімі шриғаттың тұрса қолда...». Біздің ойымызша аса білікті, ... осы ... ... ... ... жүзеге
асыру жағдайында да еске алғанымыз жөн ... ... да ... атасы Ушинский «кто не имеет религии и не ... ... тот ... не ... ... ал осы ... ... педагог-психологы П.Ф.Каптеров «Педагогикалық ... ... бір ... ... ... ... ... іспеттес пікірді қазақ оқымыстыларының көпшілігі айтқан. Мәселен,
М.Жұмабаев өзінің «Педагогикасы» былай дейді: «...дін сезімдері күшті адам,
яғни тәңірінің ... ... ... оның ... ... қаһарына
ұшырамауға ұмтылатын адам өмір бойы ізгілікке ұмтылып, жауыздықтан ... ... ... ... көзге түсуі жиырмасыншы
жылдардың орта шеніндегі ... ... ... әріпті алу мәселесінің
төңірегіндегі айтыс кездерінде көрінді. Дулатов 1924 жылы Орынборда болған
қырғыз-қазақ ағартушыларының ... ... ... ... араб ... мен ... дәлеллдеп бақты. Оның «Бүкіл шығыс елінің
мәдени мұрасы араб әрпімен ... егер де ... ... ... ... ... ... қол үземіз» дейтін пікірінің шындық екендігіне бүгінде
дау айтатын адам болмаса керек.
М.Дулатұлының Ахмет ... ... ... ... ... ... шығару жөніндегі атқарған қызметін екінші
кезеңге жатқызамыз. Бұл жылдардағы редакцияның ішкі ... ... ... ... кеше ... ... ... міндетін орындап
шығуы үшін Міржақыптың тек өз қара басы ... ... ерен ... өз алдына. Бұл жерде оның бәрін тәптіштеп айтып жеткізу мүмкін
емес. Сондықтан біз оның бұл ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлттық мүддесі үшін мемлекеттік тұрғыдан ... ... ... ғана ... ... ... жөн ... бұл тақырыпқа тіпті “Қазақ” газеті шықпай ... ... ... үшін ... қуғын көріп, бой тасалап жүрген кезде-ақ қалам
тартып, 1911 жылы “Айқап” журналына “Государственная дума һәм қазақ” ... ... Оның ... мынадай: 1905 жылы бірінші революция дүмпуімен
патша халыққа бірқатар бостандықтар жариялағаны жоғарыда ... ... ... ... ... думаға өздерінен белгілі көлемде
депутат сайлауына құқық берілуі болатын. Бірақ бұл кеңшілік ұзаққа ... ... ... ... ел іші ... бастаған кезде,
патша өз жарлығын өзі бұзып, бірсыпыра ... ... ... ... ... өкіл ... еркінен айырған-ды. Солардың ішінде
қазақ та бар еді. Осы қорлыққа Жақаң қара ... ... ... шыдап отыра бермейік, бүкіл халық болып үн қосып, талап ... ... ... ... ... ... ... заңнамалық орынға халыққа шын
жаны ашитын және айтар ойын ... етіп ... ... ... ... қажеттігін айтады. Осы орайда І Мемлекеттік думаның сайлауы кезінде
“қазақ үшін ... ... ... ауыр ... кіріптар болып, жанын
қиып ... ... ... ... бірінші дерлік жолбасшымыз” Әлихан
Бөкейханов үстінен Тоқырауын болысының жамандап арыз ... ... ... ... ... ... Бес ... шығармалар жинағы, “Мектеп”,
2003. 38-бет). Бұдан былай мұндай жолсыздықтар болмасын деп ... ... ... ... ... ... “Государственная дума һәм солдаттық
мәселесі”, “Государственная дума” деген мақалаларында тағы да пысықтап
айтады.
 Дулатұлының халық ... ... биік ... ... ... ... ... жарияланған “Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... мүфтилік мәселесі”,
“Бас қосуға рұқсат берілмейді” сияқты мақалалардан ... көз ... ... сол ... ... ... ... жолмен
жақсартуға үкімет тарапынан қамқорлық білдіруі жайын ойластырып, газет
бетінде “Земство не нәрсе?” ... ... ... ... мақала жазуының
өзі көп нәрсені аңғартса керек.
 Міржақыптың шынайы қайраткерлігіне патшаның маусым ... ... өзге ... ... ... іс-қимылдары айқын дәлел. Жарлық
жарияланып, қазақ жігіттерін ... қара ... ... ... ... Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов үшеуі ... ... ... ... ... ... үндеу жариялады. Олар
жарлыққа көнген күндегі тұрмыстың қиындығы мен көнбеген ... ... ... ... етіп ... ... ... көну жағына
шақырды. Патшаның жарлығына ... ... бас ... ... ... ... ... мысалға келтірді. Істің моральдық жағын да
ескертті.
 “Бұл соғыстың ылаңын ешкім тілеп алмаған шығар, ... де ... ... бұл емес еді... Отандастарымыз – орыс ... ... ... халқы һәм сондай сыбайлас жұрттар отына күйіп жатқанда,
жалынына біздің шарпылмай қалуымыз қиын көрінеді... ... бұл ... ... та ... Сол ... әркім қызметін бағалар. Сонда еккенде
жоқ, сепкенде жоқтар сыбағаға ортақ бола ... ... ... болайық
десек, осы бастан түбін ойлауымыз керек. Алмақтың да ... ... ... – деп ... бұл істі ... жүргізудің жолдарын көрсетіп, ақылдарын да
айтты: “Біз естиміз, елдің көбі бұл ... ... ... болыстарға
аударып, список бермей отыр дейді, бұлары – қате. Болыс пен ауылнайда ... ...... ... ... ... да орынсыз басып-жаншып
кетем демей, ... ... ақша ... ... құтқарам, біреуді
жіберем демей, дұрыстықпен қызметін атқару керек. Бұл жұмыстан ... ... ... де ... ... ... ... кейін бес ай өткенде А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы
және басқа кісілер атынан Торғай һәм Ырғыз үйезінің халқына жолданған хатта
жоғарыда айтылған ойлар әрі ... ... ... түсті. Жарлыққа
көнбей, қарсылық білдірген Түркістан сарттары мен Жетісу ... ... ... ... ... ... өздерінің жанайқайын
айтты:
 “Бұл хатты жазушы біздер – өз ... өз ... ... ... қайысады. Біздің ата-ана, туған-туысқандарымыз іштеріңде. Бізді
қазақ баласы, қанына тартады, жаны ашиды ... тіл ... ... ... ... ... ... басын қорғаймын деп үйдегі
кемпір-шал, қатын-баланың обалына ... ... ... ... ... жүр, ... ... айтпас деп ойлайтындарың бізді Құдай ... ... ... ... бір ... аян, ... (сонда, 284-бет), – деп егіле жазды.
 Алаш арыстарының айтқаны келді. Қарсылық ... ... ... ... ... ... үкімет онымен де шектелген жоқ,
аламын ... ... ... Алаш ... шын ... сол ... ... Басы Әлекең мен Міржақып болып, майдан
шебіндегі қара жұмысқа алынған қазақ ... ... ... ... орталықтар ашып, солардың басы-қасында жүрді. Тіл білмегендерін
тікелей қамқорлыққа алып, керек-жарақтары болса, қалтқысыз ... ... ... ... киліккен Ресей қатты жеңіліске ұшырап, титықтап
тұрған кезде ішкі демократиялық ... ... ... ... ... Алаш ... үшін ... тілегендері жерден табылғандай
жаңалық ... ... ... ... ... ... ... мен Дулатұлы ақпан төңкерісі жүзеге асқаннан кейін ... ... ... құлап, билік Уақытша үкімет қолына көшкеннен
кейін ... ... ... шеру ... ... ... ортасында
жүрді. Билік басына келген социалист-революционерлердің декларациясымен
Ресей ... ... ... олар зор ... ... алды.
 Елге келгеннен кейін Әлихан, Мұстафа, Міржақып үшеуі қол қойып, “Алаш
ұлына” деген тақырыппен “Қазақ” газетінде ... ... олар ... ... сөздермен білдірді:
 “Азаттық таңы атты. Тілекке құдай жеткізді. Күні кеше құл едік, енді
бүгін теңелдік. Қам көңілде ... ... ... жоқ. Неше ғасырлардан бері
жұрттың бәрін қорлықта, құлдықта ұстаған жауыз һүкімет, өзгеге ... ... ... көр болып, қайтпас сапарға кетті. Жүз жылдан бері халықты
теңдікке жеткізу жолында ескі һүкіметпен ... ... ... оққа ... айдауға, малы талауға түсіп жүрген сабаздар жасымай, бірі кемісе, оны
артып, ақырында Россия қол астындағы ... ... дін, ұлт, ... ... азаттық әперді” (сонда, 297-бет).
 Осы сөздерде Алаш қозғалысы басшыларының болған оқиғаға көзқарасы мен
бағасы да, олардың болашақтағы іс-қимылға ... етіп ... ... ... еді. ... ... қызу ... жұмыс басталды.
 Бірінші кезекте облыс орталықтарынан Алаш комитеттерін құрып, халық
съездерін әзірлеу қажет болды. Ол съездерде ... ... ... ... пікір алмасу өткізілді, бүкіл қазақ съезіне ... ... ... 20 ... күні ... ... ... жалпы қазақ съезі
ашылды. Алты күнге созылған бұл айтулы жиынның күн ... 14 ... ... ... ... билік туралы, қазақ автономиясы,
ұлттық партия құру, әскер жасақтау, Орталықта ... ... ... ... өте ... ... бар еді. ... екі мәселе бойынша
Ә.Бөкейханның ұсынысымен демократиялық федеративтік және парламенттік Ресей
республикасының құрамында қазақтың ... ... ... ... ... Оның ... да саяси-ұйымдық мәселелерін анықтау
Құрылтай жиналысынан кейінгі мерзімге қалдырылды.
 Съезде ұлт ... зор ... ... ... үстінде шешілген мәселе – қазақтың ұлттық партиясының құрылуы
болды. Оған Алаш деген атақ ... ... ... ... ... осы Алаш партиясының атынан ұсынылатын болсын деп шешілді.
Айтқандай-ақ, Қазақстан аумағында үш партиядан ... ... ... ... көпшілікке ие болды.
 Бірақ осы кезде жалпы Ресей көлеміндегі саяси ахуал күрт ... ... ... ... ... сырт қалған большевиктер қарулы
күшпен қазан төңкерісін жасап, өкімет билігін басып алды да, ... ... ... Ел ... жаңа ... ... ... етті.
 Патша тұсында бұратана атанып, саяси езгіліктің зарын тартып жүргенде
Уақытша үкіметтің қолынан ... пен ... ... Алаш ... ... жатырқай қарауы заңды еді. Олар мұны шынында ... ... ... ... ұстанып, алда тұрған күрделі
мәселелерін талқылау үшін ... ... ІІ ... шақырды. Оның күн
тәртібіне қазақ ... ... үшін ... маңызы бар он түрлі мәселені
шығарды. Солардың ішіндегі ең негізгі ұлттық автономия ... ... ... баяндама жасады. Ел іші екі жарылып, қиян-кескі жағдай туып
жатқанда, Алаш аймағын аман сақтап қалу мақсатымен Ұлттық ... ... ... ... ... ... атақ берілді. Оның төрағасы болып
Бөкейхан сайланды. ... әлі де ... ... қарайлаған съезд
автономияны ресми түрде жария етуді ... ... ... ... жағдай съезден кейінгі кезеңде тіпті шиеленісіп кеткен.
Ресей көлемінде большевиктердің тәртібіне қарсы наразылық ... ... ... ... эсэр ... ... тілектес басқа да саяси
күштермен, патшаны жақтаған ақ гвардия әскерлерімен ... ... ... ... ... Ел іші екіге жарылып, азамат соғысының өрті
қаулады.
 Солардың арасында Алаш үкіметі де өте ... ... ... ... ... бағып, тұра тұрайық дегенмен, олар бейтараптық
сақтап қала алмады. Бір ... ... ... ... ... ... деп танып, қаржы-қаражат, қару-жарақ, тағы басқа қажеттіктен
көмек көрсетуге әзірлік білдірсе, екінші жақтан ... ... ... ... ... ... ... талап етті. Қазақ жерінде орнап
жатқан большевиктердің бопсалауы өз алдына.
 Ақпан мен қазан арасындағы дүрбелең кезінде Алаш ... ... ... ... екі ... ... қызу науқан кезінде ерекше
белсенділік пен іскерлік ... ... бұл ... де ... қажыр-
қайратынан жаңылған жоқ. Төңкерістің алғашқы кезінде күшпен жабылып қалған
“Қазақ” ... 1918 ... ... ... қызылдардың бір әлсіреген тұсында
қайта жанданып шыға ... оның ... ... ... ... үні ... ... еді:
 “Алашорданың көркеюі, Алаш автономиясының тез жарыққа ... ... ... ... ... һәм қазына... Бұл екі жұмыс әр жерде әртүрлі
орындалып жатыр... біздің жұрт қатарына ... ... ... осы. ... ... қалатын күніміз де осы” (сонда, 354-355-беттер).
 Осыған жалғастыра жазған “Қайтсек жұрт боламыз?” деген мақаласында
автор әлгі ойын әрі ... ... ... ... ескі ... ... ... жыл жарым болды. Сонан бері дүние жайланып,
халық ... ... сүре ... ... күнде өзгеріп, жұрттың мазасы кетіп
тұрғаны рас... Осындай қара құрық ... біз ... аз ... жұрт ... қосылып қалудың ылажын қарап жатыр. Жұрт елдігі
бүгінгі күнгі тірі жүрген адам баласына ғана хас емес, ... ... ... қор ... үшін ... ... ... буынның ата-бабасы – бүгінгі
тірі жүрген біздер. Біз келешекті ойламасақ, кейінгі ... ... ма? Алла ... ... ... біз ... емеспіз бе?”
 Естіген адамның санасын селт еткізгендей осы сөздерден кейін Міржақып
халқының жай-жапсарын былай ... ... ... екі ... ... ... түсетін болсақ та ерік өзімізде.
 Бір жол – құлдық жолы... Осындайда жігімізді ашып, ... ... ... алып ... күні ... ... ... салып
айдап кетуге ие табылады... Құлдық жолы дегеніміз осы.
 Екінші жол – ... ... Осы ... ... алу ... ... һүкіметіміз деп тырысып тұрсақ, бізді ешкім басынбайды, һүкіметі бар,
әскері бар жұрт деп ... ... ... ... ... мақсат жолында қандай қауіп-қатерден де тайынбайтын қайсар азамат
Алаш үкіметінің бұйрығымен ел ... ... ... ... ... ... соғысқа араласты. Сөйтіп, жан беріп, жан алысқан екіталай
күндердің бірінде өзі сойылын соғып ... ... Алаш ... ... ... ... ... сенген дәурен жалған болса, жалғаны жоқ
бір тәңірім, ... ... ... ... өлең жолдарын мұңмен еске алған
Міржақып жорық жолының бағытын өзгертіп, ат ... елге ... ... тағы ... уақыт өтіп, қазақ жерінде большевиктер үстемдігі
біржола орныға бастаған кезде шын ниеттерімен ... ... ... кешірім жарияланыпты деген хабарды естіген Дулатұлы әскерін
таратып ... ... ... ... ... ... Алаш ... қайраткері, 20-шы ғасырдың
бас кезіндегі қазақ мәдениеті мен әдебиетінің ірі өкілі, ақын, драматург
Міржақып ... ... ... ... Бар ... ... ... халқының жарқын өміріне арнаған аузы оты, жүрегі жалын, зиялы жан
тектен-текке жаланың ақ ... ... ... осы ... ... ... ... тереңдей зерттей түсу алдағы кезек ... ... бірі де, ... ... шүкір, сонау 1988 жылдан бері
зертеліп те келеді. Дегенмен де ақыннның қуғынға толы аз ... ... өнер ... ... ... ... түсу ... Қостанай облысының
Жангелдин ауданында туған қайраткер алғашында ауыл молдасынан хат танып,
кейін ... ... ... ашылған 2 сыныптық орыс-қазақ
мектебінде ... ... Ауыл ... ... ... ... ауылда бала оқытты.
1904 жылы Омбы қаласына қоныс аударып, онда А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейхановпен
танысты. Омбы, ... ... ... ... ... қоғам
қайраткерлерімен пікірлесу, саяси қозғалыстарға ... оның ... ... ... ... ... Ол 1905 жылы қазанның ... ... ... ... ... ... жолданған Қарқаралы құзырхатын
дайындаушылардың бірі болды. 1906 жылы ... ... ... ... Петерборға барады. Түрлі сипатты жиындар мен ... ... көше ... ... ... Осы кезден
бастап Ресей үкіметі құпия полициясының саяси сенімсіз ... ... 1907 жылы ... ... ғана нөмері шыққан «Серке» газетінде
М.Дулатовтың «Жастарға» атты ... ... Ал ... ... ... 1909
жылы Қазан қаласындағы «Шарқ» баспасынан «Оян, қазақ!» деген атпен жарық
көрді. Қазақ оқырмандары үшін бұл кітаптың ... ... ... ауыл арасында
қолдан-қолға тарап аз уақыттың ішінде ақынның есімі танымал болды. Ресей
әкімдері тарапынан бұл кітапты оқуға ... ... ... түскен даналары
тәркіленді. Қоғам қайраткері Қызылжарда сот кеңсесінде ... ... ... де ... ... балаларына орыс тілінен дәріс
берді. Сол ... ... ... М.Жұмабаев одан дәріс алды. 1910 ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Қазақ
басылымдарына, әсіресе, «Айқап» журналына үзбей мақала жазып ... ... әр ... ел тұрмысын өз көзімен көру ниетімен қазақ ... ... ... ... ... ... шығады. Құпия полиция
тыңшыларының қатаң аңдуына алынған ол сол жылы маусымның ... ... ... ... ... тінту жүргізіліп, тұтқындалады да, 19 ай
қамауда отырады. 1912 жылы Орынборға келіп, ... ... ... ... ел ... оята беру ... ... қызметін қолға алуды
ұйғарады. 1913-1918 жылдары ... ... бас ... ... жауапты хатшы қызметінде болды. Осы кезеңде
оның «Азамат», «Бақытсыз Жамал» (екінші рет), ... ... ... М.Дулатов 1916 жылғы оқиғалардың зардабынан қырғынға ұшырап,
босқынға ... елге ... ... Семей қаласында, қазақ
тарихындағы ең алғашқы «Жанар» жәрдем қорын ұйымдастырды. Осы ... ... мен ... ... жұмысына белсен араласты. Ол Алаш
қозғалысы жетекшілерінің бірі ... 1917 жылы ... ... ... ... ... қатысып, «Алаш» партиясының бағдарламасын жазды.
1917 жылы Қызылжарда сот мекемелерінде, ... ... ... ... ... «Ақ жол» газетінде қызмет етті. 1922 жылы Алаш
қозғалысына қатысқаны үшін ... ... ... ... де, ... ... Семей қаласында 1922 жылы ... ... ... бас қосып, ашыққан елді аман сақтап қалу үшін сенімді азаматтарды
елге шығарып, шаруасы күйлі азаматтардан жылу ретінде мал жию ... ... ... ... мен ... осы іске ... ... екі-
үш айда 15 мың бас ірі қара ... ... ... ... ... ... өмір ... қысқаша тоқталсақ тек жалынды
күреске толы, халқына арналған аяулы ғұмыр. Бар ... тек қана ... ... жан. Ол - көрнекті саясаткер. Ресей империясының отарлық
саясаты, атақонысы мен мал-мүлкінен, дәулетінен ... ... ... ауыр ... оны саяси күрес жолына шығарды. Ол «Қазақ» ... ... ... ... ... ... ... зорлық
көрген қарапайым адам құқы мен отарлық езгі тепкісіндегі қазақ елі ... ... Оның ... ... қарсы тұруға, күресуге үндейді.
«Жастарға» өлеңі мен «Біздің ... ... ... ... осы ... ғана ... М.Дулатовтың 20 ғасырдың басындағы
қазақ әдебиетінде бостандық, азаттық, теңдік тақырыптарын оқу, өнер, білім,
өркениет ... ... ... ... қазақ!» жинағындағы барша
шығармалары отарлық ... ... ... ... ... ... қозғап, оны күреске шақырды. «Терме», «Азамат» жинақтарындағы
өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... Қазақ
прозасы тарихына орны бар «Бақытсыз ... ... ... қыздарының
басындағы ауыр жай-күйді, қазақ даласына ене бастаған жаңа ... Оның ... ... қазақ ауылындағы маңызды әлеуметтік
мәселелерді қозғаған, ондағы ояну мен ... ... ... ... ете ... ... жастарының түрлі типтерін бейнелейді.
Қорыта келгенде, аз ғұмырын ... ... ... ... ... драматург, ғалымның өмірі бүгінгі жастарға өнеге, тәлім-тәрбие
берерлік тұтас бір дүние.
Пайдаланылған ... ... ... ... ... 1989 ... ... Жарықбаев, Серғазы Қалиев. «Қазақ тәлім-тәрбиесі» А..1995
3. Ә.Қоңыратбаев. Әдебиетті оқыту методикасы А...1956
4. Ахмет Байтұрсынов. «Қазақтың бас ақыны» ... ... Қ. ... ... ... ... екі томдық зерттеулер.
6. А. Байтұрсынов. Әдебиет танытқыш Шығармалары 1989ж
7. А. Байтұрсынов. Жан сөзімді кім түсінер? А...1994
8. З.Қабдолов. Сөз ... ... С. ... ... ... қазақ әдебиеті
10. Абай тағлымы.-Алматы: Жазушы,1986
11. «Айқап» - Алматы; қазақ энциклопедиясы, 1995
12. Әбдірахманов Т. Жаңа ғасыр көгінде. – ... ... ... Т. Таланттан тағылымы, - Алматы, 1988
14. Әбдіғазиев Б. Асыл ...... ... ... Б. ... шығармашылығының дәстүрлік және көркемдік
негіздері. – Алматы: Кенже пресс, ... ... Ө. ... газеті. – Алматы, 1993
17. Әдеби мұра және оны зерттеу. – Алматы: ҚССР ҒА баспасы, 1961
18. Бекхожин Х. ... ... даму ... – Алматы: 1964
19. Бес арыс. – Алматы: ... ... ... З. XX ... ... ... ... Алматы: Өлке, 1997
21. Дербісалин Ә. Қазақтың октябрь алдындағы демократияшыл әдебиеті.-
Алматы: 1966
22. ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті. – ... ... ... ... А. ... Алматы: Ғылым, 1992
24. Кәкішев Т. Қазақ әдеби сынының тарихы. – Алматы: санат 1994
25. ... Б. XX ... ... әдебиет.- Алматы: Білім. 1993
26. Кенжебаев Б. Журналист Мухаметжан Сералин. – ... ... ... ... – Алматы: Қазақ әнциклопедиясы, 1998
28. Қазақ әдебиетінің тарихы. 6-томдық. 2-том. 2 кітап. – Алматы,1965
29. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2-кітап. – ... ... ... Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетінің діни-ағартушылық ағым. – Алматы:
Білім,1998
31. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001
32. Қирабаев С. ... ... ...... Білім, 1995
33. ҚирабаевС. Спандияр Көбеев. – Алматы: 1958
34. Мұхаметханов Қ. Абайдың ақын шәкірттері. 1-4 кітаптар. – Алматы,
Дәуір, 1993-1997
35. Нұрғалиев Р. ... ...... ... ... А. Абайдың ақындық дәстүрі. – Алматы: 1991
37. ... Ш. ... ... ... ... ... Шалабаев Б. Қазақ романының тууы мен қалыптасуы. – Алматы: Жазушы,
1990
39. Ысқақов Б. Сәбит Дөнентаевтың ақындық жолы. – Алматы: 1966
40. Қазақ ... ... (XX ... бас ... – Алматы: Ғылым,
1993
41. XX ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. – Алматы: ... ... ...... ... ... Н. Поэмалары. – Алматы: 1972
44. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989
45. Дөнентаев С. Ұрпағыма айтарым. – ... ... ... ... М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991
47. Жомартбаев Т. Қыз көрелік. – алматы: 1986
48. Кердері Әбубәкіров. Қазағым. – ... ... ... ... С. ... ...... 1988
50. Көпеев М.Ж. Шығармалары. Екі томдық. – Алматы: Ғылым, 1990-1992
51. Кулеев Б. Айтшы ақ қайың. – ... ... ... М. ... – Семей: 1998
53. Қараш Ғ. Заманда. – Алматы: Ғылым, 1994
54. Құдайбердиев Ш. Шығармалары. – ... ... ... ... ... Өткен күндер. – Алматы: 1987
56. Наушабайұлы Н. Алаш. – Қостанай: ЖШС «Баспа үйі», 1997
57. ... ...... ... Өтетілеуов Б. Шығармалары. * Алматы: 1961
59. Сералин М. Топжарған. – Алматы: 1985
60. Тәңірбергенов Ә. ... ...... ... ... С. ... Екі ... – Алматы: 1993
62. Шәкәрім. Иманым. – Алматы: Арыс, 2000
63. Шөреков Ы. Исатай-Махамбет. – Алматы: 1978
64. Ізтілеуов Т. Назым. – Алматы: 1972

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М. Дулатов шығармашылығындағы азаттық рухы32 бет
публицист жазушы Нұрмахан Оразбеков 73 бет
Қазақ ағартушы - философтардың дүниетанымы14 бет
Дулат Бабатайұлы өмірі3 бет
Дулат Бабатайұлы өмірімен шығармалары29 бет
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
Дулат Бабатайұлының өмірі5 бет
Дулат Исабековтың өмір жолы29 бет
М. Дулатовтың өмірбаяны13 бет
М. Дулатовтың өмірі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь