Қаржының мәні, функциялары және рөлі

КІРІСПЕ
1.тарау. Қаржының мәні, функциялары және рөлі
1.1. Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттігі
1.2. Қаржының функциялары және рөлі
1.3. Қаржының басқа экономикалық категориялармен өзара байланысы
1.4. Қаржы қатынастарының объектісі ретіндегі қаржы ресурстары мен қорлары
1.5. Қазақстанның қаржы жүйесі және оны ұйымдастырудың қағидаттары
Қорытынды
Қолданған әдебиеттер
Қаржы қоғамда нақты өмір сүретін , объективті сипаты мен айрықша қоғамдық арналымы бар өндірістік қатынастарды білдіретін ақшалай қаржы ресурстары мен қорларды жасау және пайдалану процесіндегі экономикалық қатынастарды қамтып көрсететін тарихи қалыптасқан аса маңызды экономикалық категориялардың бірі болып табылады. Ол натуралдық шаруашылықтан жүйелі тауар – ақша айырбасына көшу жағдайында пайда болып , дамыды және мемлекеттің және оның ресурстарға қажеттіліктердің дамуымен тығыз байланысты болады. Осы қаржы терминін енгізген адамын табу өте қиын , айту қиын. Бұл терминнің авторлығы 1577 жылы « республика туралы алты кітап » деген жұмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.
Қаржының мәні , оның даму заңдылықтары , тауар – ақша қатынастарын қамту сферасы мен қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі рөлі қоғамның экономикалық құрылысымен , мемлекеттің табиғатымен және функцияларымен айқындалады.
Түрлі қоғамдық – экономикалық формациялар қаржысының айырмашылығы негізінен мына себептерге байланысты:

 әр түрлі қоғамдық формацияға қоғамның өзіне меншікті таптық
құрылымы сай келеді. Сонымен бірге қаржы ұлттық табысты мемлекеттің пайдасына қайта бөлуді ұйымдастыра отырып , оны бөлудің қатынастарын есепке алады;
 кез келген қоғамдық – экономикалық формацияларда қаржыбилеуші
таптың мүдделрін қорғайтын мемлекеттің мақсаттары мен міндеттеріне бағынады;
 өндірістің жаңа әдісі шаруашылық қатынастардың жаңа жүйесін
тудырады. Мәселен , құл иеленуші және феодалдық формацияларға натуралдық қатынастар сәйкес келсе , мемлекет табысының қалыптасуы да көбінесе натуралдық сипатта болды.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Алматы: Қазақстан, 2000.- 96 бет.
2. Қазақстан Республикасы Президентінің жене Қазақстан Республикасы Үкіметінің актілер жинағы.
3. Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі. Қазақстан Республикасының кодексі. Егемен Қазақстан, 6 мамыр 2004 ж.
4. Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлем-дер туралы (Салық кодексі). — Алматы: ЮРИСТ, 2002.- 230 бет.
5. Әмірқанов Р.Ә., Түргулова А.Қ. Қаржы менеджменті. Оқу құралы. — Алматы: 1999. — 188 бет.
6. Бабич A.M., Павлов Л.Н. Финансы. Учебник. — М.: 2001. — 760 с.
7. Балабанов A.M., Балабанов И.Т. Финансы. Учебное посо-бие. - Петербург: 2000. - 192 с.
8. Балабанов И. Т. Основы финансового менеджмента. Учеб-ное пособие. - М.: 1999 - 512 с.
9. Берлин С.И. Теория финансов. Учебное пособие. - М.: Приор, 2000. - 256 с.
10. Госшенко Л.Н. Страхование. Учебное пособие. — Алматы: 2003. - 183с.
11. Дробозина Л.А. Финансы. Учебник для вузов. — М.: ЮНИ-ТИ, 2000. - 527 с.
12. Дюсембаев К.Ш. Ананлиз финансового положения пред-приятия. Учебное пособие. — Алматы: Экономика, 1998. — 184 с.
13. Елубаева Ж.М., Бюджетная система Республики Казах-стан: теория, праістика и направления развития. — Алматы: 2004 - 346с.
14. Заяц Н.Е., Фисенко М.К., Бондаръ Т.Е. и др. Теория фи-нансов. Учебное пособие. — Мн.: Высш. шк., 1998. — 368 с.
75. Зейнельгабдин А.Б. Финансовая система: экономическое содержание и механизм использования. — Алматы. Қаржы-қара-жат. 1995. - 160с.
16. Ильясов К.К., Исахова П.Б. Расходы государственного бюджета. Учебное пособие. — Алматы: Экономика, 2003. — 290 с.
77. Интыкбаева С.Ж. Фискальная политика и ее роль в обес-печении устойчивого развития экономики Казахстана. — Алма-ты: 2002. - 188 с.
18. Қүлпыбаев С. және басқалары. Қаржы теориясы. Оқу құралы. — Алматы: Мерей, 2001. — 176 бет.
19. Мамыров Н.К., Саханова А.Н. и др. Государство и бизнес. В 4-х т. — Алматы: Экономика, 2002.
20. Мвльников В.Д., Ли В.Д. Общий курс финансов. Учебник. — Алматы: Институт развития Казахстана, 2001. — 285 с.
21. Радостовец В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. Бухгал-терский учет на предприятиях. — Алматы: Центраудит — Казах-стан, 2002. - 728 с.
22. Финансы. Учебник для вузов. Под. ред. М.В. Романовс-кого. - М.: Перспектива / ЮРАЙТ, 2001. - 520 с.
        
        Жоспар:
КІРІСПЕ
1-тарау. Қаржының мәні, функциялары және рөлі
1.1. Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттігі
1.2. Қаржының функциялары және рөлі
1.3. Қаржының басқа ... ... ... ... ... қатынастарының объектісі ретіндегі қаржы ресурстары мен қорлары
1.5. Қазақстанның қаржы жүйесі және оны ұйымдастырудың қағидаттары
Қорытынды
Қолданған әдебиеттер
Кіріспе
Қаржы қоғамда ... өмір ... , ... ... мен ... ... бар өндірістік қатынастарды білдіретін ақшалай ... мен ... ... және ... ... ... қамтып көрсететін тарихи қалыптасқан аса маңызды экономикалық
категориялардың бірі болып табылады. Ол натуралдық шаруашылықтан ... – ақша ... көшу ... ... ... , ... және
мемлекеттің және оның ... ... ... ... ... Осы ... терминін енгізген адамын табу өте қиын , ... Бұл ... ... 1577 жылы « ... ... алты ... »
деген жұмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.
Қаржының мәні , оның даму заңдылықтары , ... – ақша ... ... мен ... ... ... процесіндегі рөлі қоғамның
экономикалық ... , ... ... және ... ...... ... қаржысының айырмашылығы
негізінен мына себептерге байланысты:
✓ әр түрлі қоғамдық формацияға қоғамның өзіне ... ... сай ... Сонымен бірге қаржы ұлттық табысты мемлекеттің
пайдасына қайта бөлуді ұйымдастыра ... , оны ... ... ... кез келген қоғамдық – экономикалық формацияларда қаржыбилеуші
таптың мүдделрін қорғайтын ... ... мен ... ... жаңа ... ... ... жаңа жүйесін
тудырады. Мәселен , құл иеленуші және феодалдық формацияларға натуралдық
қатынастар сәйкес келсе , ... ... ... да ... ... болды. Капиталистік шаруашылық тауар – ақша шаруашылығы
болып табылады. Тиісінше мемлекеттің табысы да ақша нысанында ... ... ... функциялары және рөлі
1.1. Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттігі
Қаржы ("қолма-қол ... ... ... ... орта ... тілінің financia сөзінен пайда болған француздың finance сөзінен
шыққан) қоғамда нақты өмір сүретін, объективті ... мен ... ... бар ... ... білдіретін ақшалай қаржы ресурстары
мен қорларды жасау және ... ... ... ... ... ... қалыптасқан аса маңызды экономикалық
категорияларың бірі болып ... Ол ... ... ... ... көшу жағдайында пайда болып, дамыды және мемлекеттің
және оның ресурстарға қажеттіліктерінің дамуымен ... ... ... ... ... ... ... енгізген авторды атау
қиын. Бұл терминнің авторлығын 1577 жылы "Республика туралы алты ... ... ... ... ... ... Ж. ... қалдыруға болады.
Қаржы туралы жұмыстың ("Афин республикасының кірістері ... ... ... ... 430-365 жж.) ... (б.э.д. 384-322 жж.) қаржы саласындағы ... ... ... құрылысы" атты жұмысында баяндалған.
Қаржының мәні, оның даму зандылықтары, тауар-ақша ... ... мен ... ... ... ... рөлі ... экономикалық
құрылысымен, мемлекеттің табиғатымен және функцияларымен айқындалады.
Түрлі қоғамдық-экономикалық формациялар қаржысының айырмашылығы
негізінен мына себептерге байланысты:
әр ... ... ... ... ... ... ... құрылымы
сай келеді. Сонымен бірге қаржы ұлттық табысты мемлекеттің ... ... ... ... оны ... ... ... алады;
кез келген қоғамдық-экономикалық формацияларда қаржы билеуші таптың
мүдделерін қорғайтын мемлекетгің мақсаттары мен міндеттеріне бағынады;
өндірістің жаңа әдісі шаруашылық ... жаңа ... ... құл ... және ... формацияларға натуралдық қатынастар
сөйкес келсе, мемлекет табысының қалыптасуы да көбінесе натуралдық сипатта
болды. ... ... ... ... ... ... мемлекеттің табысы да ақша нысаныңда қалыптасады; егер мемлекет
басқару органы ретінде қалыптасқан өндірістік қатьшастардың ұдайы ... ... ... міндетгеріне қызмет ететін болса, онда бұл
міндеттерге қаржы да ... ... ... ... қаржы белгілі орын алады және ... ... ... бірге ұдайы ендірістегі өзгешілік рөлімен
айшықталады. ... ... бөлу ... ... істейтін басқа
экономикалық категориялардан — ... ... және ... ... ... ... болуының бастапқы шарты ақша ... ... ... ... ... ... ... тауар өндірушілердің экономикалық
оқшауланушылығын шарттастыратын қоғамдық еңбек бөлінісі ... ... ... ... ... ... айырмашылығы,
олардың әр түрлі деңгейі жағдайында өнім жасайды, ал сол ... ... ... ... және ... еңбектің ер түрлі шығындарымен
өңціріледі. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... және жұмсалынған күш-жігерге баламалы тұтынудың
өлшемін ... ... ... ... ... ... ... өндіріс процесінің үздіксіз жалғасып жататын ... ... ... және ... стадиялары оның қатысушылары арасында тауар
қатынастарының ... ... ... ендірілген өнімдер сатып алу-
сатуға жататьш тауарлар ретінде болады: өнім оны тұтынудан бұрын айырбастау
және бөлу ... ... ... бірге материалдық өндіріс
қатысушыларының ғана емес, қоғамдық қатынастардың барлық ... мен ... ... тиіс. Осыған орай олар
мамандандырылған еңбектің, орындалатын қызметтердің нәтижелерімен, әр түрлі
өндірілетін игіліктермен олардың саны мен ... ... ... Тек ... ... енімдері айырбасталғанда, оларды белгілі бір
ақшалай баламамен өткізгенде өндірушілердің ... ... ... ... ... мен құндылықтарды өлшеу құн өлшемі мен
жалпыға ортақ балама ретіндегі ақшаның ... ... ... ... және ... емес ... қызметтердің өндірілген
массасы — қоғамдық өнімнің — натуралдық-заттай көрінісімен ... ... ... де ... Қозғалыстың құндық нысаны натуралдық-заттай
нысандағы өнімнің ... ... ... бір ақша қорларын
тудырады. Басқаша айтқанда, өнімнің өндірістен тұтынуға өтуі тек ... ... ... бөлу және ... арқылы болады. Осы кезде пайда
болатын ақша, экономикалық қатынастар қаржының ұғымын ... ... ... тыс өмір сүре ... өнімнің нақтылы іске асырылуының екі нысанының болуы қоғамдық
ендірістің әрбір қатысушыларының қажеттіліктеріне сәйкес оны ... ... ... ... Бұл үшін ... категориялар — ақша,
бага, қаржы, еңбекақы, ... және ... ... ... ақша ... қоғамдық өнімді бөлумен байланысты
болатын экономикалық қатынастардың кең ... ... ... ... ... ... ие болып отырған ... ... ... ... және ... ... ... ақша
айналымын — ақша ағынын бейнелеп көрсетеді.
Экономиканың жұмыс істеуінің нарық жағдайында мемлекет тауар-ақша
қатынастарын елде ... аз ... ... ... ... тауарлардың,
жұмыстардың және қызметтер көрсетудің сұранымы мен ұсынымы болып табылады.
Қаржы — ақша щтынастарының жиынтыгы, олардың ... ... ... ... жүйе ... ... ұдайы өндірістің түрлі
субъектілері арасындағы бүкіл ақша ... ... тек ... ... ... сондықтан оның рөлі мен ... ... ақша ... қандай орын алатындығына байланысты.
Жалпы қоғамдық өнім мен ... ... ... бөлу және ... бөлу
процесінде қалыптаса отырып, қаржы қоғамның ... ... ... ресурстар бөлігінің ақшалай тұлғалануы болып
табылады. Қаржының басты белгілерінің бірі — оның тұлғалануының ақша ... ... ... ... ... ... бейнеленуі. Демек,
қаржы қатынастарының пайда болуы өзі жайында ... ... ... ... ... ... ақша қатынастарының бүкіл сферасын қамтиды деп санау
дұрыс болмас еді. Ақша ... ... тек олар ... ... оның
аумақтық бөлімшелерінің, сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің
жасалатын ақша ... бұл ... ... ... ... ... жалпы алғанда қаржыдан кең. Қаржы тек ақша ... ... ... мен ... ... ... болатын ақша
қатынастарын ғана қамтиды. Басқа ақша қатынастары ... ... ... ... ... ... мысалы, шығындардың ... ... ... алу мен бақылау жасау, өндірілген ... ... ... ... ... калькуляциялау және өнімнің бағасын анықтау,
ақшалай түсімді есепке алу мен ... ақша ... ... және ... ... жүйесі арқылы тауарларды сатып алу және сату ... ... ... ... ... отырған жағдайда да) кезінде пайда
болатын ақша қатынастарын да қаржыға жатқызуға болмайды. Себебі ... ... ақша ... ... әдіспен реттеп отырады. Ақша
қатынастарымен бірігіп кеткен субъектілердің тендігі (олардың құқықтары мен
міндеттеріндегі тепе-тендік) бұл әдіске төн өзгеше ... ... ... ... ... ақша ... өзіндік қаржылық емес
өзгешелігі болады. Кез келген ақша қатынастары қаржы қатынастарын білдіре
бермейді.
Қаржының ... ... ... да, ... ... да
айырмашылығы бар. Ақша-бұл ең алдымен ассоциацияландырылған ... ... ... ... ... балама, ал қаржы — жалпы ішкі ... ... ... бөлудің және қайта бөлудің экономикалық ... ... ... мен ... бақылау жасаудың құралы. Ол өндіруге, бөлуге
және тұтынуға ықпал жасайды және объективті сипатта ... ... ... ... ... жеке экономикалық
категориялардың қатысу дәрежесі бірдей емес.
Ақшаның нақтылы қозғалысы ұдайы өндіріс процесінің ейнші және ...... және ... ... стадияда ақша нысанындағы құнның ... ... ... және оның ... (бір ... ... ... немесе құнның әр бөлігінің мақсатты оқшаулануымен
(бір иеленушінің шеңберінде) сипатталады. Үшінші ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде құнның ... ... ... ... ... екінші стадиясында құнның
ақша нысанының бір жақты қозғалысының орны ... ал ... ... екі жақты қозғалысы болады, оның бірі ақша нысанында, ал басқасы
тауар нысанында болады.
Ұдайы өндіріс ... ... мен ... ... мұндай
қозғалыстың болмауы олардың қаржының пайда ... орны ... ... құн ... нысанында) тауар нысанымен айырбасталатын,
яғни сатып алу - сату актілері жасалатын айырбастауда да қаржыға орын жоқ.
Ұдайы өндіріс ... құн ... тек баға ... қажет ететін
өнбойы жасалатын айырбас операциялары ... ... ... ... категорияның механизмі — баға жұмыс істейді.
Қаржының іс-әрекет етуінің жиынтық қоғамдық өнімді бөлу ... ... ... ... үшін ... танылған болып саналады.
Сонымен қаржы мен қаржы қатынастарының ... ... ... ететін орны
ақшаның нақтылы қозғалысы болатын ... ... ... бөлу ... ... ... ... қоғамдық өнімнің құны және оның маңызды бөлігі
— ұлттық табыс алгашқы бөлу процесіне ... ... ... ... ... ... Бұл ... нәтижесінде құн оны құрайтын
микроэлементтерге , және ... бөлу деп ... ... ... мен ... бағасының элементтеріне (жалақыға, пайдаға, табысқа
т.с.с.) сәйкес келетін оның ... ... ... мүшелеуді
айтады; ал бөлінгенді одан әрі болумен байланыстының барлығы қайта болуге
жатады.
т-ге ыдырайды: өндіріске жұмсалынған ... ... ... ... ... ... ... (v) төленеді және қосымша өнім
(т) алынады. Қаржы қатынастарының қаржы ... мен басы ... ... өнімді жасау мен оны кейінгі бөлу болып табылады. Тап осы ... ... ... таза ... ... ... ақша
қорларьш) құрайтын қайта жасалынған қоғамдық енімнің бұл бөлігі қаржы
қатынастарының мәнін және ... ... ... ... ... ... ала ... сипаты кезінде сатылатын өнімді "с", "v"
және "т"-ге сәйкес ... ... ... ... және ... ақшалай табыстар мен ақша қорланымдары жасалынады. Шаруашылық
жүргізуші субъектілер арасында ... одан әрі бөлу және оны ... ... да ... ... ... ... (1.1.
сызбаны қараңыз).
Нәтижесінде өнімнің бір бөлігі жаңа толық айналымға ... ал ... ... ... ... қоғамдық өнімнің құны мақсатты арналымдар
мен ... ... ... ... ... ... ... үлесін алуы тиіс. Қаржының ... ... ... ... бөлінуі мүмкін емес. Қаржы қоғамдық өнімді жасау мен ... ... буын ... ... ... ... өнімнің құнын бөлу және қайта бөлу
оның үдемелі дамуына, қоғамдық-әлеуметтік процестерге ... ... ... талап етеді.
Қоғамдық қатынастардың иерархиясында ақша ... ... ... ал ... ... өз ... қоғамдық
қатынастар жүйесінің айқындаушы бөлігі — өндірістік ... ... ... ... ... қаржы қатынастарын өндірістік қатынастардың
бір бөлігі, яғни олар базистік әрі ... ... ... ... ... зандармен анықталатын қоғамдағы ендірістік қатынастар
категориялар арқылы көрінеді. Экономикалық категориялар — бұл ... ... ... бұл қатынастар экономикалық өмірдің
бір жағын сипаттайды және абстрактты, қорытынды түрде ... ... ... ... ... ... (пайда) және т.б. жатады.
Қаржы, экономикалық категория ретінде, экономикалық заңдардың (құн
заңының, сұраным мен ұсыным заңының, ... ... ... ... өңціргіштік күштердің сипаты мен даму ... ... ... ... ... ... негізделеді.
2. сызба.Қоғамдық жүйедегі қатынастардьщ дәйектілігі (бағьшыңқылығы)
Қатынастардың иерархиялық субординациясын ескере отырып, "жалпьщан -
жекеге" қағидаты бойынша олардың ... ... ... ... ... ... қатынастар, өндірістік қатынастар, ақша қатынастары ... ... ... ... мемлекеттік кредит, сыртқы экономикалық
қатынастар және т.б.)
Әр түрлі қоғамдық-саяси ... бар осы ... ... қатар басқа экономикалық категориялар да — ақша, табыс ... құн және ... ... ... ... өзінің
функцияларын (тауардың құнын немесе бағасын білдіру, айналыс құралы, еңбек
өлшемі мен ... ... ... ... ... ... ... бағалау) орындайды, оларда қоғам дамуындағы бұл
категориялардың мәні мен ... ... ... ... ... айрықшалықты белгілері бойынша айырмашы-лығы бар.
Қаржыны құндық экономикалық категориялардың бүкіл жалпы жиынтығынан
ажыратып алу үшін бұл ... ... тән ... ... ... жөн. ... ... мөнін, өзгешелігін бір ғана белгімен,
тіпті ол елеулі болғанның өзінде де ... ... ... ... ... да ... ... ортақ белгілері ... ... бір ... ... ... ішінде қаржының да
өзгешелігін тек бірнеше сипатты белгілердің жиынтығы ғана кез ... ... ... ... ішінде қаржының да ... ... ашып бере ... ... ... қаржының мазмұнын құрайтын
қатынастардың өзгешелігі ... ... ... ақша ... ... ... ... жүйе шеңберіндегі қоғамдық ұдайы
өндірістің әр түрлі субъектілері арасындағы ақша және тек ақша ... ... ... қаржы қатьшастарының ақшалай сипаты — қаржының
маңызды белгісі. Қаржының ақшалай сипаты оны жүзеге асырудың нысанын ... ... ... категорияларға тиістілігін (жататынын) ... ... ... ... ... шарты болып табылады. Ақша
болмаса қаржының болуы мүмкін емес, өйткені қаржы ақшаға ... ... ... Ақша ... ... ... орындай отырып, капитал,
яғни үдемелі құн немесе табыс (пайда) әкелетін құн бола бастайды. ... ... ... аясы ... ... ... бір бөлігі ретінде
қаржының пайда болуына жағдайлар жасайды.
Қаржы қатынастары өзінің негізінде бөлгіштік ... ... ... ... экономиканың барлық құрылымдық бөліктерінде
(материалдық өндіріс пен өндірістік емес ... және ... ... ... қоғамдық өнім құнын қайта бөлудің сан алуан
процестері жүзеге асады. Бөлу процесі натуралдық - ... ... да ... ... мен тұтыну предметтерінің қорларын жасаумен де, сондай-ақ
ақша нысанында да — еңбектің аталған өнімдерін сатып алуға ... ... ... ... да ... ... ... қатынастарының
бөлгіштік сипаты экономикалық категория ретінде олардың айрықша белгісі
болып табылады.
Қаржы ... ... ... мен ... ... ... ... белгілері болып табылады, бірақ оның ақтық белгілері ... ... ... бағаға да, еңбекке ақы тәлеуге де, кредитке де ... ... ... ... ... ... ақша ... көрінуі оның маңызды ерекше белгісі болып табылады. ... ... шын ... ... ... ... болып
табылады.
Ақша-қаржы қорлары қоғамдық өндіріс қатысушыларының барлығында,
өндірістік емес сферада қаржылық ... ... ... ... ... ... амалдары ретінде директивалық, ... ... ... ... ... ... ... мұның өзі
экономиканы реттеудің қажеттігімен және қоғамдық дамудың мақсаттарына ... ... мен оның ... ... ала ... қажеттігімен
байланысты болады.
Жоғарыда айтылғандардың негізіңде қаржының қысқаша анық-тамасын
былайша ... ... ... — бұл шаруашылық жүргізуші субъектілерде
және мемлекетте ащшалай табыстар мен ... ... ... ... ... ұлгаймалы өндіріске, қоғамның әлеуметтік және басқа
қажеттіліктерін щнагаттандыруга ... ... ... ... ... жоне ұлттық байлықтың бір бөлігін бәлу жоне қайта бөлу
процесінде ... ... ақша ... ... ... шарты — ақшаның болуы, ал қаржының пайда
болуының себебі шаруашылық жүргізуші субъекгілер мен ... ... ... ... ресурстарға қажеттілігі болып табылады.
Қаржының мөні ақша нысанындағы құн қозғалысынан туындайды. Мұндай
қозғалыстың шарты ... ... ... және ... ... ... ... қажеттігі объективті мән-жайдан — тауар-ақша қатынастарының
болуынан жоне ... ... ... ... ... ... объективті қажеттігін ескере отырып, оларды пайдаланудың әр
түрлі ... ... ... ... әр ... түрлерін енгізеді немесе
күшін жояды, қаржы ресурстарының нысандарын өзгертеді және т.б. Шаруашылық
жүргізу сферасында үнемі өзгеріп отыратын ұдайы ... ... ете ... қаржы өндіріс үйлесімдерін ... ... ... ... үшін ... Бұл ... арналымның ақша
қорларын қалыптастыру арқылы болады. Қаржының басты арналымы — табыстар мен
ақшалай ... ... ... ... пен ... ... ... ресурстарына деген қажеттіліктерін қанағаттандырып
отыру және бұл ... ... ... ... ... дамуы шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... ақша ... ... ... мен құрылымының өзгеруіне
жеткізеді.
Қаржы ресурстары болмаса, қаржы механизмі арқылы барлық жағдайға ықпал
етудің кең ... ... ... ... ... ішкі және
сыртқы саясатын жүзеге ... ... ... ... ... және ... ... функцияларын қамтамасыз
ете алмайды.
Мемлекет, дәстүрлі функциялардан басқа, шаруашылық процестерді ... ... ... функцияларды орындайды, сондықтан мемлекетгің
қарамағына қаражаттарды орталықтандырудың дәрежесі айтарлықтай жоғары —
мемлекеттік ... ... ... ... ішкі ... 20 пайыздан астамы және
жиынтық қоғамдық ... 10 ... ... ... белінеді.
Мемлекет қаржысының көмегімен салалық және ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктер
қанағаттандырылады.
Қаржысыз кеңейтілген негізде ... ... жеке ... ... айналымын қамтамасыз ету, экономиканың салалық және аумақтық
құрылымын реттеу, ғылыми-техникалық
3. сызба. Қаржы ... ... ... енгізуді ынталандыру, басқа қоғамдық
қажеттіліктерді қанағаттандыру мүмкін емес.
Елде ... мөні бар ... ... бейімделген жергілікті
өзін-өзі басқарудың дамуы да тиісті қаржымен қамтамасыз етуді, ... ... ... ... талап етеді.
Сондықтан өтпелі кезеңце шаруашьшық жүргізудің төменгі буындары мен
аймақтарға ерекше көңіл аударьшып, оларға ... ... ... ... пен ... ... ... Тек бұл ресурстар орталықтың,
аймақтардың, шаруашылық жүргізудің төменгі буындарының ... ... ... ... ... ғана ... ... және пайдаланылатын
қаражаттардың үлкен көлемде жаңғыруы болуы мүмкін.
Мемлекеттік сектордың қызметімен байланысты қаржы қатынастары елеулі
дәрежеде "қоғамдық (немесе ... ... деп ... ... ... және бірлесіп тұтынылатын материалдық, сонымен
бірге материалдық емес ... ... мен ... ... ... бөлуді қамтамасыз етуге ... ... ... мен ... ... ... жол ... мемлекеттік биліктің,
басқарудың, құқықтық ... ... ... ... ... ... мен ... ішінара халықты әлеуметтік қорғау,
білім беру және денсаулық ... ... ... жатады.
1.2. Қаржының функциялары және рөлі
Қаржының мені, іс-әрекет механизмі және рөлі оның функцияларынан айқын
көрінеді. Қаржының ... ... ашу оның ... мен ... ғана ... ... қаржының қоғамдық арналымын, яғни оның функцияларын анықтауды
да талап етеді.
Қаржыға қатысты функция осы экономикалық категорияға төн ... ... ... ... ... ... тон категориялары кескінінің
айрықшалықты одістерін білдіреді. ... ... ... ... ... оның ... табиғаты ашылады.
Қаржы басқа тым жалпы категориядан — ақшадан туындайтын ... ... ... табылатындықтан және бұл ... ... ... ... ... мүмкін еместігіне, оның
қоғамдық, саяси және экономикалық өмірдің барлық ... ... ... бай-ланысты қаржы функциясы туралы мәселе ғалым-теоретикгер арасында
осы күнге дейін пікірталас тудыруда.
Қазіргі уақытта ... ... және ... тәрізді екі
тұжырымдамасы танылып отыр. Бірінші ... ... ... ... екінші ста-диясында — ақша нысанындағы қоғамдық өнімнің
құнын бәлу процесінде пайда болады, қаржының бөлгіштік ... оның ... ... ... көрсетеді деп санайды. Бұл тұжы-рымдамаға сәйкес
қаржы екі функция орындайды: белу және бақылау.
Бөлгіштік ... ... ... ... қаржының мәні ең
алдымен бөлгіштік функцияның көмегі арқылы көрінеді. Тап осы функция арқылы
қаржының қоғамдық ...... ... ... субъектісін оған
қажет арнаулы мақ-сатты ақша қорлары нысанында ... ... ... ету ... ... қоғамдық өнімнің құны (оның ақша нысанында), сонымен бірге ақша
нысанында тұлғаланатын ... ... бір ... ... ... ... ... болып табылады.
Қарамағында мақсатты арналымның қорлары қалыптасатын ұдайы өндірістік
процестің қатысушылары болып табылатын заңы және жеке ... ... ... ... ... ... ... болып келеді.
Қаржының көмегімен бөлгіштік процесс қоғамдық ... ...... өндірісте, айналыс және тұтыну сфераларында
өтеді. Бөлудің қаржылық әдістері экономиканы ... ... ... ... ... ... ... Қаржылық белініске
бөлінудің әр түрлі түрлерін — ішкішаруашылық, ішкісалалық, салааралық,
аумақаралық бөліністі тудыратын ... ... ... ... құралдарын қоғамдық жалпы өнім мен оның аса
маңызды бөлігі — ұлттық ... ... ... ... бір ... ... қаражаттарын, мемлекеттік мүлікті сату ... ... бөлу және ... бөлу ... пайдаланған кезде
көрінеді. Бұл функцияны қаржы өнімді өздігінше бөле береді деген ... ... тек ... ... бөлуді ғана ортақтастырып, жүзеге асырады
деп түсіну керек. ... деп ... ... ... натуралдық-заттай құрамын
белу ақша қорларын бөлу арқьшы жасалады. Мемлекет, кәсіпорын, фирма және
халық арасында ақша ... ... мен ... ... ... ... өнім де бөлінеді.
Қаржының бөлгіштік функциясының іс-әрекеті оның мәнінен: жиынтық
қоғамдық ... ... ... және таза ... ... және ... ... қатынастарды қамтамасыз етуден; табыстар мен
қорланымдарды ... ақша ... ... ... ... бөлу алғашқы және кейінгі, немесе қайта бөлу ... бөлу ... ... ... ... жалпы көлемінен орнын
толтыру (өтеу) қоры (материалдық шығындар
мен амортизациялық аударымдар) шығарып тасталады және жаңадан жасалған
құн — ұлттық табысты ... ... ... ... ... ... ... және халықтың алғашқы табыстары
қалыптасады, олар бөлудің және қайта бөлудің күрделі процестеріне үшырайды,
бұл ... ... ... ... атқарады. Қоғамдық өнім мен ұлттық
табысты алғашқы бөлу ... ... ... ақы ... және баға ... ... тығыз байланыста дамңды.
Қайта бөлу салалық, сондай-ақ аумақтық тұрғыдағы шаруашылық жүргізуші
субъектілер бойынша қоғамдық өнімді мүшелеудің сан алуан процесін ... ... ... - ... ... ... ... тұтынуды
қамтамасыз ету үшін ұдайы өндіріс қатысушыларының ... ... әр ... ... отырады. Бұл орайда қатысушылардың бәрінің
табыстары басқалардың шы-ғыстары есебінен қалыптасады және ... ... қоры мен ... ... ие ... Бірінші жағдайда қаражаттар
өндірісті кеңейту үшін немесе материалдық сфера капиталынан, әлеуметтік
инфрақұрылымның ... емес ... ... өндірістік қорлардың
(капиталдың) өсімі үшін, резервтер мен ... ... ... ... Тұтыну қорын бүкіл халықтың оның ұдайы толықтырылуы үшін
пайдаланылатын түпкілікті табыстарын, әлеуметтік ... ... ... мәдениетке, басқаруға, елдің қорғанысына арналған
ресурстар құрайды.
Қаржы көмегімен ұлттық табысты бөлу және ... белу екі ... ... - ... ... Ол бюджетке табыстарды алғанда және
бюджеттен қаражаттарды қайтарусыз тәртіппен бергенде қолданылады;
несиелік - банктік әдіс. Ол уақытша бос ... ... ... ... ... ... беруді білдіреді.
Қоғамдық өнімді құндық белудің процесі мемлекет белгілеген қаржы
құралдарының — нормалардың, мөлшерлемелердің, ... ... т.б. ... ... ... мүмкін.
Ұлттық табысты қаржы көмегімен қайта ... ... ... ... табылады: өндірістік емес саланы қаржы ресурстарымен
қамтамасыз ету; бұл салада ұлттық табыс ... ... ... ... аймақтары арасында қаржы ресурстарын мақсатты бөлу;
қаржы ресурстарын маңызы зор ... ... ... ... ... ... түрде салааралық бөлу; қаржы ресурстарын ұтымды
түрде сала ішінде бөлу, ол ... әр ... ... ... құбылмалы тиімділігімен ынталандырылып отырады.
Сөйтіп, ұлттық табысты қаржы ... бөлу және ... бөлу ... ... ... ... және ақша ресурстарының ұдайы өндірістегі
қажетті мөлшерлестігін қамтамасыз ... ... ... белу және қайта бөлу процесіне қатысуы бірдей
емес. Алғашқы бөлу кезінде, жоғарыда атап ... ... ... ... - бағамен, еңбекақымен өзара іс-қимыл жасайды.
Қаржыны ... ... ... - ... ... мұнда ол тектес
экономикалық категориямен — кредитпен өзара ... ... ... ... ... ... ... ішкішаруашылықтық
бөліністі қамтиды. Аумақаралық және сала-аралық қайта бөлу ... ... ... асырыла-ды, бұл кезде ақша қаражаттары ... ... ... ... қаржы ресурстарының
жетіспеушілігін басынан кешіріп ... ... ... ... ... ... ... бұл түрлерінің ... ... ... дамуына қол жетеді, бұл Қазақстан жағдайында
түпкілікті салалардағы өндірістің ... ... ... артта қалған
аймақтарда экономика мен әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылымды
әрлету үшін өте-мөте көкейтесті ... ... Ішкі ... ... ... бөлу ... экономиканы қайта қүрудың барысында
шаруашылық жүргізуші субъектісінің тапқан қаражаттарын пайдалануды ... (заң ... ... ... ... басқа) коммерциялық
есеп пен өзін-өзі қаржыландыру әдістерінің ... ... ... ... ... ... функция арқылы ақшалай табыстар-ды қалыптастыру
және қаражаттарды жұмсау жолымен мемлекеттің, экономикалық агенттердің
экономикалық ... ... ... ... бір ... қанағаттандырады. Сөйтіп, бөлгіштік функция арқылы бөлу
категориясы ретінде қаржының мәні ... ақша ... ... өнімнің, оның құрамды ... ... ... экономикалық қатынастар айшықталады және сатып алу-сату арқылы
натуралдық-заттай нысандағы қоғаңдық өнімді өткізу үшін ... ... ... ... ... ... нақтылы
еңбек үлесі мен қоғамдық өндіріске қатысу дәрежесі ескеріле отырып, ... ... ... тиіс.
Қаржы ұлттық табыс құрамындағы бастапқы табыстарды да, түпкілікті
табыстарды да қалыптастыру мен ... ... ... ... бөлгіштік функциясының жақтаушылары бөлу арқылы қаржы ұдайы
өндірістің басқа стадияларына — өндіруге, ... ... ... ... деп жорамалдайды. Мысалы, қаржы өндіріске қалыптастырылатын
ақша қорларының мөлшері арқылы санмен әсер етеді: бұл ... ... ... өндіріске қалаған бағытта ықпал жа-сауға болады, не қолайлы
қаржы жағдайларын жасау жолымен экономиканың жеке құрылымдық бөлімшелерінің
дамуын ... ... не бұл ... қарқынын баяулатуға болады. Басқа
жағынан, егер көтермелеу қорларының көлемін өндірістің белгілі бір сапалық
көрсеткіштерінің: ... ... ... ... ... және т.б. жетістіктерімен ұштастырса өндіріске сапалық әсер
етуге жетуге болады. ... ... ... ... ... сатыларына да
осылайша әсер етуге болады. Сөйтіп, бөлгіштік функция арқылы қаржының ұдайы
өндірістің барлық процестерімен байланысы және бұл ... ... ... белсенді әсер етуі бақыланып отырылады.
Қаржының бөлгіштік ... ... ... осал мезеті категорияның функциясы тап осы категорияның
өзіндік ерекшелігін қамтып ... тиіс ... ... ... табылады.
Қарастырылып отырған функция бөлуге ... ... ... да — ... да, ... да, ... де ... өндірістік тұжырымдамасының жақтаушылары қаржы — бір стадияның
емес, жалпы алғанда ... ... ... деп ... ... пікірінше: қоғамдық ұдайы ендірістің барлық стадиялары бір-бірімен
тығыз байланысқан; қаржы қоғам қызметінің бүкіл ...... ... пен ... ... ене ... ұдайы өндірістің бір
стадиясына ғана емес, жалпы бүкіл бұл процеске ... ... ... өндіріс қозғалысының барлық стадияларында пайдаланынатын
бақылаудың әмбебапты ... ... ... ... ... ... ... қаржының белгіштік
тұжырымдамасынан айырмашылығы ұдайыөндірістік тұжырымдамасы бұл ... ... құн ... ... Мұндай ұстанымда қаржының іс-
әрекет сферасы айтарлықтай ... ... ... ... ... осылай
кеңінен ұғынуына сәйкес олар қаржыға мына функцияларды береді:
1) ақшалай табыстар мен қорларды жасау;
2) ақшалай табыстар мен қорларды ... ... ... ... ... өзінің иелігіне материалдық өндіріс
сферасында жасалған қоғамдық жиынтық өнім құнынының бір ... ... ... ... бірінші функциясын — ақша қорларын (табыстарды) жасау
арқылы ... ... бұл ... нақты түрдегі практикалық көрінісін, ең
алдымен, мемлекеттің салық саясатында табады. ... ... ... сан ... ақша қорлары - орталықтандырылған (мемлекеттік ... ... және ... ... ... ... т.б. ... ақша қорларын (табыстарды) нақтылы пайдалану қаржының ... ... ... ... оның ... мазмұны негізінен мемлекетгің
шығыстары саясатын ... ... Ақша ... ... ... бөлу жолымен мемлекеттік аппаратты ұстауға, қоғамдық
өндірістің ұтымды әрі тиімді құрылымын жасап, қолдауға, ... ... ... ... ... ... және т.с.с. бағытталады.
Сөйтіп, бөлу ... ақша ... ... және ... ... ... ... өнімді ақша қорларын қалып-тастыру және ... бөлу ... ... ... ... ... болады.
Бақылау функциясы қаржының бөлгіштік функциясынан туындайды және
жиынтық қоғамдық өнімді, ұлттық ... және таза ... ... ... ... ... және ... мақсатты жұмсауға бақылау жасаудан
көрінеді. Егер қаржының мәні, табиғаты және мазмұны, бір ... ... ... ең ... таза ... бір ... қозғалысымен, оны
бөлумен, ақша қорларын жасаумен және материалдық өндіріс ... ... ... ... және ... ... мемлекетгің
орталықтандырьшған ақша қорларын жасаумен байланысты болса, қаржының
бақылау ... да ... ... материалдық өндірістің бүкіл ұдайы
өндірістік процесіне де, ... ... ақша ... ... ... және ... процесіне де қызмет
етеді. Қаржының екі функциясының диалектикалық ... мен ... ... ... ... ...... ішкі өнімді тиісті
қорларға бөлуге және оларды мақсатты арналым бойынша ... ... ... ... ... ... қаржы ресурстарының қозғалысы арқылы
жиынтық қоғамдық өнімді бөлумен және қайта ... ... ... процестерді бейнелейді. Сонымен бірге нақты нысандағы қаржы
ресурстарының қозғалысы жиынтық қоғамдық ... ... бөлу ... тарапынан бақылау жасаудың негізі болып таылады. Мұндай бақылаусыз
экономиканың теңгерімді дамуының ... ... ... ... бақьшау функциясының экономикалық мағынасы көсіпорынның,
фирманың шаруашылық - қаржы қызметіне теңгемен бақылау ... Бұл ... ... және ақша ... ... әрі тиімсіз пайдалануды
анықтап қана ... ... ... ... ... өндіріс
рентабелділігін арттырудың резертерін ашуға, өндірістік емес ... ... ... ... функциясын жүзеге асырудың ... ... ... қаржы ақпараты болып табылады. Шаруашылық
жүргізуші ... ... ... ... ... түрде қамтып көрсететін түсім-ақша, ... ... ... ... төлем қабілеттілігі, қор
қайтарымы және басқалары сияқты ... ... ... ... ... ... мен нормативтерді қолдануды, макродеңгейде де,
микродеңгейде де экономикалық процестердің тиімділігі мен ... ... ... ... ... бақылау функциясының рөлі қаржылық
тәртіп арқылы жүзеге асуымен және оның жай-күйімен, белгіленген ... ... ... ... ... орындалуымен
байланысты болуы мүмкін.
Қаржылық тәртіп оны бұзушыларға қаржы санкцияларын қолдана ... ... ... ... ... ... ... органдарының сан қырлы қызметі арқылы
жүзеге асырылады. Қаржы жүйесі мен салық службасы қызметкерлері қаржьшық
бақылауды қаржыны ... ... ... ... кіріс және шығыс
бөлігінің атқарылуы кезінде жүзеге асырады.
Қаржы қоғамдық ұдайы өндірістің бөлу ... ... бола ... ендірістің барлық стадияларына ықпал ете алады. Ықпал етудің
объективті ... екі ... ... ... ... өндірістің барлық стадияларына (өндіру, бөлу,
айырбастау, тұтыну) ықпал етеді.
2. Қаржының экономикалық процестерінің катализаторы болуға ... бар (бұл ... ... ... Бөлу ... өндірісте
айқындаушы сфера болып табылатын материалдық өндіріс сферасында басталады,
өйткені ол өндірістің сипаты мен ауқымына әсер етеді.
Қаржы ... ... ... екі ... ... жасайды:
а) сан жағынан, бұл бөлгіштік процестің үйлесімдерімен сипаталады;
ө) сапа жағынан, бұл қаржының ... ... ... ... ... ... микроэкономикалық дамудың тиімді ара қатысын белгілеуде, ұдайы
өндірістің заттық және құндық элементтерінің тепе-тендігіне ... ... ... ... рөл атқарады.
Қаржының экономикалык, рөлі мына бағыттардан көрінеді:
қаржы капиталдың айналымын тездете ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды;
кірістер мен шығыстарды ұдайы салыстырып отыру арқылы ... ... ... есебін нығайтып, дамытады;
қаржы ақша қорларын бөлу және қайта бөлу арқылы экономикалық өсудің
ара салмағын ... ... ... ... ... және ... ... үйлесу
тиімділігін арттырудың экономикалық негізін жасайды;
қаржы ұлттық ... ... сан ... ... ... жүргізу нысандарының дамуына мүмкіндік туғызады.
Сонымен бірге қаржы оңтайлы ұлттық шаруашылықтың ара ... ... ... рөл ... олардың кемегімен экономикалық және
әлеуметтік дамудың индикативтік ... ... ... өзара
тендестірілуіне қол жетеді; қаржы түтқаларын жоспарлы пайдалану қоғамдық
ұдайы өндіріске қаржының ... ... ... ... ... ... ... орталықтандыра отырып анықтауға жағдай
жасайды.
Қаржы көмегімен жететін нәтижелерді бағалауға жалпы төсілдеме қаржының
рөлін 3 бағытта атқаруға ... ... ... ... өндірістің қажеттіліктерін қажетті қаржы көздерімен
қамтамасыз ету тұрғысынан;
2) қаржыны қоғамдық өндірістің құндық құрылымын ... үшін ... ... әлеуметтік - экономикалық дамудың ынталандырмасы ретінде
пайдалану тұрғысынан.
1.3. Қаржының басқа экономикалық категориялармен өзара байланысы
Қоғамдық ... бөлу ... өте ... ... ... өндірісте
жасалған құн шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында, ал ... ... ... ... ... ... байланысты ол түрлі
экономикалық категориялардың көмегімен ... ... ... ... тек ... төн ... орындайды. Қаржы құндық бөлу ... ... ... ... ... ... категориялармен өзара тығыз
байланыста болады және ... ... ... Бұл ақша категориялары ұдайы
ендіріс цикліның басқа стадияларындағыдай сонымен бірге бөлгіштік процеске
де қатысады. Алайда олардың қатысу ... мен ... ... ... ... категориялардың ұдайы ендіріс процесінің түрлі стадияларында
қатысу дәрежесі әр түрлі. Аталған категориялардың әрқайсысы тек оған ... және ... ... өнім мен ... ... бөлудің
біркелкі процесіне қатыса отырып, бөлгіштік және ... ... ... ... ... орнын алады.
Бага — жүртқа мәлім, тауар құнының ... ... Ол ... ... ... ақша ... көшуін және сатып алу-
сату актілерінің негізінде оның бір иеден басқасына қозғалысын ортақтастыра
отырып құндық ... ... ... ... көрінеді. Ұлттық
табыс бөлінгенге дейін және қайта бөлінгенге дейін тауар сатылуы тиіс. ... ... оны ... түсетін ақшаның мөлшерін алдын ала анық-тайды
және одан әрі ... ... ... негізі болып саналады. Бөлініс
процесінде еңбектің ... ... ... ... құннан
баганың ауыткуы пайда болуы мүмкін, ... ... ... көп құн, басқаларында аз құн ... ... ... ... ... өзінің әдістерімен қаржы араласады: ол құнның бір
бөлігін (мыса-лы, акциздердің, экспортқа ... ... ... салық-
тардың, кеден баждарының кемегімен) алады немесе құнның кем алынған бөлігін
субвенциялар, бюджеттік немесе салалық қаржыландыру ... алып ... ... ... мемле-кет багалардың саясатын жүргізгенде
реттелетін бағалар, ... ... ... бағалар, жоғары сұраныммен
анықталатын баға — монополиялық ... ... ... ... ... жөн. ... жағдайында тауарлардың, қызметтер көрсетудің сұранымы
мен ұсынымы қалыптастыратын ... ... ... ... ... ... қорлардың тікелей жасалуын тудырмайды, ол
тауар өндірісі мен ... ... ... көрінеді. Айырбас актісі
дегеніміз бір мезгілдегі сату (біреу ... мен ... алу ... үшін).
Тауарларды баламасыз сату кезінде "т"-нің үлесі азаяды немесе ... ... ... алу ... жаңа ... "с" және "v" ауқымы мен үйлесімі
өзгереді.
Қоғамдық өнім ... ... ... me ... Әрі ... ... ... қатынастарының сферасында ағылып жатады. Қаржыдағы сияқты
кредит қатынастарында да шаруашылық ... ... ... ұзақ ... және ... ... несиелендіру мақсаттары үшін
несиелік деп ... ақша ... ... ... ... ... бөлу стадиясында қалыптасатыны белгілі,
яғни кредит бұрын бөлінген құнды ... ... ... ... және ұлғаймалы ұдайы өндіріс процесіне мүмкіндік туғызады.
Кредиттің көмегімен қаржы ресурстары шаруашылық ... ... ... (үй ... арасында қайта бөлінеді. Қаржы мен кредиттің
арасында көптеген ортақ белгілер бар, ... ... ... ... ... ... ... екі категорияны кеңінен
пайдалану ... ... Екі ... да ... ... ... ... ауыспалы айналымы үшін жағдайлар жасауға
бейімделген. Бұл ... ... ... кешенді ықпал
жасауының объектілері өндірістік капитал болып келеді. ... және ... ... мен ... қаражаттарын қалыптастырудың көздері болып
табылады. Бірге үйлесе отырып, олар ... ақша ... ... ... қамтамасыз етеді. Қаржылық әдіспен өдетте
шаруашылық органдардың ақшаға деген тұрақты ... ... ... ... ... ... Келешекте күрделі
жұмсалымдардың көзі ретінде кредит ресурстарының рөлі артатын болады.
Сонымен қатар қаралып отырған категориялардың ... ... ... да бар. Егер ... ... өнімді бөлетін және қайта
бөлетін болса, несие қаржы бастаған бөлуді ... ... тек ... ... ... ... осы мезетте уақытша бос болып ... бір ... ... ... бұл ... ... ... шаруашылық
органдары мен халықтың қажеттіліктерін қанағатгандыру үшін құнды несие
қорына шоғырландыруға ... ... ... ақша ... ... айтарлықтай айырмашылық болып табылады: қаржыландыру
қаражаттарды етеусіз және мерзімсіз ... ... ... ... мезгілдік, ақылық жағдайларында жүргізіледі;
кредиттің аса ... ...... ... материалдық
қамтамасыздығы.
Қаржы және сақтандырудың езара байланысы мен өзара іс-қимьшы да өте
шектеулі; бұл ... 18 ... ... ... ... және есеп ... ... өте тығыз
байланысты, өйткені олардың іс-әрекет етуі ... ... ... ... ... есеп айырысуға негізделген. Есеп-қисаптар
экономикалық категориялар емес, олар — аталған категорияларды іске ... Бұл ... ... ... құралы және төлем құралы ... ... ... операциялардың уақтьшы жасалуы, мақсатты
қорлардың ... ... ... ... ... ... қозғалуы есеп-қисаптардың айқын-дығына, жолға қойылғандығына
байланысты болып келеді. Ақшалай есеп-қисаптар коммерциялық есеп пен өзін-
өзі ... ... ... ... ... ... ... Олардың
қалыпты жұмыс істеуі ұдайы өндіріс пен құндық экономикалық категориялардың
— бағаның, ... ... ... ақы ... ... ... шарты болып табылады.
Экономикалық категориялардың өзара іс-қимылы туралы қаралған негізгі
қағидалары оларды ұдайы өндірісті басқарудың ... оны ... ... ... және оның ... ... пайдалануға
келісілген, өзара үйлесілген төсілдемені қажет етеді.
1.4. Қаржы қатынастарының ... ... ... ... мен қорлары
Қаржы ғылымы қаржыны тек экономикалық категория, яғни айрықшалықты
өңцірістік қатынастардың жиынтығы ретінде ғана қарастырып ... ... ... ақша ... ... олардың материалдық іске асуын баса
көрсетеді. Бұл ... ... ... ... иесі ... ... қалыптасу көздері және қорлардың өздері (бұл ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Қаржы ресурстары ұдайы өндірістің және мемлекеттің шығындарын жабу үшін
қажет. Демек, қаржы ... — бұл ... ішкі өнім ... бір ... айтқанда, ақша нысанындагы таза табысты бөлу жоне ... ... ... ... ... жүргізуші субъектілердің
жоне халықтың қарамагындагы ақша қаражаттары, олар ұлғаймалы удайы өндіріс
пен басқа ... ... ... ... ... ... ресурстары қаржы категориясын баға және ... ... ... ... мүмкіндік жасайды. Қоғамдық жалпы өнім ... ... ... ... ... ... басты шарты болып
табылады.
12 Қаржы ресурстарында негізгі орынды таза ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық мүдделерге
төленетін жарналар нысанындағы) және амортизация-лық аударымдар алады.
Қаржы ресурстарының қаржы қорларынан айырмашьшығы бар. Қаржы ... ... ... әдіспен қалыптастырылған, белгілі бір
қажеттіліктерді қанағаттандыруға пайдаланылатын мақсатты ақша ... ... ... ... ол ... (оның органдары арқылы) және
шаруа-шылық жүргізуші субъектілердің табыстары мен түсімдері. ... ... деп ақша ... ... ... органның
немесе шаруашылық жүргізуші субъектінің мұндай ... ... ... Екіншіден, қаржы ресурстары — бұл қорлардағы, яғни
ақша қаражаттарының мақсатты босалқы қорларындағы "байланылған" қаражаттар,
сон-дай-ақ әлі мақсатты ... бір ... жоқ ... бойынша
қалыптаспаған ақша қаражаттары. Мысалы, ақша қаражаттарының бір бөлігінің
алғашқыда қор сипаты болмайды — ... ... ... ... ... тарапынан келісімшарттарды, өзара шарттарды және
шаруашылық жүргізудің ... ... ... үшін ... ... ... төлемдері. Мұндай қаражаттардың түсуін күні бұрын
есепке алу мүмкін емес.
"Қаржы ресурстары" ұғымындағы оның екі жағын ... ... ... ... жүргізу практикасында "қаржы ресурстары-ның" ұғымы деп
мемлекеттің, кәсіпорындардың қарамағындағы белгілі бір ... ... ... мен ... ... яғни ақша ... кредит
ресурстарын, ақша резервтерін айтады. Бұл шаруашылық ... ... ... ... ... ... тәсілдеме. Расын-да,
кесіпорьшның банкгегі оның шотындағы белгілі бір күвдегі ақша-лары ... ... ... ... ... болып келетіндігіне
қарамастан оның барлық нақтылы қаржы ресурстарын құрайды. Сол ... ... ... кірістер, қорланымдар олар жасалынған
құнды ... ... ... ... ... ... ... мемлекетсің әрбір нақты күндегі қаржы ресурстары болып саналады.
2. Егер жиынтық енімнің (c+v+m) ... және ... оның ... және бұл ... ... ... ... ресурстарының ұғымы басқаша көрінеді. Егер қайталама ... ... ... онда "қаржы ресурсының" ұғымы тікелей мемлекет
пен ... ... ... функцияларды орындау ... ... ... ... ... ... өнім мен ... бір бөлігін білдіреді.
Қаржы ресурстарын пайдалану (оларды пайдаланудың қор емес нысанының да
мүмкін ... ... ... мақсатты арналымның ақша қорлары
арқылы жүзеге асырылады. Қаржы қорлары ұлттық шаруашылықта іс-әрекет ететін
ақша қорлары-ның бүкіл жүйесінің ... ... ... ... ... қор ... ұлғаймалы ұдайы ендірістің қажеттері негізівде
объективті түрде ... ала ... және қор емес ... ... оның ... ... бар. Қор нысаны-ның
артықшылықтарына ... ... кез ... ... ... экономикалық мүмкіндіктермен тығыз ұштастыру мүмкіндігі;
ресурстарды қоғамдық ... ... ... ... ... ету; ... ... және жеке мүдделерді
толығырақ үйлестіру мүмкіндігі.
Қаржы мен қаржы ресурстары - бара-бар ұғымдар емес. ... ... ... ... ... оның ішкі маз-мұны мен қоғамдық
арналымын ашпайды. ... ... тап ... ресурстарды жасау, бөлу және
пайдалану негізінде туын-дайтын қоғамдық қатынастарды ... ол ... ... зандылықтарын зерттейді.
Қаржы ресурстары жалпы қоғамдық өнімнің жартысын құра отырып,
мемлекеттің қаржылық ... ... ... ... ... өнім ... табысты өндіру, бөлу және қайта бөлу процесінде қалыптаса ... ... ... яғни негізгі құрал-жабдықтарды толтыруға,
ұлғаймалы ұдайы ... ... ... және жалпымемлекеттік қажеттерді
қанағаттандыруға қоғам жұмсайтын ... ... бір ... ... болып табылады. Қоғам-дық өндіріс процесіңде қаржы ресурстары
неғүрлым көп жасалса, соғүрлым ол ... ... ... ... ... ендірістің тиімділігін арттыру проблемасын шешу және экономи-калық
өсудің қарқынын тездету ұлттық шаруашылықта ... ... ... ... ... қозғалысы жиынтық қаржы балансын-да (қаржы
ресурстары мен мемлекеттің шығыстары балансында) қамтып ... ... ... ... бір ... де ... көрсетіледі.
Қаржы ресурстарының құрамында олардың аса маңызды екі бөлігін ... ... ... ... Олар ... және ... шоғырланады. Мемлекеттің кірістері заңнамалық ... және ... ... ... ... Мемлекеттің
кірістерін жұмылдырудың негізгі өдістері салықтар, қарыздар мен лотереялар,
сыртқы көздерден түсетін түсімдер;
2) бюджеттен тыс ... Олар ... ... субъектілердің
қарамағында болады. Олардың пайда болуы мемлекеттің ... ... ... тыс ... ... ... қорлар, арнаулы қаржы
сметалары,
1.4 сызба. Қаржы ресурстары
|Жалпы қоғамдык өнім ... |V |m ... ... |Қажетті өнім ... өнім ... ҚҮН ... | ... табыс ... | ... ... ... |ар | ... | ... |
| | ... | |
| | ... |
| | |ер | |
| | | ... қорларға |Таза табыс |
| | | ... ... |
| | | ... | |
| | | ... ... | |
| | | ... алынатын |Жанама салықтар |
| | | ... ... ... ... |
| | | |мен ... ... ... | | ... ... ... |
| | | | ... ... ... Табиғи ресурстар үшін |Сыртқы ... ... ... үшін ... |экономикалық |
|Тіркеу алымдары Табиғатгы қорғау қорына ... ... ... ... ... ... мүлікті сатудан |
| ... ... ... |
| ... ... түсетін түсімдер |
| ... ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл қорлардың қара-жаттары
экономиканы мемлекеттік реттеудің мүмкіндіктерін кеңейтеді. Бюджеттен ... ... ... қаржы ресурстарының жалпы ... ... ... әлсіретуге, нағыз ... ... ... ... ... тыс қаражаттардың жалпы ... ... ... ол ... ... мен сметалар ара-сында ... ... ... ресурстарының басқа ресурстардан айырмашылығы
болады. Қаржы ресурстары ... ... ... оқшауланған,
соңдықтан қаржы ресурстарын басқа ресурс-тармен үйлестіруді қамтамасыз
етудің ... ... ... көздері қоғамдық енім құнының бар-лық үш элементі:
"с", "v", "m", ... ... (1.4 ... ... ... ... ... дәрежесі ер түрлі. Мысалы, өндірісті кеңейту үшін, ... ... үшін ... ... ... керек. "К"элементі
қызметкерлердің жеке (меншікті) табысы, өдеттегідей жалақысы бола отырып,
қаржы ре-сурстарының көзі ретінде үш ... ... ... ... ... ... (сыйақылар); басқадай төлем-дер (ерікті
жарналар, арнаулы қорларға аударьшатьш ... және т.б ... ... (пайда), өнімдер мен импортқа салынатын салықтар
нысанындағы қосымша өнім қаржы ресурста-рының ... көзі ... ... ... ... макродеңгейде (мемлекет деңгейінде) және
микродеңгеңце (шаруашьшық жүргізуші субъект деңгейінде) іс-әрекет ... ... ... ... ресурстарының көздері:
жалпы ішкі өнім;
ұлттық байлық;
тартылған (қарыз) ресурстары;
Микродеңгейдегі қаржы ресурстарының көздері:
меншікті ... ... ... өнім ... түскен табыс
(көсіпорын ресурстарын қалыптастыруға мүмьсіндік береді);
субъектінің сыртқы экономикалық қызметі; ... ... ... ... және өзге ... ... ... меншікті қаражаттары-на
теңестірілетін ... ... ... ... ... ... ... жалақы; қосымша жалақы — қызметкерлердің демалыстарьш
тәлеугө арналған ақша (есептелінеді, ... ... ... қарамағында болады);
тартылған қаражаттар (бұл кесіпорынның қаржы рыногында — бағалы
қағаздар, ... ... және т.б ... ... ... мен облигацияларды сату; қарыз қаражаттары;
қаражаттарды қайта бөлу тәртібімен ... ... ... (министрліктерден, бюджеттен алынатын) ... ... ... ...... ... бөлу ... макродеңгейдегі қаржы ресурстарының негізгі ... ... ... ... ... және басқа ха-лықаралық ұйымдарының
кредиттері, Ұлттық банктің ішкі ... ... ... ... ... ... тыс ... аударылатын аударымдар және
өзгедей түрлері.
Макродеңгейдегі қаржы ... ... ... жа-тады:
шаруашылық жүргізуші субъектісінің таза табысы — пайда-сы; амортизациялық
аударымдар; кредиттер; сақтық ... ... ... ... ... түскен
түсім-ақша; орнықты пассивтер;
құрылыста ішкі ресурстарды жүмьшдыру; серіктестікгер мен коо-
перативтер ... ... және ... ... ... бағалы
қағаздарды сатудан алынған табыстар; жоғарғы құрылым-дардан аударылған
қаржы ресурстары; бюджет субсвдиялары жене ... ... ... және ... ... қаржы ресурстары бюджет және макродеңгейдегі ұдайы
өндірістің қажетгіліктерін қамтамасыз етеді.
Ұлттық шаруашылықты қаржыландырудың мынадай бюджеттік ... ... ... ... жұмсалымдар (бұл әдіс экономиканы жандандыру,
өндірістің жаңа салаларын жасау үшін пайдаланыла-ды).
2. Мемлекеттік ... ... алу ... ... ... сұраным
белгіленеді, мемлекет тауарлардың уақтылы өтуіне мүмкіндік ... ... ... берілетін қаражаттар). Олардың мына-дай
түрлері болады: демеуқаржы (заладдарды, берешектерді, ... ... ... пайдаланылатын субсидиялардың түрі); субвенциялар
(мақсаты ... ... ... ... ... ... тауар-дың бағасын төмендету үшін
пайдаланылатын субсидиялардың түрі).
4. Бірлескен ... ... ... ... ... ... ... несиелендіру.
Орталыщтандырылмаган қаржы ресурстары шаруашылық
жүргізуші субъектілерде ... және ... ... ... ... қажеттіліктерін
қанағаттандыруға пайдаланылады.
Қаржы ... ... ... мынадай жағдайлары бо-лады:
1) айналым қаражаттарының айналымдылығын тездету;
2) өндірісті ... ... ... ... ... ... материал сиымдылығын қысқарту;
5) меншікті қаражаттарды қарыз қаражаттарымен ... ... ... ... аспектісі
ғылыми-техникалық прогресс болып табылады. Оны қаржы ре-сурстарының —
орталықтандырьшған және ... ... ... ету — ... ... басым бағыттарының бірі.
Қаржы ресурстарының бір бөлігі резервтерді ~ көлденең ... ... ... ... үшін ... ... өңцірістің мақсаттарьш қамгамасыз етуден басқа қаржы
ресурстарының ... ... ... ... ... ... ... борышты тәлеуге бағытталатынын білген жөн.
Қаржы ресурстарын өсірудің маңызды факторы қоғамдық еңбек ... ... ... бұл ... ... процесінде ұлттық табыстың артуын
білдіреді, сондай-ақ экономикалық қызметтің қаржылық нәтижесінің өсуіне
жеткізеді. Еңбек ... ... ... ... ... -қор ... (капитал қайтарымы) тығыз байланысты. Қор қай-
тарымын арттыру қаржы ресурстарын қалыптастыруға, атап айт-қанда, олардың
негізгі көзі — таза ... ... ... әсер ... ол өнім ... өсімінің, сондай-ақ ағымдағы шы-ғындарды (ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... қор қайта-рымының төмендеуі қаржы ресурстарын азайтады.
Екінші фаісгор — бұл материалдық шығындардың орнын тол-тыру қоры ... ... ... ... қоғамдық өнімнің бөліну ... ... ... ... ... ... — материал
сиымдылығын төмендету өндірілген ... ...... ... ...... ... беретін фактор болып табылады.
Қаржы ресурстарының өсуіне сонымен қатар жалпы алғанда қоғамдық
өндірістің, сондай-ақ өнеркәсіп ... ... ... ... ... ақша ... ... қосылған құнға салынатын
салық, акциздер), ... ... ... ... түсімдер қаржы
ресурстарының негізгі көздері болып қалады.
Жекешелеңдіруден, мемлекет меншігін сатудан түсетін түсімдер ... ... ... ... ... ... олар-дың таусылуына қарай
азаятын болады. ... жер ... ... ... ... ... роялти, бонустар болып келетін қаржы ресурстары артады.
Еңбекке ақы тәлеудің, тұтыну қорларының одан әрі өсуі ... ... ... ... ... ... өсуіне
жеткізеді.
Мемлекеттің қаржы ресурстары көлемінің динамикасы мен құрылымының
тенденциялары нарықтық қатынастарға көшу ... ... ... қоғамдық өндірістің тиімділігін айтарлықтай арттыру қаржы
ресурстарын ... ... ... және өсуі ... шарттасылған көздердің үлес салмағын көбейту бағытындағы
олардың құрылымын жақсартуға ... ... ... ... және оны ұйымдастырудың қағидаттары
"Қаржы жуйесінің" ұғымы қаржы ұғымының одан әрі дамуы және нақтылана
түсуі болып ... ... ... ... ... ақша ... ... қатынастардың, сонымен бірге бұл қатынастарды ұйымдастыратын
органдардың жиынтығын қамтиды. Қаржы жүйесінің ұғымы ... тар ... ... ... ... ... ретінде қолданылады, бұл
жеткіліксіз.
Сонымен бірге жалпы институционалдық түрғьщан алғанда қаржы жүйесі бұл
қаржы ... ... ал ... ... — ол ... ... ... бір-бірімен өзара байланысты қаржы қатынастарының жиынтығы
екенін естен шы-ғармаған жөн.
Өзінің тарихи дамуында қаржы ... үзақ ... ... ... ... ... кезінде қаржы жүйесі, жалпыға мәлім, әдетте, тек
бір ғана буынмен - мемлекеттік бюджетпен шектелді. ... ... ... ... ... елдерінің, соның ішінде бұрынғы
КСРО-ның қаржы жүйесін екі негізгі буын - мемлекеттік бюджет пен ... ... Олар ақша ... ... мүмкіндік берді, бұл
буындардың көмегімен мемлекет өзінің саяси және экономикалық функцияларын
орын-дап ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасын, оның қоғамдық-экономика-лық процестегі ... ... ... ... ... ... ... қойылған. Осы
критерийге сөйкес қаржы жүйесі мынадай үш бөлікті қамтвды:
1) ... ... ... ақша ... жиынтығы;
3) басқарудың қаржы аппараты.
Ақша қорларының қозғалысына байланысты мемлекет, шару-ашьшық жүргізуші
субъектілер, салалар, аймақтар және жеке аза-маттар арасында пайда ... ақша ... ... ... ... ... ... негізінен мына екі сфераны қамтиды:
4. сызба. Қаржы қорларының сыныптамасы
1) мемлекеттік бюджетке жинақталатын ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
ақша қатынастары;
2) көсіпорындардың орталықтандырылмаған ақша қорлары-ның ... ... ... ақша ... қатынастары өзінің экономикалық табиғаты жөнінен ... ... ... оның ... ... бөлу ең алдымен субъектілер
бойынша жүзеге асыры-лады. ... ... ... ... қаржы қатынастары жіктемесінің алғашқы ... ... ... ... ... ... функциялық белгісі (критерийі) бойынша
құрылымы
Қаржы ... ... тән ... келетін тиісті
орталықтандырылған және ... ақша ... ... ... ... ... ... материалдық мазмұны өзінің көрінісін қаржы ... ... ... бұл ... ... мемлекеттік және
мемлекеттік емес әлеуметтік сақтандыру және ... ... ... ... ... және ... көптеген ақша қорларын
кіріктіреді. Бір ... ... ... біреулері аз ... (1.5 ... ... бір ... ... ... ... басқалары уақытша сақталады (резервтік капитал), үшіншісі
қорланады (амортизациялық аударымдар).
Қаржы жүйесі интеграциялық түрпатты жүйе болып ... оған ... ... ... тығыз бай-ланысымен және оның ... ... ... өмір сүре алмайтывдығымен сипатгалады: қаржы
бір ... ... ... бір ... ... және ... жүйесінің элементі болып келеді, екінші жағынан, өзінің
функциялық өзіңцік ... бар ... ... ... ... ... ... Функциялық сыныптауға сәйкес қаржыларда функ-циялық
қосалқы жүйелер ретінде мыналарды ... ... ... ... сыртқы
экономикалық, қаржылық жоспарлаудьщ (болжау-
дың), қаржылық бақьшаудың және басқа қосалқы жүйелері (1.6 ... ... ... ... критерийінен бас-қа қаржы
субъектілерінің (қаржы қатынастарындағы қатысушы-лардың) белгісі бойынша
сыныптау қолданылады, бұл ... ... ... мен ... бойынша:
мемлекеттің қаржысына, шаруашылық жүргізуші ... ... (үй ... ... шектеуге мүмкіндік береді (1.7 сыз-
баны қараңыз).
Буындардың ... ... ... ... ... ... ... қатынастары, қаржы қорлары, басқарушы аппарат.
Жүйелеудің мұндай қасиеті қаржы жүйесіне ... ... ... ... ... жеке ... орны мен рөлі бірдей емес.
Бастапқы (басты) ... ... ... элемештерінің арасында алдыңгы
орынды алады, өйткені жүйе элементтері мен буындардың ... ... рөлі ... ... ... Бұл — бірінші кезекте мемлекеттік
бюджетпен көрінетін мемлекеттің қаржысы.
Мемлекеттің қаржысы - ... ... ... және ... байлықтың бір
бөлігін бөлу және қайта бөлу ... ... пен оның ... ... қаржы ресурста-рын қалыптастырумен және
мемлекеттің қаражаттарын олардың жұмыс істеуімен ... ... ... ақша ... Мемлекеттің қаржысы өзіне
мемлекеттік бюджетті, мемлекеттік бюджеттен тыс ... ... ... ...... ... ... пен мемлекеттік басқарудың мұқтажда-рын қаржыландыруға ... ... ... жасаумен және пайдаланумен байланысты ұлттық
табысты бөлу және қайта бөлу ... ... заңи жене жеке ... ... ақша ... көрінетін экономикалық ка-тегория.
Мемлекеттік бюджет орталық (Қазақстанда - республика-лық) және жергілікті
бюджеттерді ... ... ... ... ... бюджеттен тыс қорлар — қорлардың ұйым-дық дербестігі
ңегізінде ... ... ... ... ... үшін ... ... ресурстарын қайта бөлу мен пайдаланудың
айрықша-лықты нысаны.
Қалыптасу көздері:
а) арнаулы мақсатты салықтар, ... ә) ... ... қосымша табыстар мен үнемделген қаржы ресурстары;
в) ерікті жарналар және қайырмалдықтар.
Бюджеттен тыс қорлар толық көлемде ресурстарды мақсатты ... аса ... ... ... дер ... ... олар ... қиыншылықтар жағдайывда мемлекетгік билік
оргавдары иек артатьш қаржы резерві рөлін ... ...... ... органдарының қара-мағына
уақытша бос ақша ... ... ... ... заңи
және жеке тұлғалармен, соның ішінде шетеддіктермен және оларды мемлекеттің
шығыстарын ... ... ... ... болатын кредит
қатынас-тарының жиынтығы.
Қаржы жүйесіне жиі сақтандыруды да жатқызады, бірақ көпте-ген ғалымдар
оны ... ... ... ... ... ... ... деп есептейді.
Сақтандыру — шаруашьжық жүргізуші субъектілерге келтірілген мүмкін
болған зиянды немесе болған сақтық ... ... ... ... ... өтеуге арналған ақша жарналары
есебінен мақсатты сақтық қорла-рын қүру туралы оның қатысушылары арасындағы
түйық қайта ... ... ...... өзінің буындары бар сфера: ... ... ... ... ... ... ... сақтавдыру, көсіпкерлік тәуекеддерді сақтавдыру және т.б.
Материалдық өндіріс сферасының шаруашылық жүргізуші субъектілерінің
қаржысы қаржылардың негізін құрайды, материал-дық ... ... өнім ... ... ... ... көзі жасалынатындықтан ол қаржы
жүйесінің бастапқы сферасы болып табьшады.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының құрамына ... ... ... ... ... кәсіпорындары және на-рықтық
экономика жағдайында езінің қызметін коммерциялық есеп негізівде ... ... емес ... бір ... қаржысы. Коммерциялық есеп
— шаруашылықты жүргізу әдісі, оның ... ... ... ... ... ... ең аз шығындармен ең көп
табыс алу болып ... ... емес ... қаржысы. Коммерциялық емес қызмет
белгілі бір табыс алуды мақсат етпейді. Бұл ... ... ... ... ресурстары 9-тарауда қаралған.
Қаржы жүйесіндегі өндірістік емес сфера қаржысының орны мен рөлі оның
үлтгық ... бөлу және ... ... ... айқывдалады. Бұл
сферадағы қаржы қатынастары оның бас-тапқы құрылымдарывда және олардың
арасында, ... ... ... ... өзге ... ... ... және басқа буындардың арасыңца пайда болады.
Бұл қосалқы жүйеде қаржы ... ... ... ... ... ақша ... қалыптастыру арқылы одан әрі тұтыну мақсатывда құнды
қайта белудің ... ... ... ... қозғалысына қызмет
көрсетеді.
Қогамдық бірлестік — азаматтар мүдделерінің бірлігі негізінде біріккен
олардың өз еркімен көңіл білдіруі нәтижесінде пайда болған ерікті ... ... ... экономикалық мазмұны ... ... ... ... мен ... кіріктіреді:
түрлі жарналар тәлеумен, материалдық кемек көрсетумен және басқалармен
байланысты қоғамдық ұйымдар мен олардың ... ... ... ... ... аударылуы мүмкін ерікті қайырмалдықпен
байланысты ... және ... ... ұйымдардың ақша
қатынастары;
мақсатты ақша қорларын қалыптастыру мен пайдалану жөніндегі қоғамдық
ұйымдардың ақша қатынастары;
қоғамдық ұйымдардың ... және ... ... ... ... ... мен оған ... өндірістік құрылымдар арасындағы
ақша қатынастары.
Коммерциялық емес ... ... ... ... ... үш өдісін үйлестіреді: өзін-өзі өтеушілік,
сметалық қаржыландыру және шаруашылықты ... ... есеп ... ... ... (уй ... қаржысы қаржы жүйесінің ерек-ше бөлігі
болып табылады. ... ... ... ақша ... ... ... және ... барлық нысандарының
шаруашылық жүргізуші субъектілерінің өндірістік және өндірістік ... ... ... Бұл сан ... қатынастар халыққа
еңбекке ақы тәлеумен, жинақтаушы зейнетақы жүйесінен ақша қаражаттарын
телеумен, ... және ... емес ... ... ... ... ... өзінің ақшалай табысынан салық телейді, өңцірістік
және өндірістік емес сфералардың ... және ... ... ... ... ... ... қатынас-тар айырбасқа жататын сауда
органдарында, рыноктарда, халыққа ... ... ... мен
ұйымдарда (көлік, байланыс, тұрмыстық сектор және т.б.) тұтыну тауарлары
мен қызметтерді ... ... ... ... ақша ... қаржы қатынастары болып табылады.
Сонымен бірге азаматтардың жеке-дара және шағын ... ... бұл ... ... қаржы қатынастары пайда болады:
мұндай қатынастар шаруашы-лық жүргізуші субъектілердің қаржылары сферасында
пайда бола-тын қатынастарға ұқсас.
Жеке ... және ... ... қаржысы сферасының
бастапқы табыстары, сондай-ақ азаматтардың табысы ... ... ... ... ... ... ... қажет. Және бұл тек
теориялық жайт қана емес, өйткені бұл ... ... ... ... ресурстарының балансында қамтып көрсетіледі.
Қаржы қатынастарының нысандары мен ақша ... ... ... ... ... субъект қар-жыны басқарудың
мемлекеттік және ... ... ... - ... аппараты болып
келеді, бұл қаржы жүйесінің ушінші бөлігі ... ... ... қызметін
ұйымдастыру мен жоспарлау процесіндегі экономикалық және бақьшау жұмысымен,
қаржы қатынастары буындарының ... ... ... ... ... ... ... бөліктерімен қабысып, етене ұштасып жатады.
Бұл қаржы жүйесінде базистік қатынастардың да, қондырмалық қатынастардың да
айқыш-үйқыш тоқайласуын және оның ... ... ... ... ... ... жуйесінің жал-пылама ұғымы да
бар, оған қаржы жүйесінің буындары ғана емес, сондай-ақ кредит жүйесі де
кіріктіріледі. Қаржы-кредит ... ... ... ... материаддық
өндіріс сферасында қызмет етеді, өйткені кредит мекемелері өндірістік емес
сфераға жатқаны-мен өндірістік емес сферада несие ... ... ... ... ... қарамастан, қаржы қатынастарын
ұйымдастырудың нысандары мен ... ... ... әр ... ... ... қурамы туралы ай-туға болады. Қаржы қатынастарының сфералары
мен буындары өзара ... ... ... және ... ... ... ... құрайды. Сонымен бірге қаржы құрамын ... ... ... асыруға қызмет ететін нақ-тылы қаржы органдары болып
табылатын ... ... ... ... ... ... макро- және микроэкономика-ның қаржы жүйесін
реттеліп отыратын қаржы қатынастары мен ақша ... ... ... ... ... ... ... мен несиелендіруге
байланысты бөлуді жүзеге асыратын қаржы мекемелері құрайды.
Бүгінде Қазақстанның қаржы ... ... ... ... ... мына ... тұрады:
мемлекеттің бюджет жүйесі;
арнаулы бюджеттен тыс қорлар;
мемлекеттік кредит;
жергілікті қаржы;
шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы;
халықтың ... ... ... үш ... ... яғни
орталықтандырылган қаржыларга жатады және макродеңгейдегі ... ... ... реттеу үшін пайдаланы-лады. Шаруашылық жургізуші
субъектілердің қаржысы орталықтан-дырылмаган ... ... ... экономика мен әлеуметтік реттеу және ... ... ... ... ... жүйесінің маңызды құрамы болып
табылады. Жергілікті қаржының әлеуметтік рөлі, оның ... мен ... ... ... ... ... сипатымен, сондай-
ақ мемлекеттің әкімшілік-аумақтық құрылысымен және оның ... ... ... ... ... ... екі ... бөлікке
біріктіріледі:
мемлекеттік және муниципалдық қаржы;
шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... ... ... ресурстарының орталықтанды-рылған қорын
жасаудың экономикалық нысаны мен ... ... ... ... ... ... қоғам-дық қүжаттарды ... ... көзі ... ... тыс ... ... ... керінетін қаржы қатынастарын қамтиды.
Кредит қатынастарының қаржы қатынастарынан айырмашы-лығы ... ... ... жүйесіне қамтыла-ды. Бірақ кредиттің бұл ... ... ... жабу ... ... ... тұрақ-тылығын қамтамасыз ететіндіктен, ол бойынша есеп айырысу
бюд-жет қаражаттары есебінен болатындықтан — бұл буын ... ... ... ... ... де жатады деп есептеуге болады.
Қаржы қатынастары сфераларының әрқайсысының ішінде бу-ындар бөлінеді,
оның үстіне қаржы қатынастарын топтастырып, ... ақша ... ... ... белгілі бір әсер ететін субъект қызметінің сипатына қарай
жүргізіледі. Бұл ... ... мен ... ... ... ... бөлуге мүмкіндік береді: коммерциялық кәсіпорындар мен ұйымдардың
қаржысы; коммерциялық емес ұйымдардың ... ... әр ... өз кезегінде буыншаларға (он-дағы қаржының
өзара байланысының ішкі құрылымына ... ... ... салалық
багыныштылыгына қарай коммерция-лық негізде жұмыс істейтін кәсіпорындар
(ұйымдар) қаржысы-ның құрамына өнеркәсіп, ауьш ... ... ... және т.б. ... қаржылары, ал меншік нысанына қарай —
мемлекеттік, ... ... ... және ... ... ... мүшеленеді. Мемлекет қаржысының құрамында буындар ішіндегі
қаржы қатынастарын топтастыру, ... ... ... жергілікті) сәйкес жүзеге асырылады. Сақтық қатынастары
сфера-сында буындардың әрқайсысы сақтандырудың түрлеріне (жалпы сақтандыру,
өмірді сақтандыру) бөлінеді.
Мемлекетгердің ... ... ... ... ...... ... қағидаты.
Қаржы жүйесінің функциялық құрылысы мынадай негізгі қағидаттарды
қанағаттандыруы тиіс:
біріншіден, қаржы ... жеке ... ... ... ... аса кең шеңберін қамти алады, бұл жалпы кате-гория болып
табылатын "қаржыға" ғана тән қасиет;
екіншіден, түтастай ... ... ... әрбір нақты сәтте объективті
экономикалық категория ретівде қаржьшың қағидалы ... ... ... ... дөл ... келуі тиіс.
Қаржы жүйесін қүрудың негізіне мына қағидаттар қойылған:
Қаржы жүйесін ұйымдастыруда централизм мен демократизмнің ... ... ... ... ... орта-лықтандырылған
басшылықпен бір мезгілде жергілікгі ... ... және ... субъектілерге кең құқық пен дербестік берілген.
Бұл қағидат жергілікті қаржы ... ... ... және ... ... органдарына екі жақты бағы-нышты жүйесін
алдын ала ... ... ... ... ... өте ... ауқымды алады. Оны біз
анықтап , оқуымыз үшін оның бүкіл тарауларды қарастыруымыз керек. Қаржы ... ... ол ... және бюджеттік емес болып бөлінген. Осы қаржы
арқылы мемлекетте өндірістік кәсіби дамуына өте үлкен ықпал етеді.
Қоғамның ... жайы ... ... ... , ... ... мен
дамудың бағдарламаы бірінші кезекте экономиканың ... ... ... ... ... іске ... қарастыруы тиіс. Бұл
шаралардың қатарында - ... ... ... , ... ... ... , ұлттық шаруашылықтың құрылымын жаңғарту ,
ғылыми – техникалық прогресті тездету.
Қаржының ақшадан мазмұны ... да , ... ... ... бар. Ақша – бұл ең ... ассоциацияландырылған
өндірушілердің еңбек шығындары өлшенетін жалпыға ортақ балама , ал қаржы –
жалпы ішкі өнім мен ... ... ... және ... ... ... , ақша қорларын жасау мен пайдалануға бақылау жасаудың ... ... , ... және тұтынуға ықпал жасайды және объективті сипатты
болады.
Ұдайы өндіріс процесінің түрлі ... жеке ... ... ... ... ... ... қозғалысы ұдайы өндіріс процесінің екінші және үшінші
стадияларында – бөлуде және ... ... ... Республикасы
нарықтық экономикаға ауысқаннан кейін бұл дәрежеде қаржы ұғымы да ауысып
кетеді. Қаржы – ... ... ... ... ... нарық пайда болады. Осы
қаржы және бюджеттік ... ЖҰӨ және ... ... ... табысқа өте
үлкен ықпал етеді.
Қолданған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. — ... ... 2000.- ... ... ... Президентінің жене Қазақстан Республикасы
Үкіметінің актілер жинағы.
3. Қазақстан Республикасының Бюджет ... ... ... ... ... 6 ... 2004 ... Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлем-дер туралы (Салық
кодексі). — Алматы: ... 2002.- 230 ... ... Р.Ә., ... А.Қ. ... менеджменті. Оқу құралы. — Алматы:
1999. — 188 бет.
6. Бабич A.M., Павлов Л.Н. Финансы. Учебник. — М.: 2001. — 760 ... ... A.M., ... И.Т. Финансы. Учебное посо-бие. - Петербург:
2000. - 192 с.
8. Балабанов И. Т. Основы ... ... ... ... - М.:
1999 - 512 с.
9. Берлин С.И. Теория финансов. Учебное пособие. - М.: Приор, 2000. - ... ... Л.Н. ... ... ...... 2003. - 183с.
11. Дробозина Л.А. Финансы. Учебник для вузов. — М.: ... 2000. - 527 ... ... К.Ш. ... ... ... ... Учебное
пособие. — Алматы: Экономика, 1998. — 184 с.
13. ... Ж.М., ... ... ... Казах-стан: теория,
праістика и направления развития. — Алматы: 2004 - 346с.
14. Заяц Н.Е., ... М.К., ... Т.Е. и др. ... фи-нансов. Учебное
пособие. — Мн.: Высш. шк., 1998. — 368 с.
75. Зейнельгабдин А.Б. ... ... ... содержание и
механизм использования. — Алматы. Қаржы-қара-жат. 1995. - 160с.
16. Ильясов К.К., Исахова П.Б. ... ... ... ... — Алматы: Экономика, 2003. — 290 с.
77. Интыкбаева С.Ж. Фискальная политика и ее роль в ... ... ... Казахстана. — Алма-ты: 2002. - 188 с.
18. Қүлпыбаев С. және басқалары. Қаржы теориясы. Оқу ...... 2001. — 176 ... ... Н.К., ... А.Н. и др. ... и бизнес. В 4-х т. ... ... ... ... В.Д., Ли В.Д. Общий курс финансов. Учебник. — Алматы:
Институт развития ... 2001. — 285 ... ... В.К., ... В.В., ... О.И. ... учет ... — Алматы: Центраудит — Казах-стан, 2002. - 728 с.
22. Финансы. Учебник для вузов. Под. ред. М.В. ... - ... / ... 2001. - 520 с.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қаржының мәнi, функциялары және ролi.19 бет
Қаржының мәні, функциялары және рөлі. Қаржы қатынастарының объектісі ретіндегі қаржы ресурстары мен қорлары28 бет
Қаржының функциялары және рөлі24 бет
Қоғамдық ұдайы өндірістегі қаржының мәні, функциялары , рөлі105 бет
Қоғамдық ұдайы өндірістегі қаржының мәні, функциялары және рөлі72 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Нарық жағдайындағы қаржының экономикалық рөлін жетілдіру жолдары31 бет
"Экономикалық теория негіздері."11 бет
«Шағын және орта кәсіпкерлік»15 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь