Қазақ тіліндегі түбірге сіңіскен көне жұрнақтар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 ТҮБІРГЕ СІҢІСКЕН ЖҰРНАҚТАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
1.1 Түркологияда зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2 Қазақ тіл білімінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14

2 ТҮБІРГЕ СІҢІСКЕН ЖҰРНАҚТАРДЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
2.1 Өлі және тірі түбірлерге жалғанатын көне жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.2 Өлі түбірлерге сіңіскен жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
Диплом жұмысы тақырыбының өзектілігі: Қазақ халқы қалыптасқанға дейінгі кезеңдерде де, одан бергі кезеңдерде де қазақ тілі үнемі даму, өзгеру жолында болды. Дәп қазіргі өмір сүріп отырған қалпына келуі үшін қаншама заманды басына өткерді. Яғни тіліміздегі элементтердің, категориялардың, құбылыстардың өзгеріске түсуі заңды да. Осы тұрғыдан келгенде көне мен жаңаның арасындағы сабақтастықты көне ескерткіштер материалдар тіліне зерттеу жүргізбей тұрып анықтай алмаймыз. Тілде бір-бірімен қатынаспайтын, байланысқа түспейтін бөлшек жоқ. Қысқасын айтқанда, сөздердің, қосымшалардың тарихы дегеніміз бүкіл тілдің тарихы болып шыға келеді.
Түркологияда қазіргі тілдегі қосымшалар жеке мен шылаулардың арғы түбі – дербес сөздер (түбірлер) дейтін пікір көптен айтылып келе жатыр. Бұл пікір бойынша түркі тілдерінде грамматикалық мән бар. Буынды түбірлердің анықтауыш – анықталушы қатынастағы тіркесі арқылы берілген. Кейін, тілдің даму барысында, анықталушы позициядағы түбірдің әр түрлі фонетикалық өзгерістерге түсуінің нәтижесінде шылаулар, солардан барып қосымшалар барып қалыптасады. Алайда қазіргі тіл құрамындағы қосымшалардың барлығы дерлік о баста дербес сөз болған дейтін көзқарастың көп ретте фактілерге сай келмейтіні соңғы кезде жиі айтылып жүр. Белгілі алтаист Г.Рамстедт алтай тілдеріндегі қосымшаларды екі топқа: суффикстерге, яғни, о бастан-ақ тек қана қосымша болып келе жатқандарға, аффикстерге, яғни, дербес сөздің нәтижесінде қалыптасқан қосымшаларға бөледі.
Көзқарастар кереғарлығының өзі қазіргі таңда тіл білімінде қосымшалардың бір өзіне қатысты шешуін күтіп тұрған мәселелер аз емес екендігі көрсетеді. Осы мәселенің бір ұшығы тіліміздегі түбірге сіңіскен жұрнақтарға келіп тіреледі. Тіліміздегі осы көне жұрнақтардың сіңіскен түбірлерінің өзінің даму тарихы қандай? Ол қандай даму сатыларын бастан өткеріп, қай дәуірде қандай мағына берді? Осы мәселелер де бүгінгі түркологияда әлі де талдауды қажет ететін, зерттеуге сұранып тұрған тақырып болып табылады.
Бітіру жұмысының нысаны: Қазақ тіліндегі түбірге сіңіскен көне жұрнақтарды анықтауы үшін ескеркіштер тіліндегі ерекшеліктерге сүйене отырып, этимологиялық талдауларды басшылыққа алып, түбірге сіңіскен көне жұрнақтарды анықтау.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері: қазақ тіліндегі жұрнақтарды өнімді (тірі) жұрнақтар және өнімсіз (өлі) жұрнақтар деп бөлгенде, ең алдымен, олардың атқаратын функционалдық қызметтері еске алынады. Сол жұрнақтарды өзара топтастырып, морфологиялық құрамы мен фономорфермалық құрылысы жағынан алып қарастырғанда, олар бірнеше қалыпты түрде ұйымдасып қалыптасқан (модельге түскен) түрлерге бөлінеді де, ол түрлер, яғни топтар (модельдер) өзіне беретін мағыналары жағынан болсын, атқаратын қызметтер тұрғысынан болсын бір-бірінен ажырап бөлектеніп тұрады.
1. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы: Қазақ Университеті, 2005. – 257 б.
2. Б.А. Серебренников , Н.З. Гаджиева. Сравнительно – историческая грамматика тюркских языков. – Москва, 1986. – 298 с.
3. Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы зерттеулер. – Алматы, 1985. – 215 б.
4. Севортян Э.В. Морфологическое строение слова в связи с другими его характеристиками. – Тюркологический сбор. – Москва, 1972. – 359 с.
5. Ибатов А. Сөздердің морфологиялық құрлымы. – Қазақ ССР – інің «Ғылым» баспасы, 1983. – 148 б.
6. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Мектеп, 1974. – 230 б.
7. Керімұлы Ә. Түркі әдебиеті ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар (ХІV ғасыр). – Алматы, 1999. – 110 б.
8. Владимирцев Б.Я. Сравнительная грамматика монгольского письменного языка и хакасского наречия. – Ленинград, 1929. – 300 с.
9. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. – Москва. – Ленинград, 1960. – 181 с.
10. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. ІІ. – Москва, 1952. – 300 с.
11. Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов Х – ХІІІ в.в. из Восточного Туркестана. – Москва. – Ленинград, 1956. – 248 с.
12. Рамстедт Г.И. Введение в алтайское языкознания. Морфология. – Москва, 1957. - 280 с.
13. Котвич В. Исследование по алтайским языкам. – Москва, 1962. – 265 с.
14. Юнусалиев Б.М. Киргизская лексикология. ч І. – Фрунзе, 1959. – 230 с.
15. Есенқұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар. – Алматы: Ғылым, 1976. – 239 б.
16. Маманов Ы. Е. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1973. – 283 б.
17. Севортян Э.В. Аффиксы именного словообразования в азербайджанском языке. – Москва, 1966. – 350 с.
18. Искаков Ф.Г, Пальмбах А.А. Грамматика тувинского языка. – Москва, 1961. – 292 с.
19. Кононов А.Н. Грамматика турецкого языка. – Москва, 1961. – 340 с.
20. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. – Москва. – Ленинград, 1951. – 320 с.
21. Құрышжанов Ә. Көне қыпшақ ескерткіштерінің тілі. – Көне түркі жазбаларының тілі. –Алматы, 1971. – 318 б.
22. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы.- Алматы, 1989. – 248 б.
23. Сеортян Э. В. Аффиксы именного словообразования. – Москва, 1986. – 255 с.
24. Исследования по грамматике и лексике тюркских языков. – Ташкент, 1965. – 220 с.
25. Кононов А.Н. Грамматика языка тюрских рунических памятников VII –IX вв. – Ленинград, 1980. – 254 с.
26. Манкеева Ж. А. Қосымшасы арқылы жасалаған өлі түбірлер//Қазақ тілі мен әдебиеті. – Алматы, 1974. 5 – шығуы, 83 – 84 б.б.
27. Томанов М. Тіл тарихы туралы зерттеулер. –Алматы, 2002. – 614 б.
28. Древнетюркский словарь. –Ленинград, 1969.
29. Жубанов Х. Исследования по казахскому языку. – Алматы, 1966. – 390 с.
30. Баскаков Н.А. Введениее в изучение тюркских языков.-Москва, 1969. – 410 с.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ филологиясы кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ТҮБІРГЕ СІҢІСКЕН КӨНЕ ЖҰРНАҚТАР
Орындаған:
А.Т. Барибаева
5 курс ... ... ... жіберілді:
«____»________2007 ж.
кафедра меңгерушісі:
Б.Қ. Момынова
ф.ғ.д., профессор
Алматы, 2007
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Қазақ тіліндегі түбірге сіңіскен көне жұрнақтар.
Жұмыстың құрылымы: Диплом ... ... екі ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың көлемі: 43
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 30
Тірек ... ... өлі ... тірі түбір, ескі жазбалар жеке ... ... көне ... ... өнімді және өнімсіз жұрнақтар.
Зерттеу нысаны: Ескеркіштер тіліндегі ерекшеліктерге ... ... ... ... ... ... сіңіскен көне
жұрнақтарды анықтау.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті: ... ... өлі және тірі ... ... жұрнақтарды анықтау.
Жалпы түркілік жұрнақтардың даму тарихын нақты мысалдар ... ... ... Кіріспеде жалпы түбірге сіңіскен жұрнақтардың ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері,
әдіс-тәсілдері жайлы мәлімет беріледі.
Негізгі бөлім екі ... ... ... жалпы түбірге сіңіскен
жұрнақтардың зерттелу тарихы мен грамматикалық сипаты жөнінде айтылады.
Қорытынды да ... ... ... ... бөлімде айтылған ой сараланып,
түйінделеді.
Жұмыста қолданылған дерек көздер: Ғылыми еңбектер, этимологиялық ... ... ... ... ... ЗЕРТТЕЛУІ
1.1 ... ... тіл ... ... ... ... ГРАММАТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
2.1 Өлі және тірі ... ... ... Өлі ... ... ... жұмысы тақырыбының өзектілігі: Қазақ халқы қалыптасқанға дейінгі
кезеңдерде де, одан ... ... де ... тілі үнемі даму, өзгеру
жолында болды. Дәп қазіргі өмір сүріп отырған ... ... үшін ... ... ... Яғни ... ... категориялардың,
құбылыстардың өзгеріске түсуі заңды да. Осы ... ... көне ... арасындағы сабақтастықты көне ескерткіштер материалдар тіліне
зерттеу жүргізбей тұрып ... ... ... ... ... ... бөлшек жоқ. Қысқасын айтқанда, ... ... ... бүкіл тілдің тарихы болып шыға келеді.
Түркологияда қазіргі тілдегі ... жеке мен ... арғы түбі ... ... ... ... пікір көптен айтылып келе жатыр. Бұл пікір
бойынша түркі тілдерінде грамматикалық мән бар. ... ...... ... ... ... берілген. Кейін, тілдің
даму барысында, анықталушы позициядағы түбірдің әр ... ... ... ... ... ... ... қосымшалар барып
қалыптасады. Алайда қазіргі тіл құрамындағы қосымшалардың барлығы дерлік ... ... сөз ... ... ... көп ... фактілерге сай
келмейтіні соңғы кезде жиі айтылып жүр. Белгілі алтаист Г.Рамстедт алтай
тілдеріндегі қосымшаларды екі топқа: ... ... о ... тек
қана қосымша болып келе ... ... ... ... ... ... ... бөледі.
Көзқарастар кереғарлығының өзі қазіргі таңда тіл білімінде қосымшалардың
бір ... ... ... ... ... ... аз емес екендігі көрсетеді.
Осы мәселенің бір ... ... ... сіңіскен жұрнақтарға келіп
тіреледі. Тіліміздегі осы көне ... ... ... ... ... ... Ол ... даму сатыларын бастан өткеріп, қай дәуірде
қандай мағына берді? Осы мәселелер де ... ... әлі де ... ... ... ... ... тақырып болып табылады.
Бітіру жұмысының нысаны: ... ... ... ... көне
жұрнақтарды анықтауы үшін ескеркіштер тіліндегі ... ... ... ... ... ... түбірге сіңіскен көне
жұрнақтарды анықтау.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері: қазақ тіліндегі ... ... ... және ... (өлі) жұрнақтар деп бөлгенде, ең алдымен,
олардың атқаратын функционалдық қызметтері еске алынады. Сол ... ... ... ... мен ... ... алып ... олар бірнеше қалыпты түрде ... ... ... ... ... де, ол ... яғни топтар
(модельдер) өзіне беретін мағыналары жағынан ... ... ... болсын бір-бірінен ажырап бөлектеніп тұрады. Ол бөлектенудің
басты себебі әр сөз таптарының өзіндік табиғи болмысына ... ... сөз ... ... ... ... ... деп атайтынымыз
да осы бір мәселеге тәуелді. Есім ... ... өзі зат ... сын есім ... және сан есім жасайтын жұрнақтар болып
бөлінгенде, олар өздеріне тән қалыпты бір түрі мен ... ... ... яғни ... ... Олар әр сөз ... өзіндік
ерекшеліктеріне қарай мағына тудырып, қызмет жасайды.
Зат есім жасайтын жұрнақтардың қалыпты, модельдік ... әр ... ... ... қарай ғана емес, морфологиялық құрамына қарай да өзара
бөлектеніп тұрады.
Беретін мағынасына қарай аффикстер, ең ... есім ... ... және ... ... ... ... болып
бөлінеді. Синкретикалық түбірлерге, яғни есім сөздеріне де етістік
сөздеріне де ... ... ... — өз алдына: Осы үш топка бөлініп
отырған жұрнақгардың әрқайсысына тән ... ... ... болады. Мысалы, есімдерден зат есім тудыратын ... ... ... бар (А. ... ... ... дақ// -дек // -тақ// -тек // -лақ// -лек : кұмдай,, саздақ, тайлақ, т.б.
- кеш: түйекеш, арбакеш.
- қор: жемқор, бәлеқор // ... паз: ... ... ... кес: ... ... қой: ... хана: малхана, жатақхана, асхана.
- стан: Қазақстан, Өзбекстан.
- кент: Жаркент, Шымкент, Ташкент,
- т: бүйрат, айт.
- ат: қырат, сызат, суат.
- айт // -ейт: ... ... іт; ... қал: ... енді етістіктерден зат есім тудыратын ... ... ... ... ... ... мақ// - мек // ... -бек // -пақ// -пек: ілмек, ... ... ... ... мыс // -міс // -мыш ... ... ... болмыс, жазмыш, тұрмыс;
- мал // -мел: ашымал, саумал, түнемел, сүйемел, орамал, ... ман // -мен // -бан // -бен; ... ... ... ... ... өлермен, түрарман, жыларман;
- уыл // -уіл // у -ыл // іл: бөгеуіл, ... ... ... ... қын // -кін // -ғын // -гін: ... ... ... тұрғын, көшкін,
қырғын, тұтқын, шапқын, жойқын, ұшқын;
* асы // -есі: аласы, бересі, көресі, шығасы;
* ашақ// ... ... ... ... пақыл // -мекіл: атпақыл, үйірмекіл, қаржымақыл, шертпекіл, қақпақыл ;
- уыр // -уір: шымшыуыр, сүңгуір;
- а // -е: ... ... ... қа // -ке; ... ... ... төтр түрлі жұрнақты автор "тіпті өнімсіз формалар" деп
атайды да, ... ... ... деп көрсетеді /6, 165/.
Омоним аффикстер: -т // -ыт// -іт; етістіктерге жалғанып, өзгелік етіс
және есім ... ... ... ... зат есім ... ... ... іркіт, суыт; есімнен есім жасайды: қырат, уыт, жеміт.
-р // -ыр // -ір// -ар // -ер: ... ... ... ... ... ... етістік тудырады. Етістіктерге жалғанып,
етістік тудырар зат ... сын есім ... ... ... ... ... ... түйір, шоғыр, қайнар, қара, жанар.
-н // -ын // ін: етістікке жалғанып, өздік етіс ... ... ... ... әрі зат ... әрі етістік формаларын
жасайды: боран, келін, жуын, құйын, жиын (зат есімдер).
- шақ // -шек: зат ... зат есім ... ... зат ... етіс ... сын есім ... ... бөлшек , ерішек,
мақтаншақ,
ашуланшақ.
-сын // -сін: есімдерден ... ... ... ... ... тудырады; борасын, бұрқасын, бөгесін, ықтасын, бүктесін.
Осы омоаффикстердің қатарына, біздің ойымызша, - ат // -ет ... ... ... сияқты, өйткені казақ тілінде А Ыскақов көрсеткен есім
түбірден жасалған сызат (сыз, сызу, сызған, сызба, ... ... сөзі ... ... ... ... ізі бар (бір нәрсенің сыза жыртып түсірген жарасы
туралы айтылады). Ғалым келтірш отырған жұрнақгардьщ ... ягаи ... ... да болуы мүмкін. Мысалы, шапқын, ұшқын, тұрғын, көшкін,
қырғын, шалғын сөздерінің шапқын, үшқыш, тұрғыш, көшкіш, ... ... ... ... ... түбір шап-қы, ұш-қы, тұр-ғы, көш-кі, қыр-ғы, шал-ғы (шалғы
деген шөп шабатын қүралдың аты да бар) ... ... ... - н ... ... ш форматы жалғанып тұр.
ашақ// -ешек жұрнағы екі элементтен құралған: көр-е-шек, ал-а-шақ.
Атпақыл, шертпекіл сөздері ... ... ... ... оларды -пақыл // -пекіл деп келтіріпті.
Шымшыуыр, сүңгуір сөздерін шым-шы-уыр? сүң-гі-уір деп бөлгеннен гөрі
шымшы-у-ыр, сүңгі-у-ір деп ... ... ... деп ... // -шек ... ... ... тілінде түйішпек сөзінің халық
тілінде
түйінше деген түрі де бар, жарықшақ сөзінің жарықща варианты тағы бар.
Осыған орай зат ... ... ... ... беретін
формаларды -ша // -ше және -қ // -к деп екі жікке бөліп қараған жөн ... ... ... ... сөз ... ... түрлерін анықтап алу, жаңа сөз жасайтын және жаңа сөз ... ... ... ... белгілеп, олардың фономорфологиялық өзгеру
мүмкіншіліктерін реттеп, зерттеу қажеттілігі жалпы сөзтаным ... ... бірі ... ... ... ... Қазақ тіліндегі өлі және тірі түбірлерге
жалғанатын өнімді жұрнақтарды анықтау. Жалпы ... ... ... ... ... көрсете отырып, нақты мысалдар арқылы
ажырату.
Жұмыстың зерттеу ... ... ... тілі мен көне түркі
ескерткіштері тіліндегі қосымшалардың өнімді, өнімсіздігін және түбірлердің
өлі және тірі ... ... ... ... және талдау әдістері
пайдаланылды.
1. ТҮБІРГЕ СІҢІСКЕН ЖҰРНАҚТАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
1. Түркологияда зерттелуі
Қазіргі түркі ... ... ... ... қалыптасу процесінің
заңдылықтарын ашып-білуде көне дәуір ескерткіштері материалдарының тигізер
пайдасы орасан болмақ. Ол мұралардың ... ... ... ... ... тілдердің қалыптасу тарихын және олардың арасындағы ұқсастығы мен
айырмашылығын айыра білуге ... ... ... ... ... грамматикасын жасауға мол материалдар береді.
«Көне түркі ескерткіштерін, соның ішінде орта ... ... ... ... ... ... ... салып зерттеу және еңбектер жазу –
қазақ тіл білімінің күн тәртібінде тұрған тұлғалы ... ... ... ... ... ... бұрын алдымен тоқтала кететін
бір мәселе – қазіргі түркі тілдеріндегі сөз ... яғни ... ... ... ... бұл көне сөз ... ... сырын,
сипатын толық ашу үшін керек.
Қазіргі түркі тілдеріндегі сөз тудыру тәсілдерінің зерттелу тарихын
көрсететін әдебиеттердің ... ... ... ... ... Жеке ... ... арналған грамматикалар;
2. Бір немесе бірнеше жұрнақтар жайында жазылған мақалалар;
3. Диссертациялық жұмыстар;
4. Монографиялық ... ... ... ... ... грамматикаларды екі мерзімге
бөліп қараймыз:
А) 1917 жылға дейінгі аралық;
Ә) 1917 жылдан кейінгі кезең.
Бұлар қазіргі түркі ... сөз ... ... туралы
зерттеулердің жай-жапсарын, ... білу үшін ... сөз ... ... ... ... толық ашу үшін қажет
/5, 28/. Мұндай еңбектердің ішінде тарихи салыстыру ... ... ... ... туралы жалпы түркі тілдеріне жанасты теориялық
та, практикалық та құнды ... ... ... ... жоқ емес.
ХІХ ғасырдың басында түркі тілдеріне арналған грамматикалар шыға
бастады. ... бірі 1801 жылы ... И. ... ... ... ... Сібір татарларының тіл заңдылығын негізге
алып жазылған бұл еңбекте мардымсыз ... ... да ... тілдеріне тән
кейбір сөз тудыратын: -даш, -лық, -лы, -чил, -ан, -чық, -ач, -ш, -ма, ... -ған, -ғыр, -у, -ыч, -қан, -ша, -ла, -лаш, -лан, -сын, -ар, ... жайы сөз ... жылы шыққан Мырза-Александр Казем-Бектің грамматикасында (Общая
грамматика ... ... сөз ... ... ... ... ... (-шы, -ші, сатушы, етікші) түркі тілдері үшін әлі де
ескірген жоқ.
Туынды сөздер және олардың жұрнақтары туралы (-лу, -чы, -ғы, ... -чақ, -шы, -уу, -ағ, -ығ, -ақ, -ық, -т, -ман, -қын, ... -лы, ... т.б.) ... ... ... айтылған еңбек 1869 жылы ... ... ... атауы «Грамматика алтайского языка». Сондай-ақ М. Терентьев
(Грамматика турецкого, киргизского и ... ... ... Катаринский (Грамматика киргизского языка. 1897), С.В.
Ястремский (Грамматика якутского языка. 1900) өздерінің еңбектерінде сөз
тудыру ... ... ... ... ... бөліп отырады.
Сол сияқты В.В. Радлов та түркі ... сөз ... ... ... ... ... ... зерттеп, бірнеше мақала жазады
(Введение к установлению морфологии тюркских языков. – ... ... ҮІІ ... т. ҮІІ, №7. Спб., 1905; ... ... Монголии.
Спб., 1895; Якутский язык в его отношении к тюркским языкам. Спб., 1908;
Древнетюркские стадии. – ... ... ... ... ҮІІ, 1909-1910).
Бұл мақалаларында ол түбір сөздерге жалғанатын қосымшаларды сөз тудыратын,
сөз түрлендіретін және өлі мен тірі деп ... ... ... ... ... жасайды. Ғалым В.В. Радлов сөз тудыру, түрлендіру ... тән деп ... П.М. ... ... ... ... ... бұл еңбегінде
әр сөз табына байланысты сөз тудыратын жұрнақтарға шолу ... ... ... казах-киргизского языка, часть І. Спб., 1894; часть
ІІІ, 1897).
Түркі тілдерін, оның ішінде сөз ... ... ... табиғатын
зертеуде недәуір еңбек еткен ғалымдардың қатарына О.Н. Бетлингк пен ... да ... ... О.Н. ... ... монографиясының үшінші
бөлімін сөз тудыратын жұрнақтар мен сөз түрлендіретін қосымшаларға ... ... ... якут ... ... ... ... тілдерінде бар құбылыстармен салыстыра отырып зерттеген. Сөйтіп ... ... ... тарта қосымшаны атап көрсетеді (О языке якутов. 1851).
Н.Ф. Катанов та өзінің монографиялық еңбегінің үшінші ... ... ... ... ... ... Сөз тудыратын жұрнақтарға
тереңірек тоқталып, оларды сөз ... ... ... саралап көрсетеді
(Опыт исследования урянхайского языка с ... ... ... его к ... ... ... ... Казань, 1903). Сонымен қатар
кейбір түркі тілдеріне арналған грамматикалар мен жекелеген ... да ... ... ... ... Г.В. Грамматика
казахского языка. Ташкент, 1927; Гордлевский А.В. Грамматика турецкого
языка. ... 1928; ... Г.А. ... в ... ... ... с ... языками. Казань, 1934.
Сондай-ақ 1930-1940 жылдардың арасында А.К. Боровков ... ... ... 1935), В.М. ... ... ... Москва, 1940), Н.К. Дмитриев (Грамматика кумыкского языка. ... 1940) ... ... ... ... ... ... Боровков аталған оқулығынан өзге де ... сөз ... ... тоқтайды. Түрік тілдерінің сөз тудыру тәсілдерін айта
келіп, түбірге сіңіскен және жалғанған аффикстер ... ... ... ... ... сөз ... ... барын айтады.
Ал Н.К. Дмитриев өзінің грамматикаларында, басқа да зерттеулерінде
(Грамматика башкирского ... ... 1948; ... ... 1960; ... тюркских языков. Москва, 1962) түркі тілдерінің ... ... ... ... ... ... ... именное словообразование» (Уфа, 1959) кітабында
Н.К. Дмитриевтің «Грамматика ... ... атты ... ... алғаш жазылған ғылыми грамматика автордың отыз ... ... ... деп ... айтып кетеді.
А.Н. Кононов өзінің еңбектерінде (Грамматика узбекского языка.
Ташкент, 1948; ... ... ... ... ... Москва-
Ленинград, 1956; Грамматика современного узбекского литературного языка.
Москва-Ленинград, 1960) сөз тудыру мәселесіне ... мән ... ... жеке-жеке талдау жасап, сөз табының ең көлемді тарауы ретінде
зерттейді. Ол өзбек, түрік ... сөз ... ... ... ... ... ... сол
тілдердегі тілдік материалдарды кеңінен пайдалана ... ... ... ... ... жеке ... жайында ғылыми мақалалар да ... бір ... ... фонетикалық, мағыналық ерекшеліктерін зерттеу
арқылы сол жұрнақтың жалпы түркі ... ... ... ашады.
Н.А. Баскаков өзінің түркі тілдеріне арналған ... ... ... 1952; ... язык и его диалекты. Москва-
Ленинград, 1940; Алтайский язык. Москва, 1953; ... ... ... сөз ... ... ... бере отырып, сөз тудыру проблемасына
арнайы тоқталады. Сөз тудыратын жұрнақтар да лексикалық және ... деп екі ... ... Сөйтіп жаңадан сөз тудыратын жұрнақтармен
қатар есімше, көсемшелер жасайтын қосымшаларды өз ... жеке сөз ... ... ... ... ... ... сөз тудыратын
жұрнақтардың мағыналық қасиеттері мен атқаратын ... ... ... Н.П. ... «Грамматика ойротского языка» (Москва-
Ленинград, 1940), «Грамматика хакасского языка» (Абакан, 1948) еңбектерінде
және Л.Н. Харитоновтың ... ... ... ... 1947) ... ... үшін өте ... пікірлер айтылады. Сонымен бірге, әлі күнге дейін
өз құндылықтарын жоймаған мына еңбектерді де атап ... жөн: ... ... ... Москва-Ленинград, 1954; Батманов И.А. Современный
киргизский язык. Фрунзе, 1953; ... Э.В. ... ... языка.
Москва, 1955; Решетов В.В. Основы фонетики, ... и ... ... ... 1961; ... Ф.Г., ... А.А. ... языка. Москва, 1961; Щербак А.М. Грамматика староузбекского
языка. Москва-Ленинград, 1962; ... Л.А. ... ... ... 1964; ... К. ... караимского языка. Москва, 1964.
Бұл еңбектердің қай-қайсысында да сөз құрамына терең талдау жасалынды.
Қандай сөз болса да, оның ... тән ... ... ... ... ... ... сөз болуы мүмкін емес. Сөздің түр-тұрпаты оның
лексика-грамматикалық ... ... ... ... ... ... барлық сөздерде біркелкі болып келе бермейді. Сондықтан
сөздердің лексика және грамматикалық ... орай ... ... құрамы мен тұлғалық құрылым жүйесі де әртүрлі болып отырады.
Бұл ішкі әртүрлілік өз тарапынан сөздердің сырт ... ... ... әр ... ... ... ... /5,28/.
Сөздерге тән бұл қасиет, әрине, бүгінгі күннің ғана ... ... ... ... өте ертеден келе жатқан заңдылықтар қатарына ... ... дәл ... көне ... біз ... бес жүз жыл ... ХІҮ ғасыр жазба ескерткіштерінің тіліндегі сөз құрамдарының
құрылым ... анық ... ... мен құрылымы туралы мәселе түркология ғылымында алғаш
рет ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... В.В. ... ... ... болатын. Одан бергі еңбектер мен әр ... ... бұл ... ... қана ... ... негізде сөз болып келеді.
Елуінші жылдары сөздердің құрылымына байланысты мәселеге ерекше көңіл
бөлініп, ... ... ... ... ... пікір
алысулардың негізінде бұл мәселе қайта ... ... ... ... ... ... ... кейбірінде сөздердің
морфологиялық құрамына арналған жеке монографиялық еңбектер пайда болады.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... С.У.
Усмановтың «Қазіргі өзбек тіліндегі сөздердің морфологиялық ерекшеліктері»
атты зерттеуі мен қазақ ... ... ... ... А.Ы. ... «Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің құрылымы мен
есім сөз таптары» атты монографиялық еңбектері осыны көрсетеді.
«Түркі ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Сөздердің морфологиялық құрамы негізгі екі элементтен
тұрады: түбір (негіз) ... мен ... Бұл ... ... жарық
көріп жатқан оқулықтар мен морфологиялық зерттеулердің бәрінде айтылып келе
жатқан пікір. Дәл осы пікірді үнемі қолдап, өз ... ... ... ... Н.Г. Дмитриев болды. Н.А. ... Т.М. ... ... А.М. ... сияқты ғалымдар еңбектерінен де осы ... ... /5, ... ... біз ХІҮ ... ... ескерткіштері тіліндегі сөздердің
морфологиялық құрамы мен ... ... Э.В. ... ... ... ... ... в тюркских языках в момент
наблюдения не имеет значение ... ... ... ... в состав
грамматической части слова». «Для выяснения ... ... ... ... его ... в момент наблюдения элементы: реальную
лексическую основу – единицу определенной части речи и ... а ... ... ... ... ... ... слова» /4, 143/, деген пікірін және «Морфологическое
строение слова в ... ... ... является продуктом той ступени
лексического развития, который достиг ... ... язык в ... ... так ... ... этой ступени» /4, 143/, -
деген ойын сөйтіп қандай сөз болса да заманына сай ... ... ... ... сол күйінде алып қараймыз.
«Исследования по грамматике и лексике тюркских языков» (Ташкент, 1965)
жинағында жай ғана аффикстерге тоқталып қана ... ... ... ... көне түркілік жұрнақтар жайын сөз етеді. Бұл жинақта
Джевад Эмре және Ф.Г. ... –ын, -ин, -ун, -үн ... ... ... ... ... түркі тілдеріндегі –ын, -ин, -ун
жұрнақтарына ... ... дене ... ... болып табылады.
Мысалы, мойун – мой+ун; қарын – қар+ын; ерин – ер+ин т.б.», - ... ... ... ... ... ... дене мүшелері атауларымен қазақ
тіліндегі дене мүше атауларын салыстыра отырып мысалдар келтіреді. Мысалы,
әзербайжан тіліндегі ... ... ... ... ал чуваш тілінде май якут
тілінде моой деп айтылады дей келе, қай ... ... ... та ... және
жұрнақ деп ажыратуға негіз бар дейді. Себебі, көптеген түркі тілдерінде
«бой» -ун аффиксінсіз келіп-ақ, «бой» ... ... бере ... Бұл
дегеніміз, -ун аффиксі пайда болмай тұрып, бойун-ның құрамындағы ... ... ... ... ... ... Лингвистер әзербайжан
тіліндегі «гарын» (қарын, асқазан) сөзінен «гардаш» ... сөзі ... ... Олардың пайымдауынша, бұл сөз ежелгі «гарындаш» ... ... ... ... ... ... Қазіргі хакас тілінің
өзінде «бауыр» түсінігін ... ... ... /24, 123/. ... ... тағы бір жайт әзербайжанның «алын» (маңдай) сөзі. Бұл ... (бір ... ... ... және –ын ... деп ... алу қиын емес.
Салыстыр: аll-Codex Cumanicus, алд-қазақша, ал-түркіменше. Көптеген ... ... ... - ... ... жақ» ... ... береді. –ын
аффиксінің пайда ... ... ... және ... жақ» мағынасын
беретін «алын» тек «ал» формасында қолданылған болуы мүмкін. Дәл ... ... және ... «эйин, чиин», қазақ тілінде «иін», яғни «иық»
мағынасын көрсететін сөздер турасында да ... ... ... ... -ин, -ун, -үн ... ... - ... «мұрын», жауырын –
қазақша, чарын – ... ... кін – ... ... ... ... «желін» және қазақтың «желіні», арын – тува тілінде «бет»
болып қолданылатын ... ... ... ... ... Бұл
аффикстер о баста заттық мағына үстейтін көне форма ... ... ... алғашқы грамматикалық мағынасын жоғалтып, түбірге сіңісіп ... 122/. ... ... еңбектерде: А.Н. Кононов «Грамматика языка
тюркских рунических памятников ... вв.» (1980 ж.) және ... Н.З. ... ... ... ... (1986 ж.) түбірге сіңіскен аффикстер турасында біраз мәліметтер
келтіріледі. Бірінші еңбекте «-н, -ін, -ин ... ... ... ... ... ... ... беретін зат есімдер туғызады. Мысалы, келін»
деп келтіріледі /25, 88/. Ал, ... ... «-ан, -ән ... бір
кездерде кішірейту мағынасын беретін зат есімдер жасаған. Қазіргі түркі
тілдерінде бұл ... ... ... ... ... ... сөзінен шыққан,
ал оғлан өз кезегінде оғлу ... ... ... ... өзен «өз» ... ... ... /26, 99/. Бұл пікірлердің қай-қайсысы болса да көне
түркілік аффикстердің зерттелуіне және кейінгі толқын ... ... ... ... ... тұжырымдамалар болып табылады.
Сонымен қатар, негіз түбір мен оған ... ... көне ... ... жасалған алғашқы қадамдар. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... үшін, оның ішінде жекелеген тілдер тіл білімі үшін құнды да ... ... ... ... ... түбірге сіңіскен жұрнақтардың
түркологияда зерттелуі әлі де жалғасын табатын іс. ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы факторлардың әсерінен өзгеруді
басынан өткерген тіл. Тіл тарихы неғұрлым тамырын тереңге бойлатқан ... ... де ... қиын да ... бола ... Ендеше, түбірге
сіңіскен жұрнақтар әлі де зерттеуді, ізденуді қажет ететін тақырып ... ... ... тіл білімінде зерттелуі
Қазіргі қазақ тіліндегі жұрнақтар, яғни аффикстер ... ... ... ... болады. Жұбанов Қ. Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы,
1963; Сауранбаев Н.Т. Қазақ тілі. Алматы, 1963; Қазіргі қазақ тілі. ... ... С. ... ... ... І бөлім. Алматы, 1939;
Кеңесбаев І. Қазақ тілі грамматикасы мен оқу материалдары. І ... ... ... Г. ... ... язык. Алма-Ата, 1959; Әбуханов Ғ.
Қазақ тілі. Лексика, фонетика және морфология мен синтаксис. Алматы, ... А. ... ... ... Морфология. Алматы, 1964; Маманов ... ... ... ... ... 1965; Маманов Ы.Е. Қазіргі қазақ тілі.
Алматы, 1973. Келтірілген еңбектерде сөз тудыратын жұрнақтар талданып, сөз
табының ішінде ... ... ... ... ... ғана ... Бірақ, соңғы шыққан А. ... Ы. ... ... ... ... ... ... мен қолданылу ерекшеліктері өте мол тіл фактілері негізінде сөз
етіледі. Сондай-ақ, қазақ тіліндегі жұрнақтар тарихы бұл еңбектерде де ... /5, ... ... ... сөз ... тәсілдері, жұрнақтар тарихы және
түрлері грамматиканың арнайы бір тарауы ретінде алынып зерттеле бастады.
Қазіргі түркі ... сөз ... ... жайлы бірнеше
докторлық және кандидаттық диссертациялар қорғалған. Солардың алғашқылары:
Хасенова А.К. Глагольные основы казахского языка. Докт. ... 1960; ... ... ... имен в ... ... ... Алматы, 1949. Канд. дисс. т.б. Алғашқы жұрнақ ... ... ... ... жұмыстар көптеп болды.
Осы күнгі түркі тілдеріндегі жұрнақтар арқылы сөз тудыру тәсілдері
туралы жазылған еңбектердің ішінен Э.В. Севортянның ... ... ... ... Ғалым Э.В. Севортян еңбектерінде қазіргі әзербайжан
тіліндегі сөз тудыратын жұрнақтарды қазіргі ... ... және көне ... ... Әзербайжан тіліндегі сөз тудыратын жұрнақтардың
мағыналық және фонетикалық ерекшеліктері он ... ... ... ... ... ... ... зерттеледі. Сөйтіп, жалпы түркі
тілдеріне тән тероиялық мәні бар ... ... ... Сонымен
қатар, автор сөз тудыратын, сөз түрлендіретін, өзгертетін қосымшалардың
әрқайсысына жеке-жеке ... мен ... ... Бір ... Э.В. ... бұл зерттеулері түркі тілдеріне ортақ фактілерді
кең пайдаланып, теориялық және практикалық мәні бар мәселелерді жан-жақты
баяндаған ... ... /5, 37/. Э.В. ... ... в ... ... (1962) және «Аффиксы именного
словообразования в азербайджанском языке» (1966) еңбектері ... ... ... ... жол ... бірден-бір ғылыми еңбектер
болды.
Сондай-ақ, жеке түркі тілдеріндегі жұрнақ арқылы сөз тудыру жолдарына,
ол жұрнақтардың этимологиясына, ... ... ... ... ... заңдылықтарына терең талдау жасалған еңбектер де жоқ ... ... жеке бір ... ... ... арқылы сөз тудыру
тәсілдеріне тоқталып, әр жұрнақтарға ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, сөз тудырушы
қасиеттерін анықтайды. Бұл авторларға Б. ... Ә. ... ... М. ... А. ... ... ғалымдарды жатқызуға
болады. Жекелей тоқтала кетер болсақ: ғалым Берікбай ... ... ... ... ... ... ... 2005) еңбегінде
сөздердің осы күнгі деңгейге жету жолындағы тарихына, аффикстердің әр ... даму ... ... ... жасалады. Кітапқа
қазақ тілінің лексикасының ішкі даму ... ... ... ... ... екінші қалыпқа көшу эволюциясы өзге түркі ... көне ... ... ... материалдары негізінде жан-жақты
баяндалған. ... ... ... ... ... ... ... флекция құбылысының қалдықтары анықталған.
Ежелгі түбіртектер (силлабофонемалар) және ... ... ... ... тіл білімінде алғаш талқыланып отыр. Байырғы фонемалар,
морфемалар әр түрлі лингвистикалық ... ... ... ... көне ... мен ... ... дәлелденген.
Ә, Керімұлының «Түркі әдебиеті ескерткіштері тіліндегі сөз ... ХІҮ ... ... 1999) ... бір ... яғни ... ... «Хұсрау мен ... ... ... сөз ... ... ... тұрғыда
қаралған. Үш ескерткіштің материалдары ... ... ... ... ... ... оның ... айқындалады. Сөз тудыру
жағынан үш ескерткіштің қазіргі түркі тілдеріндегі алатын орны ... ... ... ... ... және орта ғасырда
жазылған басқа да ескерткіштермен, мысалы М. Қашқари «Диванындағы» тілдік
фактілер мен және ... ... ... ... ... қазіргі қазақ
тілінің материалдарымен жүйелі түрде салыстырылған.
А. Есенқұловтың «Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі ... 1976) деп ... ... ... ... ... ішінде,
қазақ тіл білімінде алатын орны ерекше. Себебі, кітапта әлемге әйгілі ... ... көне ... ... ... ... мәлімет беріледі. ҮІ-
ҮІІІ ғасырлардағы көне түркі ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктер мәселесі сөз болады.
Бұл көне жазбалардың ... ... ... ... ... ... бар.
Еңбекте автор аталған ежелгі түркі жазбаларынан алынған деректерді қазіргі
түркі тілдері ... ... ... сөз ... сөз ... жалғау-жұрнақтардың қызметі мен мағынапсы және шыққан төркіні
туралы мағлұмат береді. Еңбектің негізгі ...... ... ... ... сөз ... жұрнақтардың сан мөлшерін
айқындау және олардың әрқайсысының табиғатын, өзіндік қолданылу ерекшелігін
көрсету, семантикасын, функциясын анықтау.
Бұл жұмыста ... және ... ... ... ... әрекет жасалынған. Тіпті бір-ақ рет қана ... ... де ... түркі тілдерінде кездесетін түрлерімен
салыстыра көрсеткен. Жұрнақтарды сөз тудырудағы икемділігіне ... ... ... және ... деп ... ... жұрнақтану мәселесін одан әрі жан-жақты зерттеу үшін
әрбір сипатталуға ... ... ... ... ... ... заңдылығын және түбірге жалғану ерекшеліктерін де танып алған
мақұл. Түбір сөздің ... ... ... ... ... өзінше
өзгеріп, алуан түрлі фонетикалық құбылыстарға ұшырап отырады. Бір ... өзі ... ... ... ... ... ... Сол
фонетикалық форманттар заңдылығы мен олардың морфологиялық құрылысын, түбір
сөзбен қосылу жігіндегі грамматикалық құбылыстар мен ... ... ... ... да ... талдап отыру агглютинативтік
(жалғамалы) тілдердің өзіндік құрылысын зерттеуде негізгі түйіндердің ... ... ... осының өзі сол тілдегі сөздің құрылысын, құрамын,
ғасырлар бойы жасап келе ... ... ... ... ... мен ... бейнесін түгел көрсетеді. Қосымшалар құрылысын зерттеу -
әрбір сөз құрамын талдаудың бір түрі /15, ... ... ... ... ... ... ... грамматикасы»
(Алматы, 2002) жинағына қазақ тілінің тарихи грамматикасы, түркі тілдерінің
салыстырмалы грамматикасы бойынша ... ... мен ... ... ... еніп отыр. Қазақ тілінің қалыптасу жолы мен дамуы Ү-
ХҮІ ғасырлар жазба ескерткіштері, қазақ ... ... ... ... ... Автор қазақ тілінің тарихи өсу өрісін
ылғи да тамырлас түркі тілдерінің табиғи даму тағдырымен ... ... ... ... ... ... түркі тілдері (Ү-ІХ ғ.) мен ескі
түркі тілдерінің (Х-ХҮІ ғ.) жазба жәдігерліктерін М. ... екі ... ... Әрбір жазба ескерткішті немесе оның тілдік ... ... ... алып та ... ... ... тілдермен салыстырып,
тарихи-салыстырмалы әдіс бойынша да ... ... ... Томановтың
орхон-енисей жазба ескерткіштері, орта ғасыр жазба жадығаттары жайында
жазған еңбектері қазіргі қазақ тіл ... ... ... ... ... ... жаңа сапалы үлестердің қатарына жататындығы даусыз», –
деп Ә. ... және Б. ... ... айтады.
А. Ибатовтың «Сөздің морфологиялық құрылымы» (Алматы, 1983) еңбегінде
де түбір мен аффикс мәселесіне талдау жасалған. Автор ... ХІҮ ... ... тіліндегі сөздердің түр-тұрпаты ... ... ... ... ... ... ... негізі түбір сөздерден
бастап жаңадан сөз тудырушы ... ... ... туынды сөздер,
функциональді-грамматикалық сөз түрлендіруші жұрнақтар мен әр алуан
жалғаулар ... ... ... ... сөз қолданыс (словоупотребление)
формаларын түгел қамтыған /5, 25/. ... ХІҮ ... ... бірі ... ... уа Ширин» атты дастанын ... ... ... астам дара және күрделі сөздер қолданылған. Ал
ол сөздер ... ... ... қарай 50 800 түрлі формада (сөз
қолданыста) айтылған. ... ... ат, баш, қуш, сөз ... ... ... атлы, атлан, башла, башчы, кушла, сөзла, сөзлүк ... ... мен ... бақар, ойнаб, ырғаб, аймыш сияқты сөз
түрлендіруші жұрнақтар қосылып ... және ... ... ... сияқты сөзбен сөзді байланыстырушы жалғаулар арқылы жасалған сөз
қолданыс формаларының неше ... ... ... түрлері түгел кездеседі.
Бұл сөздер тек қана «Хусрау уа Ширин» емес, салыстыра зерттеп отырған ХІҮ
ғасыр жазба ... ... де ... Бұл ... ... ... қарасақ: ат, баш, құш, сүт дегендер бірбүтін негізгі түбір
тұлғалы сөздер де, ... ... ... құш-ла, сөз-лә, сөз-лүк дегендер
екі тұлғалы ... ... мен ... сөз ... ... құралған)
туынды түбірлер. Ал, ач-ар, ақ-ар, ойна-бы, ырға-бы, ... ... ... және ... ... сөздердің көсемшенің –бы, есімшенің –ар, -мыш
жұрнақтарының қосылуы арқылы түрленген сөздер /5, 26/. Біз ... ХІҮ ... ... ... сөз ... негізгі түбір тұлғадан
бастап туынды негіз тұлға мен ... ... ... жұрнақты сөз түрлерінің
бәрі де бар екенін көреміз.
А. ... ... ... мен ... ... бірдей бола
бермейтіндігін де айтып өтеді. Олар ... ... ... ... ... ... түбір де болып келе береді /5,26/.
Аталған авторлардың бұл еңбектері соңғы уақыттағы түркі тілдеріндегі,
оның ... ... ... жұрнақтар жайындағы көп жылғы зерттеулердің
қорытындысы іспетті еңбектер. Қазақ тіл білімі үшін ... ... ... ... ... ... табылады.
2. ТҮБІРГЕ СІҢІСКЕН ЖҰРНАҚТАРДЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
2.1 Өлі және тірі түбірлерге жалғанатын көне ... ... ... жаңа сөз ... ... ... да, енді біреулерінің жұмсалу аясы тар. ... ... ғана ... Сондықтан да оларды өнімді, өнімсіз жұрнақтар деп
екі топқа бөліп қарастыру қалыптасқан. Ал тіліміздегі ... ... ... түсініктілігі және қосымшалардан бөліп алғандағы мағынасының
толыққандылығына, түсініктілігіне және күңгірттігіне қарап оларды тірі және
өлі түбірлер деп ... ... Осы өлі және тірі ... ... ... көне ... ... бұрын, алдымен, ... ... кету ... деп ... А. ... айтуы бойынша, «сөздің өз алдына
тұрып мағына бере алатын, әрі қарай бөлшектеуге ... ... ... /6, 91/ ... Ол – ... ... ... әрі қарай
бөлшектенбейтін, морфемалық тұлғаларға мүшеленбейтін, ... ... бір зат ... ... ... ... ... білдіретін белгілі
бір дыбыс не дыбыстық құрамы ретінде танылады.
Сөздің түбірі жай ... ... ... ... ... мәселе – тіл білімі ғалымдарының назарын көптен бері-ақ өзіне
аударған ... ... Бұл ... ... әуел ... ... бөліп, сөз еткен түбірлері дыбыстық ... ... (ГСС) және ... ... ... түбірлер болған /8, 323/. Түбірдің бұл түрі жайында А.Н.
Кононов олар «исторически представляют собой производные основы, ... ... ГС или ... ... айтады /9, 51/. Бұл ... ... уст, ост, айт ... ... ... еді.
Әуел бастағы түбірлердің түрі СГС болған деген пікірді алғаш ұсынған
ғалымдардың бірі Н.А. Баскаков екені жұртқа мәлім. ... ... ... ... для ... (и других тюркских языков) является
корень, состоящей из С+Г+С. Этот тип корня ... ... ... ... из ... ... ... три других типа корня этой
группы», - дегенге ... /10, 100/. ... ... ... ... түсу ... мынадай болған:
С+Г+С: тас (камень), кел (приходить)
- Г+С: ат (лошадь), ал (взять)
С+Г -: же (есть), де (говорить)
- Г-: е ... ... ... ... материалдарға сүйене отырып, бұл
СГС тұлғасының көптеген жағдайларда кейін ... ... ... ... ... Дени, К. Брокельман, Г.И. Рамстедт, В.А. Котвич, А.Зайончковский ... ... сөз ... ... ... ... тұлғалардың түрі Г (дауысты дыбысты) болған
деп санайды. Сөйтіп алтай тілдеріндегі түбір ... ... ... Односложные: Г, СГ, ГС, СГС, ГСС, СГСС
2. Двусложные: СГСГ, ГСГ, ... ... /12, ... ... ... ... ең алғашқы ілкі түбірлер екі дыбыстан,
дауыссыз және ... (ГС) ... ... ... дыбыстардан құралған үш дыбысты түбірлер туынды
түбірлер, яғни екі дыбысты СГ ілкі түбірге С үшінші аффикс дыбыстың ... ... В.Л. ... бұл ... көне ... жиі ... сы-, са-, ту- (запрудить), тү (различный), су, бі (кобыла), ие-
(кушать), тä- (говорить), иа ... бу, нä, йу ... осы ... бір
дыбыстан тұратын у (сон), о (он), ä ... ... ... ... ... /13, 30/.
Н.А. Баскаков әуелгі түпкі түбірлерді тек СГ (дауыссыз дауысты дыбыс)
түрінде болған деп танитын В. ... пен А. ... ... ... ... ... ... келтірілген шолудан біз әуелгі түбірлердің қандай түрде, қалай
айтылғаны жайлы ғалымдардың ... төрт ... ... айтылғанын көреміз:
Бірінші - әуелгі түбірлер СГС болған да, одан СГ және Гс түбірлері
жасалып, ең ақыры Г ... ... ... ... Бұл ... ұсынушы -
Н.А. Баскаков.
Екінші – керісінше Г және СГ ... СГС ... ... ... ... Бұны айтушылар – В. Котвич, Э.В Севортян, А.Н. Кононов.
Үшінші - әуелгі түбірдің негізгі түрлері қандай формада болғанын ... да, СГС ... ... ... ... (расчленимая) тұлға деген
пікір. Бұл пікір Б.М. Юнусалиев, Х.Г. Негматовтың зерттеулерінде кездеседі.
Төртінші - ... ... ... Г мен СГ, ГС пен ... бәрі де ... ... ... Бұны алғаш айтушылардың бірі Б.М.
Юнусалиев болған.
Көне түркі дәуірінде-ақ, атап айтқанда, ҮІ-ҮІІІ ғасырлардың ... ... ... үшін ... ролі ... болғанын көре аламыз. ... ... ... ... ... жасалған туынды
сөздер болып табылады.
Көне ... ... ... сөз тудыру тәсілдері әр түрлі. Мысалы,
бір ұғым беретін кейбір сөз оралымдары: ісі – күчүн (ісін-күшін), йір – суб
(жер-су), өлү – йітү ... ... ... екі ... ... ... жасалса, енді бір топ сөздер еблік ... елчі ... ... кечіг (өткел) жұрнақтар жалғану арқылы жасалған.
Жазбалар тілінде туынды зат есім жасайтын негізгі түбірлердің, яғни
ұйытқы болатын сөздердің дені – зат ... мен ... Ал сын ... туынды зат есім әлдеқайда сирек жасалады /15, 40/.
Ескі жазбалар тілінде зат есім жасайтын, яғни зат есімге тән ... ... ... ... қазіргі түркі тілдеріндегі осы типтес
қосымшалардан өздерінің саны ... да, ... ... де ... бар. ... олардың ішінде қазіргі жұрнақтар тәрізді ешбір
өзгеріссіз ... да жоқ ... Ал ... ... ... мысалы, -еч, -меч: ег-еч (тәте), ег-меч (әйел) тұлғалары
қазіргі түркі тілдерінде тек өлі ... ... ... Осы ... ... ... тіліндегі –лық, -лығ (йыллық), -чы, -чі (бедізчі,
тамғачы), -г, -к, -ығ, -іг, -уг, -үг ... ... -ч, -нч ... ... тәрізді кейбір қосымшалар жайында айта кетуге тура келеді. Бұлар
қазіргі түркі ... де бар ... ... ... қолданылуы
мен осы күнгі жұмсалуының арасында соншалықты алшақтық байқалмайды /15,
40/. Әрине, олардың ... бір ерте ... және ... кездегі атқаратын
қызметі барлық жағынан үнемі ... ... ... деуге болмайды.
Өйткені, қазіргі тұркі тілдерінде бұл жұрнақтардың қолданыс аясы кең,
беретін ... мол, ... да, ... де ... қорымызды байытушы өнімді
жұрнақтар болып есептеледі. Осымен ... ... ... ... ... жоқ ... ... ескерткіште бұйрукы сөзі
«әмірші» деген мағынаны берсе, қазіргі түркі тілдерінде ол ... ... ... жазбаларында зат есім тудыратын жұрнақтарды қазіргі түркі
тілдеріндегі зат есім тудыратын жұрнақтармен ... ... ... ... қолданылу ерекшеліктеріне, мағыналық өзгешеліктеріне қысқаша
шолу жасасақ:
-Лығ, -ліг, -лық, -лік, -луғ, -лүг. ... ... ... алты ... ... ... кездеседі. Заттың мекен-орындық
тәнділігін білдіреді: қабақлық (қауақ егілген жер). Қазіргі қазақ тілінде
де осы мағынасы кейбір сөздерде ... ... ... ... ... оның ... ... тілінде –лық, -лік жұрнағы ең ... ... ... ... ... -лік ... жалғанған зат есімдердің
барлығы түгелдей тілдің сөздік құрамына ... ... ... сөз ... ... үйлік, терезелік деген қалыпты даяр сөз жоқ, бірақ сөйлеу
кезінде бір үйлік кірпіш, екі ... ... деп сөз ... /6, 27/. ... ... да –лығ жаңадан сөз жасауда
қазіргі түркі тілдеріндегі сияқты көрнекті орын алған.
Н.К. Дмитриев –лығ жұрнағының ... ... мен ... тоқтала
келіп, ұйғыр тілінде –лик жеке мағына беретін толы сөзі ретінде қолданылады
дейді. Ал дәл осы мағынадағы лық сөзі ... ... де (лық ... ... ... ол жеке ... ... мағынаға ие болғанымен, сөйлемде дербес
қызмет атқара алмайды, толы сөзімен тіркесіп қана қолданылады. ... ... ... ... мен лық толы ... лық ... А. Есенқұлов
пікірінше бір-бірімен ешқандай байланысы жоқ. Орхон-енисей ескерткіштерінде
–лық жұрнағы негізгі түбір сөзге де: ... ... ... ... ... ... де: ... (қуаттылық) жалғана береді. Бұл
жалпы осы ... ... ... оның ... ... ... де тән ... қазіргі түркі тілдерінде –лық жұрнағының ... ... ... ... ... ... ... қырғыз тілінде –лық жұрнағы зат есім
жасайтын өнімді ... бірі ... ... ... ... -лық, -лик, -лук, -лүк, -дық, -дик, -дуқ, -дүк, -тық, -тик,
-тук, -түк. Қазіргі күндегі түркі ... ... сан ... және
дыбысталу ерекшелігі жағынан орхон-енисей ... ... Ал ... ... ... бұл ... ... варианттары
мен дыбысталу ерекшелігінде біршама өзгеріс бар. ... ... ... ... ... -лік түрлері ғана қолданылады. Сан жағынан да,
дыбысталу варианттары жағынан да ескерткіштерден қазіргі ... ... бар. ... ... тілдерінің бәрі де орхон-енисей жазбаларына
қатысты болса, А. Есенқұлов пікірінше, М. ... ... де ... ... тілдерінің біріне аз да, екіншісіне одан көбірек мөлшерде ұқсас
екендігі ... аян. ... ... ... ... ... ... мен қызметін М. Қашқари сөздігінің
материалдарымен салыстыра отырған жөн. Мысалы, М. Қашқари сөздігінде –лығ,
-ліг, -лық, -лік, -луқ, -лүк ... ... ... ... І ... бет); ... ... І том, 462 бет); етлік (еттік. І том, ... ... ... І том, 443 бет). ... қарағанда М. Қашқари
сөздігіндегі –лығ жұрнағының орхон-енисей жазбаларынан соншалықты ... жоқ ... ... Ескерткіштерде беретін төрт түрлі мағынасын
қазіргі түркі тілдерінен де байқауға болады.
1. Нақтылы мағынасы бар түбір сөзге жалғанғанда, ол ... ... ... бегліг (бектік), еркліг (ерікті). –Лығ ... ... ... ... ... ... де дәл осы ... Қырғыз тілінде: өзгөчөлүк (өзгешелік), достук (достық);
түркімен тілінде: дослук ... ... ... ... тілінде:
аячлык, падишалык, гардачлык (қарындастық); ... ... ... ... аналыг, гардашлык; башқұрт тілінде: батырлык, картлык.
Бірақ қазіргі түркі тілдерінде –лығ жұрнағы арқылы ... ... ... саны да көп, ... беретін лексикалық ұғымы да өзгешерек.
2. Бір нәрсенің басқа бір затқа ... ... ... ... ... (үйлік, әйел), көмүлүг (өлік), удлық (қабырға).
Көне ескерткіштерде кездесетін –лығ жұрнағының осы мағынасын қазіргі
түркі тілдерінен де кездестіруге болады.
3. Мезгілдік ... ... ... жалғанып, белгілі бір заттың,
құбылыстың мезгіл уақытысын, өлшем мөлшерін білдіреді: ... ... ... Осы ... ... түркі тілдерінің біразынан байқалады.
4. Белгілі бір зат есім сөздеріне ... ... ... ... ... ... ... Орхон-енисей ескерткішінде бұл мағына
екі-ақ сөз ... ... ... ... ... (гүлдік).
Қазіргі түркі тілдерінде де –лығ жұрнағы жалғаған сөздер осы ... ... ... ... ... ... (жүзімдік);
түркімен тілінде: гүшлүг; қырғыз ... ... ... ... ... (мұздақ), урманлық (ормандық); қазақ тілінде жүзімдік,
егіндік, шабындық, күндік ... ... ... ... ... ... ал ... түркі тілдерінде бар мағыналары мына тәрізді. Мысалы, негізгі ... ... ... ... атын ... туынды түбір сөздер
(төстік, терлік, сулық, ауыздық). Қазақ тілінде үйлік ... ... ... ағаш ... сөз ... ... ... зат
есімнің атрибуттық формасын жасайды /16, 28/.
-Лығ жұрнағы – сөз ... ... және ... ... ... ... ... аясы мейлінше кең, өте актив қосымшалардың бірі.
Қазіргі түркі тілдерінде ол ... де, көп ... ... Тек ... ғана ол ... ... қатарына жатады.
Қазіргі түркі тілдерінде –лығ жұрнағы ... аз, ... ... ... да, атқаратын қызметі, беретін мағынасы жағынан, ... ... ... ... ... әртүрлі болуы әрбір туыстас
тілдердің ішкі даму заңдылықтарына, әрбір тілдің өзіндік ерекшеліктеріне
байланысты ... ... -лы ... шығу ... жай ында
ертеректе бірқатар пікір таластары ... ... ... ... ... ... жұрнақтарының бір-біріне тәуелсіз, өз алдына жеке-жеке ... ... ... ... ... ... ... –лығ
жұрнағының қызметін кейде қазіргі түркі тілдерінде –лы ... ... де ... Иіллігіг иілсіретміс, ... ... ... башлығығ йүкүнтүрмыс – елдігін елсіз,
хандығын хансыз етті, тізеліні бүктіріп, бастыны ... ... ... ... ... ... бір ... – ол жалғанған сөздер этнографиялық
мәндікті білдіреді: Бәклі қағанқа тегі сүлейу бірміс – ... ... ... ... ескерткішінің үлкен жазуы).Көне жазба ескерткіштерінде
–лы жұрнағы өнімсіз жұрнақтардың қатарына жатса, қазіргі түркі ... ... ... ... ... ... –ті бірер ғана сөздің құрамында кездеседі.
Бірақ онда екі түрлі мағынаны (астық, не спирт) білдіреді: Алтун, ... ... ... анча ... табғач, будун сабы сүчіг, ағысы ыймшық
ерміс – Алтын, күміс, ... ... ... соншама шексіз беріп
жатқан табғаш халқының сөзі ... ... асыл еді ... кіші жазуы).
Қазіргі түркі тілдерінде –ті жұрнағы жаңадан сөз тудыруда көрнекті
орын алады, зат есімнен гөрі сын есім ... ... ... ... тілінде: йогонто (әсері), йогон (тұқ), кисенде (кесінді), қаралды
(қора), үүренде ... ... ... ... ... кесінді,
шырынды т.б.
-Ті жұрнағы кейде өлі түбірге де жалғанады. Сөздің ... ... ... ғана оның жұрнақ рөлінде жүргендігін айқындап
ашып ... ... /15, 57/. ... ... ... ісігті
сөзі жұрнақсыз ісіг түрінде жеке мағынада кездеспейді. Ескеркіштегі атау
тұлғадағы сөздер, мысалы: ... ер, ... қар, ел, ... сөздері –ығ, -іг
аффиксімен қосылып келе береді: кісіг, ... ... ... ... ... ісіг (іш) ... –ті жұрнағы жалғанып ісігті (ішімдік) – ішетін
нәрсе, ас-тағам деген сөз жасалып тұр. Бұл жұрнақ ... ... ... абстрактылы атын білдіретін зат есім жасаған:
сығыт (жылау-сықтау) (М. Қашқари). Көбінесе Ү-ҮІІІ ... ... ... ... ... ... ... бөгет, сырқат тәрізді
сөздер құрамындағы осы аффикс кей сөздер құрамында т әбден көнеленген, оның
үстіне басқа ... ... ... қалытқы сөздерінің құрамындағы
–т сондай.
-Чы, -чі, -чу, -чү ... ... ... ... ... Белгілі кәсіп иесін: бедізчі (бедерші);
2. Құрал не жабдық атауы ретінде қолданылатын сөзге жалғанып іс ... ... ... сөз бар ... (мөр ұстаушы).
Орхон-енисей жазба ескерткіштерінде –чы, -чі ... ... ... түрі де ... ... ... ... ітгүчі
(құрылысшы, істеуші).
-Ық, -ік, -қ (-ұғ, -үг, -ығ, -іг, -ағ, -ег, -ақ, -ек, -қ, -ғ, -г) ... ... ... орнын, нәтижесін білдіретін есімдер жасаған:
йаруқ, қышлақ (түс жору кітабы), емік, тепіг, біліг (емшек, ... ... ... ... ... тілінде бұл аффикстің
қолданылу аясы кең. Кесік, тұрық, ... ... ... т.б. ... ... мен осы ... ... жасалған. Бірсыпыра сөздер құрамында
оны байырғы түбірден, яғни қазіргіше өлі түбірден бөліп қарауға болмайды:
аяқ тәрізді ... ... ... ... деп саналғанымен, тарихи
тұрғыдан түбір мен –қ аффиксінен жасалған: ада болды ... ... ... ... ада мен аяқ сөздерін салыстырсақ (д>й) соңғының
құрамындағы қ аффикс екені көрінеді. ... ... тілі ... ... –ық, -ік ... есім де, ... те ... дейтін
тұжырымдар кезедеседі. Оған мынадай сөздер ... ... ... ... ... ... мұндай сөздердің алғашқы түбірі – есімдер,
-е, -а арқылы ... ... ... –қ ... ... зат ... ... тілінде осы түбірлерден тараған желеу, желең, ... ... ... бұлтаң, бұлтаңда сөздері бары мәлім.
Қазіргі қазақ тіліндегі кей сөздер құрамында –қ, -ғ ... ... де ... ... ... ...... күзек-
күзеу т.б.
-Қы, -кі (-қу, -кү, -ғу, -гү) бұл ... ... ... зат
есімге, сын есімге жасаған қазіргі қазақ тілінде шапқы, ... ... ... тәрізді сөздер құрамында сақталған. Мән-мағынасы жағынан
бұл осыдан бұрын ... –қ ... ... М. Қашқари
көрсететін бычғу сөзі қазақ ... –ғу ... ...... ... ... де (бычғу, пышақ) құралдың аты. ... ... ... ... «Кодекс Куманикуста» ұшырасады.
Алайда, ол тілде де екі вариантта: ... де, ... де ... –Қы аффиксімен келген сөздердің басым көпшілігі істің ... ... ... ... Осы ... көне ... ескерткіштерінде
де бар. Олай болса, -қы аффиксінің негізгі ... ... да ... ... ... ... ... йумғақ (домалақ) (орхон-енисей),
табузғақ (жұмбақ) (М. ... ... ... ... ... ... айғақ, ілгек, ескек тәрізді зат есімдер құрамында, қатқақ, асқақ,
тоңғақ, ... ... ... ұрысқақ тәрізді сын есімдер құрамында
ұшырасады. Сан жағынан бұл ... ... ... ... зат есімдерден
гөрі сын есімдер құрамында мол. –Ғақ ... ... ... түбір
сөздер жұрнақтармен жымдасып, кірігіп тұтас бір ... ... ... емгек (азап), қулқақ (құлақ), йырғақ (солтүстік), бұлғақ (бүлік).
Орхон-енисей ескерткіштерінде бұл ... ... ... ... мынадай
мағыналарды білдіреді:
1. Субъектіні: еркек (еркек), қызғақ (қыз);
2. Объектіні: қулқақ (құлақ), йағақ (жаңғақ);
3. Іс-әрекетті: бұлғақ ... ... ... сөзі ... ... ... ... азап, ал йырғақ
солтүстік деген мағынада қолданылады. Қазіргі түркі тілдерінде ол алыс
деген ... ... ... ... ... ... жұмсалады.
Кейінірек, -ғақ жұрнағынан –ақ жұрнағы бөлініп шығып, өз ... ... ... яғни сөз ... ... қасиетіне ие болған. Мысалы,
орхон-енисей жазуында қулқақ деп айтылса, көптеген түркі тілдерінде құлақ,
қырғыздарда қулақ, ... ... ... ... гулак, башқұрттарда
колак, якуттарда кулгак түрінде қолданылады.
-Ғақ М. Қашқаридың сөздігінде ... зат есім ... ... ... ... ... тарғақ (тарақ), орғақ (орақ).
-Ғын, -гін (-ғұн, -гүн, -күн, -кун, -қын, ... көне ... ... 8 вариантта ұшырасатын бұл аффикс қазақ тілінде –қын,
-кін, -гін ... ... ... ... ... ... құрамында
сақталған: кескін, босқын, шапқын, тосқын, тұрғын, қашқын, т.б. ... ... ... зат есім ... ... ... сын есім ... Кейбірінің әлі қимыл есім мәні де ... ... -ынч, -інч, -унч, -үнч. ... ... бұл ... адамның ішкі көңіл-күйіне байланысты, ... ... ... ... Банг пен Г. Рамстедт –нч жұрнағын –ч жұрнағымен байланыстырса
(күрес), А.Н. ... –н ... ... бар ... ағын, түтін және
–н мен –ч жұрнағының ... ... ... ... деген пікір
айтады /19, 86/. Сондай-ақ, орхон-енисей ескерткіштерінде де –ч, -унч,
-үнч, -нч ... ... ... ішкі ... ... ... илім өкүнчүңе – елімнің ... ... ... ... ... бұл ... сөздер әбден қалыптасып кеткен лексема
ретінде ұғынылады және оның үстіне осы аффикс арқылы жаңа сөз ... ... ... ... ... ... ... осы екі аффикс
(-н, -ч) бір ғана фонетикалық пішінге түскен: ... ... ... ... оның ішінде қазақ тілінде н ... ... ... ... ... бүр-ке-н-іш, сүйе-н-іш, тіре-н-іш.
Барлық туынды сөздердің семантикалық мағынасы о ... ... ... ... ... ... бұрынғыдай тығыз байланыста қала
береді. Ал орхон-енисей жазбасында кездескен өкүнч, өтүнч сөздерінің (түбір
мен туынды сөздердің) ... ... ... шамалы. Сондықтан дәл осы
арадағы –н қосымшасын өздік етістің көрсеткіші дей ... реті жоқ /15, ... -ын, -ін, -ун, -үн, -ан, -ен ... ... ... есімдерге де, етістікке де жалғанып зат есім тудырады. Бұл
жұрнақтарды кейбір ... ... ... ... ... ... /17, 172/. Бірақ осы жұрнақтар арқылы жасалған сөздердің ... ... ... ... деп ... ... келе ... Расында
ескерткіште кішірейткіштік мағынада жұмсалатын сөздер кездеседі: ер оғлан
ер күдегүлерім, қыз келінлерім бөкмедім – ұлдарым мен ... ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ тілінде сөз
тудырушы тәсіл есебінде бұл ... жаңа сөз ... да, жеке ... жиі ... жауын-шашын, толқын, сауын, шығын, ағын т.б. ... ... ... тек зат есімдер құрамында ғана емес, сын есімдер
құрамында да бар: жасырын, астыртын (ас-т-ыр-т-ын), т.б. Зат ... ... ... ... –н ... тұрғыдан қимыл есімі ретінде етістік пен
есім арасындағы категорияны жасағаны мәлім. Бұл ... ... ... ... ... сөз негізінің құрамындағы элементтердің көнеленуі
мен контекстік қолдану ерекшелігіне байланысты. Зат есім жасайтын –ын ... етіс ... –н ... пішіні ұқсас болғанымен шығу негізі жағынан
да, мән-мағынасы ... да ... ... тұлғалар /27, 209/.
Субъектіні білдіретін сөздердің жасалуы, яғни зат есімнен туынды зат
есім жасайтын (оғлан, ерен) –н ... ... ... ... ... ... оған тек қосымша үстеме мағына қосады. Ал, ... ... ... ... ... ... ... –н қосымшасы
жалғанып зат есім жасап тұр. Сөйтіп –н жұрнағы етістікке жалғанғанда, оны
зат есімге айналдырып, ... ... ... /15, 87/. ... ... –н ... –ғын жұрнағына ұқсайды. Қазіргі ... н ... ... сөз көптеп кездеседі. Бірақ бұл ... ... сөз ... жұрнақтан айыру үшін арнайы зерттеу жұмыстарын
жүргізу ... ... ... ... мағынасы күңгірт, бізге түсініксіз
өлі түбір болып есептелінеді. Мысалы, ор-ын, өз-ен, су-сын, ... ... ... тілінде –ын, -ін тұлғасының мынадай негізгі мағыналарын
айқындауға болады:
1. Белгілі бір процесс қимылдың ... ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде болатын әртүрлі зат атаулары: ... ... ... ... ... т.б.
Бұл жұрнақты Б.М. Юнусалиев біршама зерттеп, қырғыз тілінде оның өлі
тұлға ретінде қабылданатыны туралы ... ... ... көне ... ... ескерткіштерінде кездесетін: жалын, құйын,
жақын сөздерінің жал, құй, жақ ... жеке ... еш ... ... ... бұл ... тұлғаны өлі тұлға ретінде
қарастырады /14, 123/. Қазақ тілінде де Б.М. ... ... ... тек ... ... түсіндіріледі. Жал, құй, жақ сөздерінің мағынасы
көнерген деп ... ... де, бұл ... ... ... сөз ... ... жұмсала береді. Демек біз бұл тұлғаны өлі тұлғаға жатқыза
алмаймыз.
-М, -ым, -ім, -ум, -үм. Орхон-енисей ескерткішінде –м ... ... ... ... ... ... Олар зат атауын, құбылыс
атауын жасаған: өлүм (өлім). Қазіргі түркі тілдерінде –м жұрнағы ... ... ... Э.В. ... ... тілінде –м жұрнағы
арқылы жасалған сөздердің жетіден астам мағынада жұмсалатынын ... 296/. ... ... ... де –м ... ... жасалған
сөздердің саны да және олардың білдіретін мағыналары да әралуан. Қазақ
тілінде өлшем ... ... ... ... көп ... ... ... сауым, тұтам, атым, салым т.б.
Көне жазба ескерткіштерінде кедім ... сөзі ... ... ... ескерткіште киім деген ұғымның орнына тон сөзі
қолданылады: ічре ашсыз, ташра ... – іші ... ... ... ... Тон көйлек, киім мағынасында жұмсалуымен ... ... ... ... тон ... ... ұғымды білдіреді. Қазіргі қазақ
тіліндегі жұрнақтың бұл түрін А. Ысқақов өнімді жұрнақ ... ... -ім, -м ... ... тіліндегі көптеген сөздерге жалғанып, ... ... ... және ... атау мағынасын береді. Түбір
етістікке жалғанып, заттық мағына иеленсе, кейде етіс ... ... те ... ... бере ... Мысалы, келісім, кешірім, құрылым,
айтылым, сөйлем, т.б.
-Ым формасын А.М. Щербак өзінің ... ... ... ... ... вв из восточного Туркестана» деп ... ... ... зат есім ... ... болғандығын нақты мысалдармен (шықым,
йанун, ... ... ... ... /11, ... ... пен Н.З. Гаджиева бұл жұрнақтың әзербайжан, шор,
хакас, өзбек, түрік, қырғыз, тува ... ... ... ... ... ... зат есімдердің мағынасы әртүрлі
болады дей келіп, авторлар оның мағынасы іс-әрекеттің нәтижесін береді деп
түйіндейді /2, 99/.
-Ым, -ім ... зат есім ... ... ... ... былайша топтастыруға болады:
1. Абстрактылы ұғым атаулары: ұғым, сенім, сезім, тиым, кесім, бітім,
сағым.
2. Іс-әрекеттің нысанын, ... зат ... ... ... бұйым,
киім, соғым, тізім, өнім, бөлім т.б.
Тілдік қорымыздағы сөздердің ... ... ... жаңа ... оған ... жалғау арқылы туынды мағынананың тууы ең көне заммана
бері қалыптасып келе жатқан тілдік процесс екені белгілі.
-Ым, -ім зат есім ... ... ... ... ... салт
және сабақты етістіктерден әртүрлі сипатта ... ... ... ... ... зат ... туғыза алады.
-Ым, -ім жұрнағының көне этимологиялық сипатын анықтау үшін оны ... ... ... ... жөн. Оның ... ... ... Б.
Сағындықұлы «Қазақ тілі лексикасы ... ... ... н-ң-м ... ... ... ... осы мәселеге қатысты әртүрлі пікірлерге толық айқындық ... ... ... деп ... «...м ... табиғаты жағынан мұрын жолды
дыбыс н-мен төркіндес. Еріннің бір-біріне жабысуы ғана бұл фонеманы б, ... ... Ол ... б, п ... н ... позициялық болғандығынан м аллофоны тілдік ... ... ... ... ... соңғы н дыбысы б, п ... ... н ... ... өзгеріп, м дыбысына айналу заңдылығы ... ... ... келе ... ... Оның ... ... де н дыбысының м дыбысына өзгеретін фактілері бар ... өз ... ... ... «Сөз варианттарының бірте-бірте
толыққанды сөзге айналатыны сияқты, аллофондар да бірте-бірте толыққанды
фонемаға ... ... ... ... ... ... мен әртектес дыбыстарды тектес сәйкестіктердің аясында қарастыруға
тура ... /1, ... біз ... ... –ым, -ім және –ын, -ін ... қалыптасу жолы ортақ деп бағалаған дұрыс. Бұлай деуге екі жұрнақ
тұлғаларының жалпы мағыналық ... ... да ... ... ... ... ... қосатын дәнекерлік мағынасы белгілі бір ... ... ... ... ... абстрактылы ұғымның атауы,
қимылдың атауы. Бұндай ортақтық кездейсоқтық деп таныла алмайды. Олардың
мағыналарының ортақтығы мен ... ... ... терең тарихи
сабақтастық бар. Әуелгі тұлғасы көне атау септігі саналған –ын, ... ... ... мүмкін. Грамматикалық формалардың синкреттілігі
болатыны белгілі. Яғни –ын, -ін формасы да бір ... ... ... қызмет етіп, кейін тілдің дамуы барысында дифференциацияға ... ... бірі – зат ... ... ... бірі – ... есім тудырушы тұлғаларға айналған болуы мүмкін. Екі жұрнақты да ... ... ... ... оның ең көне ... екенін, әуелгі атау
септігінің мағынасында қолданған –ун, -ин, -ан ... ... ... ... ... барысында коррелятивтілік мағынасын сақтағандығын да
анықтаймыз. Б. ... –ан, -ун, -ин ... бір ... ... қалдықтары екендігін «зат, ... ... ... ... ... ... ... нанымды
фактілермен дәлелдеп берген /1, 184/. ... -ым, -ім, -ын, ... осы ... туындауы әбден ықтимал.
-Мақ қазіргі түркі тілдерінде қолданылу аясы да, беретін мағынасы да
бір дәрежеде емес. Түркі тілдерінде бұл ... ... ... ... орбъектіні, істің атауын, субъектіні, істің нәтижесін, әртүрлі
зат атауын білдіреді. Бұл жұрнақ ... ... ... ... ... да, ... дыбысталуы жағынан да, негізінен ... ... ... ... ... ... бар. Ескерткіш тілінде де
кездесуі тым бөлек емес. Мағынасы жағынан да, дыбыстық құрамы жөнінен ... ... ... ... де, ... ... келеді: оймақ, сырмақ,
құймақ, ілмек, ... ... ... ... көне заманнан келе ... ... жеке алып ... да түсінікті болатын сөздер. Тек ... ғана ... және ... бөліп, түбірдің мағынасын дәл көрсетіп
бере алмаймыз. Себебі, мағына күңгірттенген. Шығу төркіні, ... ... ... ... бармақ сөзін де жатқыза аламыз. Түбір
өлі ... ... ... (-ш) ... бір ғана ... ... ... сөзге жалғанып
зат есім жасайды. Егеч-ег (бағыну мағынасын білдіреді), еч (ата ... ... ... Ал ... ... ... –ш жұрнағы екі мағынада
(кішірейткіш және үлкейту) айтылады. Мысалы, әзербайжанша анач ... ... ... ... қап), түркіменде бабач (құстың үлкені). Көне
жазбада –ш жұрнағы жаңадан сөз ... ... ... жалпы сөз
жасауда ертеден-ақ өнімді жұрнақтардың қатарында болған сияқты /15, ... ... ... ... –ш ... байрғы сөздерге жалғанып,
туынды сөз ... ... ... Бұл ... ... кейбір
сөздерден бөліп алып қарастыра алғанымызбен, кейбір ... ... ... ... өлі ... ... ... Мысалы, шанаш сөзін алып
қарайық: шана сөзі жеке ... қап ... бере ... Өлі түбірлерге сіңіскен жұрнақтар
Тілдің қазіргі морфорлогиялық құрылымы – оның динамикалық дамуының
жемісі. Тіл ... ... ... ... ... ... көне ... куәсі боларлықтай фактілер де кездеседі.
Сондықтан тілдің морфологиялық құрылымының ... ... оны туыс ... ... тарихи ескерткіштер фактілерімен салыстырып зерттеу
арқылы ғна емес, сол тілдің өз құрамында қалыптасқан ... ... ... да ... ... ... ... осы күнгі морфологиялық
құрылымының бүгінгі ... жету ... да ... әдістерді қатар қолдана
отырып зерттегенде ғана айқын түсінуге болады /21, 114/.
Егер қазіргі қазақ тілінің фактілерін тарихи ... ... онда ... ... ... я ... ... делініп жүрген
біраз түбір сөздердің өзін алғашқы түбірмен өлі қосымшаға немесе өлі түбір
және оған сіңіскен ... деп ... ... ... Айталық, қазіргі
тіліміздегі қартаю етістігін ескі жазбалар тіліндегі ... ... ... ... ... осы ... қары (айқын етістік)
мәнінде қолданылғанын көреміз. Сонда қазіргі тіліміздегі қартай сөзінің
құрамындағы т-ны байырғы ... ... ... ырықсыз етіс қосымшасы
деп тануға тура ... Осы жәйт сол ... ... ... қария
(кәрия) сын есімімен салыстырғанда тағы байқалады. Соңғы варианттар ... ... т ... кездеспейді. Сондай-ақ, қазіргі тіліміздегі
құлын, ... ... ... ... бақ, ... сөздерін де өлі түбір ... ... ... ... ... элементтердің динамсикалық дамуын қарастырғанда, белгілі
бір тілге тән тұлғаларды, мүмкіндігіне қарай, көне ... ... де, туыс ... ... де ... қарау қажет. Мәселен,
қазіргі қазақ тіліндегі көмектес септік тұлғасының шығу ... ... ... ... ... Егер Ү-ҮІІІ ғасыр ескерткіштерінде көмектес септік
мәнін бірле шылау сөзі берге болса, кейінгі дәуір ... ... ... ... ... ... отырады. Соңғы вариант сол күйінде
қазіргі түркі тілдерінің көбінде бар. ... ... ... мен-нің о
бастағы генезисі бірле шылауы екені еш ... ... ... ... даму ... білуде жергілікті
ерекшеліктерді әдеби тіл нормаларымен, көне дәуір ескерткіштерімен ... ... ... ... қараудың маңызы зор. Бұл тұрғыда
мынадай жәйт еске алынады: жергілікті ерекшеліктер барлық ... ... ... ... бола ... ... едәуір бөлігі кейінгі
кезеңдерде көрші халықтармен жиі қарым-қатынас ... ... ... да ... ... ... қатар, мына жай да ескерілуі тиіс:
халықтың этникалық ... ... ... ... ... ... оғыз тілдерінің белгісі, қарлұқ ... ... ... ... халықтардың құрамына енген сол тайпалар тілдерінің
қалдығы болуы да мүмкін. Сол ... де ... ... ... ... ... ерекшеліктердің тіліміздің
морфологиялық құрылымының тарихи даму ... ... ... ... ... ... жай /21, 115/.
Түп-төркіні тұрғысынан тіліміздегі бірсыпыра сөздер бірнеше түбірлерге
немесе түбір мен әртүрлі қосымшаларға ... ... ... ол ... қолданушылар олардың құндылыған немесе олардың әр бөліктерінің бір
кезгі мағыналарына зер салмайды. Қазіргі ... ол ... ... ... ... ... ... келмейтін бір ғана түбір.
Мысалы, қазіргі тілімізде бар ұзын, жақын, ... ... ... ... ... ... ... және о бастағы мән-мағынасы туралы ойланып
жатпайды. Біз бұл сөздерді осы мағынасында түсінеміз де, осы ... мен ... өзра ... ... ... ... ... мағынасын жоғалтып, ескіруінен болуы мүмкін. Мұндай жағдайда
түбірдің бастапқы сипаты ... ... ... арқылы, ондай мүмкіндік
болмаған жағдайда қосымшаның ... ... ... Мына фактілерге
назар аударайық: ілгері, айт, жоры, ... ... арт, сан т.б. ... ... да, түбір мен қосымшаның жымдасып кетуінен пайда
болған. Оны салыстыру арқылы ғана ... ... ... айт ... ... айқай, айқын сөздерімен салыстырсақ, ортақ түбір ай
екеніне көзіміз жетеді. Ал, -ты ... ... ... ... ... ... ... айқын сөздерінің құрамындағы –қай, -қын да қосымшалар. ... ... ... кел, кері, кейін сөздерімен салыстыру ... ... Ал, ... ... ... ... үшін, жорға сын
есімімен салыстыру ... ... ... ... жор екені көрінеді. Ал ... ... ... ... ... ... ... Түбір мен
етіс қосымшасының бірігіп, жымдасуы арыл ... ... да бар. ... ... арыс сөзі ... ... ... мағынада қолданылған. Қазақ
тіліндегі ар (ары таза) абстракцияланып, соңғы жуан ... ... ... ... қарап, қазіргі тілімізде байырғы түбір деп қаралатын
толып жатқан бір буынды сөздердің морфологиялық қарапайымдану (А.Н. ... ... яғни ... Рамстедт сращение деп атайды) процесінің
нәтижесінде барып қалыптасқанын ... ... ... тек түбір мен қосымшаның бірігіп, бөліп-
жаруға келмейтін ұғымға ие ... ғана әсер етіп ... ... Бір
фонемадан ғана тұратын алғашқы қосымшалардың (Рамстедтше - суффикстер)
фузияның нәтижесінде өзара жымдасып, ... ... ... осы ... ... ... екі буынды) аффикстер қалыптасса ... А.Н. ... ... –ғылтым (-ғы-л-ты-м), ... ... ... Бұл ... ол, ... ... тілдерінің фактілеріне сүйене
отырып, кішірейткіш және ұқсастыру аффикстерінің жымдасуынан ... ... ... қазіргі қазақ тілінің нормалары тұрғысынан күрделі
аффикс деп қаралатындардың бәрі де осы ... ... ... деуге болады.
Морфологиялық құрылыстың дамуында морфологиялық тұлғалардыфң ығысуы
байқалады. Сөз ... ... ... тұлғасын сақтап бөлінсе де,
уақыт өте қолданылу жиілігіне және қолданушылардың ... ... жігі ... ... ... /27, 119/. Мұндай реттерде ... ... ... ... ... ауысуы жиі ұшырасады.
Кейде түбірдің ... ... ... ... та отырады.
Морфологиялық құрылымның дамуы барысында бір ғана тұлғаның әртүрлі
варианттары грамматикалық және ... ... ... ... өзінше грамматикалық және семантикалық дербес мәнге
ие болатын кездері де бар. ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі тілімізде қыстақ, қыстау, бақ, бау, тақ ,тау, адыр -
айыр, адақтау – аяқтау тәрізді бір ... ... ... ... сөздер бар. Бұлардың бір-бірінен грамматикалық айырмашылығы
жоқ. Бар айырма – олардың мәнінде, қазіргі қолданылуында. ... ... бір ғана ... – бірі жаңа (бау, тау, ... бірі көне ... ... Бұл – фонетикалық ... ... ... ... көр
(етістік), көз, семір (етістік), семіз тәрізді бір-біріне мағыналық жағынан
ұласып жатқан сөздаердің пайда болуын да осы құбылысқа ... ... ... ... ... мен шылаулардың арғы түбі –
дербес сөздер (түбірлер) дейтін пікірлер көптен айтылып келе ... ... тіл ... қосымшалардың барлығы дерлік о баста ... ... ... ... көп ... ... сай келмейтіні соңғы кезде
жиі айтылып жүр. Белгілі алтаист Г. ... ... ... екі ... ... яғни о ... тек қана қосымша
болып келе жатқандарға, аффикстерге, яғни, дербес ... ... ... ... ... /12, 26/. Сонымен қатар, ғалым
Г. Рамстедт тілдің дамуы барысында аффикстердің суффикске ... ... ... ... морфологиялық құрылысының даму ерекшелігі туралы айтқанда, бір
ескеретін жайт – түбірлердің синкретизмі мәселесі. ... ... ... ... ... ... және оларды байырғы түбірлер деп қарасақ,
есімдер мен етістіктердің түбір сәйкестігін – бір ғана ... ... ... ... ... әрі ... әрі ... жасалғанын
көреміз. Қазіргі қазақ тілінде түзу және түзел (ортақ түбір - түз), аусар
және ауыш (ортақ түбір -ау), сасы және ... ... ... - сас), оқу және
оқы (ортақ түбір – оқ. Бұл түбір қазіргі түркі тілдерінде де осы ... Есім мен ... ... ... ... ... арасындағы мағыналық байланысты ұмытуға болмайды. Қазіргі тілімізде
көш-етістік және сол қимылдан туатын процесс атауы да - көш. ... ... да ... ... ... ... ... кешік
сөздерінің құрамындағы (ы)қ-ты жатқызуға болады. Қашық сөзінің алғашқы
түбірі – қаш ... ... ... кеш (зат есім, мезгіл атауы) – көне
түркі тілінде кешік, кешігу ... ... ... етістік кеч /28, 291/.
Бұдан шығатын қорытынды: -қ-есімнен етістік, етістіктен есім ... ... Э.В. ... ... ... ... салыстыра
келіп, синкретикалық қосымшалар қатарына –ы, -ш (-с), -ла, -ғын (-қын), ... ... ... ... ... ... сөздер құрамынан да
ұшырасады. Қазақ тіліндегі әрі есім, әрі ... ... –л ... ... ... ... оңал, суал) осы топқа болар еді /6, 213/.
Бірақ бұл топқа тарихи ... ... тән, ... ... тіл ... ... өзгертуші қосымшалары тобында сақталған –ғы тәрізді
аффикстер де жатады.
Қазіргі қазақ тілінде тын, ... ... айт, кел, кет ... әртүрлі
грамматикалық кластарға жататын сөздер – ... деп ... да, ... ... қарттық, тыныш тәрізді сол түбірлерден әртүрлі аффикстер
арқылы жасалған сөздер туынды түбірлер немесе туынды ... деп ... ... ... ... олардың өз арасында да кейбір алшақтықтар
кездесетіні байқалады. Мысалы, қарт, қария, кәрі – бұл ... ... қар, ал –т, -йа, -і ... ... түбір құрамына қатысы жоқ
элементтер, айт, айтыс, ... ... ... ай, ... ... сөзінің
құрамындағы қосымшалар –ыс және –т элементі, ал айқай ... ... ... ... ... Кейде бір-бірімен тікелей
мағыналық байланысы жоқ сөздерді салыстыру ... да ... ... болады: кел, кет, кері сыртқы ... бұл ... ... ... Ал ... ... ... болып келеді. Қысқасы, осы
аз ғана фактілер тобына жасалған өзі де қазіргі тіл нормалары бойынша бөліп-
жаруға келмейтін жалаң түбір деп ... ... ... тобы ... мен «белгісіз» қосымшаларға, яғни түбірге сіңіскен жұрнақтарға
ажыратындығын көреміз.
Қазіргі тілде байырғы түбірлер деп ... ... ... ... ... ... қайсысы да ежелгі ... мен ... ... ... ... мағыналық, грамматикалық дербестігін
жоғалтқан өлі түбірлердің үлкен бір тобы –с ... ... ... сөзі көне ... тілінде үле түбірінің ... ... ... яғни етіс ... ... Үлеш - үле ... шыққан
деп түсіндіріледі.
Қазіргі тілде түбір деп қаралатын едәуір сөздер тобы –н ... ... ... тіл ... бұл жұрнақ есімнен есім жасайтын
өнімді жұрнақ қатарында аталмайды, ал ежелгі дәуірде ... ... ... ... ... есім ... ең өнімді жұрнақ болған. Мұның
кейбір қалдықтары ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырларға дейін келіп жетті. ... ... ... ... сөз қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... ... болып та айтылады. Соңғы форма көркем
әдебиеттерде де ұшырайды. Демек, көне –ын зат есімнен зат есім ... ... ... ... бұғаз» мағынасын беретін сөз «қулуқ» деп ... осы ... ... ... ... ... қамы, пайдасы) есімін
жасап алған.
Жақын. Бұл сын ... ... ... ... ... мынадай
анықтамалар берілген.
1. Аралығы жуық, таяу, таман.
2. Ағайын-туған, туысқан-тума, жегжат.
3. Көңілдес, ашына-жайлас.
Морфологиялық ... ... екі ... ... ... сын есім жасайтын жұрнақ. Жақ қазіргі қазақ ... көне ... ... ... ... күйінде жұмсала
береді. Мысалы, аның келмаги йақды – оның келетін кезі жақындады /28, 237/;
йағмышы мен ертим – ... мен едім /28, 224/. ... ... көне ... ... ... ... бір бүтін сияқты түсініледі.
Ұзын. Бұл сөздің мағынасы – «қысқа емес, шұбатылған; ... ... ... ... ... ... «ұзар» (ұзара түсу, биіктеу), «ұза»
(алыстап, ... ... ... қарап түбірі ұз екенін білеміз. Жеке
қолданылмайтындықтан, лексикалық мағынасы күңгірт. ... ... ... «көп ... созылған, тез емес» деген, «ұзар» етістігінің
«мерзімнің тез өтпей, көпке ... ... ... да бар. ... ... ұз тұлғасының көне түркі тіліндегі өз ... ... ... ... ... ... бола алады. Бұл сөздің көне тілде
өд, өз вариантары да кездеседі.
Үлкен. Беретін негізгі ...... ... ... зор, ... кез-келген жіңішке айтылатын сөздің жуан сингармониялық варианты
болатындығы баршамызға мәлім. Мұнымен көне «ұлық» (ұлы, үлкен) сөзі ... ... ... тек ... қабылдағанда да мағынасы бір-бірінен
алыс кетпейді: ұлғай «үлкею, өсу, көбею, үдеу, ... жасы егде ... ... «көлемі арту, кеңею, зораю, өсу, ер жету, ... екі ... ... түбірі * ул формасында қалпына келеді. Егер мұны
«ірі» (майда емес, көлемі үлкен) сөзімен ... р~л ... ... Л-ге ... р ... көне ... *ур, *ир, *ул
силлабофонемалары ... ... ... ... ... ... тыс, көп,
мол» ұғымын беретін «артық» сын есімі осы ... ... ... /1, 224/. Ондай жағдайда *арт архетипі қалпына келеді.
Орыс ... ... ... ... ... ... ... (Ожегов, 1984, 66) сөздерінің ұғымдары ... ... сын ... орайлас. Сыртқы пішіні жағынан дауыссыз дыбыстары да
сәйкес келеді. Ежелгі дәуірдегі тіл араластығыны ... ме, әлде ... па? /1, ... ... ... қ ... ... редукцияға ұшырап, түсіп
қалған, осыған орай оның семантикасына бірқатар өзгерістер енген: «орасан
зор, аса үлкен, ірі; асқан кемеңгер, данышпан, ... ... сын ... –ен – сын есім ... көне жұрнақ.
Ұлыс. Көне сөз. «Рулық бірлестік, әулет» деген ұғым береді. «Ұлыстың
ұлы күні» тұрақты тіркесінің ... ... ... (тіл, ... өмір тұтастығы негізінде және психологиялық ... ... ... ... ... ... ... түбірлес, төркіндес: *ултс формасында қалпына ... ... ... ... ... улт және улс. ... ... л мен т-
ның аралығында қыстырынды ы дыбысы естілгенімен, жазуда ескрілмейді, ал улс
формасы «ұлыс» ... ... ... зат ... ... түбірі – ул (основание, фундамент) /28,
608/. Әулеттің, рудың, тайпаның ұйытқысы, негізі екендігі тұспалданады. ... ... ула ... ... улам (постоянно), улайу
(вслед, за) /28, 608/ сөздері бұл ... ... ... ... (өзеннің, сайдың, көлдің, жыраның, т.б. ... аяқ ... ... ... қатты былғары) зат есімі де «түбі», «негізі»
ұғымдарынан алысқа кетпейді.
Егер түбірдегі л ... ... ... р сонорынан пайда болған
болса, ол ұрық (тұқым, негіз, түп тамыр) сөзімен тектеседі. Бұл ретте ... ... ... - ... «ұлыс» деп түсінуімізге болады.
Семантикалық өзектестік, фонетикалық, морфологиялық ұқсастық ... баын ... ... Бұл ... даму тарихы да «ұлыс, ұлт» сөздерімен ұқсас. «Белгілі
арнамен тұрақты ағатын, ... ... ... су» ұғымы көне түркі ... өгүз ... /28, 382/ ... ... ... ... мағынасы бірдей болғанымен, сыртқы пішіндерінде едәуір айырма
бар. Тіпті әр бөлек түбірлер сияқты әсер қалдырады. ... сөз ... ... з ... ... ... бұлардың тектестігіне куәлік береді. Бұл
екі сөз үнемдеу заңының ықпалымен екі түрлі ... ... /1, ... ... пікірінше, алғашқы формасы: *өгүзен. Тілдердің бір
тобында –ен ... ... ... ... Көне –ан (-ен, -ун, -үн) жұрнағы
ескерткіштерде бірқатар ретте түсіріліп ... ... ... ... деген мағынада ұғынылатын ... сөз үш ... ...... – алқу /28, 39/. Ал ... ... ... формасындағы –гү формасы әлсіреп, бірте-бірте ... ... - ... - ... ... ... ... - «мүрен». Бұл сөз
монғолша ... ... ... ... р~з ... ... ... түбірлес екендігін байқатады: *мурзан формасында әдепкі қалпына
келеді. «Малшы» (суға малынып, шылқылдау, ... ... ... (су ... ... ... ... м, б дауыссыздарының «су» ұғымын ... Б. ... ... ... ... муран түбірлеріндегі м-
де осы заңдылықтың салдарынан пайда болған дыбыс. Сонда: *суб урзан тіркесі
реконструкцияланады. *урз – ... ... аса бай ... ... ... көне ... «ағын су» түсінігі шығады /1, 229/.
Муран~мүрен, өкүз, өзен – ежелгі дәуірде мағынасы да, ... да ... ... ... ... Арғы тегі – ... ... кезде қазақ тіліндегі түбір деп қаралатын бірсыпыра сөздер –ық
формантымен де келеді:
Тамызық. «Отты тұтатып жандыру, ... - ... ... ... ... ... сөз. –Ық ... көне –уғ, -уқ тұлғасының
қысаңданған формасы. «Тамызық» қазіргі қазақ тілінде «от ... ... ... ... ... Әуелі «тамызық отын» тіркесі түрінде жұмсалып,
кейін конверсия тәсілі арқылы зат есімге айналған. «Тұтандыру, жандыру»
семантикасы –ыз ... тұр. Мұны көне ... ... ... ... /28, 530/ етісітігі арқылы анықтай аламыз. Аса ежелгі
*ур~*урз етістігі семантикаға бай –ыз және –ур осы *урз ... ... ... ... ... бере ... Сонда «от» ұғымы
«там» түбірінде болып шығады. Көне түркі ... ... ... ... ... ... тамға (печать, опечаток), таму ... ... (ат, ... /28, 530-531/. Бұлардың барлығы
да аталған тұлғаның көне заманда от ... ... ... ... ... өзі ... ... екіге бөліне алады: та-түбір, м-сөз жасайтын
көне жұрнақ. Оттың белгілі бір күйін білдіретін «жақ» (от жандыру), ... алып ... ... ... ... ... оттың лапылы, ыстық
қызуы) лексемаларымен «там» дыбыстық комплексін ... деп ... ... ... ... Сөз жоқ, бұл – ... /1, 230/. Мұның ұштығы
флекциялық құрылым өмір сүріп тұрған дәуірге барып ... От – ... ... көмір, газ, мұнай т.б. ... ... пен ... жануы. Егер т дыбысы лексикалық мағынаны арқалап тұр десек,
от~та~жа тұлғаларындағы а мен о ...... ... ... ... өшіп ... де – бұл да ... ... ... Өрт – ... ... ... от. Мұнда «от» ұғымын беретін т
дауыссызы ... ... ада ... тұр. Ал, өр ... өрші (үдей түсу,
күшею) етістігінің құрамындағы өр болуы да мүмкін. Сонымен қатар, ірі сын
есімінің ... ір ... да ... ... өр ... үйлесе
алады. Демек, ежелгі «өрт» сөзіндегі ұғым – «өршіп жанған от», ... от». ... ... ... ... өзге ... ... болып қаланған. Солардың бірқатары мына төмендегілер.
Жарық. Бұл сөз көне түркі жазба ескерткіштерінде де, қазіргі түркі
тілдерінде де ... ... ... сияние, блеск, луч) /28, 244/; жарық
(сәуле, нұр). Жанған оттың жарық ... ... ... ... Т~ж
тектес сәйкестігі де бұл сөздердің төркіндестігін мегзейді. Орыс ... ... где ... ... ... ... ... охватившее и
уничтожающее что-нибудь) (Ожегов, 1984, 169-484) сөздерінің құрамындағы жар
түбірінен туындағанын мойындасақ, оның қазақ ... ... ... тұлғасы жағынан да, мағынасы жағынан да ұқсас екенін байқар едік.
–Ын – есім ... көне ... Л~р – ... ... ... ... – утром, завтра
Ертең – бүгіннен кейінгі күнде
Ерте – таң сәріде, ертемен
Таңертең – ертеңгі мезгіл, азанғы уақыт
Таң- күн шығар алдындағы ... ... ... мезгілде, яғни таң атқанда жарық бола ... ... ... мағынасы та силлабофонемасында да болған. «Ерте» үстеуі
«таң ертең» тіркесі негізінде ... ... ... ... ... не «бүгіннен кейінгі күнде» дейтін мағына
беретін «ертең» сыртқы пішіні ... ... ... ... ... ... болу себебі, екеуі де ауыспалы мағынада тұр. Бұларға «жарық
бола бастаған мезгіл», «бүгіннен кейінгі күн» ... ... ... бекіген. Әуелде «жарық бола бастаған мезгіл», «бүгіннен ... дәл осы ... ... ... ... ... ... Көне
түркілік «йарын» (ертең, таңертең) сөзі де осы ... ... ... Оның ... түбірінен «күннің жарық бөлегі» ... ұғым ... тұр. ... ... ... й~ж~т ... ... қысқарып кеткен /1, 231/.
Сонымен, түркі тілдерінің түбі бір. ... ... ... ... ... ... өте көп. Өзгеру, даму, қайта қалыптасу заңдылықтары да ортақ.
Осы себепті қазақ тілі лексикасының даму ... туыс ... ... ... Сол ... түбірдің дамуын оның тарихи өзгерісінен
бөліп қарастыра алмаймыз. Түбір сөз ... ... ... ... оның даму ... білу ... ... Фонетикалық
өзгерістің нәтижесінде: а) көне түбір ... ... ... ғана
сақталады, ә) көне түбір дербес те ... ... ... да ... ... ... ... сөз құрамының көнеруіне байланысты оның дербес
қолданылатын тарихи сыңары мен бірдейлігін салыстыра талдау ... ... ... б) көне ... ... ... ... үшін дыбыс
өзгерістерінің түрлерінің тарихын айқындау керек.
Түбірлердің ... ... ... ... даму барысында
олардың көнеруіне себеп болады. ... ... ... ... көнерген түбірлер, көбіне қосымшалармен біріккен түрде орнығып
қалады. Мұндай негіздер екі ... ... ... ... де ... да ... жоғалтқан, кейде түбір дербестігін жоғалтқанымен, қосымша қазір
де актив немесе керісінше, түбір дербестігін сақтаған, бірақ қосымша өліге
айналып ... /27, ... ... барысында қорытқан ойымыз, сөз жасайтын аффикстердің әр
түрлі модельдерін өзара ... ... ... өлі ... бір
модельдің өзін әрқилы түбірлерге жалғау арқылы да табуға болады. Мысалы,
-қы//-кі аффиксін жалғау арқылы қай-, таң-, жал-, шой-, ол- ... ... ... ... тура ... ой - қы, ойкы - ... қай-қы, таң-қы
(мұрын), ол -қы, сал-қы (төс), жал-қы. Соңғы сөз ... -жал- ... түсу үшін ... ... қараған жөн. Өлі түбірге жалғанып тұрған
жұрнақ та өлі формант түбір жасап, ... ... сөз ... ... ... ... ... жалғыздану, жалғызсырау,
жалғыз-жарым, жалғызсыну, ... ... ... ... ... ... ... жалқылық. Бұл
келтірілген мысалдарда өлі түбір өзіне жалғанып, туынды түбір жасап тұрған
жұрнақтардан ешқандай ... ... олар ... ... кеткен, ылғи да
бір жүріп, бірігіп қолданылады. Бұл — бір негізгі түбірдің екі түрлі модель
арқылы жасалған ... ... ... басқа сөздердің жасалу негізі.
Сондай-ақ осы ... бір ... әр ... ... жасалған жұрнақтарды
жалғай отырып, тағы да бір жал- деген өлі түбірді табуға болады. ... ... ... ... ... ... жалмаңдау, жалмаң-жалмаң ету, жалману. Осы айтылған сөздердің
түбірі жалма - -ма//-ме, -ба//-бе, ... ... арғы . о ... жал
түбірінен -а//-е жұрнағы арқылы жал -а түбірі пайда болған: жала, ... ... ... ету, жалаңдау, жалаңдату, жалаңдасу,
жалаңдану, жалаң қағу, жалану, жаланған, ... ... ... ... Бір ғана жал- ... жалғанып тұрған өлі жұрнақтар:
-а, -ыз, -ң, -қ//-ық. Өлі түбірдің түр-тұрпатын анықтау барысында ... ... ... ... байқалып отыр.
Жалпы алғанда, қосымшалардың, дәлірек айтқанда, жұрнақтардың, олардың
ішінде өнімсіз (өлі) жұрнақтардың ... ... ... ... ... ... ... оларды қалпына келтіріп отыруға
мәжбүр боламыз.
Қазақ тіліндегі сөздердің құрылымын морфемдік жағынан ... ... ... ... шығатын жұрнақтардың өнімсіз түрін топтап ... ... ... ... ... ... ... арқылы көрсетуге
болады.
Мысал ретінде алдымен -а//-е жұрнағын алайық:
-үй -а (үй//үй)ескі түркі тілдерінде: үй//үв//еб//еф/128, 189/үй ... ... үй ... үй ... үй ... үй ... үй ... үй
іші, үй алды, үй-жай, үй-жамағат, үй-күй, үйлену, үйлі-баранды, үйлі-
жайлы, үй~ орман, үйсіз-жайсыз. т.т. ... ... осы ... ... ... бар ... уйа, гуйа, ғуйа, йува.
Кеш -е/кеш (уақыт кеш больш қалды). Кеше/кеше/күңціз, кешегі күн, ... ... ... ... кешең, кешеңдету, кешеуіл,
кешке, кешкі, кешкілік, кешкірім, кешкісін, кештету, т.б.
Шапа щот/шап/шап-шабу, шот - құралдың аты: шот маңдай, шот ... ... ағаш ... отын ... ... ... шала шабылу, шабын жер,
шабынды, шабындық, т.б.
Жор-а-ла-у/жор/ ескі түркі ... ... ... ... — толкователь снов - "Құтадғу білікте", /28, 274/: жоралату,
жоралғы, жорамал (жарымал емес), ... ... ... ... ... ... -у//-ү ... бірігіп, бір
топка жатады деп көрсетеді, бірақ "отличается от него своей несколько
меньшей производительностью", - деп ... /123, 263/. ... ... ... да осьщдай ойға әкеліп тірейді: ... ... ... ... бір ... өз ішінде де а//е, ы//і мен у//ү
дыбыстарының өзара алмаса ... ... бір ... кұбылыс
болып табылады.
Казақ тілінде кездесетін өнімсіз қосымшалар катарына -ай//-ей, ... де ... еш ... ... ... ... тілдерівде түр-түс, кісінің жүзі,
өңі, кескіні. Ескі түркі тілдерінде чір/жир, сало (М.Кашқарида. /28, 146/
қазақ тілінде: шыр ... шыр ... шыр жоқ; ... мағынада: шырай
бермеу, шырай келіспеу, шырай ... ... ... ... — чырай (куман тілінде-чырай), қарайым тілінде -чырай, қырай. Қырым
татарларында — ... ... ... ... ... қолайлылау, қолайлы,
қолайлыяық, қолайлырақ, қолайсыз, қолайсыздаи), қолайсыздық.
Жан-ай (кісі аты) /жан/ адамның ... топа алу, ... ... ... ... доп ... ... доптай, допша домалайды.
Қазақ тіл білімінде -ай//-ей қосымшасы азды-көпті өз бетімен зерттеліп
келеді. Ж.А. Манкееваның жазуы бойынша: "Аффикс-ай//- ей ... ... с ... так и с ... корнями, т.е, сохроняет относительную
продуктивность. Мертвые корни обнаруживаются в составе следующих ГИ:+қақ-
қақ-ай - ... ... ... - "выздороветь"и др/32,
20 /. Жоғарыда келтіріліп отырған мысалдар дәл осы бір ... ... ... ... сөз болып отырған аффикс қандай түбірге — өлі түбірге
ме, тірі түбірге ме, ол ... өлі ... ... ... ... ... ғана сөздердің құрамында көрініп, тарихи естелік ретінде сақталып
қалған болса, ол тірі ... ... ... ... дәрежеге жете
алмай тұр. Ол өзі жалғаньш тұрған түбірімен бірігіп, біте ... ... ... ... олар ... мен ... бұл ... бір сөздің ғана
қалыптасып кеткен морфологиялық құрамын ... ... ... ... алып ... бұл әр ... ... көрсеткіштерін жеке-
жеке жіктеп беру көлденең көзге де түсе бермейді.
Й тұлғасының өз ... бой ... ... ... түсінікті болса
керек: дауысты дыбысқа аяқталған сөзден кейін ... ... ... ... келген екі дауысты дыбыстың бірі қысқарып, айтылмай түсіп
қалуға тиісті
Енді -ак//-ек аффиксіне ... ... онда біз ... ... есім
түбірлеріне де, етістік сөздерге де жалғана беретіндігінің куәсі боламыз.
Бір буынды, аз да болса екі ... ескі ... ... ... ... ... ... жүрнақ. Көбінесе зат есім, кейде сын есім сөздерін
тудырады. Осы аффикстің өзі де және ол ... ... ... сөздер де
ескіріп кеткендіктен, этимологиялық тарихи тұрғысынан арнайы ... ... ... ... жақ (жақ ... жағы сенбеу, жағы қарысу, жан-
жақ, жақ-жақ болу, оң жақ, сол жақ, арт жақ) деген ... ... ... ... ... ... ... (сторона, щеке) /28, 233/ немесе
йаңғақ (сторона) /28, 233/ ... ... ... ... қ-ның айтылмай
түсіп қалуы арқылы пайда болған: йаңғак/йаак/жақ ... сөз ... (қ) ... ... ... ... ... - ак/масақтау, масақты, масақшы, оқгың масағы сөзі м//б заңдылығы
арқылы баш/голова, ... ... ... ... ... ... /28, 86/ тұлғасынан жасалған.
Біл-ек (ескі түркі тілдерінде білек - запастье, преплечье, нижняя часть
рукава, обшлат) /28, 99/. Э.В.Севортан бұл ... бел ... ... /23, 167/.
Жол-ак/бір нәрсенің түсі, түрі: жолақ - жолақ, жолақ кит, жолақ қорқау//
жол/ жол-жол. Әзірбайжан тілінде - зол/полоска /23, 167/ ... ... ... йолақ барчын - шелк в полоску /28, 271/.
Құм-ақ/кұмақты жер//кұм/құм басу, құм бетеге, құм ... құм ... ... құм ... құм ... құм қурай, құм құйылу, кұм сағыз, құм
себелеу, құм тас, құм тау, құм ... құм ... құм ... құм шие, ... ... дала. Ескі тілдерде - құм (песок), қумлуғ (песчанный)
/28,465-466-бб/.
Этимологиялық жағынан белгісіз ... ... ... ... де бар.
Ескі түркі тілдерінде қабақ (тыква), қабағлық (тыквенное ... ... ... өзі ... ... ... ... бәсеңцету,
кемсіну, қомсыну және әлсірету ... ... ... бұл үғым ... елеусіз қалады.
Мысалы, желек - кішкентай бұлақ, қысырақ - жас мал, ... ... ... ... ... - таза және үйіңді (төбе-төбе) құмды жер
емес, құмның азды-көпті жайылып (шашылып) жатқан жері. Өзі жалғанып ... ... ... ... бұл ... ... ... т.б.
объектілердің аттарын білдіреді, табиғат өнімдері мен жаратылыстану
объектілері туралы мәлімет береді.
Аталған жайттардан қорыта келе ... сөз ... ... ... ... ... жұрнақгардың қалыпты (модельдік)
өрнектерін анықтап беру – ... ... ... ол тіл ... ... түбір мен өлі қосымшаның сырын ашуға өз септігін тигізері ... ... ... ... Б. ... тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. –
Алматы: Қазақ Университеті, 2005. – 257 ... Б.А. ... , Н.З. ... ...... ... языков. – Москва, 1986. – 298 с.
3. Ескі түркі жазба ескерткіштері ... ...... 1985. – 215
б.
4. Севортян Э.В. Морфологическое ... ... в ... с ... ... – Тюркологический сбор. – Москва, 1972. – 359 с.
5. Ибатов А. Сөздердің морфологиялық құрлымы. – Қазақ ССР – інің ... 1983. – 148 ... ... А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Мектеп, 1974. – 230
б.
7. Керімұлы Ә. Түркі ... ... ... сөз ... (ХІV ... – Алматы, 1999. – 110 б.
8. Владимирцев Б.Я. Сравнительная грамматика монгольского письменного языка
и хакасского ...... 1929. – 300 ... ... А.Н. ... современного узбекского литературного языка. –
Москва. – Ленинград, 1960. – 181 с.
10. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. ІІ. – ... 1952. – 300 ... ... А.М. ... очерк языка тюркских текстов Х – ХІІІ ... ... ......... 1956. – 248 с.
12. Рамстедт Г.И. Введение в алтайское языкознания. ...... - 280 ... ... В. ... по алтайским языкам. – Москва, 1962. – 265 с.
14. Юнусалиев Б.М. Киргизская лексикология. ч І. – Фрунзе, 1959. – 230 ... ... А. Көне ... ... ескерткіштеріндегі қосымшалар. – Алматы:
Ғылым, 1976. – 239 б.
16. Маманов Ы. Е. Қазіргі қазақ тілі. – ... 1973. – 283 ... ... Э.В. ... ... ... в азербайджанском
языке. – Москва, 1966. – 350 с.
18. Искаков Ф.Г, Пальмбах А.А. Грамматика тувинского языка. – ... ... 292 ... Кононов А.Н. Грамматика турецкого языка. – Москва, 1961. – 340 с.
20. Малов С.Е. ... ... ...... ... 1951. – 320 ... Құрышжанов Ә. Көне қыпшақ ескерткіштерінің тілі. – Көне ... ... ... 1971. – 318 ... ... С. ... ... тілінің тарихы.- Алматы, 1989. – 248 б.
23. Сеортян Э. В. Аффиксы ... ...... 1986. – ... ... по грамматике и лексике тюркских языков. – Ташкент, 1965.
– 220 с.
25. Кононов А.Н. Грамматика языка тюрских рунических памятников VII –IX ... ... 1980. – 254 ... ... Ж. А. ... ... ... өлі түбірлер//Қазақ тілі мен
әдебиеті. – Алматы, 1974. 5 – ... 83 – 84 ... ... М. Тіл тарихы туралы зерттеулер. –Алматы, 2002. – 614 б.
28. Древнетюркский словарь. –Ленинград, 1969.
29. ... Х. ... по ... ...... 1966. – 390 ... ... Н.А. Введениее в изучение тюркских языков.-Москва, 1969. – 410
с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілі туынды түбір5 бет
Көнеленген септік жалғаулары, олардың синтаксистік ерекшеліктері125 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия5 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия, аффиксоидтер және интерфикстер7 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия. Аффиксоидтер және интерфикстер4 бет
Қазақ тіліндегі фузия құбылысы26 бет
Қосымшалардың түбірге кірігу заңдылығының зерттелу жайы19 бет
1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. 2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері11 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь