Мемлекет басқару нысаны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

3
МЕМЛЕКЕТ БАСҚАРУ НЫСАНЫН ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
5

Мемлекет түсінігі, белгілері және мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
5
Мемлекет нысаны түсінігі, құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

7
МЕМЛЕКЕТ БАСҚАРУ НЫСАНЫ ТҮРЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... .. 17

Монархиялық басқару нысаны және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ...
17

Республикалық басқару нысаны және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ..
36


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА МЕМЛЕКЕТ БАСҚАРУ НЫСАНЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
43
Казақстан Республикасы . президентік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
43

Мемлекет механизмінің билікті бөлу қағидасына негізделе құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

47


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
58
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 59
Зерттеу жұмысының өзектілігіне тоқталсақ. Қазақстан тәуелсіздікке ие болғаннан кейін егемен мемлекет пен оның азаматтарының өміріне тікелей тірек болатын барша құқықтық негізді қайта құру қажеттігі туды. Осыған орай Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабында өзін демократиялық, зайырлы құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады; оның қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостаңдықтары деп бекітілген. Қазақстан Республикасының Конституциясы басқару нысанына бірнеше баптар арнаған. Мысалы Конституцияның 2-бабында Қазақстан Республикасы – президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет деп жариялайды. Сондай-ақ 91-баптың 2-тармағында Конституцияда белгіленген мемлекеттің біртұтастығын және аумақтық тұтастығын, Республиканы басқару нысанын өзгертуге болмайды делінген. Біздің дипломдық жұмысымыздың әрі қарай зерттеу нысаны да осы мәселе болып табылады.
Мемлекет нысаны мемлекеттің сыртқы тұрпаты мен ішкі мазмұнын сипаттайтын басқару нысаны; мемлекеттің құрылым нысаны және саяси режимнен құралған жиынтық деп анықтасақ, соның ішінде басқару нысаны мемлекеттегі жоғарғы егеменді биліктің ұйымдастырылуы, оның органдарының өзара және халықпен байланысын сипаттайды. Осы аталған мәселелер тақырыптың өзектілігін көрсетеді және дипломдық жұмыстың әрі қарай зерттеу пәніне айналмақ.
Ғылыми зерттеудің дәрежесі. Жалпы таңдап алынған зерттеу тақырыбы төңірегінде шет елдік және қазақстандық заңгерлердің еңбектері баршылық. Соның ішінде дипломдық жұмыста ресейлік заңгер ғалымдардың, мысалы: Венгеров А.Б., Лазерев В.В., Новгородцев П.И., Чичерин Б.Н., Тихомиров Л.А., Солоневич И.Л., Алексеев Н.Н., Ильин И.А., Черняев Н.И., және тағы басқалардың еңбектері пайдаланылды.
Ал қазақстандық заңгер ғалымдардың ішінен С.С. Сартаев, Ғ.С. Сапарғалиев, Т. Ағдарбеков, А.С. Ибраева, Қ.Д. Жоламан, А.К. Мұқтарова, А.Н. Тәукелев, С. Өзбекұлы, Ө. Қопабаев, Д.А. Булгакова, А.Ж. Исатаев, В.А. Малиновский, Э.Б. Мұхамеджанов және тағы да басқалардың зерттеу жұмыстары пайдаланылды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың негізгі мақсатын мемлекет басқару нысанының теориялық-құқықтық негіздерін ашу және Қазақстан Республикасының мемлекет басқару нысанының ерекшеліктерін көрсету болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін келесідей міндеттер шығарылады:
- жалпы мемлекет түсінігі мен мемлекет нысанының түсінігін ашу;
- мемлекет басқару нысанының түсінігі мен түрлерін анықтау;
- президенттік басқару нысанындағы Қазақстанның билікті бөлу қағидасына негізделе құрылуының ерекшеліктерін ашу.
1 Венгерова А.Б. Теория государства и права. Часть 1. – М.,1995. - С. 73.
2 Лазерев В.В. Общая теория права. – М., 1994. – 356 с.
3 Новгородцев П.И. Кант и Гегель: в их учения о государстве. - М. 1901г.
4 Платон. Сочинения в 3-х томах. Т. 3 — М.: Мысль, 1971. — 687 с.
5 Гегель. Философия права. — М.: Мысль, 1990. — 524 с.
6 Ағдарбеков Т. Құқық және мемлекет теориясы. – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2002. – 320 б.
7 Ибраева А.С., Ибраева Н.С. Теория государства и права: Учеб. Пособие. – Алматы: Жеті жарғы, 2003. – 432 с.
8 Жоламан Қ.Д., Мұқтарова А.К., Тәукелев А.Н. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы: Баспа. – 1998. - 256 б.
9 Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. Мемлекет және құқық теориясы: Оқулық. – Алматы: Жеті жарғы, 2006. – 264 б.
10 Қазақстан Республикасының мемлекетi мен құқығының негiздерi. Оқулық. - Алматы, 2003. - 55 б.
11 Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме: Заңтану / жалпы. ред. басқ. А.Қ. Құсайынов - Алматы: Мектеп, 2002. – 336 б.
12 Сапарғалиев Ғ. Заң терминдерінің түсіндірме сөздігі - Алматы: Жеті жарғы, 1995. – 208 б.
13 Сапарғалиев Ғ.С., Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы: Оқулық. – Астана: Фолиант, 2007. – 336 б.
14 Конституционное (государственное) право зарубежных стран. Общая часть / Под. ред. проф. Страшуна Б.А. – М., 1996. – Т. 1. – 2. – 358 с.
15 Чиркин В.Е. Конституционное право зарубежных стран. – М., 1997. – 250 с.
16 Государственное право буржуазных и освободительных стран: Учебник. 2-е изд., пераб и доп / Отв. ред. Ильинский И.П. и Энтим Л.М. – М., 1988. – 368 с.
17 Чичерин Б.Н. Курс государственных наук. – М., 1895. – Т.1. - 125 с.
18 Тихомиров Л.А. Монархическая государственность. - ГУЛ: Облиздат, 1998. - 350 с.
19 Солоневич И.Л. Народная монархия. – Минск., 1996. – 325 с.
20 Алексеев Н.Н. Русский народ и государства. – М., 1988. - 255 с.
21 Ильин И.А. Соб. Соч в 10 томах. – М., 1994. – Т.4. - 540 с.
22 Черняев Н.И. Необходимость самодержавия для России, природа и значение монархических начал. Этюды, статьи и заметки. – Харковь, 1907. – 245 с.
23 Шапиро А.ЛД. Об абсолютизме в России // История СССР. – М,: 1968. - №5. – С. 70.
24 Коркунов Н.М. Русское государственное право. – СПб., 1914. – Т. 1. - изд 8. - 385 с.
25 Палиенко Н.И. Основные законы и форма правления в России (Юридическое исследования). – Харковь, 1910. - 365 с.
26 Табанов С.А. Салыстырмалы құқықтану негіздері. Оқулық. – Алматы: Жеті жарғы, 2003. – 464 б.
27 История госдуарсвта и права: Словарь –справочник / Под ред. М. И. Сизикова. – М.: Юрид., 1997. – 304 с.
28 Омельченко О.А. Всеобщая история государства и права: Учебник в 2 т. Т.1. – М.: Остожье, 1998. – 512 с.
29 Булгакова Д.А., Исатаев А.Ж. Мемлекет және құқықтық жалпы тарихы (оқу-әдістемелік құрал). – Алматы: Заң әдебиеті, 2004. - 228 б.
30 Решетников Ф.М. Правовые системы стран мира. Справочник. – М.: Юридическая литература, 1993. – 256 с.
31 Совершенствование института Президента в Республике Казахстан// Казахстанская правда. – 1995. - №16. - 11 апреля.
32 Данков Т. О новом конституционном статусе Президента// Казахстанская правда. – 1995. – 8 декабрь.
33 Мухамеджанов Э.Б. К вопросу о президентско-парламентской форме правления в Казахстане// Материалы научно-практической конференции «Развитие институтов демократии в Республике Казахстан в свете конституционной реформы 2007 года». – Алматы, 2008. – 274 с.
34 Ишемкулов Т. Институт президенства в Казахстане//Советы Казахстана, 22 апреля, 1995 года.
35 Қазақстан Республикасының Конституциясы: Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 21 мамырдағы №254-Ш Заңмен өзгертулер мен толықтырулар енгізілген ресми мәтін. - Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 136 б.
36 Нурпейсов Е.К. Политический портрет Казахстана// Бизнес и право. – Алматы, 1993. - № 1. - С. 8-9.
37 Мәмбетказиев Е. Казахстан будет готовить специалистов в лучших университетах США и Европы//Казахстанская правда. – 1994. - №12. - 29 марта.
38 Якубов Н. Институт президентства в Казахстане// Советы Казахстана. – 1995. - 25 апреля.
39 Малиновский В. Новый Казахстан: «от президентской формы правления к президентско-парламентской» //Материалы научно-практической конференции «Новый этап демократизации Казахстана – ускоренное развитие свободного демократического общества». – Алматы, 2007. – 216 с.
40 Лазарев В.В. Липень С.В. Теория государства и права. – М.: Спарк. 2006. – 458 с.
41 Ленин В.И. Очередные задачи советской власти. ППС. Т. 36 - М., - С. 165 – 208.
42 Локк Дж. Избранное. Т.2. - М., 1960. – 36 с.
43 Қазақстан Республикасы Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 16 қазандағы № 2529 Конституциялық Заңы//Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы. - 1995. - № 21. – 124 қ.
44 Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы 1995 ж. 18 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар Жарлығы// Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы, 1995. - №24. – 118 қ.
45 Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 25 желтоқсандағы № 132 Конституциялық заңы //Егемен Қазақстан. – 2000. – 30 желтоқсан.
        
        МАЗМҰНЫ
| | | |
| ... |
| ... | |
|1 ... ... ... ... ... ҚҰҚЫҚТЫҚ | |
| ... |5 |
| | | ... ... ... ... және |5 |
| ... | ... ... ... ... |7 |
| ... | |
| | | |
|2 ... ... ... ... |17 |
| | | ... ... ... нысаны және оның |17 |
| ... | |
| | | ... ... ... ... және оның |36 |
| ... | |
| | | |
|3 ... ... ... ... ... | |
| ... |
| |. | ... ... ...... ... нысанындағы біртұтас | |
| |мемлекет..........................................................|43 |
| ... | |
| | | ... ... ... ... бөлу қағидасына негізделе | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| ... |
| ... | |
| ... ... |59 |
| ... | ... ... ... комиссиясының мүшелері мен төраға. Бүгінгі
менімен қорғалатын дипломдық ... ... ... ... ... жұмыс әрқайсысы екі бөлімнен тұратын 3 ... ... ... ... ... ... мен ... нысанының түсінігі
қарастырылған, екінші тарауда мемлекет басқару нысанының монархиялық және
республикалық түрлері анықталып, зерделенген, Қазақстан ... ... ... ... атты ... ... ... басқару нысанының ерекшеліктері анықталады.
Кіріспе бөлімде мемлекет үлгілеріндегі, институтарындағы түсініктер
салыстырылған, ал мемлекет түсінігі, белгілері және мәні ... ... ... Осы ... ... ... ... кездегі осы
мәселелер жағдайындағы ой пікірлері әр-түрлі жағынан көрсетілген.
Тәжірибиелік жақты мемлекет басқару нысандарын баяндайтын екінші тарау,
осы бағытта жинақталған ... ... ... ... ... ... ... өткен мемлекет басқарудың ... ... беру ... баса ... ... ... ... тоқталсақ. Қазақстан тәуелсіздікке ие
болғаннан кейін егемен ... пен оның ... ... тікелей
тірек болатын барша құқықтық негізді қайта құру қажеттігі туды. Осыған орай
Қазақстан ... ... ... өзін ... ... және ... мемлекет ретінде орнықтырады; оның қымбат
қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен ... ... ... ... ... ... нысанына
бірнеше баптар арнаған. Мысалы Конституцияның 2-бабында ...... ... ... ... ... деп
жариялайды. Сондай-ақ 91-баптың 2-тармағында Конституцияда белгіленген
мемлекеттің біртұтастығын және ... ... ... басқару
нысанын өзгертуге болмайды делінген. Біздің дипломдық жұмысымыздың әрі
қарай зерттеу нысаны да осы ... ... ... ... ... ... тұрпаты мен ішкі ... ... ... ... ... ... және саяси режимнен
құралған жиынтық деп анықтасақ, соның ... ... ... ... егеменді биліктің ұйымдастырылуы, оның органдарының ... ... ... ... Осы ... ... тақырыптың
өзектілігін көрсетеді және дипломдық ... әрі ... ... ... ... ... Жалпы таңдап алынған ... ... шет ... және ... заңгерлердің еңбектері баршылық.
Соның ішінде дипломдық жұмыста ресейлік ... ... ... А.Б., ... В.В., ... П.И., ... Б.Н., Тихомиров
Л.А., Солоневич И.Л., Алексеев Н.Н., Ильин И.А., Черняев Н.И., және ... ... ... ... заңгер ғалымдардың ішінен С.С. Сартаев, Ғ.С.
Сапарғалиев, Т. ... А.С. ... Қ.Д. ... А.К. ... Тәукелев, С. Өзбекұлы, Ө. Қопабаев, Д.А. ... А.Ж. ... ... Э.Б. ... және тағы да ... ... пайдаланылды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың негізгі мақсатын
мемлекет басқару нысанының теориялық-құқықтық негіздерін ашу және Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... ... Осы ... жету үшін келесідей міндеттер шығарылады:
- жалпы мемлекет түсінігі мен мемлекет ... ... ... ... ... ... ... мен түрлерін анықтау;
- президенттік басқару нысанындағы Қазақстанның билікті бөлу қағидасына
негізделе құрылуының ерекшеліктерін ашу.
Зерттеудің ғылыми-әдістемелік базасы. Дипломдық жұмысты жазу ... ... ... ... ... және ... ... және Қазақстан Республикасының нормативтік-құқықтық ... ... ... ... ... ... және ... танымдық
әдістер: диалектикалық, жинақтау, тарихи, салыстырмалы, функционалды т.б.
қолданылды.
Дипломдық ... жазу ... ... заң ... ... С.З. ... С.С. ... З.Ж. Кенжалиевтің,
С. Өзбекұлының, Ғ.С. Сапарғалиевтің, А.С. Ибраеваның, ... В.А. ... Э.Б. ... т.б. ... ... ... алды.
Зерттеу объектісі. Дипломдық жұмыстың негізгі зерттеу ... ... ... ... ... ... пәні. Зерттеу жұмысының нақты пәнін мемлекет басқару нысанының
теориялық аспектілерін зерделеу құрайды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы ... ... ... ... түсінігі мен құрылымы жан-жақты теориялық тұрғыда
ашылып көрсетілді;
- мемлекет басқару ... ... ... ... ... ... нысандары кеңінен талданды;
- Қазақстан Республикасының басқару нысанына сипаттама берілді.
Зерттеудің тәжірибелік маңызы. Зерттеу нәтижелерін еліміздің жоғарғы оқу
орындарындағы ... ... ... ... ... құқық тарихы, саяси және құқықтық ілімдер тарихы, шетелдердің мемлекет
және құқық тарихы, салыстырмалы құқықтану пәндері бойынша ... ... ... ... т.б. арнайы курстар бағдарламасын дайындауда
пайдалануға болады.
Жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс реферат, глоссарий, ... ... алты ... ... және ... әдебиеттер тізімінен
тұрады.
1. МЕМЛЕКЕТ БАСҚАРУ НЫСАНЫН ЗЕРТТЕУДЕГІ ТЕОРИЯЛЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Мемлекет түсінігі, белгілері және мәні
Мемлекет – өзінің ... ... ... ... және халқына
жүргізетін, сол үшін арнайы басқару аппараттын ұстайтын, басшылыққа міндет
етілетін үкімдер шығаратын, егемендікке ие ... ... ... ... ... ... өнімі болып табылады. ... ... бір даму ... пайда болып, мемлекет экомикалық, әлеуметтік,
құқықтық, психологиялық және басқа зандылықтардың салдарынан, ... ... ... айналады. Мемлекет – даму үстіндегі тарихы құбылыс.
Қоғамның дамуымен ... ... ... ... оның ... ... ... құрылымдары мен функциялары өзгереді. Түрлі тарихи
кезендерде ғылыми ой ... ... ... ... ... ... үшін ... солкезеңдердегі нақты мемлекеттердің ерекшеліктерін
бейнелейтін объективтік факторларды пайдаланды.
Мемлекет – қоғамдық дамудың жемісі. Адамзат қоғамының белгілі бір ... ... ... ... ... әлеуметтік, құқықтың,
психологиялық және басқа зандылықтардың салдарынан қоғамның негізгі басқару
жүйесіне ... ...... қоғам өзінің қалып тасуына
қажетті жаңа (айрықша) мүмкіндіктерде ие болды. Бұл мүмкіндіктер өндірістік
күштерді, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңдерде ғылыми ой мемлекет түсініге өзінің анықтамасын
беруге талаптанды, ол үшін сол ... ... ... бейнелейтін, объективтік факторларды пайдаланады. Барлық
өткен, кәзіргі және ... ... ... ... бүкіл мүмкін
белгілері мен қасиеттерін сипатттайтын жалпы түсінікті анықтау мүмкін емес.
Мемлекеттің даму ... әр ... ... ... болған
көптеген жағдайлар басқа мемлекеттерге тән емес ... ... ... белгілері туғызады. Сонымен қатар, әлемдік ғылым мен қоғамдық
практика дәлелдегендей, әр ... ... ие. Бұл ... өзара
әсерлері мен жиын ы мемлекет ұғымының келесі анықтамасын беруге мүмкіндік
туғызады.
Мемлекет – ... ... ... бүкіл төңірегіне және халқына
жүргізетін, сол үшін арнайы басқару аппаратын ... ... ... ... ... егемендікке ие біртұтас саяси қоғамдық ұйым.
Мемлекет саяси ұйым. Қоғамда көптеген ... ... ... мүмкін.
Бырақ мемлекет – ерекше, бүкіл қоғамды қамтып, ... ... ... үшін ... істейтін саяси ұйым. Мемлекет қоғамның атынан қоғамның
ішінде де, мемлекеттермен ... да ... ... Сондықтан
мемлекеттің қоғам өміріне тікелей және жанамалай әсер ... ... және ... ... ... оны ... ... бар:
1 Мемлекеттік егемендік. Мемлекеттің негізгі белгілерінің бірі – ол
басқа мемлекеттерден тәуелсіз ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы саясатын өзі қалыптастарып, өз еркімен жүзеге
асырады.
2 ... ... ... ... ... ... органдары
болады. Мемлекет органдарында тек басқару қызметімен ... ... ... ... жаңа ... қамтамасыз ету
үшін мемлекет әскер, полиция құрады. Сыртқы жаулардың жансыздарынан сақтану
үшін қарсы барлау ұйымдастырады.
3 ... ... қор. ... ... ... істейтін
қізметкерлерді қаражаттандыратын оның арнаулы материалдық қоры болады. Ол
қорды мемлекет жасау алым-салық белгілейді және оны ... ... ... ... ... ... болады. Сол аумақта
мемлекет құрылады, өз қызметін атқарады, билік жүргізеді. өз аумағының
тұтастығын ... ... ... ... ... ... әрекет
жасайды. Мемлекеттер арасында қарамақайшылықтар, келіспеушіліктер, соғыстар
көбінесе осы жер, ... ... ... ... ... Мемлекеттің күрлелі белгілерінің бірі – құқықтық
жүйенің қалыптасуы. Басқарылатын қоғамдық қатынастарды ... ... ... салып, тәртіп орнату үшін ... ... ... ... қабылдайтын мемлекетін тиісті өкілеттігі бар органдар болады.
Мемлекет мәнін ... да оның ... ... ... ... тап билігін орнату құралы ретінде түсіну орын алды [1]. Мемлекет
пәні ... ... да ... ... . ... ішінде мемлекет мәнін
анықтауда оның ... ... ... ... ұйым ... және таптық мәні, типологиясы, өндіріс әдісі т.б. түсініктер
қолданылды.
Қорыта айтқанда мемлекет мәнін кең және тар ... ... ... ... мемлекттің әлеуметтік мәнін қоғамның биліктік-саяси ұйымы,
адамдар бірлестігі ретінде айқындауға ... Тар ... ... мәні ... ... мекемелері жүйесі, басқару аппараты түрінде
көрінеді [1, 102 б.].
В.В. Лазерев жетекшілігімен шыққан ... және ... ... атты оқулықта [2]. Мемлекет мәні - осы ... ... ... оның ... мақсатын, әрекет етуін (билік) және ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда қарау аз,
сондықтан мемлекет теориясының басқа түсініктерін пайдалануға (элитарлық,
технократиялық, плюралистік т.б) ... ... ... мектептер мен ағымдарға сипаттама ... ... екі ... ... ... – марксистік және марсистік
емес -қалыптасқан.
Қәзіргі жағдайда мемлекет туралы әлеуметтік тұжырым , ... ... және оқу пәні ... ... ... ... және қабылданғаннан соң
ғылымда тұтастай ... ала ... ... ... ... – экономикалық көзқарасы шет ел
ғылымыныда жиі ұшырасады. Онда заңды ... ... және ... экономикалық қызметінің қажеттілігіне баса назар
аударылады. Шет ел ғылымында мемлеклеттің ... да ... ... олар оның әр ... баса назар аударады. Соңғы кезде мемлекетке
кибернетикалық тұрғыда сипаттама беру байқалады. Оны ... ... және кері ... ... ... жүйе ретінде қарастырады:
ақпараттар” мемлекеттік рецепторға “енгізілуге, ... соң одан ... ... тиіс. Оларды халық әрқалай қабылдайды, ол жөнінде
ақпараттар ... ... ... ... ... соң ... жаңа ... басталады дейді.
Мемлекет туралы айтылғандарды байқасақ – мемлекет белгілі бір ұйым, ол
билік өкілеттігіне ие, оның ... ... ... тұратын аппараты болады деген пікірді білдіреді. Қорыта
айтсақ, мемлекет- қоғамдағы бірден бір әмбебапұйым, ол әкімшілік – ... ... ... барлық халқын қамтиды.
Мемлекетке қысқа, әрі жан-жақты анықтама беру мүмкін емес, ол - өте
күрделі, көп қырлы құбылыс. ... ...... ... саяси
ұйым, әлеуметтік кереғарлыққа сүйенген және “ортақ істерді” ... ... ... Оның ... жария билігі және қоғамды басқаратын
мамандандырылған аппараты болады. Ол ең алдымен экономикалық ,саяси ... ... ... ... топтың мүдделеріе білдіреді және
белгілі бір дәрежеде қоғамның әралуан топтары арасында төрелік ... Бұл ... ең ... ... ... ... ... мен азаматтық институт негізінде құрылады
1.2 Мемлекет ... ... ... – түсінігін анықтағаннан кейін, мемлекет аспектілерінің
бірі – оның нысанын ... ... Кез ... ... ... ... ... ерекшелігі ең алдымен, қоғамдық және
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... және ... анықталады. Басқа сөзбен айтқанда, мемлекет
нысанының категориясы оның пәніне ... ... және ... ... ... ... ... деңгейі, ұлттық
ерекшеліктері, тұрғылықты жердің табиғи жағдайлары және басқа факторлар
едәуір әсер ... ... ... ... ... пен оның
органдарының мемлекеттік емес ұйымдармен (партиялар, кәсіптік ұйымдар,
қоғамдық қозғалыстар, шіркеу және ... ... ... ... анықтайды.
Мемлекет нысаны – басқару нысанында, мемлекеттік құрылым нысанында
бейнеленген мемлекеттік басқаруды ұйымдастыру.
Түрлі елдердегі мемлекеттік ... тек ... тәни ... ие; олар ... даму ... жаңа ... өзара байланыс және әсер салдарынан жетіле түседі.
Мемлекет ... ұғым ... ең ... ... ... ... ... жағынан алып қарағанда мұның
маңызды екенінде сөз жоқ. И. Канттың өзі де дер ... ... ... ... ... оны ... ... бастамалық
негіз ретінде қарастырған [3]. Күні кеше ғана ... ... ... ... ... мен ... ... практика бұл
санаттардың өз дәрежесінде ... ... ... ... ... туындайтын мемлекет нысанының (сондай-ақ, құқық
нысандарының да) қатаңдығы мен ... ... ... іске
асырудағы субъективизм мен ... ... ... шектей
алатындығы сөзсіз. Кеңестік дәуір кезіндегі көптеген ... ... ... ... ... оның ... жақтарының маңызын
атап-атап көрсететін. Бұл ... ... ... ... болып келетініне, нысанның өзі мазмұнның
тіршілік ету ... және ... ... сол ... тек өзі ғана (басқа
емес) мазмұнға ие екеніне көбінесе көңіл бөліне ... ... алға ... басушылықтың барлығын да тарихи
материализм өкілдері ... ... ... ... ... ... Алайда, көптеген елдердің тарихы ұлттық күйреуге апарып соқтыратын
өте қатал әлеуметтік-саяси ... ... тек қана ... ... оның өз ... ... бірлесуі, онда да, олардағы
күштердің тірі күйінде, ... ... ... ... опат ... ... ... аман алып қалғанын көрсетіп отыр.
Мемлекеттегі орнықты және тұрақты болып келетіннің барлығы ең ... ... оның ... ... Мемлекетке үйлестіре сәйкестенген
«нысаны» ұғымының білінуі көп ... ... ... ... ... ... бір үлгідегі киім киісінен мемлекеттің ішкі
ұйымдасуына, оның құрылымына дейінгі ... ... Заң ... ... жаратпай, оны елемей қоюдан ... ... ... ... ... ... қатты сырқаты.
Сол кездің өзінде-ақ тұтасқан, бөлінбейтін ежелгі әлеуметтік
нормалардан құқықты нақ ... ... өзі ... ... ... ... мемлекет өзінің пайда болуы хақында нақ нысанға байланысты. Мемлекет
нысанын зерттеп зерделеу ... өзін ... ... ... тең ... ... жүз жылдар бойында, антикалық заманнан келе
жатқан үрдіс бойынша мемлекеттік-құқықтық ғылым өз назарының кіндік тұсы
етіп екі ... ылғи да есте ... ... ... және осы заман
мемлекет нысанының қандайларын білетін еді, ... ... дәл осы ... ... ... мемлекет нысанының белгілі болғандарының ... ... ... ... еді ... гректердің нысан мәнісінің маңызын атап көрсетуі кездейсоқтық
емес. Мысалы, Платон нысан жөніне айқындаушы, белсенді рөл белгілеген ... ... оның ... ... ... алып ... болмайды. Осы
аталым этимологиясының өзі соны нұсқап көрсетіп тұр (форма, нысан, эйдос,
идея, морфэ).
Аристотельдің [5] өзінде нысан ... ... заң ... да, ... да ... ... танып білуде)
және антропологияда да (адам жанының жоғары рухани қабілетінің «бөлінетіні»
мен оның ... ... ... ... ... және ... ... уақытта нысан деп мемлекеттік билікті ұйымдастыру мен оның
құрылымы ұсынылады. «Жұп» ... ... ... да ... ... ... нысаны да өзінің мазмұнымен тығыз да нық байланыстылығымен
сипатталады. Осы соңғысы мемлекеттік биліктің, оның ... ... ... ... ... оны кім жүзеге асырады деген сауалға
жауап тапса, онда ол ... ... ... ... ол ... қалай ұйымдастырылғандығын, оның өзі ... ... ... бұл органдардың құрылу тәртібінің қандай болатынын, олардың
өкілеттік мерзімдерінің қаншалықты ұзақтығын, ең соңында ... ... ... ... ... атқарылатынын және тағы сондай-
сондайларды анықтайды.
Мұнда басы ашық болып отырған мәселе мемлекет нысанының теория жүзінде
ғана емес, оның ... ... ... ... ... ... ... биліктің қалай ұйымдастырылып, қалай жүзеге асырылып
жатқандығынан мемлекеттік басшылықтың нәтижелілігі, басқарудың ... ... ... мен ... ... және ... ... заңдылық пен құқықтық тәртіптің ахуалы, жайы мен күйі
көрініп тұрады. Міне ... ... ... аса ... ... ... байланысты болып келетін себебі осы. Мемлекет нысаны,
яғни ... ... ... оны ... ... ... алып
қарағанда әртүрлі аспектілер түрінде көрінеді. Біріншіден бұл мемлекет пен
басқарудың жоғарғы органдарды құру және ... ... ... ... – бұл ... ... ... жасаудың тәсілі,
орталық, регионалдық және жергілікті билік пен ... ... ... ... ... - бұл, мемлекеттік (саяси)
билікті жүзеге асырудың әдістері, амал-жолдары. Сонымен мемлекет ... үш ... атап ... ... ... ... құрылымы нысанынан және мемлекеттік, саяси нысанынан
синтезделеді ... Осы ... ... ... ... түсінік
бірден қалыптаспаған. Ұзақ уақыттар бойы бұл түсінік басқару нысаны мен
мемлекеттік ... ... ... деп есептелініп жүрді де, кейінірек
оған саяси режим, саяси өзгермелілік (динамика) те қоса ... ... ... ... - ғылыми айтас-тартыстар
барысында әртүрлі пікірлер ұсыналып жүрді. Онда мемлекет нысаны ... ... ... ... ... ... ... болатын. Қалай болғанда да, мемлекеттік билікті ұйымдастыру
жөнінде бүгіндері ең көп тараған концепция (пікір) үш ... ... ... және ... ... ... тұтастырып тұрады.
Мемлекеттік нысанға бөлу көзқарасының тәжірибелік мәні бар және де ол
оқу мақсатында кеңінен пайдаланады. Оны ... ... ... ... элементтердің тұтастығына басқаша назар аударылды. Бірақ
іс жүзінде бұл тұтастық та ... ішкі ... және оның ... (әлеуметтік, ұлттық, әлеуметтік-мәдени) қамтитын жүйе тұтстығы
бірлігін емес, оның элементтерін ... қоса салу ... ... Мемлекет
түрі сипаттамасы көбіне оның элементтері арқылы беріледі де, ал ... беру ... ... ұғыммен шектеліп қалып жүр. ... ... ... ... тіпті соңғы жылда кейбір конституциялар
(Түркия, Сальвадор) басқару түрі мен мемлекет құрылысын ескерумен шектеліп
қана қоймай, ... ... ... кең ... терминді де енгізді.
Мемлекет нысаны тек элементтерден ғана тұрмайды, дәстүрлі үш ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді,
сөйтіп ол өз сапасын аяғына деиін сақтап ... ... Кез ... ... оның мазмұнымен анықталады, өйткені ... ... ... болып табылады. Ондай мазмұн мемлекеттік билік екені
белгілі, мемлекеттің бір немесе өзге де түрі ... ... ... ... ... ... Осы ... мемлекеттік органдар
құрылады, белгілі бір әкімшілік – аумақтық ... ... ... ... ... бір ... өзге де ... қолданылады.
Соған қарамастан, мемлекет нысаны, мемлекет билігі секілді ... ... ол ... нақты әлеуметтік мазмұнына да тәуелді
болады. Солай десек те, ... мен ... ... әрбірінің қатаң
тәуелділігі болмайтындығын атап көрсеткен жөн.
Зерттеушілер мазмұн мен нысанның байланысын ... ... ... ғана ... Егер ... ... ... болсақ,
мемлекет мазмұнының басқа жақтары да бар. Ол мазмұн басқару элитасы ... ... ... ... ... құрамы бар байланыстар
қарым-қатынасын, ... ... ... ... ... ... да ... кіріктіріп отырады. Тіпті
әлеуметтік мазмұнның өзін, бұрын жиі ұшырасатындай, ... мен ... ... ғана ... ... болмайды. әлеуметтік мазмұнға
ұлттық, этникалық қатынастар да, халқының этникалық ... ... ... ...... қатынастар да, әйелдер жағдайына
қатысты проблемалар да, т.с.с. кіреді. Бұлар бір немесе өзге де ... ... әр ... өз ... ... ... бар ... құрамы бұлар жоқ жерде мемлекеттік аппаратты ... ... ... ... ... мен ... ... және ұлттық-мәдени
автономия, экология мәселелерімен тығыз байланыста болады, оның өзі өмірде
өзіндік басқару нысан бар ... ... ... талап етеді, ондай
округтар Ұлыбританиядағы оған кіретін мектеп немесе ... ... ... да, ... да ... аумақтық бөліністерінің жалпы
жүйесіне кірмейді. Еркектер мен әйелдердің әлеуметтік ... ... ... ... ... ... нысанын туғызды.
Мысалы, әйелдердің сайлау құқығынан ... ... ... ... ... айыру.
Көп жағдайда нысанның бір немесе өзге де жақтары мемлекеттің әлеуметтік
мазмұнына немесе оның ... ... ... ... олар ...... ... дәстүрлерден, қоғамдық
психологиялардан, ... ... ... ... ... ниет ... көрінеді.
Қазіргі кезеңде мемлекеттің басқару нысанының теорияда қалыптасқан
өзіндік тұтастай ұғымдар жүйесі бар. Біз бұл ... ... ... нысанының түсінігінің қазіргі ... ... ... ашып көрсетуді мақсат етіп отырмыз. Ал егер бұл ... ... ... даму ... келетін болсақ, оның тарихы өз бастауын
тереңнен ... ... ... ... ... ... сол ... басқаруының нысанының қоғамдағы атқарған қызметіне байланысты
және сол ... ... ... ... ... ... ... қабылдауына байланысты әр түрлі мәнге ие болып келген
болатын. Қазіргі ... ... ... ... теорияда белгілі бір
орныққан түсініктері айшықтала бастады.
Егер, қазіргі кезеңдегі мемлекеттің басқару ... ... ... ... ... теориясында басқару нысаны мемлекеттік
биліктің жоғарғы органдарының құрылымы, олардың құрылуы тәртібі және
олардың ... ... ... ... қарастырылады. Басқару нысаны:
мемлекеттің жоғары органдары және оның құрылымы қандай ... ... ... ... ... қарым-қатынастың құрылымын
білуге; мемлекеттік биліктің ... ... ... арасындағы
қарым-қатынастың қандай екенін анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... әртүрлі болып
бөлінеді.Отандық заңгерлердің мемлекет басқару ... ... ... ... ... ... ғалым Т. Ағдарбеков ... ... ... ... ... ... береді: “Мемлекеттің
басқару нысандары - ... ... ... ол ... мемлекеттік
өкіметтің ұйымдасуының, оның органдарының ... ... ... ... қарым - қатынасын сипаттайды” [6, 105 б.]. Тағы бір
отандық еңбектердің ... ... ... ... ... ... ... – это способ организации верховной государственной власти,
порядок образования ее органов, их взаимодействие ... ... и ... ... ... в их ... Әрмен қарай оны былай талдауға
ұмтылады: Форма государственного ... дает ... ... ... ... создания высших органов государства и порядок их
внутреннего построения: порядок взаимоотношения высших и ... ... ... взаимоотношения между верховной
государственной властью и населением ... ... ... ... ... государственных органов, степень ответственности государственных
органов перед государством” [7, с. 32 -33]. Тағы бір ... ... ... ... нысанына оның жоғарғы, орталық және
жергілікті ... ... ... ... ... ... ... оларды сайлауына қандай түрде қатысады деген
сұрақтарға жауап береді. Мемлекет нысандарының арасында басқару ... ... ... ... - деп ... [8, 36 б.]. ... да бір ... ғалымдардың еңбектерінде: Мемлекеттің басқару формасы -
деп қоғамда жоғарғы мемлекеттік биліктің ұйымдасуын және оған ... ... ... [9, 31 б.]. Кішігірім мына талдаудың ... ... ... ... көзқарастарының деңгейінің әртүрлі
екендігін аңғарамыз. ... ... ... бір ортақтықтың да бар екенін
көруге болады. Жоғарыдағы түсініктер мемлекеттің басқару нысанының теорияда
өте өзекті және ауқымды ... ... ... ... ... ... анықтау арқылы ғана біз оның теориялық базасын сала ... оның ... ... ... ... қалаймыз. Сондықтан да бұл
мәселенің теориялық және тәжірибелік маңызы жоғары екендігі сөзсіз.
Әрине, шын мәнінде Президенттің, ... және ... ... ... анықтау өте негізді болғанмен кейбір мемлекеттерде
Парламенттің қызмет атқармайтындығын кездестіруге ... ... ... ... ... ... ... осындай жағдайларда
мемлекеттің басқару нысанының ішкі мәні де өзгеріп кетуі ... ... ... ... ... басқару нысанының басты элементі ол билік
тұтқаларының ұйымдасуы және осы билік тұтқаларының өзара қарым-қатынасын
сол билік тұтқаларының ... ... ... ... ... ... Мемлекеттің басқару нысанының дамуы да сан ғасырлық тәжірибенің
сыннан өткен жолының көрінісі болып ... ... ... ... ... ... тән: Біріншіден, мемлекеттің басқару ... ... ... негізін көрсетеді;
Екіншіден, биліктің арақатынасын;
Үшіншіден, биліктің жүзеге асуының сипатын айқындайды.
Мемлекеттің басқару нысаны қоғамдық өмірдің ... ... ... отыратын, әрбір қоғамның талабына сай өзгеріп тұратын, биліктің
ұйымдастырылуына ... ... ... ... ... ... ұғым болып табылады.
Мемлекеттiк құрылыс нысанын қарауға кiрiсе отырып, ең алдымен оның ... ... ... тағы бiр компонентi (басқару ... ... ... ... ... ... ... айта кету керек.
Осы ұғымды пайдаға асырудың мәнiсi, ол мемлекеттiң iшкi ... ... ... ... мен ... болуы тұрғысынан ашатындығына болып отыр, орталық ... пен жаңа ғана ... ... ... барлық құрамдас бөлiктерiнiң
билiктерi арасындағы ара қатынасты ... ... ... ... аса зор: оны ... орталық пен жергiлiктi
органдардың ... ... ... ... мен мемлекеттегi орнын объективтi бағалау, аймақтың ... мен ... ... ал көп ... ... ... жағдайы мен мәртебесiн анықтау, ұлт аралық қарым-қатынасты сипаттау
қиынға ... [10, 55 ... ... ... - ... биліктің әкімшілік-аумақтық
ұйымдастырылуы, мемлекет және оның құрылымдық бөліктерінің, орталық және
жергілікті органдар ... ... ... ... ... ... ғана тығыз байланыста емес. Одан басқа да маңызды
сипаты-халықтың аумақтық ұйымдасуымен де байланысты.
Өзінің бір қарағанда абстрактілі ... ... ... ... ... азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына ең
тікелей түрде ықпалын тигізеді. Дер кезінде және ... ... ... ... оның ... ... түрде тұрақты болуын, жемісті қызмет
атқаруын бірталай шамада қамтамасыз етеді. ... ... ... ... іздеп табу кезінде жіберілген, олардың сипаттары мен
алдарында тұрған міндеттеріне сай ... ... мен ... ... ... бірі ... ... мүмкін. Мемлекеттік құрылыс тұрғысынан
қарағанда мемлекеттерді ... ... ... ... (құқықтық тұрғыдан қарағанда дербестігі салыстырмалы
мемлекеттер одағы, одақтас ... ... ... ... және ... ... ... тәуелсіз мемлекеттер
достастықтары) жєне басқада нысандарға ажыратамыз.
Саяси тәртіп дегеніміз ... және ... ... ... ... ... оның мәндік-мазмұндық жағы көрінетін, мемлекет
құрылымын және оның ... ... ... ... ... ... мемлекеттік нысанының компоненті болып табылады. Мемлекеттік-
саяси ... деп ... ... ... ... ... және ... әдістерінің жиынтығын айтамыз. Соңғысы мемлекеттегі саяси бостандық
дәрежесі туралы, мемлекеттік механизмнің түрлі ... ... ... және бір ... ... арасындағы, екінші жағынан
партиялардың, қоғамдық бірлестіктер мен ... ... ... қарым-
қатынастың моральдық-психологиялық ахуалы туралы пікір ... ... ... ... ету ... ... отырып, жеке тұлғаның
нақты мәртебесі туралы және ... ... ... ... ... ... мен ... кепілдік және қамтамасыз
етушілік деңгейі туралы түсінік алуға болады.
Оқулықтар және монографиялық еңбектерде ... ... ... деп ... Бұл, ... ойымызша дәл емес: өйткені соңғысы
мемлекеттік қызмет әдістерінен басқа, саяси партиялар қызметінің, қоғамдық
бірлестіктер мен ... ... ... де ... Егер ... ... ... онда режимнің не ... ... ... ... ... ... деп тұр.
Мемлекеттің өз қызметінде қолданатын әдістері әр ... ... ... ету, ... әдістерді атауға болады. Оларға
қарама-қарсы иландыру, түсіндіру, ұйымдастыру-тәрбиелеу әдістері бар. ... ... ... екуінің де сипаты бар аралық әдістер шығады. Мемлекет
өзінің күнделіті тәжірибесінде жоғарыда аталған ... ... ол оның ... мәні мен табиғатына байланысты. ... ... ... және ... ... ... бағыт алған,
жұрттың бәріне өзінің күші мен қуатын әр жолы көрсетуге құштар, диалог және
келісім ... ... ... оның ... мен ... ... ілмейтін мемлекеттерді, - жалпы адамға тән ... ... ... ... ... ... мен ... мемлекет жарлығын орындау қажеттілігін ... ... ... ... мемлекттік саясаттың маңызын түсіндіріп, тек
содан кейін ғана оларға қандай да бір ... ... ... ... ... бір ... қоюға болар ма екен. Өзге сөзбен
айтқанда, мелекеттік билік ету ... ... ... және ... мемлекеттерді қамтитын топтауға мүмкіндік
бере ... өте ... ... ... еңбектерде тәртіп ұғымына әрқилы түсініктер берілуде. Неміс
заңгері Е.Левенштейн бұл ... ... ... ... К. ... ... оппозицияның бар жоқтығымен,
Е. Хамауи (Франция) ... ... ... ... ... ... ... саясаттанушысы Д. Истон тәртіпті
басқару стилі және тәртіп пен ... ... ... бір ... К. ... басқару (түр) жүйесі, аргентиналақ ... Н. ... ... мен ... қызмет процесі деп біледі. Бұл ... ... ... ... ... бостандықтардың
болуымен, сайлау тәжірибесімен, билік пен ... ... ... ... рольдердің жиынтығымен байланыстыратын көзқарастар да бар.
Қысқасы, саяси тәртіп ұғымы ғылыми әдебиетте ұзақ пікір ... ... ... ... ... ... түрлері мен мемлекет түрлері құрылысы
көбінесе мемлекет түрінің құрылымдық жақтарын ... ... бұл ... ... мен ... ... тәсілдерін біріктіру болып
табылмайды. Мемлекет органдары да, аумақтық құрылымдарда бірге жасап, жұмыс
істеп ... ... ... ... ... үшін И.Д. ... алғаш ұыснған
«саяси тәртіп» термині қолданылып келеді. Бұл ұғымды ол да, ... ... ...... ... ... ... асыру әдістерін сипаттауға пайдаланды. Мемлекеттік-құқықтық ... ... ... ... ... ... алға жылжушылықтың көрнісі.
Ол мемлекет тану ғылымын мемлекет түрінің ... ... ... ... ... ... институттардың қызмет әдістеріне, адамның негізгі
құқықтырын жүзеге асыруға, демократияның жай-күйіне, елдің ... ... баса ... ... ... ... ... сипаттама беру
жаңа іліммен байытылды.
Кейінгі зерттеулер көрсеткендей, “саяси ... ... ... ... ... оның ... әлдеқайда кең. Саяси тәртіпті
бұл түрдің бір жағына қоса ... ... ол ... бір елде ... ... көптеген факторлар ретінде тек мемлекеттік органдардың ... ... ... ... халықтың әртүрлі топтарының саяси қызметінің,
жаппай бой көтерулерінің нәтижесін көздейтін саяси ... ... ... ... ... мемлекеттегі демократияның, оның ішкі саясатындағы жалпы
адамзаттық құндылықтарды жүзеге асырудың, ... ... ... Бұл ... ... ... кең ... дегенмен де
соңғысының, әдетте саяси тәртіпте оның шын мәнінің, өзегінің, үстемдігінің
бастыларын құрайтынын да ... ... ... ... да ”саяси
тәртіп” терминін көптеген мемлекет танушылыр әрқилы пайдаланып отыр.
Ғылымда “мемлекеттік тәртіп” ұғымын басқаша ... ... да бар. ... ... ... ... тәртіп. Мен осы жұмыс мазмұнында саяси тәртіп - деген анықтаманы
пайдаланып отырмын. ... ... және ... ... ... ... ... жүзеге асырудың құқықтық ... баса ... отыр және ... ... деп атау ... ... ... асырудың әдістері өте көп, әрқилы. ... ... ... ... ... оның бірі – ... ... ол дегеніміз
саяси қарсыластарына көну; күштеу ... ол ... сол ... ... ... ... топтар, тектер, жеке адамдарға қатысты
“басып жаншу”. Алайда ... ... ... асыру әдістері топтар мен
адамдардың бұл санатымен шектелмейді. Оның таптарға да, әлеуметтік топтарға
да, топтық құрылымдарға да, қолда бар ... ... ... оған қалыс
қалушы адамдарға да қатысы бар. Халықтың бұл екі бөлігіне ... ... ... ... ... ... арқауына айналдыруға болмайды.
Бұл жағдайда саяси қарсыластармен өзара қарым-қатынас әлдеқайда күрделі де
әрқилы болуы ... ... орай ... ... да ... ... ... қалыс қалысушылық, либерализм және күш көрсету әдістеріне кеңінен
тоқталайық.
Мемлекеттік билік ... ... өзі ... тұтатын таптар, тектер,
этникалық топтарға, сондай-ақ “достас” таптар мен топтарға, өзінің және
“одақтас” ... ... ... ... ... ... ... “өзінің” әлеуметтік топтары менбірлестіктерінің
ролін күшейтуге ... ... ... ... ... қолдап, құруға көмектеседі, кейде оны құратын да болады.
Қолдаудың нақты әдістері де ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік билікте жағдайда: әртүрлі әлеуметік
топтар арасында өтіп жатқан сайыс мемлекеттік билік үшін немкетер болғанда
немесе қандайда бір ... ... ... ішкі саяси немесе сыртқы ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Біріншісі экономикалық және саяси билігі бар ... ... ... күресінде орын алады.
Либерализм әдістерді (ымыраға келуді) мемлекет мұндай күштермен қарама-
қарсы келгенде қолданады. Либерализм әдісі ... ... ... ... пайдаланылады. Қарсыласушы “өз” табының топтарының тарапынан бірін
ымыраға келтіре ... ... ... ондай топты артықшылықтарды
пайдалана алатын жағдайға жеткізеді, өзінің оңды ... ... ... ... түседі.
Күштеу әдістерін де әрқилы пайдалануға болады. Ең алдымен ... ... ... ... ... ... – тәртіп қарсыластарына
қарсы қолданады. Бұл түрдің шектен тыс түрі: еңбекшілердің ... ... ату; ... ... ... ... су ... ағызатын газды, т.т. қолданып, бой көрсетулерді қуу; сот ісін ... ... ... ... қамау. Егер мемлекеттік органдар
тарапынан қандайда бір фракция, топ, партия билеуші ... ... ... ... ... ... олар арыдан ойлай алмайды деп
табылса, мемлекеттік билік күштеу әдістерін өздерінің ... ... ... елдің тәртібінде қолдау, күштеу, ымыраласу және қалыс
қалушылық әдістері әр ... де бір ... ... ... адам ... қолданада. Әдетте тәртіп өзгермелі, тұрақсыз болады. Сондықтан да
тәртіпке сипаттама жасағанда, оны топтағанда оның ... ... ашып алу ... Оның өзгермелі қасиеті қашанда ілесе жүреді.
2. МЕМЛЕКЕТ БАСҚАРУ НЫСАНЫ ТҮРЛЕРІ
2.1 Монархиялық басқару нысаны және оның ... – грек ... жеке ... ... ... ... Бірақ
монархия тек жалғыз адамның ғана өкіметі ... ... ... ... ... ... Бұл ... қазіргі жағдайда көп қолданылуда (монарх
... ... ... ... ... 1845 жылға дейін Күнұлы-
Анатерасу болып есептелген. Монархияның тарихында ... ... ... және ... ... ... көп жағдай күш көрсету,
шақыру арқылы шешіп отырған. Бұған ... ... ... ... ... ... 1946 ... қабылдаған Жапония
Конституцияның 1 ... ... ... ... және ... ... оған егемендік үкімет беріледі» деп көрсеткен. Ал, 1878 жылда
қабылданған Испания ... 56 ... ... ... мен
тұрақтылығын Король» деп аталған.
Басқарудың монархиялық – жеке басына берілген ... құру ... ... ежелгі замандардан бері бар формасы. Мұндай форма ... ... ... ... болады. Мұнда мемлекеттік билікті
қолбасшылар, ... ... ... ... ... өкілдері, жасақтардың
жетекшілері, әулеттердің көсемдері, таптық қозғалыстардың ұйымдастырушылары
қолдарына алып кететін.
Біздің жыл санауымызға дейінгі 344 мың ... ... ... ... ... ... әлеуметтік тұрғыдан алғанда әлі
жіктері ашыла қоймаған «неолитикалық» революцияның нәтижесінде ... ... ... ... ... формасы пайда болды.
Алғашқы рет егіншілікпен айналысқан ... ... ... ... ... ... барынша қаталдықпен іске асырылды,
барынша тиімді, жұртқа түсінікті болды, ауыл шаруашылығындағы барынша қатаң
тәртіпке, диханның рухани ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және әлеуметтік-таптық қызметін-еңбектің
есебін жүргізу, оның ... ... ... ... ... ... жұмыстардың «иррегациялық, діни ғимараттар салу (ұйымдастыру ... және ... ... ... ... ... діни ... салықтар, адамдар жинау секілді жұмыстарды тиімді жүргізді. Монарх
аймақтарды немесе жеке ... ... ал ... ... ... ... ... Билік құрудың мұндай сатылары
басқарудың тиімді жүйесін құруды ... ... ... қауымға
кіретін дихандар, қолөнер иелері, ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейінде даулы мәселелерін шешіп алатын
немесе оларды неғұрлым жоғары сатыдағы органдардың шешуіне ... ... ... ғана осындай жүргізу пайда болады.
Ал монархтың өзі, басқарудың өзі бір қалыпты жағдайында ... ... ... және іске ... ... ... Ол өзінің
кеңесшілерімен ақылдасатын. Басқарудың ... ... ... ... болжам айтушылар, пайғамбарлар, діни қызметкерлср көп
болды. Монарх өзінің министрімен де, басқа ... де ... ... ... ... әр ... ... және
әр түрлі замандарда билік құрудың сан алуан түрлерін ... ... ... ... ... ... ... тақсыр, князь,
шах, әмір, радж, император, сұлтан, патша, тәңірі деген атақтар арқылы
кірді.
Басқару формасы ... ... ... басы ашық ... ... ... Монарх мемлекеттің басын қосушы, олардың мемлекетке біріктірушісі
деп саналады. Сондықтан, ... ... ... ... ... – деуі ... ... емес. Әрине, бұл мемлекетті заң жағынан иелену
болатын. Іс ... олай ... ... ... ... сарай
шаруашылығы, жекеменшік дәулетті жер құлдары, шаруашылығы, (кейде олардың
саны өте көп болған) болды да, монархтың семьясын ... ... ... Ал ол ... байланысты, оның басшысы, өкілі ретінде билік құрды.
Монарх мемлекетті жеке өзі ... ... бұл ... ... оның өзі шешеді деген сөз емес. Жоғарыдағы атап ... ... ... іске ...... ... чиновниктері, қызметшілері болды. Олар мемлекеттің әр ... ... Ал ... аса ... ... ... ... соның қолында. Оның билігі ең жоғарғы билік және ешкімге ... Ал бұл әр ... ... органдарға өкілдік бергенмен, ... ... ... кез ... мәселені шешу тізгінін өз қолына ала
алады деген сөз. Ол мемлекеттегі ең жоғарғы билік иесі.
Әдетте, оның ... ... шек жоқ, оған діни ... ... ... мемлекеттік өмірдің барлық салаларына соның ішінде сот саласына да
жүреді. Монарх сот ұйымдарына байланысты шағымдары шешкенде ең ... ... ... ... ... мәселелерді шешкенде формалық тұрғыдан қарасақ, заң
жағынан да, тәуелсіз адам ... те, іс ... ол ... ... ... ... ... душар болды. Көптеген елдерде мұндай ықпалдар заң
жағынан бекітіліп қалады. Дегенмен, ... ... ол ... ... жеке басының көңілінің соғуы бойынша ұйымдар қабылдай
салады.
Монархиялық ... ... ... ... мұра ... көшеді. Әр
түрлі елдерде билікті мұраға берудің тәртібі әр ... ... мұра тек ... ғана беріледі, мұра мұрагерлердің жастарының ең үлкеніне ... т.б.). ... ... нәрсе – биліктің бір адамнан екінші адамға
ауысуына халықтың ешқандай қатынасы жоқ, өмір ... ... ... ... ... үкімет билігінің мерзім шегі жоқ, бүкіл тек өлім ғана
оны осындай өкілдікпен айырады. Керісінше, таққа өмір бойы отыру ... ... ... монархтың өмірінің өзі құқықтан тыс және ... ... ... қысқартылатын. Монархиялық басқарудың мерзім жағынан шек
қойылмауы дегеніміз – басқару мерзіміне ... ала ... ... деген
сөз. Тарихта ұнамаған монархтарды құлату, оларды өлтіру немесе оларды басқа
адамдармен ауыстыру фактілері аз болмаған.
Монарх ... ... емес ... ... «жауап» бермейтін монарх
дегеніміз мемлекет қамын ойламайтын ... өз ... ... адам ... ... ... ... сирек ұшырасады. Әдетте, монарх өзінің басқару
жұмысының нәтижесі үшін нақтылы саяси және заң ... ... ... ... ... байланысты қателіктері жауап береді. Дегенмен, тарихта
революциялық жағдайларға байланысты халық монархты жауапқа тартқан ... ... ... басқарудың монархиялық формасын заңдық
белгілері – солай болуға тиіс, монархияның кәдімгі ... Сөз ... ... ... басқаша жағдайлар және аталған заңдық
белгілерден ... ... ... ... ... әр түрлі ұшырасуларына
байланысты монархияның да әр ... ... ... ... шектелмеген
«абсолюттік» және шектелген, сонынан ішінде конституциялық монархия.
Бұл форма киіннен пайда болған феодалдық мемлекеттерге тән, ... ... ... өту ... пайда болған.
Бұл форма монархтың жеке қолының астында барлық мемлекеттік басқару
қызметінің ... ... тән ... монархтың өзі заң шығарады тікелей
әкімшіліктік қызметке басшылық жасайды. Бұл ... ... ... және өзі де өзін ... өзі жүзеге асырады.
Абсолюттік монархияға тән нәрсе ... ... ... ... ... билік монархтың қолында. Ол заңдар шығарады, чиновниктер
тағайындайды, сыртқы және ішкі саясатты жүргізеді. Салық жинайды және ... және ... ... кісі ... ... заң ... ... халық мемлекеттік формасы арқасында ... ... ... ... ... Монарх таптардың сойылын соғушы және
мүдделерін қорғаушы күйінде қалады.
Монархтың өкіметіне шектеу болмайды, соның ... ... ... ... діни ... ... қарамағындағылар заңдық құқыққа тек қана ... ... бір ... ... еткен жағдайы және бұл құқықтарды
таңдатқан жағдайда жүзеге асырады. Қазіргі ... ... ... (өте сирек кездесу). Бұған мысал ретінде Сауд Аравиясын, ... ... ... ... ... октрияцилық Конституциялар қабылдау
құқығына ие. Бірақ бұл актілер толық ... ... бере ... ... 1972 жылы ... ... уақытшы Конституцияны
айтуға болады. Сауд Аравиясындағы монархия өздерінің шоғарғы діни ... ... бұл ... оның ... ... арттыруды, бірақта бұл
өкілеттілігін шектеулерге келіп тіреледі, мұнда ... роль ... ... кеңесінде шешу арқылы жүргізіледі.
Монархиялық өсиет монархтың тікелей ұлын сайлаумен шектелемейді, қажет
болған жағдайда монархтың таңдап бас тартуға мәжбірлей ... құл ... ... ... ... шек ... абсолюттік монархияның басқару формасы ретінде гүлденген заманның
негізінен орта ... ... ... – абсолюттік монархияның бір
түрі, мемлекеттің басшысы зиялылық, әрі діни биліктердің тізгіндерін қатар
ұстайды. Кейбір мемлекеттерде ... ... ... ... ... ... да жаңадан пайда болған
өктемдік етуші тап буржуазияның мүдделерін қорғауға мәжбір ... ... және ... ... ... ... ... форма. Мұнда біз өкіметтің алғашқы қалыптасуымен дамушы ... ... ... ... атқарушы өкіметтен бөлінгендігін
қарастырады.
Мұнда заң шығарушылық билік монархтың ... ... ... бір ... ... ... бағайындалған парламентке
берілген.
Атқару қызметін монархқа тікелей өзі басқаруға немесе өзі тағайындаған
өкіметтің ... ... ... ... ... ... өзіне берілген. Алайда заңдар
парламентпен қабылданғанын монархтың бекітуінсіз заңдар күніне ... ... ... ... ... өзі ... ... құқылы.
Шектелген монархияның формалары әр түрлі. Орта ғасырлардағы Европаның
соңғы ... ... мен ... ... ... ... – парламенті пайда болды. Мемлекеттік билік екі ... ... ... заң ... да, іс жүзінде де атқарушылық билік саласында
тәуелсіз бола тұрса да, парламенттің қызметімен ... ... ... ... үкіметтің жұмысы парламентте қалқыланатын, сыналатын. Монарх
парламентке бар қуатымен әсер ... оның ... ... ... жоғарғы палатаға депутаттарды тағайындауға құқығы бар болатын,
парламентті тарқатып жібере ... ... ... ... ... ... құқы ... Заң шығарушы орган ретінде монарх онымен
есептесуге ... ... ... тән нәрсе – монархтың заң ... ... ... билігіне заң жағынан шек қою. Монархтың формальді
түрде алғанда үкімет басшысын, министрлерді тағайындайтынына ... оның ... ... парламенттің алдында жауапты. Монарх шығарған
құжаттар парламент мақұлдағаннан кейін, конституцияға сүйеніп тұсында, ... ... роль ... ... халықтық мемлекеттің өкілі болады.
Ол патшалық құрады, бірақ басқармайды.
Монархияның басқару формасы ретінде заңдық қана ... ... ... ... береді. Мыналарды атап
айталық. Монархтың өкімет билігі құдайдың өзі ... ... ... Ал ... ... өз ... берген оған құдайдың өзі ... ... адам ... ... ... ... санаға сүйенеді және
өмір сүреді: «Әркім өзін ойлайды, бір патша ... ... ... ... олар ... ... ... әлеуметтік сатыларда алатын
орны бойынша бағаланады. Монархияның ... ... ... ... ... ... мен сүйіспеншілікке, ақ көңіл патшаға деген ... ... ... ... ... ... шен ... сүйенеді.
Монархиялық сана тұтас алғанда ... ... оған тән ... ... бар ... ... нормаларын сақтауға деген
әуестік.
Сөйтіп, басқару формасы болып, ... ... ... ... мен іске ... ... әлеуметтік-психологиялық жағдайының
күрделі қорытындысы.
Әрине, оны мемлекет дами келе өзінен өзі басқа формаларға орын ... ... ... ... ... деп ойламауы керек. Осы күнгі заманда
басқарудың монархиялық формасын қалап алған мемекеттер аз ... ... ... басшылардың атаулары бөлек болғанмен, іс жүзінде олар
монархтың ... мен ... ... ... ... коммунистік партиялардың бас секретары) ие ... ... ... монархия тұсындағы биліктің кейінгі ұрпаққа мұра ретінде
қалатынын ескерсек, биліктің көшіп отыруының тұрақты және ... ... ... ... сын ... туған кезде тиісті қоғамның
ынтымақтастығына ... ... ... ... ... үшін ... және іске ... дәстүрлі жүйесі, жұрт бұған ... оны ... ... ... ... ... ... тарихи даму
кезеңінен өтіп толықсыған, оның негізгі белгілерін көрсететін ұғым болып
табылады. Монархия туралы отандық және ... ... ... ... ... қалыптасқан болатын. Монархия еліміздегі
түсіндірме сөздіктердің бірінде, ... ... ... ... ... ең ... ... (билік) сайланбайды,
тағайындалмайды, ондай билік ұрпақтан ұрпаққа мұраға қалдырылып, ауысып
отырады. ... ... ... жүзеге асырылады [11, 212 б.]. Ал
отандық белгілі ғалым Ғ.С. Сапарғалив монархияны былай айқындауға ...... ... ... Барлық мемлекеттер типтерінде
кездеседі. Сондықтан құл иеленушілік, ... ... ... Монархияның түрлері – ... ... - ... ... ... Конституциялық монархия-кейбір буржуазиялық
мемлекеттердің басқару түрі ... ... т.б.). ... ... шах, хан, ... билеген мемлекет [12, 92 б.]. Монархия
туралы ұғымдарды талдай қарайтын болсақ, оның мәні бір ... ... бар ... ... Т. ... ... ... тілінен
–жалғыз билеуші)- басқару нысаны, өкімет түгелімен не жартылай билеушінің
қолына ... ... ... ... ... ... ... өкімет билігі (монархтың өкіметі) мұра ретінде беріледі;
- ... ... ... болады;
- сайлаушылардың еркінен тәуелсіз болады [6, 105-106 бб.], - ... ... ... ... Ал белгілі оқулықтардың бірінде
Монархияда ... ... бір ... ... ... және бұл билік
мұрагерлікпен беріледі. монархияның ... ... ... ... оған ... ... басқа туысқандарының қолынан тиеді. Сондықтан
оның билігі-мұра билік. Тақтың көшуінің екі әдісі бар: ... және ... ... тақ тек ер ... ... Ал ... ... ерке адамдарға да, әйел адамдарға да беріле береді ... ... ... өмірбойлық берілген әдістері де болады, бұндай
жағдайларда мұрагерлік заңды ... ... жоқ, ... ... ... ... ... Оранский. Соңғы Англияда
мемлекеттік төңкеріс ұқсас даңқты революциясынан кейін ... ... ... ... белгілі. Монархияның үшінші түрі бар, монарх бірнеше
ақсүйектердің тұқымдарынан сайланады (Малайзия). Тарихта екі монарх болған
мемлекеттік басқару формасы да ... ... ... ... ... ... ... монархтың билігінен де күшті болды.
Сонымен, монархтың билігі көбіне мұрагерлік ... ... ол ... ... ... ешкімнің алдында жауапты емес, ол мемлекеттің
басшысы, құқықтың ... ... оның ... сот, ... ... ... ... ол әскерді басқарады, мемлекеттің атынан
шарт құрады [8, 36-37 бб.]. Монархияда ... ... тек ғана ... ... ... ... ... жалғастыру арқылы беріледі [9, 31 б.].
Басқарудың монархиялық формасы ... ... ... аса маңызды ерекшеліктерінің бірі – мемлекет басы ... ... мен ... ... ... ... формасынан ерекшелігі монарх өзінің қызметін мұралық пен және
өмір бақи алады. ... ... ... бұл ... дұрыс деп
есептемейді де, дәлел ретінде сайланбалы монархияларды алға ... ... ... да бар. Егер қазіргі басқару ... ... ... ... ... бар монархияларды атауға болады.
Мысалы, ... ... ... - король 5 жыл ... ... ... ... монархиялар ережеден тыс нәрселер болып
табылады. Ол мемлекеттік құрылыстың ыдырауына алып келді, немесе мұрагерлік
монархияға ... Мұны ... ... өмір ... ... қатысты
да қолдануға болады. Мысалы, ... ... ... ... ... 2/3 ... ... бұрын биліктен тайдыруға болады;
Сауд Аравиясында билеуші ... ... ... ... ... жаңа ... алмастырыла алады. ... ... ... ... кеңінен таралған. ... ... ... ... ... ... монархиялық, ал Азияда -
мемлекеттердің ширегі, Африкада 50 ... ... ... ... бір ... ... ... Америкасында – бір ... ... ... ... ... мемлекеттер Монархиялар болып
табылады.
Монархияның ортақ белгілерінің барлығына қарамастан әртүрлі елдердегі
монархиялардың билік ... ... ... және ... заманғы
монархияларды өкілеттігі ауқымына байланысты үлкен үш түрге ... ... ... және ... ... ... ... ең
көне басқару формаларының бірі абсолюттік монархия. Абсолюттік монархия
барлық билік монархияның қолына шоғырланады: монарх заң ... ... ... ... және ... сот ... ... табылады, сондай-ақ
діни билікке ие. Аталған ортақ белгілеріне қарамастан тарихи ... ... ... ... өз ... ... Мысалы,
ежелгі дәуірдегі: монархиялардан көне шығыс монархиялары (шығыс ... ... ... ... монархиялары өте уникальді, сондай –ақ империя
формасында ежелгі рим монархиясында қайталанбас ... ... І-ІІ ... рим ... ... ... ... басқару формасы орта
ғасырлардағы мемлекеттер үшін үлгі болды. Орта ғасырлардағы монархия ... үш ... ... ... ете ... ... өкілетті
және абсолюттік монархия. Ежелгі шығыс монархиялары Азиялық өндіріс
тәсілдеріне ... ... осы ... ... ... ... ... жағдайлар маңызды роль атқарды. Ирригациялық
құрылыстарды салу және оның ... ... ... ... ұзақ ... ... ... қалуы, жерге, суға, ... ... ... ... ... болуы – шығыс монархиясының ... шарт ... Ең ірі жер иесі ... өзі ... ... деспотиясы
монархтың билігі формальді түрде шектеусіз еді. Мемлекет басшысының қолында
барлық билік шоғырландырылады, ол ... ... ... ... ең маңызды мәселелерін монарх шешті. Оның ... ... ... елдеріндегі мұндай монархиялық жиынтықтығы «шығыс деспотиясы»
ұғымын құрайды. Басқарудың осындай формалары ... Азия ... үшін тән ... ... Вавилон, Үндістан, Қытай). ... ... ... басшысының билігі әскери чиновниктер мен ... ... ... ... Рим ... ерекшеленді. Монархиялық
басқару формасының алғашқы ... ... ... ... ... ... ... Мұнда республикадан монархияға көші,
өтпелі кезеңдегі басқару формалары әртүрлі әскери диктатуралар ... ... Тек ... ... ғана ... ... ... типтік
монархиялық формасы қалыптасып, император әскери – бюрократиялық аппаратқа
және армияға арқа сүйеді. Феодалдық ... ... ... ... концепциясы басымдылыққа ие болды. Монархтың билігі ... ... ... ... ... (Осыған байланысты Француз
королі Людовик ХІV- нің «Мемлекет дегеніміз -Мен» ... сөзі ... Енді ... осы ... басқару жүйесінің түрлеріне тарихи
шолудан кейін, монархиялық ... ... ... ... ... біз негізінен монархиялық басқарудың ұғымын ... үшін ... ... ... ... ... қажет. Жалпы қазіргі кезеңдегі
мемлекеттанушылар монархиялық басқару жүйесін жоғарғы мемлекеттік ... ... ... ... оны ... алатын, халықтың
алдында жауапкершілігі болмайтын басқару нысанының түрі деп айқындайды. Бұл
жерде ... ... ... ... ... ... аталған
монархиялық жүйенің негізгі белгілерінің тұрақсыздығын ... ... ... ... ... ... дәстүрлі мынандай
белгілері болады:
Біріншіден, биліктің бір тұлғаның қолында шоғырланатындығын;
Екіншіден, биліктің мұрагерлікпен берілетіндігін;
Үшіншіден, биліктің ғұмыр бойы ... ... ... ... ... қарайтын болсақ, айтып өткеніміздей бұл белгілер де бір
қарағанда тұрақты болып көрінгенмен дау тудыруы ... Егер ... ... ... ... ... әрқашанда бір адамның қолында
шоғырлана бермеген. Мысалы, Ежелгі ... ... бір ... ... ... қатар, ХІ ғасырда Византиялық Роман Диоген өзінің
регеншесі Евдокин Макремболитессе ... ... ... ... үш ... ... тең билігін мойындап, құжаттарға қол қойғанда, төртеуі де қол
қоятын болған.
Сонымен қатар, монархиялық биліктің мұрагерлікпен ... ... ... қатарына жатқызуға болмайды. Өйткені, тарихта оған қарсы
келетін әр түрлі айғақтарды ... ... ХІІІ ... корольдары тақты сайлау арқылы иеленген болатын. Ал, ... ... ... Рим ... ... Карл ІҮ таққа жеті
князы курфюрстамен сайланды. ... ... ... ... ... ... де, мұрагерлік жүйені қолданбайтындары бар.
Мысалы, Малайзияның мемлекет ... ... ... ... ... сайланады. Мұны Біріккен Араб Эмираттарының тәжірибесінен де көре
аламыз. Монархиялық басқару жүйесінің қалыптасуынан бергі кезеңді алатын
бослақ, тақ ... ... ... ... ... ... иеленудің жолдарын қазіргі ғылымда салийлік, кастилдік және
австриялық деп бөліп көрсетеді. Сали ... ... тақ ... ер ... ... ... әйел адамдар кірмейді. Мысалы,
оған Норвегия мен Жапонияны жатқызуға болады. Ал, кастилдік жүйе ... ... әйел адам ... ... ... бірақ та, тақ негізінен
ер адамдарға қалдырылады, яғни соған басымдық ... ... кіші ... ... тақ ... шеттете алады. мұндай жүйе қазіргі кезеңде
Ұлыбританияда қолданылады. Австриялық жүйе ... әйел адам ... ... болғанмен, дәстүрлі қалыптасқан жолға сәйкес
негізінен, тақ ер ... мұра ... ... ... Мұндай жүйені кезінде
Ресей билеушісі І Павл ... ... ... ... қағидасына айналған патша билігінің
мызғымастығы, оның жоғарылығыда тарихқа көз жүгіртетін ... ... ... Мысалы, Ежелгі Үндістанда мемлекет басшысының билігі ... ... яғни ... ... ... ... Кейінгі
Европа монархтарының да биліктер әр түрлі жағдайда шектелінгендігіне тарих
куә.
Әрине, ... ... ... мен ... басқарудың арасында
өкілеттіктерінде мұндай ұқсастықтар болуы мүмкін. соған ... екі ... ... ... өзін ... ... деп ... болады.
Президенттік билік жүйесі тарихи кезеңнің ерекше бір ... ... ... ... ... Ал, ... басқару жүйесінің
өмірге келген тарихи ортасы және оның негізі мүлдем басқа болып ... ... ... басқарудан туындаған президенттік жүйенің
қалыптасуы туралы нақты тарихи фактіні ... ... ... ... ... ... ... жолмен президенттік басқару жүйесіне
өткен мемлекеттер жоқ.
Жоғарыдағы ойымызды қорыта келгенде, далпы монархиялық басқару жүйесіне
негізіен мынандай тұрақты белгілер тән ... ... ... басқару
жүйесіндегі монархтың заңи жауапкершілігінің ... ... ... ... ... билігі мемлекеттік бірліктің
ұлтық тұтастықтың символының ... ... ... ... сан ... бері ... дамып келе
жатқан және мемлекеттік басқару нысанының алғашқы түрі болып табылады.
Монархиялық билік өзінің тұрақтылығымен ерекшеленеді. Бұл ... ... ... және оның ... ... ... ... тәжірибеде монархиялық билік бірнеше араб ... ... ... мемлекеттердегі қалыпты жұмыс атқарып жатыр.
Монархиялық басқару нысаны адамзат тарихында мемлекетті басқару нысанын
қалыптастырудың тарихи тәжірибесі өмірге әкелген алғашқы ... ... ... ... осы ... дейінгі аралықта монархия ұғымы,
бірнеше даму кезеңін ... ... ... ... ... ... ... жолмен берілетіндігі, бір ... ... ... ... ... ... жататын
болған. Кейінгі европа елдерінің тәжірибесі монархиялық ... ... ... да орны алатындығын көрсетіп берді. ... ... ... кезеңде нақты билік жүргізудің нысанынан ... ... ... тұтастықты қалыптастырудың ... ... ... ... ... түрлерге жіктеу, өте күрделі мәселе болып
табылады. Оның негізгі себептері де жоқ ... ... ... билікті
ұйымдастырудың мемлекеттік-құқықтық моделін қисынды тұрғыда нақты саралау,
оңай ... ... ... ... ... билікті жүзеге асыруымен
тікелей байланысты. Сондықтан да, болар монархиялық басқаруды жіктеуде ... ... ... көзқарастар жүйесі қалыптасқан. Соңғы кезеңде
еліміздегі отандық ғалымдар тарапынан да монархиялық басқару жүйесі ... ... ... алмаймыз. Қазақстандық ғалымдар Ғ.С.
Сапарғалиев пен А.С. ... ... ... түрлерін былай жіктеп
көрсетеді: «Монархияның үш түрі болады: А) Шексіз ... ... ... ... ... бірден бір жалғыз, ең жоғары органы. Оның
қолында заң қабылдау, атқару және сот биліктері шоғырланған. ... ... ... ... Сауд ... ... Араб Әмірліктерінде орын
алған. Б) Шектеулі конституциялық немесе парламенттік монархия, басқарудың
мұнадай ... ... ... ... ... пен ... органдарға
бөлінген болып келеді. Мысалы, парлментке. Қазіргі кезде басқарудың ... ... ... Норвегия, Швеция мемлекеттерінде бар. ... ... ... бұл нысанында араларында тең бөлікке түскен
болып келеді. Мысалы, өткен замандардағы Пруссия, ... ... ... ... ... ... ... билік (үкімет) болған. Үкіметті
жасақтау, ... ... ... ... ... да лауазымды
тұлғаларды тағайындау және оларды ... алу ... ие ... Бұлардан
басқа монарх тыйым (вето) құқығы мен парламентті таратып жіберуге ... ... [13, 56-57 бб.]. ... бұл ... ... ... ... жіктеу мәселесі теориялық тұрғыда
өзінің толық шешімін таппағандығын көреміз.
Шын мәнінде, теорияда монархиялық басқару нысанын түрлерге ... ... ... ... жатады. Бұл негізінен біздің ойымызша, жария
билікті ұйымдастырудың мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар тарапынан монархиялық басқаруды
жалпы мынандай түрлерге: шексіз ... яғни ... ... ... басқарушы болып табылатын және шектелген монархия, ... ... ... монарх пен басқа да органдардың ортасында өзара
шоғырланатын. ... ... ... ... дуалистік монархияны, яғни
жоғарыда аталған монархия түрлерінің ерекшеліктерін бойына топтастыратын
түрін бөліп көрсететін ... бар. ... Б.А. ... с. ... В.Е. ... [15, с. 141], И.П. ... с. 183] және т.б.
Жоғарыдан көріп отырғанымыздай, монархиялық ... ... ... ... ... ... ... деңгейінде ғана
жалпыға мәлім түрлерді ажырату ... ... ... бұл ... ... ... ... монографиялық еңбектер жоқтың қасы. Сондықтан ... ... ... ... ... ... негізінен қазан
төңкерісіне дейінгі ... ... ... ғалымдарының
ойпікірлеріне жүгінуге мәжбүрміз. Бұл жалпы ... заң ... ... ... ... ... ғылыми деңгейде жүзеге
асыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, монархиялық басқаруды түрлерге
айырудағы әр ... ... ... туындау себептірінің
негіздерін айқындауға жол ашады. Өйткені, біз сөз ... ... ... рсейлік ғалымдардың көпшілігі батыс жоғарғы оқу орындарында
білім ... ... ... қатарына жатады және жоғарыдағы бөлімдерде
айтып өткенміздей ресей тарихы монархиялық басқару жүйесін көп ... ... ... ... ... ... ... да, ғалымдар
тарапынан бұл ерекше ... ... ... бірі ... ... ... Енді сөз кезегін, осылай қарай өрбітетін болсақ, Б.Н.
Чичерин жоғарыдағы монархиялық басқаруға байланысты саралауды қолдай отыра
былай ... ... ... в ... от ... ... монархического начала с аристократическим и демократическим. В
этой политической форме ... ... ... всех ... и ... их ... монархия представляет начало
власти, народ или его представители - начало свободы; аристократическое
собрание-постоянство закона” [17, с. 9-10.]. ... ... ХХ ... М.Н. ... та ... ... Ол ... басқаруды
абсолюттік және конституциялық деген түрлерге жіктей келе, оның ... ... ... ... ... не ... ... государства, как целого, но и сосредотачивает в своих руках
всю ... все ... ... власти, получается монархия
неограниченная или абсолютная.
Ал сол кезеңде поляктың ғалымы Ю. Гачекте ... ... ... келе, оны үш түрге ... ... ... ... ... ... ... монархия оның ойы
бойынша абсолютизмнің көрінісі, оған мысалы ретінде сол ... ... ... ... ... ерекшелігін былай
түсіндірді: “… подразумевает полнейшую независимость монарха от парламента
при ... им ... и ... ... [17, с. 62.]. ... ... ғалымның ойы бойынша, өзіне тән белгілері мынада:
“… министры назначаются для ... ... ... и где сам
парламент осуществляет административную ... [18, с. 54.]. ... Л.А. ... ұсынысы қарсы келеді. Ол монархияны үш
түрге бөліп ... “1) ... ... 2) ... 3) ... чистую или самодержавную” [18, с. 101.]. Оның
ойы бойынша, ... ... “.. ... ... ... быть ... одна. Ведь верховная власть нравственного идеала
неограниченна, но не абсолютна. Она имеет свои ... для ее ... ... во имя ... только и получает свою
законно-неограниченную власть” [18, с. 101.]. ... ... ... ойы ... жеке ... оны ... ... мойындағанда
ғана мүмкін болады деп санады. Сонымен қатар, ол былай дейді: “Абсолютизм,
как тенденция, фактически может ... при всех ... ... ... по ... и ... По духу же ... по природе,
абсолютизм свойственен только демократии, ибо народная воля ничем кроме
самой себя не обусловленная ... ... ... так что если ... с ... то и ... ... становится абсолютной”
[18, с. 101.]. И.Л. Солоневич ... ... ... ... ... ғана ... ... деп есептей келе,
оған ХҮІІІ ғасыр мен ХХ ғасырдың басындағы Ресейдегі ... ... ... [19, с. 80]. Н.Н. ... ... бұл мәселеге байланысты өзінің
уәжін айта келе, жалпы абсолютизм ... ... емес деп ... ... ... ... жағдайда болады деді: “в точном историческом
смысле этого слова, то в чистой и ... ... она ... только при господстве идея царя божества и только в ... ... ... ... ... быть только власть, ... ... ... не ... ... и ... даже выше
нравственных законов” [20, с. 61.]. Деспотиялық монархияны монархиялық
басқарудың өте нашар түрі ... ... Тағы ... бір ... И.А.
Ильин болса, ол туралы былай дейді: “тиран есть монарх, не ... ... ... ... и ... того-извращающий свое призвание, свою
национально - политическую функцию и тем ... ... в ... ... и ... ... ... государства” [21,
с. 562.]. Ресейдің патшалары әрқашанда, джеспот бола бермеген. Оны кезінде
шетлдік ... да ... ... Вена ... ... ... ол туралы былай дейді: “тираном московский правитель не был: его
власть была ... ... ... ... ... и ... (стариной). На практике русские государи правили
чаще всего в согласии с другими слоями элиты, прежде всего со ... и ... ... Но ... ... ... власти,
закрепленного организационно и юридически, являлось основой политической
системы России” [22, с. 55.]. Осы ... ... ... тағы бір ... ... мен ... монархияның ара-жігін ажырату үшін
самодержавие сөзінің мәнін түсіну қажет. Әрине, ресейдегі абсолютизм туралы
1968-1970 жылдар аралығында «КСРО ... ... әр ... пікір-
таластардың орын алғандығын білеміз [23, с. 70]. Кейбір ... ... ... ... ... бір түрі ... Ал кейбіреулер болса, шығыстық азиаттық деспотия деп таниды. Осы
мәселеге байланысты Н.М. ... мына ... мән ... “Следует
признать, что понятие самодержавия объединяет ... ... в ... ... в ... ... все ... власти” [24, с. 213.]. Н.И. Палиенко ... ... ... ... айтады: “как бы не были прерогативы монарха… ограничены
полномочиями народного представительства по силе ... ... ... ... ... что по ... этих законов Россия,
получившая народное представительство с ... ... ... ... ... хотя и наименее развитого
типа” [25, с. 75.].
Байқап отырсақ, ресейлік ... ... әлі де ... ... ... ... ... ала қоймаған, беті ашық ... ... ... самодержавиені шығыс деспотиясымен бір орынға қою
орынсыздау болып табылар, шын мәнінде ресей тарихында самодержавие ... ... ... болды. Сонымен қатар, қоғамдық сословие өкілдері
патша билігіне ықпал ... ... ... ... ... да ... Ресей абслютизімін әрбір тарихи кезеңге байланысты бағалау қажет
деп санаймыз.
Біз монархиялық басқару үйесін жіктеу ... тағы бір ... ... ... ... монархияның әр түрлері бой көтеріп,
мемлекеттік құқықтық ... ... ... де ескеруміз қажет.
Сондықтан да, монархияны ... ... осы ... де ... ... қажет. Міне, бұл жағдай монархияның тағы да бір түрі теократиялық
монархияның да өмір сүргендігін және ... ... ... ... екендігін көрсетеді.
Қысқаша осы шолуымыздан кейін отандық заңгерлер тарапынан монархияны
жіктеу мәселесіне ... ... тағы ... ... ... ... ... былай дейді: «Монархияның түрлеріне келетін
болсақ, ол шектеусіз немесе ... деп ... ... ... билік толығымен бір адамның (монархтың) қолында шексіз, ондайда
конституция мен парламент болмайды, билік тармақтарына ... ... өзі заң ... ең жоғарғы лауазымды қызметтің барлығына чиновниктерді
тағайындайды, жоғары соттылықты өзі атқарады және ... ... ... ... ал егерде кеңесшілерді қатыстырса, онда олардың берген
кеңесі ол үшін ... ... ... ... ... ... ... олар монархқа шектеусіз тәуелді болуы керек. ... ... ... мүлдем қатыстырылмайды. Өкімет қатаң тәртіптің,
қысымшылық ... және ... ... ... ... ... жұмыс стейді.
Тарихтан білетініміз, абсолюттік монархия құл иеленуші дәірде де
(мысалы, көне замандағы Рим ... ... ... өмір ... ... ... Көне Қытай).
Абсолбттік монархиянығң белгілерін тұжырымдайық, олар:
1) монархтың жеке басының мемлекеттік билікке шексіз ие болуы;
2) ... ... өз ... ... ... ... ... тәртіппен иеленудің қалыптасуы;
3) монарх мемлекетті өздігінше халық билігінен туынлдамайтын құқықпен
басқару;
4) мемлекеттің басшысы ретінде ... заң ... ... 26-27 бб.]. ... ... қазіргі кезеңдегі шектеулі монархияның
белгілеріне мыналарды жатқызады:
«1) үкімет парламент сайлауында көп дауысқа ие ... ... ... ... ... өкілдерінен құрлады;
2) көп депутаттық орынды алған партияның жетекшісі үкімет басшысы ... заң ... ... сот ... шын ... монархтың билігі
жоқ болады, бейнелі түрде көрініс табады;
4) заң актілерін парламент қабылдайды, оған монарх тек формальді ... ... ... конституцияға сәйкес, монархтың алдында емес, үкіметтің
алдында жауапты болады» [26, 28 б.].
Монархиялық ... ... ... ... ... әр түрлі
көзқарастардың барлығына қарамастан, біз бұл ... ... ... ... басқару жүйеснің тарихи типтерінің дамуын негізге ала
отыра, ... ... ... ... ... ... ... монархиялық басқару жеп классикалық тұрғыда жіктеуді жөн ... ... ... ... ... ... адамзат тарихының
ежелгі дәуірлерден бері ... келе ... ... ... де
монархиялық ерекше сана-сезімге негізделген қоғамдарда белгілі дәрежеде
орын алып отырған монархияның түрі ... ... ... ... ... даму ... байланысты мынандай түрлерге жіктеп
көрсетуге болады: деспотиялық моанрхия және абсолюттік ... ... ... ... ... басқару жүйесінің тәжірибесінен
қалыптасқан, негізінен европа елдерінің тарихында орын алған, ... ... ... ... ... өз ... дуалистік
монархияға және конституциялық монархияға ажыратылады.
Монархиялық ... ... ... ... саралай келгенде,
негізінен ... ... ... және шектелген деп бөлген өте
орынды. Әрине, монархияны ... ... ... ... орын ... Осы ... негізінде оны одан әрі нақтылап, түрлерге ажыратуымыз
қажет. Шексіз монархияны ... ... ... түрлерге
бөлуге болады. Ал, шектелген ... ... және ... деп ... ... ... монархияны жеке монархияның нысаны
ретінде қарастыру негізсіздеу. Парламенттік ... өз ... ... және ... ... қайталайды. Былайша
айтқанда, парламенттік монархия дуалистік монархияның жетілген, аяқталған
сатысы болып табылады.
Қазіргі кезеңде монархиялық ... ... ... және ... бөлу өзін ... ... ... монархиялық басқару жүйесі ежелгі
шығыс елдерінен бері ... ... келе ... ... ... ... монархия қазіргі кезеңде абсолюттік монархия сипатына ие болуда. Ал
шектелген монархия кейінгі орта ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... барлығы өткен, тарихи
сыналған жол болып отыр. Шектелген монархия өз кезегінде ... ... ... ... ... Қазіргі кезеңде әлем елдерінде
орныққан монархияның басым бағыты осы шекті монархия болып табылады.
Адамзат тарихында алғашқы мемлекеттік құрылымдар пайда бола ... ... ... ... ... да, билікті одан да
кейінгі топқа берудің жолдары да ... ойды ... ... ... ... ... өткен жолында ... ... ... даму ... және ... ... ... өмірге әкелген болатын.
Мемлекеттің басқару нысанының алғашқы түріне деспотиялық ... ... ... бұл қазіргі кезеңде ғылыми әдебиеттерде әр түрлі
атауларға ие. Кейбір де оны ... ... деп те ... Сонымен қатар,
шығыс монархиясы деген ұсыныстарды да кездестіруге ... ... ... ... ... ... алғашқы нысаны деп те
бағалайды. Бұл көзқарас ғылымда кеңінен етек алған көзқарастың бірі. ... ... біз ... ... ... жеке түрі ретінде
қарастырамыз. Біздің ойымызша, оның да негізі бар. ... ... ... ... ... тән құбылыс болып табылады. Әрине, оның
кейбір белгілерін Римнің тарихында да кездестіруге болады. Шығыс деспотиясы
жалпы ... ... ... дәуірлік кезеңіне тән құбылыс. ... ... ... ... орта ... ... ... европаның дамыған мемлекеттері, сонымен қатар, ... ... ... монархияның тарихи типі. Осындай негіздерге
сүйене отыра, біз жалпы шығыс деспотиясын монархияның ерекше ... ... ... ... ... ... ... табиғаты мен ерекшелігіне мән
беретін болсақ, біз бұл жерде жалпы деспотияға ... ... ... заң ... түсіндірме сөздіктердің бірінде, деспотияға
мынандай анықтама беріледі: “Деспотия (грек. – despoteia – шексіз ... ... ... нысаны, яғни шексіз монархия. Бұл билік өз ... ... және ... тарапының зорлық-зомбылығымен
ерекшеленеді” [12, 79 б.] . Ал кейбір ... ... ... мемлекеттердің мемлекеттік нысаны ретінде қарастырып, оны ... ...... государства в странах Древнего Востока.
Строго централизованная бюрократическая монархия с ... ... ... ... ... и ... ... вертикали. Даже знатные люди находились на положении рабов у деспота,
так как все, что они ... ... ... его ... [27, 72 ... ... бұл түсініктің өзінен-ақ, монархияның бұл нысаны
тек ежелгі шығыс елдеріне тән екендігін аңғару қиын емес. Яғни, ... ... ... ... ... мен ... асыруының,
былайша айтқанда (азиаттық өндіріс әдісі) ... ... ... монархиядан шығыс елдерінің басым көпшілігі өткен ... ... ... ... ... еджелгі египеттегі шумер-
акаттардың, вавилонның, ассирияның т.б. ... ... ... монархияның өзіндік ерекше белгілері бар.
Сонымен қатар, деспотиялық монархияның тағы да бір ерекшелігі, мынандай
жағдайлармен байланысты. ... ... ... ... ... ... болған. Яғни, әскери, қаржы және қоғамдық істер ведомствосы.
Бұл жағдайлардың барлығы, тек ... ... тән және ... ғана көрініс тауып жүзеге асқан.
Деспотиялық монархияның, яғни шығыс деспотиясы, Кеңестік дәуірде жалпы
мойындалған шындық ретінде, көптеген оқулықтардың бетінде ... ... Ал ... ... ... ... ... ұғымның орнына,
шығыс монархиясы деген терминді қолданудың ... ... ... да, ... ... Мәселенки, О.А. Омельченко былай дейді:
“Слова деспотия, деспотизм (от древнегреческого despoteia - ... ... ... ... или ... ... ... в употребление они в конце ХҮІІ – начале
ХҮІІІ в.: впервые их употребил французский писатель-моралист ... ... ... ... для ... ... такого
правления, при котором подданные живут в постоянном страхе и не ... В ... ... ХҮІІІ в. О правильно
построенном ... ... ... ... ... ... как
определили неправильную, пагубную для общества монархию, где государь
властен произвольно ... не ... ... ... но ... и даже ... подданных. Примеры такого произвольного правления
черпали, как правило, из истории средневекового Востока (турция, ... ... или ... ... ... ... прав в ... стали признавать главенствующей чертой государственного ... ... хотя ... все ... в ту эпоху просто строились по другому. Древневосточная
государственность ... ... ... особым характером – но эти
черты связаны с историческими путями формирования ранних ... ... со ... ... роли ... в ... ... монархия была в истории первым типом государственности
и ... ... ... Ее даже ... ... как ... в ... смысле - настолько отлична она по ... ... ... ее ... Они еще ... мало имели политический и правовой
характер, а главным образом экономически-распорядительный, религиозный и
военно-административный. ... ... ... монархии в
первую очередь определены историческими путями ее формирования в обществе”
[28, с. 60-61]. Бұл ... біз ... оның ... ... ... ... ойымен келісеміз. Бірақ та, шығыс монархиясы деген ұсынысына белгілі
уәж айтуға да болады. ... ... ... ... ... ... ... аймақтық түсінікті білдіретін географиялық ұғымды, саяси
маңызы бар, басқару ... ... оның ішкі ... ... ашуға
мүмкіндік бермейді. Оған жалпылама сипат ... тұр. ... ... ... ... ал ... ... тұрғыда ежелгі шығыс монархиясы
деген терминді қолдану өз-өзін ақтай алмайды. Ал ... ... ... ... ... ... және биліктің қалай ауысып
отыратындығын толық ашып ... Осы ... ... ала ... монархия деген ұғым орынды болады деп ойлаймыз.
Деспотиялық монархия жалпы екі ... ... ол діни және ... ... ... ... асуымен , яғни монархиялық биліктің сакральді-харизмдік сипатқа
ие болуымен байланысты;
Екіншіден, әскери көсемнің қоғамдағы ролінің артып, ... ... ... ... шығыс елдерінің саяси-құқықтық дамуы өмірге
әкелген, монархияның алғашқы нысаны болып табылады. Деспотиялық монархияға
тән ... ... ... ... ... ... шығыс
елдеріндегі халықтардың менталитетінің соған бейімділігі. Тағы да басқа
жағдайлар, ежелгі дәуірдегі шығыс мемлекеттерінде монархияның бұл ... ... ... ... ... ... монархия классикалық тұрғыда Европа елдерінің
мемлекеттік құқықтық даму тәжірибесінде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... өту кезеңіндегі
жалпы монархияның тарихи типі болып табылады. Сословиелік өкілдік ... ... ... Германияның, сонымен қатар, Шығыс Европа
елдерінің даму тарихында кездеседі. Сословиелік өкілдік монархия, әр ... әр ... ... өмір ... болатын. Франциядағы
сословиелік өкілдік монархия дарынсыз ... ... ... ... ... ... негізделіп, қалыптасты.
Ортағасырлардағы Англия, әлемдік мемлекеттік құқықтық дамуға көптеген
үлгілерді бере білген мемлекеттің бірі. Англиядағы ... ... ... тұрғыда қалыптасуы, еркіндіктің Ұлы Хартиясы ... ... ... ... ... қалыптасуында
жергілікті феодалдық топтың өкілдері барондардың атқарған қызметі ерекше.
Англиядағы сословиелік өкілдік монархияның сипаты ... “К ... в. В ... ... ... ... для перехода к новой
форме феодального государства-монархии с ... ... ... свои ... королевская власть не проявляла готовности
привлекать к решению вопросов ... ... ... ... ... при ... Генриха ІІ, терпевших
неудачи во ... ... ... ... ... монархической
власти, усиливается административный и финансовый произвол короля и ... В ... с этим ... ... ... участвовать в решении
важных политических и ... ... ... в Англии в ходе острых
социально-политических конфликтов. Они ... ... ... ... ... центральной власти. Это движение возглавляли
бароны, к которым ... ... ... и ... ... ... ... и вымогательством
королевских чиновников. Социальный характер ... ... ... ... конфликтов ХІІІ в. По ... ... ... ... вв. Не случайно эти мощные выступления в ХІІІ в.
Сопровождались принятием документов, ... ... ... ... Англиядағы сословиелік өкілдік монархия, Парламенттің
өмірге келуіне жол ... ... Осы ... Парламент қазіргі
кезеңдегі классикалық парламенттің үлгісі болып табылады.
Сословиелік өкілдік монархияның Европалық ... ... ... ... ... да жатқыза аламыз. Германияда
сословиелік өкілдік монархия мынандай негіздер ... ... ... ... ... әр ... дербес корольдықтар өмір
сүрді. Бұл талаптың өзі кейінгі Германия тарихында федеративтік мемлекеттің
қалыптасуына жол ашқандай.
Ресей тарихы, оның ... ... ... ... үлкен
теориялық негізін қалыптастырудың алаңы болғандай. Себебі, Ресей тарихында
монархиялық билік өзінің әр түрлі нысандарында көрініс ... өмір ... ... ... ... Ресейдің алдыңғы ... ... ... отырды. Ресей тарихы мен сол кезеңдерінің тірі
куәгерлеріінің бірі болған, ... ... ... сословиелік монархияны
қолдады. Оның ойы бойынша, Ресей тарихында мемлекеттік басқару ... ... және ... ... сословиелік өкілдік монархия болып
табылады.
Ресей тарихында сословиелік ... ... ... ... ойшылдар
тарапынан қанша қолдау тапқанмен де, негізгі роль ... ... ... ... ... монархия формасында өмір сүруге бейім тұрды.
Сонымен қатар, сословиелік өкілдік монархия ... және ... ... даму тәжірибесінде жүзеге асқан болатын. ХІҮ ғасырдың
соңынан бастап польшалық феодалдар патша ... ... ... жаңа
саяси органдарды – пандар мен шляхталардың съезін құрады. ХҮ ғасырдан
бастап шляхтаның ролі өсе ... олар ... ... ... ... Ал ХҮІ ғасырдың ... ... ... ... сейм ... оның екі палатасы болады: жоғарғы
палата-сенат немесе патша кеңесі, мұнда ірі феодалдар мен ... ... ... ... және ... ... изба, бұл палата
шляхтаның депутаттарынан құралған болатын. Осылай, Вальдық сейм және
сеймиктер ... мен ... ... ... ... табылды.
Басқарудың орталық орган болып ... ... ... ... ... ... емес, ұлы гетман-магнаттардың өкілі тұрды [29, 59-60 ... ... ... ... ... Қасиетті Рим империясының герман халқының
құрамына қала берді, ал іс жүзінде ол дербес ... ... оған ... әсер ... 1347 жылы чех ... Люксембургттер тегінің өкілі І
Карлды Қасиетті Рим империясының герман халқының императоры ІҮ Карл ... ... 1356 ... ... ... ... чех патшасы империяның
бірінші курфюрсты ретінде танылды және ... ... де, ... ... ... толығымен иеленді. Династияның тоқталуы жағдайында
жаңа патшаны тек Чех сеймы ғана сайлай алатын.
Чех сеймы мемлекеттің жоғарғы өкілдік ... ... ... және үш
сословиесі және сеймге сайланбалы өкілдері арқалы қатысатыны вкладыкалар
және қалалықтар сословиесі. Пан билігінің органы ... бір ... ... тұлғалардан құралған болып табылды [30, 63 б.].
Сословиелік өкілдік монархия классикалық тұрғыда Европа елдерінің
мемлекеттік даму ... ... ... ... ... ... тарихи
типтерінің бірі болып табылады. Европадағы сословиелік өкілдік монархияның
негізін, феодалдық қатынастар ... ... ... ... ... Шығыс елдерінен кездестіре алмаймыз. Шығыс елдерінде көбінесе,
монархияның абсолютті сипаты басымдық танытты.
Қазіргі заманғы ... ... ... монархиялардан сырттай
болсада ерекшелігі болғанымен, мазмұны жағынан бұрынғысынша қалуда: белгілі
бір алқалы оргадардың болуына қарамастан, ... ... ... ... ... Бұл елдерде Парламенттің нақты өкілеттілігі,
құзырлығы жоқ. Ол олма ... ... ... ... кеңесші сипаттағы орын деп ... ... ... ... ... ... аш –шура билеуші жанындағы кеңесші ролін
атқарады).
Жаңа заманда ... ... ролі ... ... Егер
абсолюттік монархия құлиеленушілік және феодалдық ... ... ... қатынастардың жаңа типі –капиталистік ... ... ... жаңа түрі ... ... пайда болды.
Өзінің мазмұны жағынан ... ... жаңа ... ... түскен буржуазия тобы мен өз ықпалын сақтап қалған ... ... ... ... Дуалистік монархия тұсында «күшті»
Парламент жұмыс жасап буржуазияның мүддесін білдірді, ... ... ... ... ... ... ... монархияның спецификалық ерекшелігі Парламент ... ... ... ... яғни екеуініңде мейлінше едәуір өкілеттігі
болып, бі-бірінен тәуелсіз өмір сүре ... және ... бірі ... ... ... пен ... рольдерінің өзара сәйкес бөлінуі
жүзеге асырылды. Мұнда парламент заң шығару билігін, ал монарх ... өз ... алып ... ... ... ... парламент шешіміне
вето қоюға немесе тіпті, оны таратып жіберу құқы ... ... ... «таза» күшінде практикада кездеспейді. Алайда оның ... ... ... ... күшті. Буржуазияның абсолютизмге және
феодализмге қарсы күрес неғұрлым күшті, әр ... ... ... (шектелген, конституциялық) монархиялар құрылды. Парламенттік
монархияға қатысты қалыптасқан қағида: «монарх патшалық құрады, бірақ елді
басқармайды». Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... ол ... мемлекеттік басқаруды жүзеге ... ... ... ... ... ... ... монархтың
мемлекетті басқаруға қатысты кейбір құзырлықтары болады, бірақ ... ... шын ... ... Заң акітлерін
парламент қабылдайды да формальді түрде монарх қол қояды; үкімет парламент
сайлауында көп ... ... ... ... ... ... үкімет басшысы
болды. Паламенттік монархияның осы белгілері бір деңгейде қазіргі жартылай
президенттік және парламенттік ... тән. ... ... ... басқарудың монархиялық формасы –құлиеленушілік ... ... ... көрсетеді; феодализм кезінде ол мемлекеттік
басқарудың негізгі формасына айналды; буржуазиялық қоғамда және ... ... тек ... ... формальді белгілерін ғана ... ... ... Швеция, Норвегия және т.б.). Бүгінге ... ... ... неғұрлым икемді және өміршең формаларының
бірі екендігін көрсетуде. 1975 жылы Испанияның халқы плебисцитте ... ... ... ... ... ... сан ғасырдан бері, дамып келе жатқандықтан,
оның тарихи типтері қалыптасып, үлгерген болатын. Монархиялық басқарудың
тарихи типтері шығыс ... ... ... ... ... ... Батыс Европа мемлекеттер де, өзінің саяси-экономикалық даму дәрежесіне
сәйкес монархиялық басқарудың бірнеше түрлерін басынан өткерген ... ... ... ... ... ... өкілдік, абсолюттік және конституциялық нысандары белгілі.
2.2 Республикалық басқару нысаны және оның түрлері
Қазақстан ... ... 1 ... ... ... ... ... болып табылады. Оның демократиялық
белгісіге ең алдымен халықтың сананың ... және ... үш ... ... ... Халықтың мемлекет бар биліктің халқы қолында ... ... ... болуында басқаруымен жүргізуінде.
Қоғамның мемлекеттік ұғымының барынша ... ... ... қалалары мемлекеттердің (біздің жыл санауымызға дейінгі ... ... ... грек ... ... құрылымы барынша
күрделі (қалалық община – жиналыс және ... ... ... ... ... көптеген реттерде белгілі бір тарихи жағдайларды да биліктің
демократиялық ... ... пен ... ... роль атқарады. Мұндайда
жиналысқа қаланың толық құқылы азаматтары да биліктің демократиялық ... пен ... ... роль атқарады. Мұндайда жиналысқа қаланың толық
құқылы азаматтары, қалалар мен мемлекеттердің барлық азаматтары қатынасып,
негізгі ... ... ... ... ... кеңесті сайлай алады. Әдетте, шет елдіктерде құлдар мемлекетті
басқару ісіне ... жоқ. ... ... ... ... ... ... істеді.
Басқарудың ірі түрлі республикалық формалары ... ... ... ара ... мен ... ... ... мен
кеңестердің ұйымдастырылуының белгілі бір тәсілдерін белгіледі. Дегенмен,
мұндайда республика биліктің сайланып ... ... ... ... Бұл ... ... сайланысы қойылған өкілдері кіреді.
Республика үшін тән ... – әр ... ... әр түрлі. Әрине,
басқарудың республикалық және монархиялық формалары таптық күштердің аса
салмағына белгілі бір ... ... ара ... ... ... үстемдік құру, оларды қанауға әуестенуіне ... ... ... ... ... ... психологияға,
экологиялық факторға (географиялық), қоршаған мемлекеттер мен әр түрлі
қарымқатынастары ... ... ... ... ... ... алды және ... айқындалады. Мысалы, басқарудың ... ... ... ... ... ішкі әлеуметтік-
таптық дамудан. Грецияның көптеген полистерінің аралдарда тұруының, ежелгі
Грецияның экономикалық өмірінде теңіздегі ... ... ... және оның ... құл иесі ... ... және
басқаларына байланысты пайда болды. Кейбір аймақтарда мысалы, Мессопатамия
қалаларындағы, мемлекеттеріндегі жиналыстар мен кеңестердің ролі ... ... ... ... ... бұл қоғамның негізді
өндіргіш күш болды, олардың өкілдері мемлекеттік өкімет билігін ұйымдастыру
және іске асыруды өз ... ... ... ... ... формасының мынадай заңдық белгілері бар:
Республикалық басқару – бұл ... ... ... ... жоғарғы органдары әр түрлі жиналыстардың, ... ... ... ... ... бір тек ... ... айқындалады, жауапты болады: олардың орындамаса, немесе
заңға сәйкес дұрыстап орындамаса. Биліктің жоғарғы органдары заң ... ... ... шеші дері ұзақ даярланады, ... ... ... ... ... ... ... арқылы
тексеріледі. Қабылданған шешімдер дауыс беру арқылы іске асырылады. Бұл
шешімге билікті ... ... ... ... ... ... ... деп есептелінеді.
Республикалық басқару бірыңғай мемлекеттік биліктің бірнеше өкімет
билігіне бөлу принципіне сүйенеді: заң шығарушы, атқарушы, және сот ... бұл ... әр ... ... мемлекетті басқаруға байланысты әр
түрлі қызмет атқару тапсырылады ... сөз. ... ... ... ... ... ... кеңес, конгресс, және басқалары) хандарды
қабылдау тапсырылады. Өкіметке және оның ... ... ... ... ... орындау, оларды іске асырудың ұйымдастыру
тапсырылады. Сот органдарының тапсырылатыны-заңдардың ... ... ... жауапқа тарту. Басқаша айтқанда, республикалық басқару
органдарына әр түрлі өкілдік және кызмет аясы ... ... ... тұрғыдан алғанда мемлекеттік ... ... әр ... ... ... ... басқаруға байланысты
еңбек бөлісін іске ... ... ... назар аударалық. Бірыңғай
мемлекеттік биліктің барлық ... ... ... ... ... ... тиісті салаларында өкімет билігіне мойын ұсынуды
ұйымдастырып, ... ... ... ... ... ... барлық республикалық органдар бірыңғай ... ... ... ... іске ... ... және ... сүре алмайды. Мысалы, атқарушы өкімет әдетте парламентке ... ... ал сот ... ... бұзудың алдын алатын жүйе ретінде
қызмет істеп кетуі әр уақытта бола бермейді. Билік бөліскен кезде ... ... ... президент пен парламент арасында билікті көбірек
алу, өзін жоғары ұстап сияқты мәселелерге ... ... ... ... ... бұл ... «әркімнің көрпені өзіне тартуы» деп аталады.
Бірақ осы нәрсеге көңіл аудара отырып, саяси ... ... ... ескеру
тиіс. Күресте осындай тәсіл қолдану барысында мәселе ышқына ... ... ... ... ... ... бір ... күштер басқарудың
республикалық формасына ... ... ... ... ... ашық ... қоюы мүмкін. Мұндайда, белгілі бір саяси
күштер басқарушыларының пікірі бойынша билік бөлінісі және ... және оның ... ... ... табельдері жойылып,
кетуі мүмкін. Мұндай басшылар билікті монархтық ... ... бір ... ... иесінің немесе әскери хунта сияқты бірнеше адамның қолына
бергісі ... ... ... ... ... ... ... іске асатын
басқарудың республикалық формасының артықшылығы неде?
Билікті бөлісу идеясының алғаш рет терең, рет-ретімен ... ... ... ... рухы жөнінде» атты еңбегінде. Бұл идея озбырлыққа,
саяси қателіктерге абсолюттік кезіндегі халықтарды құлдықта ұстауға ... ... ... ... ... ... ... тастап,
прогресшіл буржуазияның көптеген саяси экономикалық және ... ... ... ... саяси-құқықтық арнаға түсіргісі, осы
талаптарды айқын заң деңгейіне ... ... Ол ісі ... ... ... саладағы құқықтық негізін салып,
демократияның осы ... ... ... ... ... ... бөлісу идеясы мемлекетті ұйымдастыру саласында
арнаулы құрылымдар жүйесін жасап, ол халықтың билік құруын қамтамасыз ... ... ... ... бір ... яғни олардың нақты
өкілдеріне әлдебір коллективтік жеке басының әктемдік ... ... ... органдарына беріліп тастауына, республикаға карсы төңкеріс
жасауға мүмкіндік бермейтін жүйесін құруды көздеді. Бұдан басқа ... оның ... ... ... ... ... етіп ұйымдастыру мемлекетті басқаруды жақсы ... ... ... ... және ... ... көгеруге (әдетте,
жобаларын ұсынатын – ... ... ... ... ... ... олар заң түрінде қабылданады, өкімет орындайды, сот орындары
бақылайды). Билікті ... ... ... ... ... тап ... ондай
жағдайда әлеуметтік күрдес, тарихи даму, саяси-құқықтық мәдениет,
экономикалық қажеттілік ... ... әр қилы ... ... ... ... күрделілерді келісу, баяндау, қорғау ... идея ... 200 жыл бойы ... ... ... ... ... қоғамның саяси-құқықтық жағынан күрделенуін қамтамасыз етіп
келеді. Ол саяси ... ... ... «бас ию» іс жүзінде
монархиялық формаларымен қош ... ... ... ... көтеріп
жатқан қоғамдарға тап келсе, ондай жерлерде әлеуметтік күрес саяси егес
туғызады. Тек ... ғана ... ... ... күрес, саяси егес,
басқарудың республикалық формасы, ... ... ... ғана ... ... және ... түрде. Теориялық талдауда тарихи тәжірибе де
осыны дәлелдейді. XX ғасырда мұндай әміршілдік мемлекеттерде билікті бөлісу
идеясы іс ... ... ... ... міндетін сол күйінде
орындай береді. Бұл идея барлық билікті ... ... ... ... ... ... идеясына сай келеді. Мұнда да ол идеяның
іске асыру әлеуметтік ... ... ... осы заманғы әміршілдік мемлекеттерде мемлекет басшысының,
әдетте президенттің ролі ... Оны ... ... заң ... қоса ... ... өзі әдетте дербес билік. Мемлекеттің басшысы
ретіндегі, ... іске ... ... ... ... ... Бұл билік президент пен парламент арасындағы өкілдікті
бөлісу ... ғана ... ... ... жанынан арнаулы органды
құру (әкімшілікте, іс басқармалары, комиссиялар комитеттерде талдау жасау
орталықтары, өкілдер және басқалар).
Мемлекеттің осы ... даму ... ... бөлісу проблемасының басқа ХХ-
ғасырға тән жаңа белгілері мен және ерекшеліктерімен сипатталады. ... ... әлем ... ... кең құлаш жайды. Бұқаралық
ақпарат құралдары ... ... ... ... почта және
басқалары өздерінің көрермендерін, ... ... аса ... ... ... ... белгілі бір оқиғаларға
берілетін бағаларды, мұраттарды, түсініктерді ... да ... ... ... қалыптасуда үлкен роль атқарды. Теориялық саяси құқықтық
талдау жасау арқылы да бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... ... Әр түрлі саяси күштердің бұқаралық ақпарат
құралдарына билік жүргізу үшін ... ... ... ерекшелене түсуде
(басқаларлық республикалық ақпаратты билеп алуы, билікке қожа ... да ... ... ... болған жағдайды дәл осылай сипаттауға ... ... ... ... ... ... ... тармағына
үшінші билікті қосу дұрыс болады. Осы төртінші биліктің басқа үш ... ... ... ... бір ... ... керек. Сонымен қатар
мемлекет басшысының билігі де ... ... ... бір ... ... да жаманы басшыларға ғана емес, қызмет істеуі керек. Ал бұл ... ... ... іс ... ... ... оның ... бар.
Қоғамдық қатынастарға қатты әсер етеді. Бұл билікте ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен осы биліктің әрқайсысының
мойнына міндеттілігіне сапалы орындауға, екіншіден, билікті ... ... (ал бұл ... ... ... барынша мүмкін болатын
нәрсе) үшіншіден, ... ... ... ... ... ... айырмашылығының бірі билік органдарын құру
саласында іс жүзінде республика дегеніміз – мемлекеттік биліктің ... ... ... ... ... жалпы ұлттық өкіметті мекеме
құрады. Әр түрлі ... ... ... әр ... ... ... ... кейбіруінде көбірек. Дегенмен, ең ... ... де ... ... ... ... ... өкімет органдары белгілі бір мерзімге ... ... сот ... тәртіп басқаша, іс жүзінде ешкімнен тәуелсіз
болу үшін соттар бүкіл өмір бойына сайланады немесе тағайындалады. ... ... ... неше рет ... ... ... қосымша
жіктеу қойылдаы. Басқа сөзбен айтқанда, республикада кадрларды ауыстырып
тұру принципі қолданады. Бұл принципті ұстағанда есте сақталатын ... ... ... ... ... рана ... ... дегенмен, оның
дене, психологиялық және интеллектуалдық мұмкіндіктері шектеулі. Ал
мемлекеттік ... ... ... талап етеді. Республикадағы лауазымды
адамдар жауаптылықты сезінеді. ... ең ... ол ... жауаптылық.
Мысалы, оның көріністері депутатты мерзімінен бұрын кері қайтарып алу,
отставкаға кету, (үкіметтер, ... ... ... қызметінен
босату). Мемлекеттік тетіктің қай жерінде болғандығын және қай ... ... ... керектігін айқындауды қызмет орнын пайдаланып,
қиянат жасағандығын байқаймыз. Ал мұның өзі ондай ... заң ... ... тура ... ... ... мемлекеттік өкімет
билігі жөнінде пайымдау ультилитар-қоғамдық санада адамдар тең құқылы деп
формальді принцип оларды ынтымақшыл, ... ... ... ұғым ... Адамдардың бәрі бірдей деген идеяға сүйеніп кейбір лауазымдарға
заңға сәйкес құқысы шектелгендерден ... кез ... ... ... ... ой ... ... Мемлекеттік республикалық құрылыстың
осы ... ... ... негізгі екі түрін береді –
президенттік және парламенттік. Президенттік ... ... ... ... заң ... ... мен ... атқарушы билік
органдарының ерекшеліктерінің ара салмағын белгілеп ... ... ... және ... ... ... президенттің қолында
болады. АҚШ, Аргентина, Мексика, Бразилия. Республикада ... бұл ... ... ... ... ... ... басқарады,
парламент конгресс, ұлттық жиналыс және басқалары заңдарын ... ... ... ... ... емес ... ... едеуір дербестігі бар. Әдетте президенттік республикалық
айырмашылығы президент ... тыс ... ... сайлауы арқылы
сапаланады, үкіметтегі қалыптастырушылық та осы ... ... ... ... ... ... бермейді. Үкімет президент
алдында ... ... ... ... алмайды. Керісінше,
парламент президенттің қолынан билікті алу мәселесін қоя алады. ... осы). Бұл ... ... ... ... үкімет билігін қолдануда
асыра сілтелесе қылмыс жасаса, саналы түрде конституцияны бұзса, күн
тәртібіне ... ... ... ... ... түрі ... ... басшысы болғанмен, бірақ ол үкіметтің басшысы емес.
Мұндайда ол мемлекеттік және ... ... ... ... Ал олар ... мемлекет басшысы, конституцияның кепілі
ретінде өкілділіктерін іске ... ... ... ... ... ... ... биліктің тізгінін жинап беруге
көмектеседі. ... ... ... ... нәрсе. Теориялық талдаулар
бойынша феодалдық қарым – қатынастарға көшетін тарихи жағдайлар осыған
дәлел. ... ... ... ... ... тамыр жайып
кеткен. Аумалы – төкпелі жағдайларда пайда болады. Кейде ... ... ... ... ... алып жатқан көп ұлтты адамдар
мекендейтін жерлерде реформа жасауға ... ... ... ... ... хұқы болғандықтан президент пен ... ... ... да ол ... ... ... президенттік республикада
конституциялық заңдылық сақталса үкім едеуір тұрақты болады да, ... ... ... ... пайдаланады. Президенттік республика барынша
икемді формасы. Сондықтан неғұрлым кең тараған ... ... ... бәрінен жоғары тұрады, үкімет өзінің қызметіне
байланысты оның алдында саякратиялық өзгерістерге ... бола ... ... басқарудың республикалық формасы монархиялық династияның орнығып
алуына ... бола ... ... ... ... мемлекеттерде,
сондай ақ басқарудың белгілі бір формаларына қайтып қалған көзқараспен қара
дүрсін қарауға болмайды. Мысалы, құл ... ... ... буржуазиялық мемлекет, социалистік мемлекет республика болады
деп. Жоғарыды атап айтқандай, басқарудың ... ... тек ... ғана байланысты емес. Көптеген ... ... да ... ... кең байтақ аумағын тиімді түрде басқару, ... ... ... хұқықтарын қорғау және басқалары үшін қуатты
атқарушы үкімет билігін қажет ету. Міне, мұндай ... және ... ... ... президенттік немесе басқа үкімет билігі
болуы ... ... ... ... ... ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Қазақстан Республикасы - президенттік басқару нысанындағы ... жылы 21 ... ... конституциялық реформа мемлекетіміздің
қоғамдық-саяси дамуының келесі, жаңа кезеңі болып табылды. Конституциялық
реформаның ең маңызды ... - ... ... ... ... ... ... Бұл жерде, Қазақстан өзінің конституциялық
дамуына соңғы жылдары ішінде президенттік басқару ... ... ... ... айта кету ... ақиқатқа сай жағдайда және реформалар ... ... ... ... ... ... бойынша,
Қазақстан ушін бігінгі күні мемлекеттік құрылымның жалғыз тиімді ... ... ... ... рет ... ... ... ССР Конституциясының көлемінде
бекітілген еді. ... соң 1993 ... ... Республикасының
Конституциясында Президенттік Республиканың негізгі элементтері анықталған
болатын, бірақ ол соңына дейін ... ... жаңа ... сәйкес президенттік басқару нысаны
белгіленді. Оның ... ...... басшысы билігінің оны бүкіл
халықтың сайлауы жолымен заңды деп танылуы болып табылады [31].
Қазақстан Республикасында президенттік ... жыл ... ... ... ... ... әрине, бірақ осы уақыт ішінде қанша маңызды оқиғалар
болды. Қазақстаңдықтар ел тағдырының бұл кезеңін, ... ... ... ... ... ... ... заңға еңгізілген өзгерістер мен толықтырулар саяси жүйеде,
азаматтық қоғам институттарында көрініс ... ... ... ... ... ... нысаны президенттік-парламенттік басқару
нысанына ауысуы көзделді [33, с. ... ... ... ішінде Қазақстаңда президенттік институт өзін ақтады
және өзінің өмірімен, өмір сүруге қабілетті екенін дәлелдеді. ... ... ... зор ... ... қарамастан, қоғамдық
өмірдің барлық салаларында, адамдардың ... ... ... болып
өтті. Өнеркәсіпті, аграрлық секторды, халық шаруашылығының барлық алуан
түрлі ... ... ... ... ... ... ... қазір екпінді тұрде халықаралық беделге ие болып келе ... ... және ... ... ... ретінде барлық дүниежүзілік
бірлестік мойындайтын даңғыл жолға ... ... ... ... ... үш ... заң
шығару, атқару және сот билігінің бөлудің міндетті қағидасын қолдайтын
президенттік республика орнады. ... ... заң ... билігі
– Парламентке, атқару билігі – Үкіметке, ал сот билігі – Жоғары ... ... ... соттарға тиесілі [34].
Қазақстан Республикасының Президенті мемлекеттік биліктің барлық
тармағының келісіп жұмыс ... жіне ... ... ... алдындағы
жауапкершілігін қамтамасыз етеді [35].
Биліктің бөлу қағидасы ... бір ... ... ... ... ... тән, Қазақстан үшін мұндай мүлдем жаңа құбылыс
болып табылады. Сондықтан, бұл қағида ... ... ... ... ... жасап келеді деп күту қиынға соқты. Өйткені, құқықтық
мемлекеттің ... ...... жоғарлығы – ең алдымен мемлекеттің және
органдарының заңға бағыныштылығы. Алайда мәселе былай тұратын ... ... ... ... ... ... де ... Демек, биліктің үш
бұтағының өзара қарым-қатынасы: ... қай ... ... ... ... ... бастысы Конституцияны бұза алмайтындай болуы керек.
Қазір Қазақстаңда биліктің үш бұтағының арасында қалыптасқан ... ... ... іс жүзінде ескерілгендей куә. Егер
парламент Президенттің көзқарасы бойынша шынайы ... ... ... ... ... қабылдаса, онда оған тыйым салына ... Ал ... және ... ... ... бұзылады.
Бүгінгі күні Қазақстан Республикасындағы президенттік басқару
формасының, ... ... ... асырылуы ... және ... ... ... қорытындылай отырып,
бірқатар күмәнсіз ... ... атап ... ... Ең ... жеке ... одақтық халықшаруашылық комплексінен үлкен
саяси қиындықсыз бөліп алуға мүмкіндігіміз болды. ... ... ... объективтік баға берілді. Құрылымдық, инвестициялық
және қаржылық – кәсіпкерлік ... ... ... ... алу және жекешелендіру процестері дамып ... ... ... ... орта және кіші ... дамыту бойынша шара қолданылуда.
Агроөнеркәсіптік кешенінде жағымды өзгерістер болуда.
Өкінішке орай, ... ... ... ... қатал
экономикалық дағдарыстар көп әсер етті. Мемлекет азаматтар ... ... және ... беру сияқты әлеуметтік мәнді салаларға
көмек көрсетілуде. Қазақстан Республикасының ... ...... ... ... ... ... Тек қана білімнің
салмақтылығы, білім айналымы, беделі халықаралық саясат және экономикалық
барлық ... тек ... ... қамтамасыз етеді.
Ынтымақтастық туралы Ресей Федерациясының, ТМД елдерінің, Түркияның және
т.б. ... ... ... ... жасалды. Қазақстанның
жоғары оқу орындарының оқытушылары ... ... ... ... және үлкен компанияларында сынақ мерзімін
өткізеді. Қазақстан экономикасын нарықтық қатынасқа көшіру және ... ... ... ... ... ... қатты байқала бастады. Осыған байланысты біздің мемлекетіміздің
тарихында алғаш рет президент қаулысымен мамандарды шетелге ... ... атты 250 ... стипендия белгіленлі. Қазақстан мемандары
АҚШ-тың және Европаның ең үздік университеттерінде ... ... ... ... адам ... ... ... оқу орындарында білім алып
жатыр. Ғылымды мәдениетті ... ... ... да жүзеге асырылуда
[36].
Бірақ, Н.А. Назарбаев: Реформалардың жүзеге ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық саясатында бірқатар қапілктер жіберілгендігін мойындайды.
Өндіріс ... ... ... ... ... ... ... жаңалықтардың, құрылымдық қайта ұйымдастырылудың;
қалыптасқан нарық интистутының нәтижелі серппесі байқалмайды. ... ... ... ... жеңе ... жоқсыз әлі.
Осы және басқа да себептерге орай ... ... ... іске ... үшін арналған қаржылардың түсуі кешіріледі. Осы
себеп, ... ... ...... ... толық
отставкаға шығарудың басты себебі болды. Оның бұрынғы құрамы тәуелсіздіктің
бірінші жылдарында үлкен және қиын ... ... ... ... бағасы бойынша ол ниеттес команда болмады, өзінің потенциялык.
толық ... ... ... ... ... ... тоқтала алмады. Қазір, біздің жас мемлекетіміздің тарихында алғаш
рет халыққа және Президентке Отанға адал ... ету ... ... ... ... ... экономикалық және рухани дамуына арнау туралы
ант берген, ... жаңа ... ... ... тұтас экономикалық саясат қажет. Осыған байланысты
Министрлер Кабинетінің алдында бірнеше бірінші кезектегі ... ... ...... реформаның ұлттық артықшыларын және оның
мемлекетпен, жеке кәсіпкерлермен, банктермен, ... ... ... механизмін әзірлеу. Сонымен қатар несиелік-ақшалық және қаржылық
саладағы нақты саясатты анықтау, қатал ... ... ... асыру
керек, коррупциямен күрес жүргізуді бастау керек [37].
Сондай-ақ, сыртқы саясат және сыртқы экономикалық ... ... іске ... да ... ... ... біз ... – демократиялық және конституциялық озықтықтың кең
көлемде дамуы, барлық елдермен ... ... ... ... ... ... АҚШ-қа, Түркияға, Ұлыбританияға, ... Сауд ... ... ... ... және ... мемлекет
басшыларының Қазақстанға келуі айтарлықтай нәтижесі берді.
АҚШ-та ... ... ... ... ... ... қол койылды, ғылым және техника білім, қауіпсіздік, ... ... ... ... ... ... сауда, қаржылық – банкілік жүйеге колайлы жағдай тәртібі
туралы келісім ... ...... де ... ... ... ... түрде
бекітетін тарихи келісім жасалды.
Жапонияда ірі инвестициялық ... ... ... ... ... ... ... болды.
Қазақстаңда және Ұлыбритания арасында «Достық және ынтымақтастық туралы
Декларацияға» қол ... ... ... ... ғылым және техника
облысындағы ынтымақтастық туралы келісім ... ... ... ... қарастырады. Әр талап өзінің территориясында басқа
мемлекеттің мәдени ... ... ... басқа спорт және
бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... өз ... осы екі елде ... семинарларға,
фестивальдарға, көрмелерге, конферецияларға және симпозиумдарға қатысуына
дем береді.
Тағы бір ... ...... ... БҰҰ-ң жанындағы
халықаралық теңіз ұйымына мүше болуы. Қазақстан енді өз кемесін жеке ... ... суға ... ... ... дүниежүізілік форумы – БҰҰ-на мүше болуы ... ... жай. Оның ... ... экономикалық, ғылымдағы
және басқа салалардағы жетістіктерін пайдалануға жол ... Тату ... ... ... ... – біз әрқашан да жоғары қоямыз. Бізде,
Орталық ... ... ... құру туралы Өзбекстан, Қырғыстан
және Қазақстан арасында, халықтар мүддесіне жауап беретін шарт ... ... ... ... мемлекетаралық экономикалық одақ,
төлем одағын құру туралы ... ... ... ... ... ... бағыттары туралы басшылары Кеңесінін
меморандумы ... ... ... ... ... ... ... бар:
демократиялық Конституция, заң шығару, атқару, және сот ... ... ... тіл, ... ... жеке ... күштер
және тәуелсіз елге тән көптеген басқа да қасиеттер. Біз, ... ... ... бойы ... ... ... жеттік деп мақтанышпен айта аламыз.
Қазақстаңды тәуелсіз мемлекет ретінде барлык дүниежүзілік қайта ... ... ... ... ... ЮНЕСКО, ЮНЕП т.б.
Біз, демокартиялық қоғамды құрып жатырмыз, ал демокартияның басты
қағидасы – ... ... және ... адамдық құндылықтардың артықшылығы
болып табылады.
“Мен, мемлекет басшысы ретінде, заңды ... ... ... ... ... ... кімнің болмасын азаматтық
құқына қысым жаса ... ... ... ... іс-
әрекетпеи батыл күресемін” – деді Н. Назарбаев Республика ... ... ... ... ... ... республика, президенттік басқару
формасы) дұрыс, бірақ ол үлкен ... ... ... және
басқа салалардағы жетістіктерін пайдалануға жол ашылды. Тату көршілік және
достық қарым-қатынастың дамуын – біз ... да ... ... ... ... ... кеңістік құру туралы Өзбекстан, Қырғыстан
және Қазақстан арасында, халықтар мүддесіне жауап беретін шарт ... ... ... ... ... ... ішінде
елдің саяси және экономикалық өмірінде өзінің кажетті екендігін дәлелдеп
қана қойған жоқ, ... ... өзін ... ... де алға ... демократиялық құқықтық қоғамға өту жағдайында; әрине орынды.
Елде ... ... ... тұрақтылықтьі дағдарыстан шешуді
Қазақстан жетістіктерінің санына ... ... ... ... және ... ... екі ... және көп
жақты келісімдер мен Орталық Азияның III мемлекеті: Қазақстан, Өзбекстан
және ... ... ... жалпы экономикалық кеңістік құрудағы
үлгісі – Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... перспективасы күмәнсіз жақын болуы
керек, өйткені оның тәуелсіздігін нығайту бойынша ... ... ... қиыншылықтармен болғандығына қарамастан, әр қадамын жасаған
сайын елді социалистік прогресске алып келеді ... ҚР ... ... ... бөлу ... ...... органдардың қызметі мен оны ұйымдастыруда және
құру мен бақылаудағы алғашқы ... ... деп ... болады.
Принциптердің ішіндегі ең маңыздысы және ең күрделісі мемлекеттік билікті
бөлу принципі болып табылады. Бұл принцип негізінен үш мың ... ... ... Бұл принципті (теорияны) ілім ретінде зерттеген, құрушылары
болып ағылшын — философы, материалист, саяси-идеялық ... ... Локк пен ... ... ... Шарл Луи Монтескье
саналды. Олардың ой-пікірлері бойынша, егер мемлекеттік билік бір ... бір ... ... ... ол ... ойға келмейтін заңдарды шығарып,
оны өзі атқарушы ... ... ... ... ... ... ... мемлекет болмақ деген сияқты мысалдарымен түсіндіреді [39, с. 214].
Бұл принцип (теория) тек қана ... ... ғана ... сонымен қатар
басқа капиталистік еддердің конститутциясында принцип ... ... ... біз ... ... ... оқулықтарда, «қайта құру» кезінде
аса қатты көңіл бөлінді ... ... ... ... едік [40, 228 б].
Мемлекеттік билік механизмі капиталистік, жүйелік зерттеуді талап етуі,
яғни оның қасиетті ... ... ... байланысы мен қарым-
қатынасын маңызды ретте қарау емес, ... ... оның ... ... ... мемлекеттік биліктің біртұтастылығын айтуға болады ма ... ... ... Бұл ... ... беру оңай емес. Тек қана тоталитарлық
және демократиялық мемлекетте мемлекеттік билік механизмінің ... ... ... бар ... ... яғни мемлекеттік билік
механизмінің ... ... ... ... ... ... ... оның бірлігі мен біртұтастылығын қамтамасыз ете алады . Сонымен
қатар оның ... ... ... байқауға болады,
осыны анализдей отырып біз мемлекеттік ... ... ... ... басқа саяси жүйемен, азаматтық қоғаммен, бірлестіктерімен байланысын,
ролін, маңызын анықтауымыз қажет.
Мемлекеттік билік институттары билікті бөлу ... ... ... ... ең алғаш ... ... ... 1787 ... ... осы мемлекетте көріне бастады. ... бөлу ... ... ... Сонымен бірге билік
бөлінісі ... ... ... ... ... ... Бұл бақылау билікті асыра пайдаланудан шектейді.
Билік бөлінісі принципі құқықтық мемлекеттерде орын алады. ... ... ... ... ... ... ... екіншіден
құқықтық мемлекеттің өзі билік бөлудің шарты болып табылады, яғни билік
бөлінісі ... орын ... ... мемлекетпен құқықтық заңдардың
болмауы деген сөздермен теңейді.
Ал негізінде ... ... ... іске асырды, яғни биліктің
негізгі және ... ... көзі ... ... ... ... ... Республика құқықтық мемлекет ... ... ... ... бабы бойынша халық мемлекеттің бірден-бір бастауы
және референдуммен сайлау арқылы жүзеге ... ... ... ... органдардың жүзеге асыруына береді. Осы баптың (3-бап) төртінші
тармағы бойынша заң шығарушы атқарушы, сот ... ... ... және ... ... ... арқылы өзара іс-қимыл жасау
принципіне сәйкес жүзеге асырады деп бекітілген.
Осы билік ... ... үш ... ... ... заң шығарушы билік. Бұл орган маңызды қоғамдық қатынастарды реттеу
үшін құқық нормаларынан түратын заңдарды қабылдау үшін қажет. Заң ... ... ... ... берілуі керек. Бұл орган парламент, ол оны
құратын тұлғалар депутаттар деп ... ... заң ... ... ... ... ... зандарды
орындауға негізделген мемлекеттік орган. Ол оны орындау негізінде заңға
негізделген нормативтік - құқықтық актілерді ... ... ... ... асыратын органды үкімет деп атайды. Ал оның басқарушысын
пример-министр деп атайды, ал кейбір ... бұл ... ... ... ... монарх деп те атайды.
3) Сот билігі. Сот әділдігін жүзеге асыру үшін, қоғамда пайда болған
мәселелерді ... ... ... ... әрекеттерді жасаған тұлғаларды
жазалау үшін қажет. Сот билігін тек ... ғана ... ... және ... ешкімге бағынусыз жүзеге асырады.
Осы үш билік элементтерінің өзара ... ... ... ... ... ... Биліктерін асыра пайдаланбас үшін теждемелік және ... ... ... өкіметтіктерін бөлуі үшін қажет. Осындай
өкілеттілік қажет.
2) Қоғамды нәтижелі басқару үшін ... ... ... қажет.
Сонымен қатар, мемлекеттік билікті бөлу принципі (теориясы) туралы
бірер ой-пікірлер бар. ... ... екі ... ғана ... ... ... ... билік бөлінісі түрлері — оның үш билік бөлінісіне тағы
қосымша төртінші ... қосу ... ... яғни үш ... ... билік түрі қадағалау — бақылау билігін көрсетті. Сонымен қатар
өкілеттігі бар ... ... ... ... ... қорғайды, және сайлау мен саясат билігін де көрсетеді.
Бұл үш билік, яғни заң шығарушы, атқарушы және сот ... ... ... ... ... отырады. Қазақстан
Республикасындағы мемлекеттік билік ... ... заң ... ... ... арасындағы қатынасты реттеуді және олардың арасында
болатын ... ... ... ... халық өкілі болып
табылатын лауазымды тұлға Президент қызметін ... ... ... ... ... ... бар және ол Үкіметті құрады ... ... ... осы принцип негізінде құрылады. Мемлекет
механизмі жүйесі осы ... ... ... Бұл ... ... негізгі және маңызды элементі болып табылады.
Мемлекеттік биліктің механизмін К. Маркс, Э. ... және В.И. ... ... ... заң ... және әрі оны ... ... ретінде» [41, 112 б.] қарастырған. Осы ... ... ... ... ... етіп ... ... Ал Ресейде
еңбекшілердің билікке толық ие болу принципін кеңестердің толық билігі мен
бір қолдан ... ... ... ... ... жүзеге асыру
ұйғарылған еді. ... ... ... бірыңғай тұтас ретінде
ұғынылатын, ал мемлекеттік органдар ... ... ету ісін ... кеңестер өз қолдарына алуы тиіс-тін.
Ұзақ уақыттар ... ... ... билік бөлінісі теориясын
буржуазиялық яғни реакциялық деп, «дөңгелектің ... ... ... қарастырды, соның салдарынан оны жоққа ... ... ... ... ... асырылған мемлекеттік билік (бұл жерде кеңестер
мен олардың ... ... да ... жөн) ... ... ... пен оның аппаратының мүлдем басым (үстем) болу
қажеттілігін туындатты. Содан ... ... пен оның ... ... ... барлық функцияларының (заң шығару, атқару, сот)
жинақталуы ақыр соңында адамдардың ерекше ... ... ... билікті (өкіметті) басып алуына алып келді. Жоғарыда айтылғандар
бойынша қарастырылып отырған концепция (көзқарас) ... ... ... ... ... ... ... білдірмейді.
Бірақ, осының бәрі, атап айтқанда органдардың түрлі топтарының қалыптасуына
алып келетін, Энгельстің айтқанындай «еңбектің ... ... ... іскерлік бөлінісі» болып табылады. Осыған байланысты ... ... ... ... билік санатын мемлекеттік орган
ұғынымен алмастырылуы кездейсоқ ... ... ... ... ... ғана ... өкілеттіктері» санатын ... ... ... ... ... тек қана ... ... оны жүзеге асырудағы еңбек бөлінісі аспектісі (жайы)
жөнінен түсіндірілетін. Осының ... ғана заң ... ... және ... ... және ... ... талдау істерін өз бетінсе
(дербес) зерттеудің қажеттілігін болғызбай ... ... ... ... Ресейде орын алған болатын. ... ... ... ... туралы мағлұматтарды А.И. Елистратов, ... М.М. ... Б.Н. ... ... ... ... билік механизмі кешенді түрде жүйелеп зерттеуді
талап етеді. Мұның өзі оның ... ... ... тек ... мен ... ... бойынша ғана емес, сонымен қатар оның
қызмет барысындағы өзгерістерін де ... ... ... білдіреді.
Мемлекеттік билік механизмінің (құрылысының) тұтастығы жөнінде не айтуға
болады? Бұл сұрақтың жауабы оңай емес. ... ... ... механизмінің
тоталитарлық та, демократиялық та мемлекеттегі тұтастығы жөнінде айтылуы
мүмкін. Яғни ... ... ... ... ... ... ... тәсілі алуан түрлі болуы мүмкін. Осы ... ... ... тұрған қажеттілікті түсіну, ... ... ... билік шегінде бір мезгілде қала ... ... ... Бұл ... ол үшін ... ... ... (аядан) асып
оны (мемлекеттік билікті) қоршаған сыртқы ортаға-саяси ... ... шығу ... ... ... мемлекеттік билік механизмінің осы ортада
не үшін болғанын, оның ролін зерттеумен айналысу жөн ... ... ... ролі мен ... екі ... тұрғыдан:
ұйымдасқан түрдегі күштеу ретінде және көпшіліктің игілігін қамтамасыз ету
ретінде қарастырылатын. Сірә, ... ... тек ... ... ... өзін ... ақиқат болып отыр.
Сондықтан да осы заманғы мемлекет – бір ... ... ... бір тапты
езіп-жансып, күштеп-зорлау аппаратынан гөрі ... мен ... ... болатын алуан түрлі қажеттіліктері мен мүдделерін, ... ... ... ... ... ... үйлестіретін
механизм (тетік) болып табылады. Алайда осы ... ... ... ... ... ... де) тиімділігі принципі тұрғыдан
алғанда заң шығармасылығы және заң шығармасылығынан ... да ... ... ... ... шамасының талаптарымен және
мемлекеттік билікке қарағанда алғашқы болып табылатын құқық арқылы шектеулі
болады. ... ... ... нормаларымен нормаларында бекітілген болып
келеді. Осы ... мен ... ... ... мақсатының бір негізі
ретінде алынатыны (демек, мемлекеттік билік ... де) адам ... ... ... қорғау және оларға қолдау ... ... және ... ... – осы ... мен ... болып табылады. Бұл дегеніміз, осы заманғы құқықтық мемлекет ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге әділеттілікті де,
онда да «адам тұлғасын ең жоғары құндылық ретінде танып ... ... ... ең ... ... ... ... бар және сондай құрылымдарды
түйетін мекемелері арқылы кепілдендіруге негізделген ... ... ... қамтамасыз етілуі тиіс. (Бұл СБСЕ-нің адамдық өлсемі
жөніндегі Конференциясының Көпенгаген ... ... 2-сі ... ... ... ... ... еркін түрде өткізілетін
сайлаулар: сипаты басқару тұрпатының өкілді болуы – ... ... ... заң ... ... немесе сайлаушыларға есеп беріп ... ... ... ... сақтау, бұзбау және заңға сай
ғана ... ... ғана ... ... ... пен ... ... айқын бөлінудің болуы; атқарушы және сот органдары
қызметтерінің заң белгілеген жүйе бойынша жұмыс ... ... ... ... да ... ... милиция) азаматтық өкіметі билігінің
қол астында болып, оған есеп беріп отыруы; адам құқықтары мен оның ... ... тек заң ғана ... және бұл ... ... ... ... міндеттерге сай болуы және т.б. жатады.
Мемлекеттік биліктің субъектісі, ... – адам ... ... ... ... бөлшегі (ұясы) болып табылады. Мемлекеттік
биліктің бөлшектері алуан түрдегі бірлестіктер түзеді, ... ... Олар ... ... түрдегі органдары және т.б.
бұлардың бәрі ... ... ... да олардың құрамына
азаматтық қоғамның ... ... ... ... ... ... жасайтын (көрсететін) топтар», мемлекеттік ... ... мен оның ... ... көпшілік ақпарат құралдары да
өзінің ықпалдарын тигізіп жатады. Саяси билік ... ... ... ол ең ... ... ... ... ерік-ықтиярын білдіруі тиіс,
сөйтіп ол қоғамда басымдылық алып тұрған әлеуметтік-топтамалық ... ... Оған ... бірдей міндетті, заңи бекітілген сипат берілуі
қажет. Саяси ... ... ... ... нормалары арқылы
жүргізілуі тиіс.
Заң шығару мен атқарушы билік ... бір ғана ... ... бір ғана ... ... жинақталған болса, онда
бостандықтың болуы мүмкін емес. Олай болатын себебі, әлгі билікке ие монарх
немесе сенат ... пен ... ... ... ... ... ... жасауға пайдалануы мүмкін болады.
Егер де сот билігі заң шығару (жасау) және атқарушы биліктен бөлінбеген
болса, онда да ... ... Сот ... заң ... ... билігімен
бір болған жағдайда субъектінің өмірі мен бостандығы қалай ... ... ... ... ... да сот ... заң шығарушыға айналады.
Сот билігі атқарушы ... бір ... ... ... ... – езусінің
қатал мейірімсіздігін көрсетіп, түрлі іс-қылықтар жасауы мүмкін.
Мемлекеттік билік ... ... ... ... ... ... ... болады), парламент, президент және ... ... ... ... АҚШ ... өзінің 1-сі бабында
Конгреске (өздерінің парламентін) заң ... ... ... ... ... ... билікті де жалпылама деп бере салмаған),
ол билікті беруде қатаң түрде ... ... ... ... заң ... жөнінде тек шектеулі өкілеттіктер берген. «Конгресс дін
белгілеу мәселесіне ... ... ... ... ... уағыздап ғибадат
етуге тыйым салатын ... ... ... ... ... ... сөйтіп үкіметке өз мұқтаждықтарын қанағаттандыру туралы
петициялар тапсыруларын шектеуді белгілейтін бірде-бір заң ... ... ... ... ... өз ... де белгілі түрде алдын ала айқындалған тежемелер
мен теңдік сақтау жүйесі қарастырылған. ... ... ... ... ... ... ... құрудың қарастырып отырған
тұрғыдағы мағынасы мынада: бірінші палата, халық өкілдері болып табылатын
төменгі палатаның ... ... ... үшін қажет. Мұның өзі тез
арада жылдам және апатты (стихиялы) түрде өзгермелі болып отыратын ... ... ... ... ... ... Соның өзінде де
нақ өкілдер ... ... ... ... (әскери ведомстводан
басқаларының) құқық бұзушылық жасаған немесе тәртіпсіздік істеген лауазымды
(тұлғаларын) ... ... ... ... ... төтенше құқылы екенін атап айтқан жөн. ... ... ... ... ... ... және олар өткізілетін
мерзімдері жағынан сай ... заң ... ... ... ... мен
біртұтастығының маңызды кепілдемесі олардың парламентке сөз сөйлеу және
жарыссөз бостандығы (еркіндігі), ... ... үшін ... ... ... ... барысына қатысты тежемеліктер мен теңдік сақтау
жүйесінде Президенттің кідіртушілік ветосы (тыйым салуы), ал – ... ... ... ... екінші жағынан маңызды роль атқарады. Президенттің
кідіртушілік ветосының (тыйым салуының) объектілеріне Конгрестің ... ... ... заң жобалары, қарарлар (резолюциялар) мен
шешімдері жатады. Президент осы аталған құжаттарға ... ... ... ... ... ... ... хатын қосып Конгресс
заң жобасын ұсынған палатаға қайтаруға құқылы. Енді заң жобасын қайтадан,
екінші мәрте қараған ... әр ... ... екі ... яғни ... дауыспен қабылдаған жағдайда Президенттің ветосын (тыйымын) жеңіп
шығуы мүмкін.
Конгрестің екі палатасы біріге отырып Президентке немесе ... мен ... ... ... ... ... қарар
деген ұйғарымды қабылдауға құқылы, онда үкімет қабылдаған әкімшілік актінің
немесе бұрындары тапсырылған қайсы-бір ... ... ... бар ... ... қарар дейтін мұндағы
әңігемеленіп отырған жәйт ... ... ... ... ... салуы) жариялауы болып табылады. АҚШ Конституциясының 2-сі ... ... ... тек Президентке ғана берілген. Оның өкілеттіктері
АҚШ ... 2 және 3-сі ... ... анық ... ... қарулы күштердің бас қолбасшысы, алайда, осының өзінде де
соғыс ... қана ... ... ... болып табылады (әрине
мұнысына ... ... ... мен ... және ... қарсы
жарияланбаған соғыс жүргізгені белгілі).
Президент – атқарушы өкіметтің (биліктің) басшысы, ... ... ... ... ... мол ... Ең алдымен оның жеке
өз басының шексіз билігі кабинетінің-кеңессісі органының сан және ... ... ... ... ... ... екені болып табылады.
Президент бұдан басқа федералдық лауазымды тұлғалардың тағайындауға құқылы.
Ең жоғары лауазымды ... ол ... ... ... ... ... оның кандидатурасын сенатқа бектіуге ұсынады (ол үшін ондағы
қатысусылардың ... екі ... ... ... ... ...
Конгрес актілерімен жасалатын қызмет орындарына (мансаптарына) Президенттің
өзі, министрлер немесе соттардың өздері тағайындайды.
Қазақстан ... ...... ... ... және ... саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және
халықаралық қатынастарда Қазақстанның атынан өкілдік ететін ең ... ... ... - мемлекет үшін биліктің бірден-бір ... және ең ... ... осы ... ... ... халық әрі егемен, әрі толық
билікке ие. Халық өзіне тиісті билігінің бір ... ... ... ... ... мен ... ... шарт бойынша және белгілі
мерзімге береді. Мемлекет және оның ... ... ... ... ... ... ... үшін пайдаланады, жүзеге асырады.
Заң шығару билігі. Заң шығару ... ... ... Халық өзінің
өкілдеріне сайлаудың негізінде билік береді. Сөйтіп өкілді ... ... ... ... ... (өкілдік) береді. Осы мағына
тұрғысынан алып қарағанда ... ... ... ... ... ... басымдылығын хәм үстемділігін атап
айтқан жөн. «Өзінің қажеттілігі бойынша заң ... ... ... ... ... ... одан басқа биліктердің бәрі, олардың қандай бір түрдегі
жеке ... ... ... ... ... оған бағынысты болады» [42,
36 б.] - деп Дж. Локк ескерткен болатын.
Заң үстемділігі – мемлекеттің саяси, экономикалық және т.б. ... ... ... ... алып ... заңға сүйенуі тиіс.
Мұның қазіргі Қазақстан Республикасы жағдайында зор ... ... бұл ... ... өмірінде заң шығарушы органдардың бір өзінің
ғана билеп-төстеушілігінің ... ... ... білдірмейді. Ондайларға
қоғамдағы билік бөліктері тарапынан болатын құлшынулар мен ұмтылушылық
әрекеттерді ... үшін бұл ... ... ... заңи ... қою қажет. Мән тұрғысынан ... заң ... ... ... (яғни делегированныйлығынан) ... ... ... ... билік тек қана халыққа тиесілі
екендігіне байланысты және ол солай болуы тиіс.
Заң шығару (жасау) билігі - ... ... ... ... билік.
Дж. Локктың пайымдауы бойынша тұтастай ... ... ... ... іліктірген, ілтипатына алған, өзі тәуір ұйымдастырылған
мемлекеттерде заң шығару ... ... ... адамдардың қолына тапсырылған
болып келеді [42, 27 б.]. Ал ... ... ... бәрі белгілі бір түрде
өздері немесе басқа билік тармақтарымен бірлесе отырып қана заңдар жасауға
қабілетті болады. Заң ... ... ... ... да басқа қызметтерді
атқарады. Мысалы, оның бірі қаржы ... жыл ... ... ... құқығын жүзеге асырады, және бұлардың басқа ең жоғары ... ... сот ... ... болып жарлықтар шығару қызметін жатқызуға
болады. Сот билігіне қарағанда заң шығарушы биліктің айырмасылығы, ... ... ... ... тек саяси баға беруге құқылы
екендігі және осындай берілген баға ... ... ... ... ... құқығы және де бар, мұны импичмент дейді. Осы ... ... ... ... өз өкілдеріне тапсырып, әдейілеп берген
мемлекетік ... ... ол ... ... түрде пайдаланып заң шығаруда
және сондай-ақ атқарушы билік ... ... ... арқылы жүзеге
асыратынынан көрінеді. Мұндай қадағалау-бақылау қызметі ең алдымен ... ... ... ... асырылады. Заң шығару (жасау) ... ең ... ... билігі болып табылатын сайланбалы (кейде
ісінара тағайындалатын да) ... ... ... ... ... ... парламенттің құрамына жоғарғы және төменгі деген екі палата
кіреді. Қос ... ... ... айтылғандай, парламенттің төменгі
палатасының асығыстық жасап ... ... ... ... жоғарғы палатаның өкілеттік мерзімі төменгі палатаның мерзіміне
қарағанда ұзақ, ал депутаттарының жас ... ... ... ... ... құрамы сирегірек жаңаланады және жанама түрдегі
сайлаулардың ... ... ... елдерде парламент
мерзімінен бұрын таратылғанда, оның тек төменгі палатасы ғана таратылады.
Парламентке басшылық ... оның ... жеке өзі ... ... ... ... ... өте сирек кездеседі.
Парламенттің басқа органдармен болатын байланыстарында ... ... ... ... ... ұйымдастыру, парламенттің өзінің іскі
органдарының жұмыстарын үйлестіру басшылық және т.б. жетекшіліктер жасайды.
Паралменттің ... ... ... ... ... анықталады. Бұл
тәртіптік жұмыс атқару ретінде заң жасау, қабылдаудың ... ... ... яғни заң ... бастамасылығы, заң жобаларын
парламентарийлардың бәрі ... ... ... ... ... ... ... отырыстарында заңдардың жобаларын
талқылау, оларды қабылдау және ... ... ... ... іске
асырылады.
Атқарушы билік. Атқарушы билік яғни әкімшілік билік өзінің мәні жөнінен
үстемдік, сипаты бар заң ... ... ... ... әрдайым
билік басындағыларға бағыныштылық жағдайда болып, соларға ... ... ... мен ... ... ... тұрған әкімшілік, билік
пен халықты жалғастырусы іспеттес болады. Ел аузында ... ... ... ... ... ... бар ... халық әділ болуды, күншіл емес көпшіл болуды, ілтипаттылықты
сақтауды, менмен емес мейірман ... ... ... ... ... ... бойынша өзгерметіндей тұрақты болып ... ... ... басындағылардың берген тапсырмаларынан тұрады және де
осы тапсырмалардағы жекелеген мәселелерді ... ... ... ... ... сәйкес болады. Оның барлық әрекеттері
және де олардың әкімшілік жөнімен қабылдаған құжаттары яғни актілері ... оған ... ... Сол ... қарағанда әкімшіліктің
барлық әрекеттері заңдарды жүзеге асыруға, атқаруға, орындауға бағытталған.
Осы сипатына сәйкес атқарушы – ... ... деп ... ... ... ... адам ресурстарының болуымен қатар материал-
қаржылардың ... ... ... ... ... ... ... оған ие
болуға зор мүмкіндіктер тудырады. Міне ... да осы ... ... мен ... ... ... тетіктік құрылымның болуы, заң
шығарушы билік тарабынан (құқықтық заңдар яғни кемелденген заңдарды ... ... және сот ... де ... (сот ... мен ... арқылы) саяси жауаптылықтың ықпалды, әрі ... ... ... ... зор ... ... ... – мемлекеттік биліктің заңға сай жасалған туынды
тармағы. Ол әмбебаптық, пәндік (заттық), ұйымдастырусы сипатында болады.
Және де заң ... ... ... заңдары мен басқа да актілерін
орындауды қамтамасыз етуге бағытталған болып келеді.
Сот билігі. Әділқазылық ... сот ... ... ... биліктің үшінші тармағы. Мемлекеттік билік механизмінде, сондай-
ақ тежемелер мен сақтау жүйесінде аса маңызды роль атқаратынын ... ... ... айрықша ролі оның құқық туралы болған ... ... ... ... заң шығарушы да, атқарушы да
биліктер әділқазылық қызметін атқара алмайды. Әділсот-әділқазылықты тек ... ғана ... ... ... де, азаматтардың да және толықтай
алғанда мемлекеттіліктің де құқықтары мен бостандықтарының кепілі осы сот
әділдігінде ... Сот ... ... ... ... ... принципін жүзеге асырып қана қоймай. Сонымен бірге заң
шығарушылық үдерісінде өзіне ғана тән ... бар ... ... ... (бұл ... ... болмаған қасиет). Міне осынысының өзімен-ақ
биліктің екі тармағына қатысты сот оларға «тежемелер мен теңдік ... Және де ... заң ... ... ... ... ... бар. Бұл артықшылығы оның ... ... ... ... ... сай ... Сот конституция мен құқықтың
түсіндірмелеріне көңіл бөліп қарағанда, ... заң ... мен ... ... ... Яғни өзі ... қабылдағанда заңның бір әріпін
де бұлжытпай орындаумен тұрмай, оның ерекшелігін де, ... ... ... де ... Осы ... ... жағдайлар әдеттегі емес
төтенсе ... ... ... екі ... ... ете алатындай жағдайды туындатып, ақыр соңында ... ... ... ... ... кепілдендіретін жағдайларды болдыру болып
табылады.
Құқықтық мемлекеттің ұйымдастырылуының және іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... Осы принципке
сәйкес бірыңғай мемлекеттік билік деңгейінде биліктің үш ... жеке ... ... ... іске ...... және ... жүйесін пайдалана отырып, бірімен-бірі
қарым-қатынас жасап отырған заң шығарушы, атқарушы және соттық биліктері.
Осылай ... ... ... ... ... ... ... жасаудан
және құқықпен байланысты ... ... ... ... сақтайды. Осы билу-іктердің әрқайсысы мемлекеттік биліктің жалпы
жүйесінде өз ... ... және тек ... тән ... және ... ... ... құқықтық-ұйымдастырусылық саралармен іске
асады, сақталынады. Олар ... ... ... ... ... ... ... олар (бір өкіметтің) өкілеттік деңгейіне
бір өкіметтің екіншісінен тәуелсіздігіне бір ... ... ... ... ... билік - мемлекеттік және қоғамдық өмірдің ... ... ... ... ие, ол ... ... ... және “Қазақстан Республикасы Парламенті және
оның ... ... ... Қазақстан Республикасының 1995 жылғы
16 қазандағы Конституциялық ... [43] ... Ол ... ... ... саясатының негізгі бағыттарын одан келіп соңынан құқықтық
ұйымдастырылуын және атқарушы және сот ... ... ... ... ... ... заң шығарушы жүйелердің (билік
жүргізуі) басқару орны олардың қабылдайтын заңдарының жоғары ... ... ... ... құқық нормаларына жалпыға бірдей сипат береді.
Бірақ заң шығарушы биліктің үстемдігінің сипаты абсолютті емес. Оның іс-
әрекетінің ... ... ... адамның табиғи ... және ... ... ... Ол ... жеке ... органдарды бақылауында болады, олардың көмегімен әсер етусі
конституцияға заңдардың сәйкестігі қамтамасыз ... ... – заң ... ... ... ... ... қадағалап, іске асырады. Үкімет атқарушы биліктің ұйымдастырушы
жоғарғы органы ретінде ... ... ... ол ... Республикасы Конституциясында және “Қазақстан Республикасы
Үкіметі туралы“ 1995 ж. 18 ... ... заң күші ... ... [44] ... ... әрбір азамат атқарушы органдармен лауазымды
адамдардың кез келген заңсыз әрекеттеріне сот ... ... бере ... ... – мемлекттік және қоғамдық ... ... ... кім ... да, кез ... ... ... Қазақстан
Республикасы Конституциясының 75 бабында “сот төрелігін тек сот қана ...... және ол ... “ҚР сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі
туралы“ 2000 жылдың 25 желтоқсанындағы ... ... ... Құқықтық мемлекетте әділ сот тек соттық ... іске ... ... сот ... таңа ... Өзінің құқық қорғаусы
әрекетінде тек заңға, ... ... және заң ... ... атқарушы
өкіметтің субъективті жерлеріне тәуелді емес. Әділ соттың тәуелсіздігі және
заңдылығы жалпы құқықтық мемлекеттікке азаматтардың құқығымен ... ... ... ... Соттық өкімет мемлекеттік заң шығарушы,
атқарушы органдары жағынан құқықтық анықтамалардың ... ... ... ... ... ... өкіметтің сынайы бөлінісін
қамтамасыз етеді. Бірқатар мемлекетте құқықтық-конституциялық ... ... ... атқарады. Өзінің іс-әрекетімен заң шығарушы
құқықтық іс-әрекетінде конституцияның үстемдігіне кепілдеме береді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан қазір республикада ... ... ... ... ... ... ... – тиімді, бірақ барлық жерде бірдей
қолдана бермейтін – Республика Президенттінің болуында.
Басқару ... ... ...... ... Саяси режим
– либералдық-демократиялық. Сонымен қатар, тәжірибе ... ... ... ... ... ... – президенттік ... ... ... ... ... ... ... президенттік
билік қажет, бірақ диктатура емес. Президенттік басқару нысаны – Президент
билігінің тек күшейіп ғана ... ... ... ... ... бара жатқанын да білдіреді.
Мемлекеттік билікті бөлу принципін жариялағанда, оны жұлмалау, билік
тармақтары ... ... пен ... ... ... ... республика
егемендігін қорғай алатындай, республиканы ... ... ... билікті орнату көзделеді. Билікті бөлудің көптегн сбептері бар.
Соның ішінде бастысын ғана атап көрсетуге болады. Ол – ... ... ... ... тән ... ... ... айналысуын
қамтамасыз ету. Мемлекет билігі органның немесе бір адамның қолында шектен
тыс шоғарлланбауға тиіс. Ал ... бөлу оның бір ... ... жол ... ... ... іске асыру билікті бөлу
принципіне негізделген және ... ... ... ... ... ... ... міндеті мен мақсаты өзін дүниеге әкелген
халықтың ... ... ... ... жүзеге асыру үшін қоғамды ұтымды
басқару болып табылады. Оның қызметі елдің Ата ... ... ... ... ... емес, халықтың бірлігін, қоғамның ынтымағын,
мемлекеттің ынтымағын, мемлекеттің қуатын ... және ...... ... де, оның ... ... да міндеті осы.
Бірлесе қимылдауын қамтамасыз ету, мемлекттік биліктің тұтастығына
нұсқан келтіруге жол бермеу жолында ... ... ... ... ... ... - қазіргі кезеңдегі
дүниежүзіндегі ең жас институттың бірі. Оның теориялық негіздері, өмір сүру
қағидалары – президенттік басқару ... ... АҚШ, ... ... ... көп жылғы тәжірибесінен алынды.
Сонымен, Қазақтан Республикасы Конституциясында бекітілген Президенттік
басқару жүйесі мемлекет пен қоғамның ... ... ... ... ... Ол, өз ... ... институттарды бекіту
үшін, құқықтық тәртіпті, ... ... мен ... ... ету үшін қажетті барлық қасиеттерді жинаған, ал бұл
прогрес және ... жолы ... ... ... ... мемлекеттерде
белгіленген басқару белгілері.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Венгерова А.Б. Теория государства и права. Часть 1. – М.,1995. - ... ... В.В. ... ... ... – М., 1994. – 356 ... Новгородцев П.И. Кант и Гегель: в их учения о ... - ... ... ... в 3-х ... Т. 3 — М.: ... 1971. — 687 с.
5 Гегель. Философия права. — М.: Мысль, 1990. — 524 с.
6 Ағдарбеков Т. ... және ... ... – Қарағанды: Болашақ-
Баспа, 2002. – 320 б.
7 Ибраева А.С., ... Н.С. ... ... и ... ... ... ... Жеті жарғы, 2003. – 432 с.
8 Жоламан Қ.Д., Мұқтарова А.К., Тәукелев А.Н. Мемлекет және ... ... ... – 1998. - 256 б.
9 Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. ... және ... ... ... ... Жеті ... 2006. – 264 ... Қазақстан Республикасының мемлекетi мен құқығының негiздерi. Оқулық.
- Алматы, 2003. - 55 б.
11 Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме: Заңтану / ... ... А.Қ. ... - Алматы: Мектеп, 2002. – 336 б.
12 Сапарғалиев Ғ. Заң терминдерінің түсіндірме сөздігі - ... ... 1995. – 208 ... Сапарғалиев Ғ.С., Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы: Оқулық.
– Астана: Фолиант, 2007. – 336 б.
14 ... ... ... зарубежных стран. Общая
часть / Под. ред. проф. Страшуна Б.А. – М., 1996. – Т. 1. – 2. – 358 ... ... В.Е. ... ... ... стран. – М., 1997. –
250 с.
16 Государственное право буржуазных и освободительных ... ... ... изд., пераб и доп / Отв. ред. Ильинский И.П. и Энтим Л.М. – М., 1988. –
368 с.
17 ... Б.Н. Курс ... ... – М., 1895. – Т.1. - 125
с.
18 Тихомиров Л.А. Монархическая государственность. - ГУЛ: ... - 350 ... ... И.Л. ... монархия. – Минск., 1996. – 325 с.
20 ... Н.Н. ... ... и ... – М., 1988. - 255 ... Ильин И.А. Соб. Соч в 10 томах. – М., 1994. – Т.4. - 540 ... ... Н.И. ... ... для ... ... и
значение монархических начал. Этюды, статьи и заметки. – Харковь, 1907. –
245 с.
23 ... А.ЛД. Об ... в ... // История СССР. – М,: 1968. ... – С. ... ... Н.М. Русское государственное право. – СПб., 1914. – Т. 1. -
изд 8. - 385 с.
25 Палиенко Н.И. ... ... и ... ... в России
(Юридическое исследования). – Харковь, 1910. - 365 ... ... С.А. ... құқықтану негіздері. Оқулық. – Алматы:
Жеті жарғы, 2003. – 464 ... ... ... и ... Словарь –справочник / Под ред. М. И.
Сизикова. – М.: Юрид., 1997. – 304 с.
28 Омельченко О.А. ... ... ... и права: Учебник в 2 т.
Т.1. – М.: ... 1998. – 512 ... ... Д.А., Исатаев А.Ж. Мемлекет және ... ... ... ...... Заң ... 2004. - 228 ... Решетников Ф.М. Правовые системы стран мира. Справочник. – ... ... 1993. – 256 ... ... института Президента в ... ... ... – 1995. - №16. - 11 ... ... Т. О ... конституционном статусе Президента// Казахстанская
правда. – 1995. – 8 ... ... Э.Б. К ... о ... ... в Казахстане// Материалы научно-практической конференции
«Развитие институтов ... в ... ... в ... ... 2007 года». – Алматы, 2008. – 274 с.
34 Ишемкулов Т. Институт президенства в Казахстане//Советы Казахстана,
22 апреля, 1995 года.
35 Қазақстан ... ... ... ... жылғы 21 мамырдағы №254-Ш Заңмен ... мен ... ... ... - Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 136 б.
36 Нурпейсов Е.К. Политический портрет Казахстана// Бизнес и право. –
Алматы, 1993. - № 1. - С. ... ... Е. ... ... ... ... в ... США и Европы//Казахстанская правда. – 1994. - №12. - ... ... Н. ... ... в Казахстане// Советы Казахстана. –
1995. - 25 ... ... В. ... Казахстан: «от президентской формы правления
к президентско-парламентской» //Материалы научно-практической конференции
«Новый этап демократизации ...... ... ... общества». – Алматы, 2007. – 216 с.
40 Лазарев В.В. Липень С.В. ... ... и ... – М.: ... – 458 с.
41 Ленин В.И. Очередные задачи советской власти. ППС. Т. 36 - М., - ...... Локк Дж. ... Т.2. - М., 1960. – 36 ... Қазақстан Республикасы Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі
туралы ... ... 1995 ... 16 ... № 2529
Конституциялық Заңы//Қазақстан Республикасы ... ... ... -
1995. - № 21. – 124 қ.
44 Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы 1995 ж. 18 ... ... ... заң күші бар ... Қазақстан
Республикасының Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы, 1995. - №24. – 118 қ.
45 Қазақстан Республикасының сот ... мен ... ... ... ... 2000 жылғы 25 желтоқсандағы № ... заңы ... ... – 2000. – 30 ...

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Мемлекет нысаны түсінігі, түрлері және ерекшелігі»68 бет
«ҚазАгроҚаржы» АҚ-на қарыз нысанында қаржыландыру алуға өтінімдерді қарау үшін ұсынылатын инвестициялық жобаларға арналған бизнес-жоспар12 бет
«Қаржы » пəн бойынша сырттай оқу нысанында оқитын студенттерге өзіндік жұмыстарды орындауға арналған əдістемелік нұсқасы11 бет
«Қаржы менеджмент» пəн бойынша сырттай оқу нысанында оқитын студенттерге өзіндік жұмыстарды орындауға арналған əдістемелік нұсқасы24 бет
«Құрылыс нысанындарындағы өрт қауіпсіздігі»31 бет
Азаматтық-құқықтық шарттар мәміленің құқықтық нысаны ретінде22 бет
Акционерлiк қоғам-заңды тұлғаның ұйымдық-құқықтық нысаны ретiнде42 бет
Жеке кәсіпкерлік - кэсіпкерліктің нысаны ретінде61 бет
Кінәнің абайсыздық нысаны21 бет
Кәсіпкерлік қызметтің мемлекеттік-құқықтық нысанының сипаттамасы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь