Қазақ тіліндегі «Аңшылық» концептісі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

Негізгі бөлім.

1. Қазіргі лингвистикадағы «концепт» мәселесі

1.1Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны

2. Аңшылыққа қатысты атаулардың семантикалық топтары

2.1Аңшылыққа қатысты тұрақты тіркестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2.2 Аңшылыққа байланысты наным. сенімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2.3 Аңшылыққа қатысты мақал . мәтелдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2.4 Аңшылықта қолданылатын құрал . жабдық атаулары ... ... ... ...

2.5 Аңшылық кәсібіндегі эвфемистік қолданыстар ... ... ... ... ... ... ...

2.6 Аңшылыққа қатысты сөздердің этнолингвистикалық сипаты ... .

2.7 Аңшылыққа қатысты көркемдік құралдар ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.8 Аңшылыққа қатысты амал . айлаларды білдіретін сөз тіркесі...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Диплом жұмысы тақырыбының өзектілігі – қазақ тіл білімінде соңғы жылдары лингвомәдениеттану, когнитилогия мәселелері және әлемнің ұлттық тілдік бейнесі зерттеліне бастады. Аңшылыққа концептісіне қатысты толық түрде жеке зерттеуге негіз бола қойған жоқ. Қазақ тілі лексикасындағы аңшылыққа қатысты туған мол атауларға арнайы таудаулар жасалынбаған.
Аңшылыққа қатысты атаулар өзге тілдік бірліктер сияқты этноспен ғасырлар бойы бірге жасап, халықтың сөздік қорынан ерекше орын алып келеді. Тілімізде аңшылыққа қатысты халықтық, әдеби нормаларының өзіне тән жасалу заңдылықтары қалыптасқан атауларға лингвистикалық баға беру үрдісі олардың тарихи шығу кезеңдеріне, даму жолдарына, өзара байланыстыра жан-жақты зерттеу жүргізу ісін қажет етеді. Аңшылық концептісінің тіл білімінің түрлі бағыттарында зерттеу нысаны ретінде алынуы тек қазақ тілінде, сонымен бірге жалпы түркі тілдеріндегі айта қаларлықтай маңызды мәселенің шешілуіне жол ашады.
Диплом жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Зерттеудің мақсаты – қазақ тіліндегі аңшылық концептісіне талдау жасай отырып, кешенді түрде зерттеу. Аңшылыққа қатысты атаулардың өзіндік сипаты мен олардың лексика – семантикалық топтарын ашу, талдау болып табылады. Бұл қазақ тіліндегі аңшылыққа қатысты атауға байланысты мәселелерді шешудің теориялық негізін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл мақсатқа жету үшін зерттеу жұмысы мынадай мәселелерді ғылыми жақтан айқындап, саралап алу міндеттерін қойды:
-аңшылыққа қатысты атауларды қазақ тіліндегі тарихи және тілдік деректерден, зерттеулерден, әртүрлі сөздіктер мен көркем шығармалардан, жалпы халықтық лексикадан барынша жыйып көрсеру;
-аңшылыққа қатысты атаулардың қалыптасу, даму үрдістерін қарастыру;
-аңшылыққа қатысты тұрақты тіркестер мен атаулардың мазмұнына талдау жасау.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ҚАЗАҚ ФИЛОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ «АҢШЫЛЫҚ» КОНЦЕПТІСІ
Мамандығы: 050117 – ... тілі мен ... ... ... М. ... ... Смағұлова
Норма бақылаушы:
Қорғауға жіберілді
«___» _____________ 2011 ... ... ... ... ... ... тақырыбы:
Диплом жұмыстың көлемі:
Диплом жұмыста пайдаланылған әдебиеттер саны: 30
Жұмыстың құрылымы: Диплом жұмысы ... ... ... ... ... ... ... қазіргі ... ... ... ... ... ... ... өнерінің орны және аңшылық концептісіне енетін мақал-мәтелдер,
фразеологизмдер мазмұны қамтылған.
Жұмыстың ... ... ... мен сөздіктерге сүйене отырып,
аңшылыққа қатысты атауларды анықтау.
Диплом жұмысында қолданылған тірек сөздер: концепт, аңшылық.
Диплом жұмыстың мақсаты мен ... ... ...... ... концептісіне қатысты атауларға талдау жасай отырып,
кешенді түрде зерттеу.
Диплом жұмысында қолданылған әдіс-тәсілдер: саралау, ... ... ұғым ... ... ... ... көздері: зерттеу еңбектері, ... ... оқу ... ... ... ... бұрын зерттелмеген қазақ ... ... тіл ...... ... ... даму, қалыптасу кезеңдері, тілдік табиғаты айқындалып, сараланып
зерттелінді:
1.Аңшылыққа қатысты фразеологизмдер мен мақал –мәтелдерге ... ... ... аңшылыққа қатысты атаулардың уәжділік жүйесі ашылды;
3. ... ... ... ... ... ... құрамы
анықталды.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
............................3
Негізгі бөлім.
1. Қазіргі лингвистикадағы «концепт» мәселесі
1.1Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі ... ... ... ... ... топтары
2.1Аңшылыққа қатысты ... ... ... ... ... қатысты ... ... ... ... ...... ... Аңшылық ... ... ... қатысты сөздердің этнолингвистикалық сипаты.....
2.7 ... ... ... ... қатысты амал – айлаларды білдіретін сөз тіркесі...
Қорытынды...............................................................
...............................
Пайдаланылған ... ... ... ... – қазақ тіл білімінде соңғы
жылдары лингвомәдениеттану, ... ... және ... ... ... ... бастады. Аңшылыққа концептісіне қатысты толық
түрде жеке зерттеуге ... бола ... жоқ. ... тілі ... ... ... мол ... арнайы таудаулар жасалынбаған.
Аңшылыққа қатысты атаулар өзге тілдік бірліктер ... ... бойы ... ... ... ... қорынан ерекше орын алып келеді.
Тілімізде аңшылыққа қатысты халықтық, әдеби нормаларының өзіне тән жасалу
заңдылықтары қалыптасқан ... ... баға беру ... ... шығу ... даму ... ... байланыстыра жан-жақты
зерттеу жүргізу ісін қажет етеді. ... ... тіл ... ... ... нысаны ретінде алынуы тек қазақ тілінде, сонымен бірге
жалпы түркі тілдеріндегі айта қаларлықтай маңызды мәселенің шешілуіне жол
ашады.
Диплом ... ... мен ... ... ... – қазақ
тіліндегі аңшылық концептісіне талдау жасай отырып, кешенді түрде зерттеу.
Аңшылыққа ... ... ... ... мен ... лексика –
семантикалық топтарын ашу, талдау болып ... Бұл ... ... ... атауға байланысты мәселелерді шешудің теориялық негізін
анықтауға мүмкіндік береді. Бұл мақсатқа жету үшін ... ... ... ғылыми жақтан айқындап, саралап алу міндеттерін қойды:
-аңшылыққа қатысты ... ... ... ... және ... ... ... сөздіктер мен көркем шығармалардан,
жалпы халықтық лексикадан барынша жыйып көрсеру;
-аңшылыққа қатысты атаулардың қалыптасу, даму үрдістерін қарастыру;
-аңшылыққа ... ... ... мен ... ... ... ... қолданылған әдіс-тәсілдер: ... ... сай ... бір ... ... ... ... қатысты
атауларды талдаудың негізгі әдісі – сипаттама әдісі. Бұл әдіс аңшылыққа
қатысты атаулардың құрамын, олардың ... және даму ... ... ... ... ... ... қатынасын көрсетуде
құрылымдық әдіс пайдаланылды.
Диплом жұмысының дерек көздері:: зерттеу еңбектері, отандық ғалымдардың
диссертациялық зерттеулері, оқу ... ... ... ... ... және тарихи деректер мен сөздіктерге сүйене
отырып, қазақ ... ... ... ... ... ... ... Жұмыста бұрын зерттелмеген қазақ тілінің лексикология
саласындағы тіл бірлік – аңшылық концептісіне ... ... ... ... ... ... айқындалып, сараланып зерттелінді:
1.Аңшылыққа қатысты фразеологизмдер мен мақал –мәтелдерге талдау
жасалынды;
2. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ашылды;
3. Қазақ тіліндегі аңшылыққа қатысты ... ... ... лингвистикадағы «концепт» мәселесі.
Ғылыми зерттеу қажеттіліктен басталады. Қазақ тіл біліміне концептік
зерттеулердің келуіне жалпы тіл біліміндегі обьективті ... ... ... ... Қазақстан өміріндегі өзгерістер де себепкер
болды. Ең алдымен қазақ тіл ... осы ... ... ... ... ... ... ұлтаралық, халықаралық,
мәдениетаралық қарым-қатынастарының кеңіп, белсенденуінің, ... ... ... ... ... ... жүктелуінің нәтижесінде
ұлтаралық қарым-қатынастағы қазақ тілінің орны қазіргі Қазақстан мамандары
үшін де, Қазақстанмен жұмыс ... шет ел ... үшін де ... ... ... өріс, сәйкесінше әрбір концепт халықаралық
қарым-қатынастың категориясы болғандықтан тілдік концептерді зерттеу ... ие ... ... ... ... әр уақытта ұлттың
маңызды концептерін тану қажеттілігін туғызады. Екінші себеп ұлттық мұраны
зерттеудің белсенденуі, зерттеудің мақсаты мен ұстанымдарының ... ... ... ... тіл тұрғысынан қарастыру жалпы
тіл біліміне бүкіл әлемнің гуманитарлық ғылымдарында 50-60 жылдары жүріп
өткен ... ... ... ... ... тіл ... оны тек
егемендік алғаннан кейін қабылдай алды.
Когнитивті ... ... деп те ... ... ... ... мағынасы бар: 1) бұрын ... ... ... ... процестер мәселесіне қайта оралу; 2) ... ... ... ... ... 3) ... дамуының бастауында тұрған даму сатысы.
Когнитивті лингвистиканы В.А. Маслова жеке ... деп ... ... ... ... ... ... дамығанымен Еуропада
зерттеудің өз бағыты қалыптасты. Когнитивті лингвистиканың басты ... ... ... ... ішкі ... ... ретінде білу,
сөйлеушіні-тыңдаушыны ақпаратты өңдейтін өз алдына жеке ... жүйе ... ... ... зерттелуінде «Тілдің логикалық анализі» тобының ролі
зор. Олар концептік зерттеулерде белгілі дәрежеде өзіндік жол сала ... ... ... ... тобының еңбектерінде негізінен рухани
мәдениеттің басты терминдері: ... ... ... «өтірік»,
«жақсылық», «жамандық», «жан» және т.б. қарастырылды. Бұл концептер қазақ
тіл ... ... ... ... ... ... ... мен психологиясында өзіндік нақышымен ... ... ... ... ... болсақ, бұл ұғым атауы қазақ халқы үшін
ертеден-ақ антропоним болып қалыптасқан.
Дерексіз лексиканың кез-келген сөзі ... да бір ... ... белгілі бір мәдениет өкілімен игеріліп, оның
ажырамас ... ... ... ... сөз) болып таныла алады.
Сондықтан, ... ... ... тобының басым көпшілігі
анақтағанындай тек философиялық ғылыми ұғымдарды ... ... ... әдет-ғұрып, салт-дәстүрді білдіретін сөздер де ... ... ... ... ... ... ... халықтары үшін жылдың
үшінші айы болса, түркі халықтары үшін наурыз – жыл басы, үлкен той, ... ... ... ... Халақтың өмір сүру
дағдысын (көшпенділік, күзеу, қыстау, жайлау), адамның әлеуметтік ... би, ... ... ... ... жеке қасиеттерін (адалдық, нәзіктік,
батылдық, ерлік), тіпті нақты процестердің атын білдіретін (жүн түту, киіз
басу, аңшылық, айтысу) ... де ... ... ие бола алады.
Мәдени концептердің аясы нақты, жинақтаушы және ... ... ... ... Мысалы, қазақ халқы үшін «шаңырақ», «ертоқым»,
«жер», «жусан» ... ... ... ... ... сөз ... өзге халықтар үшін «саре», «қар», «тайга», «самаурын», ... ... ... мәнге ие болуы мүмкін. Өсімдік, жан-жануар, ... ... да бір ... ... ... ... ... бір
мәдениеттің ажырамас бөлігі болғандықтан, өзге тілдердегі баламаларынан
мәдени компонентімен ажыратылады. Сөздердің ... ... ... өтуі
оның мәдени игерілуінен болған прагматикалық және семантикалық жағына қайта
ұғынылуымен байланысты: бұл сөз ... да бір ... тән ... ... ... ... сөз материалдық мәдениет затын
немесе құбылысын атаса, ол зат ... ... енді ... ... сияқты
бағаланатын болады. «Игерілген» сөз – концептерді мысалға ала ... ... екі жағы – ... және ... ... арақатынасын
көруге болады.
«Концепт» термині Ресей лингвистикалық әдебиеттерінде ең алғаш
қоршаған орта құбылыстарының ... ... ... ... ... 20-30 ... пайда болды. Бұл зерттеулер өз
юастауын орыс ... С.А. ... 1928 жылы ... ... ... көрген «Концепт және сөз» мақаласынан ... ... ... ... – сөз бен оның мәні ... ... Аяқ ... сөйлегенде біздің санамыз сөз ... ... ... жаңа ... ... ... ... емес,
алғаш қалыптасқан ой-ментальді сигналдар іске ... ... ... Егер ... ... ... тұжырылған ұғым емес, ұғымның
«ұрығы», өйткені, ол оған ұғымнан бұрын беріледі және ... ... ... ... оның ... о ... ... Концепт өзі
уақыт пен түсініктен тыс тұрып сөздердің уақыт пен кеңістіктегі ұғымдық-
тектік байланысын ... ... ... ... ... ... назар аударылады.
Концептің табиғатын тануда деген кез келген ұмтылыс онымен ... ... ... терминдердің бар екендігін көрсетеді. Олар
ең алдымен: концепт, ұғым, мағына.
Концепт ең алдымен бірбүтін нәрсе. Оның ... даму жолы ... ... ең басты көрінісі концепт-1-ден концепт-2-ге ... ... ... С.Р. Сүгірбекованың айтуынша, бір нәрсенің бір-
бірінен ажырағысыз екі бөлігі. Ал біз оларды бір ... ... ... екі негізгі деңгей деп есептейміз. Солай бола тұра, олардың арасында
үлкен айырмашылық жатады. ... мен ... ... ... ... да бір ... концепт деп тануда концепт-1 есепке алынбайды,
өйткені ол көрінбейді. ... ... ... жасағанда ғана белгілі
болады және концепт-2-ге сүйене отырып анықталады. Концепт-2 ... ... ... ... концепт-1-ге негізделеді. Сондықтан
біз олардың біреуін ... деп, ... ... ... ... ... да қиын, өйткені, екеуінің пайда болу себебі де, көлемі ... Осы ... бір ... ... ... ... оның ... алғашқы, жалпы, қарапайым түсінік. Концепт-1-де сөздің
семантикалық құрылымының әрі ... ... ... мен бағыттары
«бағдарланған» ол барлық мағыналардың «ұрығы». Концепт-1 әлі ... ... ... әлі ... ... Ол ... шеңберінде, есте
ылғи тұрғанымен оның орны, қамтитын аясы, белгілері елес сияқты. Бірақ ... сөз ... ... көрініс беріп, жаңа атаулардың тууына ... ... ... ашық болып келеді. Концептер ... ... үшін ... ... мен ... ... адамның, ұлттың
рухани мәдениетіндегі алатын орнына қарай жүйелеу керек.
«Концепт» термині сема, мән, ішкі ... ... ... ... ... қайсысымен болса да бір деп ұғынылмау керек.
Жалпы сема, архисема ... ... және ... жалпы сема да емес,архисема да емес (мәндердің инварианты
емес), өйткені ол сөзге семадан бұрын ... ал сема ... ... ... пен сема ... ... мағынасының құрылымын көрсету
үшін қажет. Біз оны саналы түрде, ... ... ... ... ... Ал концепт – ырықсыз санадан болжам негізінде бөлінетін бірлік,
біз оны сөздің өзіндік идеясын ашу үшін пайдаланамыз.
Белгі ... ... және ... ... ... ... сол ұғымға тән белгілердің ... ... бола тұра ... ... ... мүмкін емес,
өйткені концепт санада ұстап қалу қиын «елес» сияқты. Ол нақты белгілерді
білдіре алуы ... бере алуы ... ... біз, ол белгілерді атай
алмаймыз, оны атау үшін оның жанында тұрған ... ... ... ... өзге ... ... санада саралап көре
алмағандықтан, ... ... де ... ала ... мағына, жалпы түсінік және концепт
Жоғарыда айтылғандай жалпы ... ... ... ... ол ... өте ... жалпы түсінік, ал жалпы мағына концепт пен
контекске байланысты болады.
Концепт пен образ
Концепт образ емес, ... ... да ... бейнелі формаға ие
болады. Ал концептің ... бір ғана ... ... Ол ... ... жүйесі емес, біз оны көзге де, ойша да елестете алмаймыз. Бұл ... ... ... ... деп есептеуге болмайды.
Концепт және символ
Бұл екі ұғымның екеуінің де мәндік мүмкіншіліктері зор, екеуі ... көп ... ... ... де мәдениетті іштей тану кілті бола
алады. Символдың табиғаты ... ол сол ... ... ... Ал ... ... және өз ... өзі белгілейді. Символда қайсыбірін сол
тілде ... әлі ... ... ... ... да, ол бар. Ал ... ... айналмаған, әлі «ашылмаған» мағыналар ұйытқысы, ... ... ... сөз-концепт пен сөз-символды салыстырғанда
айқын көрінеді.
Архетип және концепт
Концепт-сөздің пайда болу тарихы, оның ... ... ... ... мен ... ... ... болған фактілерді
анықтау керек болғанда біз архетипке соқпай қоймаймыз. ... ... ... ... ... ... ... беретін орын басу
қызметі туралы айтқанда, біз, концепт пен архетипті қатар қоя алмаймыз.
Бұған ... ... ... анықталуы мүмкін болғаныман көбінше тек
интуитивті анықталатын бірлік. Оның концептік ... да, ... ... интуиция көмегімен анықталады. Ал архетип ... ... ... ... ... концепт пен
архетип арасындағы айырмашылық өте үлкен.
Ішкі форма және концепт
Бұл терминдердің аражігін ... ... ... ... ... Екі термин де сөздің ең алғашқы мағыналық ... ... ... отырған мағынаны анықтайды және екі термин де ұлттық
мәдени-тілдік құбылыстарды түсінудің ... ... ... Осылайша, ішкі
форма, концепт ұғымдарының екеуі де адамның тілдік санасы мен қоршаған орта
арасындағы жалғастырушы ... ... ... ... қаншылықты қажет екендігіне келгенде ашылады. Сонымен
қатар олардың көлемі мен ... ... әр ... Ішкі ... жоғалуы мүмкін, ал концепт сөзбен бірге өмір ... ... ... ... ішкі ... қарағанда біршама тұрақты болып
есептеледі.
Концепт – «таза идея». Концепт пен ішкі форма ... сөз ... ... бұл екі ... қолданылу аясынан көрінеді; мысалы,
мағынаның уәжделуін сөз еткенде, ... ... ... пайдаланамыз, ал
сөзді мәдени-тілдік контекске енгізетін ұлттық менталитетке негізделген
алғашқы қарапайым түсінік жайлы айтқанда, сөз ... ... ...... терминін пайдаланамыз.
Ұғым және концепт
«Ұғым» және «концепт» терминдері бір ... ... ... ... ... ... ... жағынан олардың әртүрлі қызметін көрсетеді.
Ұғымнан концепт ұлттық ... ... ... ... ... ... әмбебап мәдени түсінік ретінде де ерекшеленеді.
Философиялық анықтама бойынша, «концепт»-жалпы ұғым, мағына. Ал "ұғым,
мағына"- ойлау категориялары ... ... ... ... ... "ұғым", "мағына" терминдерін ... ... ... бөлек
қарастырылады. Алайда, айырым белгілерін жоққа шығармайды. Дүниені.
Шындықты адам ... ... тек ... ... қалып қоймайды.
Концептінің жасалуына ұғым емес, заттық образдар(заттың ... ... ... ана сөзі ұғым ... ақ ... ақтау).
Бұл адамдардың бәрі білетін ең негізгі басты сипаты. Бірақ бұл ұғыммен
қатар ана ... ... да ... бар.Мәселен, анаға қатысты тілімізде
бағалауыштық, коннотативтік бірліктер, мақал-мәтелдер, фразеологиялық
тіркестер, ... ... мен ... ... ... ана ... нақтылай түсетін, жан-жақты сипаттайтын басқа қосымша мәнді,
қажетті мәдени мағлұматтар ... ... ... жинақталған. Бұларды
саралай келгенде, ұғымдық саты ... ... де, ... ... кез ... ұғым, сөз концепт бола бермейді. Концепт
болу үшін белгілі бір ... ... ... ... ... болатын
тілдік дерек-лексика-семантикалық тақырыптық топ, ... ... ... ... және ... ... ... бағдары бар
ұжымдық білім көрсеткішіне негізделген күрделі құрылымды бірлік болу керек.
Концепт белгілі бір ұлт ... тән ... сол ... ... ... көрінісі, ұлтқа тән таным мен білім
сияқты ерекшеліктеріне қарай жетілдіріліп ... ... ... ... ... ... келе,
концептінің ең басты өлшемдерін айта кету керек. ... ... ... мен ... оқиға сипаттарын
көру, есту, сипау, иіс, дәм арқылы тәжірибелік ... ... ... ... ... ... жағы-бұл концептінің сипаты, ... ... ... ... өмір ... басқа
концептілермен салыстырмалы ерекшеліктері және ең басты ... ... ... ... тілде белгіленуі.
Концептінің құндылық жағы-концепт ретінде тануға, қарастыруға,
талдауға тұрарлық әрі жекенің, әрі ұжымның жасаған ... ... тіл – ... сөз астарын және сөз байлығын мейлінше жан-жақты
талдауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... базалық концептілер.
Концепт-адамдардың білімі мен тәжірибесін қамтитын таным және
ақпараттық құрылымдағы ... ... ... ... ... ... ғылымдар тоғысында жиі ... ... ... әр ... ... ... толықтырулармен жан-жақты
анықтай түскен. Сонымен концепт:
- тілден тыс ойлау арқылы ... ... ... ... бірліктері" (Е. С. Кубрякова);
- тіл мен ойлаудың аралығындағы "түсініктер бірліктері"(Ю.Н.Караулов);
- ұжымдық және жеке ... ... (А. А. ... ... ... құрылымдармен диахронды және синхронды байланыстағы
мағынаның көпқабатылығы;
-идиалды дүние нысанының субъектідегі ... (А. ... ... ... ұғым (М. В. ... ұғым, білім, ассоциация, әсерлердің шоғыры (Ю. С.Степанова);
-"нысанның көру, есту, дәм, вербалды және ... ... ... (В. А. ... ... мәдениет бірлігі, мәдени ақпараттар жиынтығы.
"Концепт" пен "стеоретип" ... В. В. ... ... ... мынадай тұжырымдар жасайды:
1) концептіге-тілдік білімдер де енеді ( ... ... ал ... ... ... ... концепт арқылы- абсрактылы деңгейдегі архетиптерді анықтауға болады,
стеоретип- оған қарағанда анық, нақты;
3) ... - ... ... ... ... ... құбылыстар тән болса, стеоретипте- ... да ... ... ... ... пен проппозиция түрінде сақталса, стеоретип-
санада құрымдық фрейм күйінде сақталады.
Лингвокогнитивтік аспектіде концепт – ... ... ... ... ... ... ... мен когнитивтік семантикасы
арқылы бейнесі. Әрбір концепт – тіл арқылы көрініс ... ... ... семалар қызмет атқарады. Дүниені танытатын әрбір ... ... ... ойсурет, схема секілді фонға салынған ... ... ... ... жүйе ... – концептілік құрылымдардың реттелген
формасы. Концепт ұғымының ... ... Н.Д. ... ... Ю.С. Степанов, Д. Лихачев, Р.М. Фрумкина, Е.В. ... ... А.П. ... В. ... т.б. көптеген ғалымдардың еңбегінде
сөз болады. Қазақ тіл білімінде тілдік таңбалардың ... ... ... ... құрылымдық түрлері М. ... ... К. ... Г. ... А. Әмірбекованың т.б.
диссертациялық зерттеулерінде қарастырылады. Осы зерттеушілер еңбектерінде
концептінің түрлі анықтамалары, оның маңызы көрсетілген.
Тәжірибе ... ... ... бейнеленген «ғалам бейнесі» өзара
логикалық концептуалды жүйе құрайды, нақты бір ... ... Ол ... ... ... ... ... және адам оны үнемі
нақтылап отырады. Өйткені концептілер жүйеге ене ... оның ... ... өзге де ... ... ... және ... отырады.
Концепт салыстырмалы түрде ақиқат нысанының ... ... ... ол ... ... ... тікелей байланысқа түседі.
Ал сөз бен оның мағынасы әрқашанда концептінің бір ... ... ... ... ... ... : сөз, сөйлем, дискурс арқылы тиімді
болмақ. Яғни, ... ... ... ұғымын түсіндіру арқылы жеке бір
адамнан бастап, қоғамдық топтардың , бүкіл бір ... ... ... дүниетанымының ерекшеліктері айқындалады. Бұл сөздер рухани мәдениеттің
басты-басты ... оның ... ... ... ... сонымен
бірге олардың мән-мағынасын да қамтиды. Рухани-мәдени сөздердің ... ... – жаңа ... ... ... ... тигізеді.
Бұл өз кезінде бұрынғы түсіндірмелерді жаңа қырынан бағалауға әкеледі.
«Бүгінгі таңда концепт табиғатын зерттеу когнитивтік ... ... ... ... отыр. Концептілер – сөзбен
экстралингвистикалық ақиқат арасындағы дәнекер, ... сөз ... ... ... ғана түсіндірілмейді» - дейді В.А. Маслова.
Концепт лексикалық мағынадан әлдеқайда кең. Д.С. ... ... ... тек бір ғана ... ... ... концептілер жайлы М. Күштаева оларды: ... ... ... ... оны ... ... Олар мәдениетті өз ішінен
ұғынуға көмектеседі. Бұл ... жаңа ... ... ... арқылы, біз сол ... өзін тани ... ... ... ... ... ... даму қалпын, оның қазіргі
өмірдегі жай-күйін білеміз», - дейді.
Концепт ... ... ... ... - оған ... ... мен ... болуында. Олар: концепт, ұғым және мағына. Бұл ... ... ... ... ... тіл ... аса ... даулы проблема.
Концепт сөзі мағына мен ұғым, лингвомәдени бірліктерді сипаттайтын
терминдердің орнына да қолданыла ... ... ... ... ... ажыратып алған дұрыс. Сол себепті зерттеуші ғалымдар мағына, ұғым,
концепт ... ара ... ... ... ... ... білдіреді.
Мәселен, Ю. Степанов: мағына тек тіл жүйесінде ... тіл ... ал ұғым тіл ... мен ... ... ... қатынастар
жүйесінде анықталады» деп көрсетсе, С. Аскольдов-Алексеев концеп ... ... ... кең дүние, - деп таниды. Концепт пен ұғым
терминдері ішкі формасына қарай ұқсас. ... ... ... – ұғым
деген сөзінің тікелей калькаланған түрі. Соңғы ... екі ... ... ерекшеліктері бар екендігі байқалады. Ұғым танылатын обьектінің
мәнді, мазмұнды қасиеттерінің жиынтығы ... ... ... ... ... білімінің жиынтығы деп түсіну қажет. Концептіні
таныту үшін кез келген тілдік ... ... ... ... алынады. Алайда концепт ретінде барлық ұғым алынбайды, ... бір ... ... ... ... ... ... танытатын күрделі ұғымдар ғана танылады.
Концепт пен ұғымның басқа да өзгешеліктері бар: ұғым өз ... ... ... ... ал концепт – бұнымен қоса, ... ... де ... ... пен ұғым – ғылымда екі түрлі термин. Ұғым – логика
мен философия термині, ал ...... ... ... тіл ... термині. Концепт пен мағына біржақты ұғымдар емес.
Концепт дүние туралы тұрақты мәліметтер ... ал сөз өз ... бір ... ғана танытады. Концепт терминін анықтау сөз
мағынасының қалыптасуына үңілуден туындайды.
Когнитивтік ғылым ... ... ... нәтижесінде
концептінің санада ойлау әрекеті арқылы қалыптасып, ... ... ... танылатыны айқындалды. Кең ұғымда, концепт – санадағы
ментальді бірліктер мен психикалық ... ... ... ... мен білімін танытатын ақпараттық құрылым.
«Концепт – зат не құбылыстардың өзара қарым-қатынасы қалай, ... ... ... ... деген мәселелерді айқындайтын
ментальді репрезентация». «Концепт – бұл өзінше ... ... ... ... ұсақ ... ... ойлау бірлігі, яғни ішкі қабаттың үстірт
қарапайым көрінісі». Яғни, концепт адам санасының және ой-өрісінің ... ... ... құбылыс.
Ұғым өз бойына дүние туралы ақпараттың ең ... ... ... ... ал ... бұлардың барлығын қамти отырып, өз
бойында белгілі бір құбылыстардың мәнді емес бөліктерін, ... ... ... Ұғым құрылымының мүмкіндігіне қарағанда концепт құрылымының
шеңбері едәуір кең. Концепт пен ұғымды оның құрылымдары арқылы ажыратуға
болады. В.А. ... өз ... ... ... тек ... ... оған концептілік құрылымдағы барлық компонент ене
бермейді. ... ... ... ... бағалауыш
сәулелері көрінеді», - дей отырып, концепт пен мағына біржақты ұғымдар
еместігін, ... ... ... туралы тұрақты мәліметтер жинаса, сөз өз
мағынасымен концептінің бір элементін танытатынын, концептіні анықтауда оны
танытып тұрған мағыналар мен ... ... ... керектігін
айтады.
Концепт обьектінің семасы арқылы да танылады. Концепт жалпы мағына
емес, ол жалпы түсінік. Концепт әр ... ... деп ... себебі ол
бірде бейне ретінде, бірде жалпы идея ... ... ... сөздің
мағынасы концепт қалыптастырушы материал ретінде қызмет атқарады. Концепт
термині туралы айтқанда санадағы ментальді ... ... ... ... еске ... ... концепт тек сөз мағынасынан ғана
туындамайды, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... білген ақпараттары, танымдық дүниесі арқылы
қалыптасады.
Ұғым (концепт) – сөз ... ... ... ... ... ... өзгеше жүйесінде қарастырылады. Мағына тілдік жүйеде
сараланса, ... тіл ... ... ... ... бола ... қатынастар мен формалардың жүйесінде қарастырылады.
Бірақ қазірдің өзінде бұл екі термин жеткілікті дәрежеде ... ... В.А. ... «Егер ұғым – обьектінің танылған
нышандарының жиынтығы болса, концеп – ... ...... оның мазмұндық сипаты ретінде сол объекті ... ... ... ... ... ... және т.б. ) болып
табылады деген тұжырым жасайды.
Ұғымдар құрылымы концептіге қарағанда қарапайымдау ... ... ... ... ... да ... ... компоненттердің
барлығы болмайды. Концепт эмоция, экспрессия, бағалау ... ... ... және оны ... ұғыммен қатар жүретін түсінік, білім, түс
ассоциациялар, толғанулардың шоғыры.
Концепт бір сөздің беретін ұғымы, түсінігі емес, ... ... Ол ... ... ... ... да (сөз, сөз ... сөйлем,
дискурс) белгілей алатын, семантикалық өріс ... де ... ... ... ол ... деңгейіне көтеріле алмайды.
Концептінің құрылымын жалпылама түрде ... ... оны ... тәрізді елестетуге болатындығын, оның ортасында
концептінің ядросы - негізгі ұғым орналасса, перифериясында мәдениет, ... ... мен ... және жеке ... әсерінен қалыптасқан
дүниеліктердің барлығы орналасатындығын айтады.
Адамзат ... ... ... ... ғылым өрбіген сайын,
адамның танымдық, ұғымдық ой-өрісі арта түсетіні заңды құбылыс. ... ... ... ... де ... ... де ... қазіргі тіл біліміндегі когнитивтік бағыттың басты мәселесі
санада тілге дейінгі бейнеленген дүниелердің ішкі ... ... ... ... Бұл ... жан ... ... қажет етеді. Бұл қызметті
жүзеге асыратын когнитивтік бірлік- концепт.
Концепт ұғымы қазіргі тіл білімінде XX ғасырдан бастап ... ... ... Алғашқыда концепт тілді логикалық таңдау тұрғысынан тану
бірлігі ретінде анықталып, ұжымның, тұлғаның ... ... ... тануда қарқынды қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ... ... деп атау қарастырылды.
(Н.Д.Арутюнова, ... ... ... ... ... концептілер- бұл ең алдымен ... ... ... ... (үйлесімі). Осы ұғымды білдіретін тіл
бірліктері ғылыми, философиялық, мәдени ұғымдарды таныта ... ... ... ... ... ... бола ... деп
түсіндіреді. Мысалы, тіл иесі күнделікті қолданыстағы (тағдыр, ақиқат, ар,
ождан, ... т.б.) ... ... ... ... ... алмайды.
Сондықтан бұл сөздер ұжымдық санада қалай танылса, қай қырынан басым ... ... ... ... ... мәдени мазмұн) тіл бірліктері
арқылы ұғынылады. Бұл ... мән ... жеке ... тәжірибесі,
жинаған ақпараты арқылы бірнеше тіл бірліктерімен көрініс ... ... ... ... мен оның қалыптасуы тілдің
семантикалық мазмұны арқылы анықталады. ... ... ... ... ... 1. ... ... 2. Ғылыми сөздер; 3. Идеологиялық
сөздер. Топтастырудағы ... ... ... олардың мағынасы белгілі
бір мақсатқа бағытталады, екіншіден, олардың әрқайсысының қалыптастырушы
иелері бар, үшіншіден, ... ... ... аясы бар. ... ғылыми
терминдерді жеке тұлғалар қалыптастырады, мақсаты- жаңа ... ... ... береді. Мәдени ...... ... мақсаты- социумда мазмұндық сипат алған концептілерді рухани
санада тіл ... ... ... ... ... жеке тұлғалар
санасында қалыптасып, социумға қолданысқа ұсынады, мақсаты- үгіт, насихат,
нұсқау. Бұл ... ... ... ... ... ... айқын
көрінеді. Концепт табиғаты жөніндегі ғылыми зерттеулерінде А.Вежбицкая:
«Концепт идеалды ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады», - деген тұжырым жасаған. А.Вежбицкаяның
бұл пікірі ... ... ... ... ... ... ... сабақтас. Демек концепт тілге дейінгі санадағы
ой әрекеті арқылы пайда ... ... ... ... бірлік ретінде
ұғыныла бастады.
Бұдан ... ... ... ... ... т.б) ... ... түсінік ретінде тани бастады.
Д. С. ... ... ... ... ... ... ... байланыс жасай отырып, концептілік отау (орта) құрайтынын
дәлелдейді. Бұл отауды ... деп атап ... ... ... ... концептілік жүйеге айналады. Ғалым
зерттеулерінде концептосфера концепт-1 ( алғашқы ... ... ... (рухани мәдениеттің тірек сөздері) арқылы құралған. Олардың
тілдік көрінісі көп жағдайда ... ... ... Н. К. ... ... ... айқындайды:
-адам санасындағы ақпарат тұлғаның тәжірибесі, танымы, ... ... ... ... ... ... динамикалық құрылымнан тұрады. Оның базистік
элементі- негізгі құрылым болып танылса, прототиптік мазмұндары.
-көмекші элементтер болып ... ... ескі және жаңа ... уәжделген және өңделіп
ұсынылған өнім ретінде танылады.
Концепт- лингвистикалық категория. ... ... ... ... қолдануға болмайды. Концепт когнитивтік тіл білімінің
басты термині ретінде қарала бастағаннан- ақ ... мен ... ... ... ... ... жағдайы кездесе бастады. Сондықтан
зеттеушілер ең алдымен осы ұғымдардың ара ... ... ... ... Ю. ... ... тек тіл ... ғана анықталатын тіл
білімінің термині, ал ұғым тіл ... мен ... ... ... ... анықталады»,- деп көрсетеді.
С. Аскольдов-Алексеев концепт лексикалық мағынаға ... ... ... деп ... пен ... ... ішкі ... қарай бірдей:
концепт латынның «conceptus-ұғым» сөзінің калькалық аудармасы. ... ... екі ... да ... ерекшелігі байқалуда. Егер ұғым
танылатын ... ... ... ... ... ... ал
концепт- ұлттық ьолмысқа негізделген ментальді білім жиынтығы. Оның ... ... ... ... ... ... барлық біліми ақпараттар
шоғыры болса, ... ... тіл ... ... көрінісі
(лексикалық, фразеологиялық, паремиологиялық т. б.). ... ... ... тілдік бірлік, лексикалық мағынасы бар ... Ал ... ... ... ұғымды ала алмаймыз, тек белгілі бір
мәдениетті тануда қолданылатын және автор үшін маңызы зор деп ... ... ең ... жалпы адамзаттық, жалпыхалықтық, жалпыұлттық
құндылықты таныта алатын ұғымдарды тани аламыз. Мысалы, қазақ халқы үшін
киіз үй, ... ... ... ... көш, ... ... домбыра, тұмар т.
б. сөздер лингвомәдени ... ... ... ... деп ... орыс ... үшін ... қоңырау лингвомәдени бірлік ретінде мәдени
концепт деп танылады.
Концепт пен ... ... да ... бар: ұғым өз ... ... ... жинайды, ал концепт бұнымен қоса, мәнді емес қасиеттерін
де қамтиды. Ұғым құрылымына қарағанда концепт құрылымының шеңбері ... ... пен ... оның ... ... ажыратуға болады. Ұғым
құрылымында тек мазмұндық элементтер болады, оған концептілік ... ... ене ... ... ... эмоционалды,
экспрессивті, бағалауыш сәулелері көрінеді. (В. А. ... Яғни ... ... ... ... туралы жағымды, жағымсыз бағасы, әсері,
эмоциясы, ойы, ... ... П. ... ... пен ұғым ... ... деп ... ғылыми
саладан оның бірін, яғни «ұғымды» ... ... ... ... ... ғалымдар «ұғым» терминін классикалық мәнінде қолдана бермейді,
оның орнына концепт деп аталатын ойлау ... ... ... Н.Н. ... ... екі ... де қолданылу аясы бар деп
есептеп, оларды былай ажыратады: «Егер ... ... ... ... дүниені толықтыратын белгілер мен қасиеттерінің жиынтығы ) және
мазмұны ( ондағы бір немесе бірнеше объекті белгілерінің біріккен ... ал ... ... ... ... ғана ... тіл білімінде «концепт» ұғымы кең мағынада қолданылады және
тілдің семантикасын бейнелеуде немесе ... ... ... ... ... ... пен ұғым ғылымда екі түрлі термин. Ұғым- логика мен
философия термині, ал концепт ... ... ... тіл ... термині. Концепт пен мағына біржақты ұғымдар емес.
Концепт дүние туралы тұрақты мәліметтер ... ал сөз өз ... бір ... ғана ... ... ... ... оны
танытып тұрған мағыналар мен сөйлемдерге, дискурсқа сүйенеміз. ... ... ... да танылады. Бірақ ол мазмұн- жадыда саналы түрде
автоматты сақталған форма. Концепт- сөзден ... ... ... болжам ұсыну бірлігі. Концепт – бұл жалпы ... ... ол ... ... ... жағдайда бейне деп тани аламыз, себебі, ол бірде
бейне ретінде, бірде жалпы идея ретінде танылады. Дегенмен сөздің мағынасы
концепт ... ... ... ... ... Сондықтан да
концепт терминіне түсінік беруде санадағы ментальді бейнелерден бұрын
сөздің мағынасы ... ... тиек ... ... терминін анықтау сөз
мағынасының қалыптасуына үңілуден туындайды.
В. Виноградов ... сөз ... ұғым ... ... үзігі» формасында танылған. Г. В. Колшанский,
В. А. Серебренниковтердің зерттеулерінде де сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз мағынасы санадағы
ұғымның мазмұнына қызмет етеді. Сөз мағынасын сана әрекеті арқылы танылатын
ойлау субстратының бір ... деп ... ... семантикалық аспектісіеде танылатын сема – ... ... ... «объектінің идеалды бейнесі», яғни танудың заттық
көрінісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... санадағы түсінікпен сәйкес болуы әбден мүмкін.
(М. В. Никитиннің сызбасы бойынша)
С
С
тілдік ... ... ... ... ... ... екі ... процесін (тілдік,
санадағы) байланыстырушы – тілдік таңбаның функционалды қызметін байқауға
болады. М. В. ... ... ... ... ... ... ... деп
анықтама береді. Ғалым тілдің таңбалық сипатының ... ... ... ... ... ... ... модусын (түрін) ажыратады:
интенсионал, импликационал, логикалық ұғым, ұғым-бейне, ... ... ... ... эмотивті модусы. Концептіні тілдік мағынаның
мазмұны ретінде танып, ... ... ... ... референт,
сигнификат, коннотат шеңберінде зерттеу концепт туралы алғашқы , тар
түсінік деп ... ... ... ... беру ... ... ... талдау нәтижесінде анықталды. Семантикалық талдау ... ... ... ... ... ... және түрлі
семалық құрылымын түсіндіруді көздесе, концептілік талдау – бір ... ... ... ... ... ... Демек
лексемаға – мағына тән болса, концептіге - мазмұн тән.
Когнитивтік ғылым базасында, ... ... ... санада ойлау әрекеті арқылы қалыптасып, психикалық ... ... ... ... Кең ... ... – санадағы
ментальді бірліктер мен психикалық ресурстар ... ... ... мен ... ... ... ... Концепт ұғымына
берілген тұжырымдар мен зерттеулерді сараптау нәтижесі оның қалыптасуы мен
танылуының ... ... ... ... ... болды.
Концепт- санада қалыптасатын логикалық болмыс. (С.А. ... ... Е.С. ... ... бұл ... оның ... ... Ішкі сөйлеу барысында санада қалыптасқан ұғым ... ... ... ... оның орнына мағына элементі ретінде
ойдағы алғашқы түсінік – ментальді сигналдар көмекке келеді. Бұл ... ... ... – зат не ... ... ... олар қалай топтастырылады, қалай категорияланады деген мәселелерді
айқындайтын ментальді репрезентация». « Концепт- бұл ... ... ... ие, әрі ұсақ ... ... ... бірлігі, яғни ішкі қабаттың
үстірт қарапайым көрінісі». Е.С. Кубрякова: «Концептіні адам санасының және
ойының аспектілері ... ... -деп ... ... ... тәжірибесі мен ұлттық тәжірибедегі бейнелер
(таңбалар) жиынтығы. (Чубарян, Р.И. Павиленис, А.П. Бабушкин) ... ... мен ... ... дәрежесі, олардың ... мен ... ... екі ... де ... ... қалыптастыруға негіз болды». «Концепт -белгілеуге болатын таңбасы
бар ... ... ... ... ... бұл ... бір сөзді
айқындайтын түсінік, білім, ассоциация шоғыры».
Концепт – ... ... ... ... ... белгілі бір ұлттың не
адамның мәдени танымы сол дәуірдің мәдениетін айқындайды. А.Н. ... ... А.Н. ... ... ... аясы ... ... белгілерін білдіре алса, әрбір тірек сөз концепт бола алады.
Д.С. ... ... ... ... ... топтарына сүйену
арқылы айқындайды. Концепт -1- алғашқы ментальді түсінік; концепт-2- рухани
мәдениетті ... ... ... ... қазіргі таңда тіл білімінде
концепт терминін анықтайтын үш бағыт қалыптасты:
Бірінші ... (Ю.С. ... Н. ... ... ... ... ... ментальді дүниесіндегі мәлениеттің қайнар
көзі деп таниды. «Концептіні танытуда тіл ... ... ... ол ... ... ең ... ... таңбалау үшін қажет»,- деп түсінеді.
Екінші бағыт. (Н.Д. ... Т. ... Н.Д. ... ... үшін оның мазмұнын ашатын негізгі құрал- тіл таңбасының семантикасын
анықтау ... ... бұл ... ... ... сүйенеді.
Үшінші бағыт. (Д. Лихачев, Е. Кубрякова) Концепт тек сөз ... қана ... сөз ... ... ... халақтық,
тұлғалық тәжірибелер мен аялық білімі, көрген, ... ... ... ... ... Яғни ... ақиқат дүние мен сол дүниені
таңбалайтын сөз аралығындағы көмекші делдал білімдер жиынтығы.
Бұл зерттеулер ... ... ... концепт – бұл санадағы білім.
Ол ғылыми, мәдени, ... ... ... ... ... ... ... ықшамдалған түрінде көрінуі мүмкін.
2.Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны
Адамзат алғаш әлемде пайда болған ... өзін ... ... өмір ... ... Күн көріс қарекетімен әуелден әртүрлі
табиғаттағы жабайы жеміс-жидекті теріп жей келе, аң-құс ... ... Мұны дала ... ... қалған көне ... ... ... ... ... аулаудағы бейнелер соның
айғағы іспетті.
Аңшылық- адамзаттың ең көне және ең алғашқы күнкөріс қарекетінің бірі
болғанымен, уақыт өте келе ... ... орта ... ... дейін
шаруашылықтың бір түріне айналды. Тарихи даму ... ... ... ... ... ... фаунасының қатарының сиреуі, адамзат
баласының санының күрт өсіп, экологиялық апаттың ... ... ... ... кең ... жаюы ... тежеуге мәжбүрледі. Әрі
діни фактордың ... ... ... арта ... өркениетті
қоғам элеметтірінің дамуы табиғатқа деген қамқорлықты аттырды. Сондықтан аң-
құстарды жөн-жосықсыз, шектен тыс ... ... шек ... ... ... санасындағы мифтік түсініктері мен байырғы
дүниетанымындағы табиғат ананы ... оның ... ... ... ... ... аң» деп қастерлеген бұғы, қарақұйрық, ... ... ... және ... ... ... тыс аулауға, жөн-жозықсыз
қыруға жол берілмеді.
Осы кезден аң аулаудың ... ... бірі алға ... ... ... ... ысырылды. Аңшылық тәсілдерінің аңды қыран құспен
алу, құмай тазымен аулау, ату ... ... ... ... ... ... абақ, шаншу, қақпан, атқы), әр алуан тәсілдермен ... орға ... ... қамап, сойылмен үру) аулау деген негізгі түрлері
бар.
Осылайша табиғи табиғи тәсілдермен аң аулаудың өрісі тарылып, ... ... ... ... пен тазы ... кәсіптен гөрі, өнер
сипатына ие болды. Ұлы Мұхтар Әуезов айтқандай: «Аңшылықтың үміт, ... ... ... ... ... көп, ... өмір. Аңшылықта кісіні ақын
күйіне жеткізетін сезім күйі көп. Бұл - ... ... кәрі ... ... сүйген ғашығыңды сағынып келіп, күліп-ойнап өткізген күндіз-түніндей
ыстық сезім өмір. Өйткені бір минуттың ішінде ... да, ... ... ... ... ... ... айтып жүргендіктен аңшының тілі
шешен, қиялы жүйрік. Бүркіттің ... ... ... болған айласына,
құсшының ебіне арналған талай шешен сөздер бар. ... ... ... ... ... ... жанды, сұлу әңгімелер көп».
Қазақстанда аңшылық көне заманнан белгілі және ... оның орны зор ... ... ... аңшылығының бірнеше түрі
бар: олар аңшылық кәсібі; ит жүгірту, итпен аң аулау; аю аулау; құс ... аң ... ғана емес - ол ... дем алу, ... ... саналған. Аңшылықтың құпиясы аңшылар әулеті бойынша ұрпақтан
ұрпаққа берілген. Аңшылықтың ең көп тараған түрі аушы ... аң ... ... ... Саятшылық – үлкен өнер. Бұндай аңшыны құсебі деп
атайды. ... – аушы ... ... табиғи қабілеті бар адам болған.
Ол аңшылықтың барлық сырын білген. Құсебілер кезінде көп болған, олар қазір
де бар, бірақта өте аз. Қазақтар ... ... ... аушы құс ... ... олар ... ... қарағанда бүркітті артық көрген.
Бүркітті олар құстың құдайы деп атаған. Бүркітпен олар ... ... ... ... ... ... ... сайғақ және арқар да ... ... аң ... ... ... және жартылай аңшылық кәсіп ... ... ... ... ... аң ... ... бұл аңшылық
салбұрын деп аталған. Халықтық мерекелерде аңшылықтың сарыны мен элементері
пайдаланылған әр түрлі ойындар ... көк ... қыз ... ... ... ... және т.б.
Аңшылық адамдарда қозғалу машықтарын, садақ және мылтықпен атқанда
мергендігін, аңшының ... ... ... ... өз ... ... болған, олар халық арасында қатаң сақталған әдет-ғұрыптар мен
салттардан құрылған.  Аушы құстармен аң аулаудан басқа иттермен, ... тазы ... ... ... ... Басқа иттердің ішінде
тазылардың сезгіштік қасиеті және суырларды інінен ... ... ... ... аң аулау да ... ... ... ол кең ... ... ... қолданылған (қара
мылтық, мысық құлақ мылтық). Мылтықпен аң аулау жалғыз және ... ... ... аң ... ... ... қызықты өткен.
Жалғыз аң аулау ұсақ аңға қыста шыққанда жүргізілген.
 Сонымен қатар аңшылықтың басқа да түрі де ... ... ... ... қатар жігіттердің мергендік, шапшаңдық, тапқырлық
қасиеттері, олардың құстары мен ... ... ... ... мереке
болған. Мырзалықтың көрсеткіші ... ... өте ... болған.
  Аңшы олжасын ешқашанда үйіне алып бармаған, оны ... ... ... ал ... ... ... досына сыйланған. Егер де осы ... ... ... сол ... ... ... немесе жазалаған. 
Әдетте аң аулағаннан кейін олжа екіге бөлінген. ... ... ... қойылған, ал келгеннен кейін соларға ... Бұл ... ... мәні: жігіттерді сынау, үлкендерді сыйлау болып
табылады.
Аңшылық – түз жануарларын ... ... ... ... ... ... ... палеолит дәуірінен айналысқан. Мысалы, Үшбұлақ
қойнауында ... ... ... жағында 36 км жерде) мустье
дәуірінде өмір сүрген ... ... ... қысқа мерзімді
тұрақтарының ізі сақталған. Ондай тұрақтар ... ... ... ... ... ... ... қолайлы бұлақ түбіне салынған. Соңғы палеолит
дәуірінде ірі жануарларды аулау, адам ... ... ... ... ... Жайық өзенінің бойынан мамонттар мен жүндес мүйізтұмсықтарды аулап,
олардың сүйектерінен әр түрлі кескіштер, ... ... ... ... ... лақтырылатын найзалар, сүйек инелер, біздер
жасаған. Сонымен қатар адамдар аң терісінен киім ... де ... ... ... мен ... ... жалғасып, аң аулау
шаруашылығы дамыған. Соған байланысты қазақтар ... ... ... мамандар – аңшы (аңды аулаушы), аңкөс (аң аулаудың ... ... ... құсбегі (қырандарды түрге, топқа ... ... ... ... ... және ... ... қолғанат
болатын) пайда болды. Олар аң аулаудың айла-шарғыларын (ор ... ... ... ... ... тасқақпанмен, тормен,
құмқақпанмен, тұзақпен ұстау, құспен, итпен қуу, түтін, жемтік салу, ... т.б.) ... ... мақсатына қарай кәсіптік, спорттық-әуесқойлық және ғылыми
болып бөлінеді. Кәсіптік аңшылықтың мақсаты – аңдар мен ... ет, ... ... ... т.б. ... алу. ... сапасы аңның түлеуіне,
балалау мерзіміне байланысты белгіленеді. Спорттық-әуесқойлық аңшылық ... ... ... ... ... ... саясында дем алу. Әуесқой
аңшыға мемлекет тарапынан шек қойылады. Ғылыми аңшылықтың ... ... ... ... аңдар мен құстардың биологиялық
ерекшеліктерін ... ... сан ... ... ... ... және сапасын жақсарту, аң аулау әдістерін, құралдарын жетілдіру
мәселелері жатады.
2.1 Аңшылыққа қатысты тұрақты тіркестер
Халқымызды ... ... ең ... ... ... ... өнер. Халықпен біте қайнасқан бұл өнер қазақ халқының бүкіл болмыс-
бітімін, даму деңгейін, наным-түсінігін ... Осы ... ... ... күні ... бар ... қолданыстан мүлдем шыққан, қолдану аясы
тар атаулар мен тұрақты тіркестер тілімізде мол кездеседі. Академик Ә. ... ... пен ... бір ... ... деп қарасақ, тіл-халық өмірінің
материалдық және рухани байлықтарын бойына жинаған, оның наным-сенімдерін,
дәстүрін ... ... ... ... ... баға жетпес байлық»,-
деп айтады.[150, 304б.]. Аңшылық өнер көне замандардан бастау ... ... ... ... ... ... ... жүздеген
тұрақты тіркестер мен атаулары қазақ тілінің сөздік қорының ең байырғы әрі
құнарлы құрамы болып табылады. Профессор Г. Н. ... ... ... өзінің даму сатысында белгілі бір тарихи әлеуметтік ... ... ... ... ... түрлі жағдайлардан оқшау өмір
сүрмейді»[164, 34б.].
Ұлттық сөздік ... кең ... ... ... ... ... кәсіпке байланысты тілімізде молынан кездеседі. Аталған
фразеологиялық тіркестедің мол ұшырасуы халықтың тіл ... ... ... ... ... «Әр ... ... тұрмыс-
тіршілігіне сай, наным-сеніміне қарай , табиғат құбылыстарының ... ... ... ... сол ... күн көріс тұрмысынан,
әдет-ғұрпынан хабардар етеді»,- дейді Г. Н. ... 46 ... ... күн ... көзі ... кейін өнердің бір саласына
ауысқан аңшылық ... ... ... ... мән ... зер
салатын болсақ: көлденең келген көк аттыға ... ... ... ... көк атты ... ... ... тұрақты тіркес кез келген, кім
көрінген мағынасында жұмсалады [ҚТТС. 6 том 271б]. Аталған фразеологизмнің
шығу ... ... ... Осы фразалық бірлікке негіз болып тұрған
сөз-байлау. Қазақ дәстүрінде қанжығадағы олжаны ешкім ... ал ... адам ... ... тек ... ... ... Ал қанжығаға
байланып үлгермеген аң-құсты сұраушы адам «байлансын» десе, аңшы ұстаған ... сол ... ... ... ... көк ... тіркесінің туу уәжі
аңшылыққа байланысты екені анық.
Фразеологизмдердің ішінде кейбір сөздер ерен ... түп ... ... ... ... ... ... фразеологизмдерде қайталанып
отырады. Аңшылық кәсібіне қатысты біраз фразеологизмдерге «қанжыға» ... ... ... ... сөзі түсіндірме сөздікте:
ҚАНЖЫҒА зат. Бір нәрсені байлау үшін ердің екі жақ қапталының арт
жағынан тесіп ... ... ... ... 6 т. 8-9 б ). Ал ... ... ұйытқы болуынан:
(-
ға) байлады
(-
сында) кетті
(-
да) көрісті
(-
да) жүрді
ҚАНЖЫҒА ... қан ... ... қан ... (тілек)
(-
ң) майлансын (тілек)
(-
сын) қандады
сияқты фразеологизмдер қатары туындайды.
1) Тіліміздегі қанжығаға байлады; қанжығасында ... ... ... ... ... ... көкпарды немесе аулап алған аңды
сыйға берді ... ... ... «ықпалында кетті; шылауында кетті»
мәнінде де жұмсалады.
2) Сондай-ақ қанжыға ... ... ... ... ... ... ... мылтық майланды фразеологиялық варианттары
аңшының сәтті сапарына қатысты олжалы болуына қатысты қолданылады.
3) Басы ... жүру ... ... ...... ... ... Авторлық қолданыста бұл тіркес өзгеріске ұшырап,
«Кімнің басы кімнің қанжығасында жүр» (Абай) деп қолданылған.
4) Адамның қанжығасында ... ... К. ... ... ... жасалуына түрлі аңыздар, әр түрлі ... ... ... ... ... ... [3, 257 б.]. Аңыз әңгімелерге
сүйенсек, қоян көзінің маңдай тұсы ... ... ... Қоян ... ... ... кездесейік» деп теуіп, кейде тіпті емізбей
тастап кетеді делінген. Қоян – табиғаттың адамға ... ... үш ... Олжа ... деген мағынада аңшыларға айтылған
тілек. Бұл қазақтың көшпелі мал шаруашылығына ... ... ... ... ... мақсатында үйірге еркек малдар және тоғыз ұрғашыдан
бөлген. Бұл ... ... ... ... «Аса ... ... сонымен қатар құн төлетіп, ерекше айып-жаза тарттырғанда тоғыз-
тоғыздан атап көрсетіп, межелік өлшем етіп ... ... ... 6 б. ].
Бұл келтірілген мысалдардан еркін тіркестердің негізінде
фразеологиялық жасалғандығы ... ... ішкі ... ... ... негізгі мағынасы көмескіленіп, ауыспалы мағына бергені
талдау барысында айқындалды. Мысалы, қанжығасында жүру, көзі майланды т. б.
Халықтың ... ... ... ... ... ... ... өте келе
ішкі мазмұны да, сыртқы ... да ... ... ... Сол себепті
аңшылыққа қатысты тілімізде туған атаулар мен ... ... ... мақсатында зерттеу жұмыстарын жүргізу келелі мәселелердің бірі.
Олай болса, тіліміздегі фразеологизмдердің қатарын ... ... ... ... ... әрбір фразалық тіркестің мән ... ... сыр ... Аталған бағыттағы фразеологизмдер халқымыздың
ғасырлар бойы кәсібіне, өнеріне айналған аңшылыққа қатысты аңыздармен ... ... ... ... бар. ... ... жоқ, өзім ... бір
қызық ісім екен бұл жалғанда» деп Абай айтқандай, аңшылық, әсәресе құс салу
қазақтың бір сүйікті қызықшылық ... ... ... ... және ... ... ... зерттеген
этнограф Биқұмар Кәмәләшұлы: «Түркі дәуірлерінде дала тағысы, аң- ... ... ... ... ... ... үйретіп, табиғаттың екі
тағысын үйлестіре аңшылық құруы, қажетке сай олжалы болумен қатар, қоршаған
ортаның тепе-теңдігін сақтаудағы ... ... жоқ, тек қана ... ... өнер ... - ... ой ... 4б.].
Бұл өнер әрі құс жайлы ақындар поэзиясында көп жырланып, көптеген
айшықты сөз ... ... ... мол тіл қазынасының бір алуан-
фразеологизмдер десек, қазақ халқын айқындап тұратын киелі өнер- аңшылыққа
қатысты тұрақты тіркестер осы мол ... ... ... Г. Н. ... «Әр ... ... ... сай, наным-сеніміне қарай, табиғат құбылыстарының түрлі ... ... ... сол ... ... ... әдет-
ғұрпынан хабардар ететіндігін» айтқан болатын [164,46 б.].
Шындығында да ... ... ... дәл осы ... ... ... мол ... береді.
Сөз болып отырған кәсіпке қатысты фразеологизмдердің ... ... ... бола ... ... ондай фразеологизмдердің
семантикасын тек контекс ауқымында түсіне аламыз.
Мысалы: Қан ... ... ... ... түлкі табылар аңдығанға.
Жақсы ат пен тату жолдас- бір ғанибет,
Ыңғайлы ықшам киім аңшы адамға.
(Абай)
Осы өлең шумағындағы «ҚАН ... ... ... жеке ... де, ал ... ішінде мағынасы анығырақ байқалады. Яғни,
мұндағы «СОНАР» ... ... ... ... аңға шығу мезгілі-қардың
жаңа жауған күніне дәлме-дәл келсе, оны ... ... ... қар» деп ... ... қар ... қар ... ілінбегендіктен, анның іздері анық
байқалады. Сондықтан әккі аңшы мол ... ... ... ... ... ... қарай бірнешеге бөлуге болады:
1)Ұзақ сонар- ұзақ жауған қардың ... ... ізі ... ... ... аңды ұзақ ... іздеп жүріп олжалайды.
2)Келте сонар- қар тоқтай салысымен жортқан аңның ізіне ... аз ... ... қанжығасына олжа байлайды. Мысалы, ... ... ... ауа ... арманындай келте сонар түсіп, осы Жәкен қояр
да қоймай Мұсаны аңға алып шыққан.(А. Сейдімбек).
3)Қан сонарда қар ... ... ... ... ... қай жаққа бет
түзегенін, қандай аң екенін бірден аңғарған аңшы аңды ... ... ... аң- құс салушылардың мол әрі сайлы құрал-
жабдықтармен аң ... ... ... – әлі беки қоймағанқарда аңға шығу. Мысалы, ... ... ... ... ... ... қар да беки ... сонар- қар жаумай тұрып, саят уақыты келгенде аңға шығу.
СОНАР сөзінің мағынасына, этимологиясына байланысты тілшілер арасында
әртүрлі пікірлер бар. Қысқаша ... ... ... сөзі ... ... ... ... қолданыла беретін байырғы сөз, қырғыз
тілінде сонор және онымен түбірлес бірнеше ... ... ... Мысалы, сонор-1) жаңа жауған жұқа ар; 2) жаңа жауған қардан кейін
құс немесе итпен аулау; сонор куу- ... ... ... ... ... ... ... жолдас; сонун- жақсы, ыңғайлы, алғашқы қызық және т. б.
В. В. Радловтың көрсетуі бойынша қырғыз тілінде ... жан адам ... ... ... жер. Якут ... ... ... жауған қар. В. Дальдің сөздігінде сонорить (охотиться на лыжах за
дикими козами, открывать ... ... ... ... ... осенному снегу) деген етістік ... ... ... ... Қан ... тіркесі «алғашқы қардан кейінгі тым-тырыс
уақыт» деген ұғымды білдіреді.[117-118б.]. Академик Ә. Қайдар сонар ... ... ... ... Сон [son] ... новое, нетронутое, впервые
появившееся, свежее): соны
сон+ар пороша, первый, свежий, ... ... 249б.]. ... ... ... даму барысында –ар қосымшасы түбірге сіңісіп кеткені байқалады.
Қазіргі қазақ ... ар сөз ... ... жұрнақ(М. ақ-ағар).
Саятшылық дәстүрге байланысты айтылатын «сал ... ... ... да ... ... ... ... «Бұл
өңірдің аңшылары күздің осы шағында, сондай аңшылық жолына, сал ... еді» (М. ... ... «сал ... ... көп боп, жиналып
аңшылыққа шығу деген мәнді білдіреді.
Аңшылықта қажет ... ... ... Қамшыны аңшылық кезінде
жыртқыш аңды ... алу үшін ... ... аз ... ... ... шыққан және қыран бүркіт ұстаған саятшының астында жараулы ат болуы
және қамшы болары анық. ... ... ... ... ... ... семантикалық жағынан әртүрлі. «Қазақ тілінің
фразеологиялық сөздігінде» «қамшы» сөзі 16 тұрақты тіркеске ұйытқы болған:
1. қамшы боп ... ... ауыр ... ... ... ... қамшыдай қату- 1) арықтау; 2) баптау
4. қамшы жеу( көру)- таяқ астына алды
5. қамшы жұмсау-сабау, зорлық жасау
6. қамшы кесті шабан- ... ... тым ... ... жақ -«оң жақ» мағынасында
8. қамшы салмады- қамшы тигізбей жүріп отыру
9. қамшы ... ... ... ... ... жер- ... ... өте жақын
11. қамшы алып беруге жарамау- қолынан ештеңе ... ... ... қан ... - қаныпезер, жауыз
13. қамшысын үйіреді де отырады- ... ... ... ... ... ... ... келді
15. қамшы үйірді- қорқытты, күш көрсетті
16. қамшы тигізбеді- қамшы ... ... ... ... Г. Н. ... ... «Келтірілген фразеологизмдерде
қарудың әрекетіне негізделген образдылық бар (номинативті - ... ... ... ... ... жақ)» [116, 159 б.].
Аңшылыққа қатысты айтылатын сөздердің мағынасы жеке ... ... ... ... ... Сонымен қатар тек аңшылыққа қатысты сөздердің
фразеологизмге ұйытқы болуы міндет ... ... «ақ» ... ... ... мәнін, мазмұнын ашу, кең тұрғыда қарастыру бүгінгі күн
талабынан туындап отыр. Себебі, тіл мен ... тіл мен ... ... Аңшылыққа байланысты наным-сенімдер
Аңшылық ерте заманнан бергі ата-бабамыздың қосалқы кәсібінің ... дау жоқ. ... де бұл ... ... ... берілмеген.
Сонымен бірге аталған кәсіп қазақтың тіршілік ету көзі әрекеті бола ... ... ... ... ... мақсатында болғандығын жоққа шығара
алмаймыз. Бірақ бізге тарихтан белгілі ел ... ... ... ... басына түскен қиын қыстау күндері ашаршылықтан аймақтағы елді
аман алып ... ... осы ... ... ... ... мықтап сіңген
көптеген діни жора ... ... ... да ... ... ... көрейік.
Мәселен, ислам дінімен байланысты ауланған аңның еті «адал»,
«арам» болып бөлінеді. Аңшылықта ... ... еті мына ... ... ... ... ... аңды бүркіт, қыран сондай-ақ итпен
аулау рұқсат етілген. Бірақ құста, итте үйретілген болу ... ... деп үш рет аңды алып оны ... ал ... құс деп үш рет шақырғанда
келген құсты атайды.
Үйретілмеген құс не ит жыртқыш ... ... ... аңдары «арам» саналады. Үйретілген ит пен құс аңды ұстағанда қан
шығартып ұстау керек. Олай болмаған жағдайда ... ... ... ... ... ... саналып, тамаққа пайдаланбаған. Сонымен қатар итті
де, құсты да аңшы аңға өзі салу ... ... ит не ... өз ... ... қуып ... еті ... саналады, себебі, олар адамның
бұйрығымен емес, өзінің жемтігіне бола аңды ... деп ... ит өз ... аңның соңынан қуған жағдайда, ол аңды ұстағанша
егесі артынын «ұста» деген айқайын айтып үлгерсе, ... ... ... ... деп ... ал егер екі не үш адам айқайласа иттің егесі
екендігіне қарамастан бірінші айқайлаған адамға ... аңды ... ... ... ... ит не құсқа үйретілмеген ит не құс қосылып
кетсе, ауланған аңның еті арам ... Ал егер ... аңды ... ... ... ... атымен» құран сөзі айтылса, мұндай жағдайда
басқа ... ит не ... ... қарамастан «адал» саналған.
Аң аулауда мылтықпен атып алуда да аңды атпас бұрын «алланы» ауызға
алу керек. Аңшы ... аңға ... ... ... не таз) ... бауыздау қажет, сонда ғана оның етін пайдалануға ... ... ... қан ... ... етін асқа ... болмайды. Мылтықпен
атып алынған аңның етінің бөлініп қалған бір бөлігі де ... ... ... ... бірақ оны басқа аңшы егеленсе, онда оны ... ... ... ... арасында шын аңшының алдына аңның өзі
келеді деген де сөз .
Қазақ халқы көбіне түлкі, қарсақ, ... ... ... т. б. аң
құстармен бірге құлан аулауды да ұнататын. Себебі, қонақжай халық ... де ... етін жиын ... ... ... сый ... ... Сонымен бірге оның майының шипалық қасиетін атам қазақ ... ... ... ... ... ауруымен сырқаттанған адамдарға
көмегі өте күшті. Көзі ауырған кісілерге хайуанаттың бауырын жеу бірден бір
ем саналған. Сондай-ақ ... ... етін ... сол өте ... ... ... өседі деген сенім де болған. Мәселен, иран ... ... осы ... асқан батыры Рүстем құлан етімен қоректенген деп
жырланады.
Тағы бір жағдай, аңдардың киелісіне қарай және де бір ... ... ... ... ... ... деген де аңшылар арасында
сенім бар. Аңның ішіндегі ерекше белгісі барлар, мысалы жалғыз ... ... т. с. ... ... ... аң», ... құс» ... оларды атқан адамға бақытсыздық әкеледі деген де сенім ... ... ... аңды ... бұғы, марал, елік) көп атуға болмайды.
Осыған байланысты мына бір ... ... ... Ерте ... ... шыққан екдей Хал-Назар деген ... ... көп ... ... ... Тек ... соңғы кезеңінде ғана ол осы ... Оған мына ... әсер ... ... мен сарттарда мынандай
сенім болыпты. Егер мыңыншы жабайы ... ... ол ... алдында
құлап бара жатып, бір аяғын ... ал ... ... жабайы ешкіні
өлтірген дегені екен.
Аңды қыра беруге ... ... ... жердің аң құсына мүлдем
тиісуге болмайды, оларды сол ... өзі ... ... деген наным болған.
Қазақ халқының аң аулаудың өзіндік жора жосынымен ... өз ... бар. ... ... ... ... аңды ұрлап алуғаболмайды. ... аңды ... ... ... ... орар ... болмаса бір затын
тастап кетеді. Олай болмаған жағдайда сенің ... ... аңды ... ... бір зат әкеп ... ... Ал қақпанның өзін алып кетсе, бұл
тіпті ұрлықтан да жаман болып есептелген.
Халқымыздың аң аулау жолдары, аң мен ... ... ... ... ... ... ... отырған. Мәселен, бүркіт ұясы ... ... ... ... ... ... Оған одан басқа адам қол
сұқпайды. Біреудің түз бүркіті қашып ... оны ... ... ... егер
тауып алғанына жеті күн толса, бүркіт ... ... ... ... Жеті
күн толмаса, бұрынғы иесіне қайтарылады. Қыран бүркітті біреу қастандықпен
өлтірсе, ... ... ... ... төлем төлейді. Жайшылықта бір
бүркіттің құны атаң түйе деп есептелінеді.
Аңшылар алған алғашқы аңын жасы үлкен ... не ауыл ... ... Егер аңшы байламай кетсе, оны «көргенсіз» деп сөгетін де
болған. Атып ... аңды ... жолы да ... Аңды ... ... ... да
аңның кеудесін алады. Аңның қалған денелері байланатын адамның санына
қарайбөлінеді.
Баланың аңшылықтағы алғашқы олжасын ... ... ... ... жолы ... ... бірге, аң терісіне байланысты да өзіндік тәртібі болған.
Тері сатылатын ... ... ... ... болғандықтан, аң әрқашан
аңшының меншігі болып есептеледі. Бұл дәстүр бойынша, егер аңшы аңды атқан
уақытта қасында ... адам ... онда аңшы аң ... сол ... беруге
міндетті болады. Тура осыған ұқсас дәстүр Тарбағатайдың терістік ... ... Егер аңшы аңды атып ... ... ... қасында
басқа адам болса немесе жасы үлкен қарт адам кездесіп қалса, онда сол аңды
ұстау ... ... ... аңды ... ... Ең қызығы
сол дәстүр бүгінгі күнге дейін сақталған. Бұл әдет-ғұрып ... ... ... Бұл ... сойроттарда «уджа» деп атаған,
яғни бөлісу. Бұл алтайлықтар мен ... ... . ... ... ... ортақ белгі-аңшы ұстаған аңды басқа адамға
беруі. Келген адамға тек еркек аңды және ең үлкен ... ... ... аң ... ... ... шыдамдылықтың, ептіліктің белгісі
болғандықтан, еркек аңды беруі-сол адамға тек ... ... ... болған сияқты. Ал екінші жағдайда, қазақтарда ертеден қалыптасқан
жасы үлкен ақсақалдарға деген құрмет белгісі. ... ... ... ... ... ... түсіп отырған жағдайдағы көшпелі рулар
арасындағы бейбіт қатынасты сақтау болғанға ұқсайды. Бұған дәлел ретінде
тағы да ... ... ... ... ... «әрбір ордалық
аңшылық кәсіппен айналысуға немесе руына ... қай ... ... ... сол жерге құқығы бар. Бір сөзбен айтқанда, дала
ордалықтардың ... жері ... ... аңдар мен құстар да ортақ»,-
деп жазады.
Аңға шыққандардың ... ... ... ... ... ағара ма?»-деп сұрайды. Ауланған аңды түйеге артып ... аң ... әр үйге бір ... ... аз ... сол үйде пісіріп
жейді. Бұл өнер қиын ... ... ... асыраған.
Бүркітті еріксіз аулаған жаманшылықты әкеледі. Баяғыда бір ... ... ... ... құс ... ұшып жүр ... Бала таппаған
не ұл көргісі келгендер де қасқырдың терісін әкеледі.
Бүркіті бар үйде жын-шайтан болмайды деген ұғым бар. ... ... ... ... ... өткізбейді, айналып өтуді
талап етеді. Бүркіт бір сілкінгенде үйден бір пәле кетеді деп ырымдайды.
Бүркіттің қанат, құйрық, ... бас ... ... ... ... ... түс ... жас баланың бесігінің басына іліп қояды. Мұның ... құс ... ... көз сұқтан сақтайды, ... ... ... бір үйге құсымен кірсе, кетерінде бүркітінің иығына шоқ үкі
тағып ... ... ... ... ... ... ... жеңілдету үшін де үйге бүркіт әкеліп, әйелге ... ... ... өріп ... да ... ... ... сенім-
наным бар. Ел арасында «Құралайдың салқыны» деген сөз бар. Құралайдың
салқыны май ... ... әсем ... ... Арқа ... ... бір ... күні-«Құралайдың салқыны». Бұл салқын кейде қара
жаңбыр болып, кейде қар араласып, жас төлге ... ... ... ... ... ... ықтасынды бұйрат маңынан ұзамайды. Құралай
салқынының ... күн ... ... ішік ... ... егер сен ... ішік ... жігіт тоңып өлсе, онда құн төлейсің деген де ... ... ... бар. ... алғанда қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде
дәстүрлі ... ... ... ... реттеп отыратын, өмірлік
тәжірибеге енген халықтық заңдар мен ... ... ... барлығы да тек адамгершілік, моральдық нормалармен реттестірілген.
Сондықтан да қазақтың қай әдеп-ғұрпын ... ... мәні ... ... аңды қыра беруге болмайды, киесі атады дейді. Аңшы ешқашан
байымайды дейді, себебі қазақ аңшылықты кәсіп емес, табиғат ... ... ... ... ... ... ... құру деп есептеген.
Аңшылықтың кәсіпке айналуы Ресей қазақ жерін отарлап, бағалы аң ... тағы да ... да ... ... ... жергілікті аңшыларды
қызықтырса, екіншіден, езгіге түскен халықтың еріксізден аң аулауды кәсіпке
айналдыруы еді.
Тазымен қасқыр, ... алып келе ... ... ... ... Сол ... аңшы ... деп алған түлкі, қасқырын жаңағы тілек
тілеушілердің біреуінің қанжығасына байлайды. Осы аңшылық рәсім ... ... тазы ... ... алады,
Кейбірі қолға үйретіп, құс салады.
Көк атты көк дөненмен ... деп ... ... бен қыс ... жаңа ... жұқа ... жүгірген аңның ізі анық
байқалады, таң алдында жауғанын қансонарға балайды. ... күні ... ... қаны ақ ... ... ... ... қанжығаларының
қанданып оралатын әсерлі көріністі «қансонар» дейді. ... десе ... суы ... аспаннан қар тілейтін кездері де болады.
Қазақтарда бір аңның ... ... ... ... ... ... дейді. Халқымыздың аң аулаудың жолдары, аң мен
құстың бағасы қазақтың әдет-ғұрып ... ... ... ... Аң ... ... ... қара дүрсін-хаостық үрдіс болмаған.
Қазақта аң байлаудың да өзіндік ереже, жолдары бар: ... ... алып ... ... ... аң атып ... қасындағы немесе
кездейсоқ кез болған жасы ... ... аңшы сол аңды ... немесе
тиісті мүшесін беруге міндетті. Егер аңшы байламай кетсе, ана адам онымен
дауласуына болады. Дауласқанда ол ... ... Егер ... аңын ... байлап қойған болса, онда шешіп алып, екінші ... ... ... аңды ... ... ... кірген үйге кіргенмен бірдей»
деп қарайды. Аңшылардың атып алған аңның байлау жолы да ... Аңды ... ... ... ... ... Аңның қалған денелері байланатын
адамның санына қарай бөлінеді. Жасы ... ... ... сан еті ... ... ... ... мүшелерін өз жолы бойынша бөліске салады.
2.3 Аңшылыққа қатысты мақал - ... - ... бір ұлт ... тән ... сол ұлт
бейнесін көрсететін салт-дәстүрлер көрінісі, ұлтқа тән таным мен ... ... ... ... отырады. Аңшылық концептісіне
қатысты тілімізде мақал-мәтелдер, фразеологиялық тіркестер, нақыл ... ... ... ...... рухани-мәдени өміріндегі ең көне, маңызды
өнердің бірі болып ... ... біте ... бұл өнер ... ... ... даму ... наным-түсінігін көрсетеді.
Осы өнерге қатысты туған бүгінгі күні ... бар ... ... ... ... ... мол ... сөздік қордың кең қабатын құрайтын мақал-мәтелдер аңшылық
кәсіпке байланысты ... ... ... ... ... халақтың тіл байлығынан, салт-дәстүрінен, әдет-ғұрпынан мағлұмат
береді. Қазақ халқының баға жетпес бай мұрасының бірі - ... ... ... ... ғана ... ... тіліміздің де қаймағы, көкке көтерер
бейнелі айшығы. «Мағынасыз сөз болмайды, мақалсыз ел ... ... Сөз ... ... кез ... өзге ... да ... тиіс
екенін атам қазақ айтып кеткен. Тегінде, мақал-мәтелдер елдің белгісі, дана
халықтың рухани көрсеткіші ... те ... ... емес. Мақал-мәтелдер
халық өмірін, философиялық түсінігін, тіршілік ... ... ... ... ... ... күн ... көзі болып, кейін өнердің бір саласына
ауысқан ... ... ... туған мақал-мәтелдерге зер салайық.
Аңшының өзіне байланысты тілімізде қалыптасып кеткен ... ... ...... ... ... құлжа атқан
жеріне үш келеді», «Аң таппаған аңшы атынан ... ата ... ... «Аңды не көрінбеген, не ерінбеген атады», «Шын аңшының ... өзі ... ... аңын – ... ... « ... ... «Ақымақтың оғы аңға тимейді, тауға тиеді», «Атасы басқамен аң
аулама, Атар да жанына байланар», ... ... ... ... ... ... тигізген мерген» тағы басқа мақал-мәтелдер бар.
Аңшылыққа қатысты ... ... тек ... ... емес, сол аңшының аулайтын аңына да байланысты мақал-мәтелдер ... ... жиі ... Мысалы, қасқырға қатысты төмендегідей
мақал-мәтелдерді тізуге болады: «Бөрі ... ... ... ... жесе де қан , ... де ... ... азығы мен ұры азығы жолда», «Бөрі
көмеді, түлкі ... ... ... ... ... ... ... ит
болмас», «Бөрік тастап бөріден құтыла алмассың», «Орман бөрісіз болмас»,
«Жау жағадан алғанда, бөрі етектен алады», «Өлі ... ит ... ... ... ... – құйрық», «Қасқыр қартайса да, қойға әлі ... ... ... ... ... ... «Жезде»,- дейді. «Қасқыр қарызын
терісімен өтейді», «Кәрі қасқыр қақпанға түспейді», «Кедей мен бай ... ... мен қой ... ... ... ... емес, қырғанына
мәз», «Қасқырдың жылағаны құдайдың құлағына ... ... ... «Бөрі аштығын білдірмен – итке жүнін қампайтар», «Қасқырдың
ойлағаны – ... ... ...... ... ... – жылыс жоқ,
Түлкі жүйрік – дыбыс жоқ, Қоян ...... ... «Қасқыр байлағанға
көнбес, шошқа айдағанға көнбес», «Қасқыр да жолдасына қас ... ... ... ... ... үшін ... ... үшін ұрады».
Аңшылыққа қатысты мақал-мәтелдердің ішінде тек жыртқыш аң ... ... ... «қу аң» деп атап ... ... ... да байланысты мақал-
мәтелдер жетерлік: «Көбік қарда түлкі ойнар», ... ... ... ... «Бір ... жеті бөріні алдайды», «Түлкіні түн асырайды»,
«Түлкінің ... ... ... ... өз ... ... ... «Түлкі
терісінен жазады, Бай малынан жазады», «Әр таудың түлкісін өз қыраны
алады», «Түлкі ... ... ... ... әлің болса, Түлкідей
айлаң болсын», «Қарғаның ... көп, ... ... ... «Түлкі өз
құйрығын куәлікке тартады», «Тазыдан қашқан түлкі, қақпанға тап ... ақыр ... – ішік ... ... ... ... жер
таңдамайды», «Айлалы түлкі алдырмас» «Ит жүйрігін ... ... ... ... ... ... аң ... да байланысты мақал-мәтелдерді мол ... ... ... ... ... айға ... мерт болған», «Арыстанның
ойнынан түлкінің мойны үзіледі», «Қасқырдан сая іздегенше, Арыстаннан пана
ізде», «Өлі ... тірі ... ... ... жем болғанша,
арыстанға жем бол», ... бәрі ... ... «Ұйқы арыстанды да
жығады», «Арыстанда бір жігіттің күші, Қырық жігіттің жүрегі болады», ... де, шақ ... де ... ... ... ... ... жараспас»,
«Арыстан мінсең, қылышыңды қамшы қыл», «Құс патшасы –бүркіт, Аң ... ... ... айға ... ... асқынса анасын сабар»,
«Арыстан аш, доңыз тоқ», «Арыстанды ... ... Көк ... ... ... ... шынжыр ар емес» тағы да басқа мақалдар бар.
Қазақ аңшылары аулайтын тағы бір аңның бірі – қоян. ... ... ... ... ... ... да ... байқаймыз. Мысалы,
«Бір жылда қоян шарқ», «Бір жылға қоян терісі де шыдаған», «Қоянның ... ... ... ... қоян ... ... ала ... «Ата
білсең ақ қоян, Сата білсең сақтыян», « Қашайын деп тұрған ... ... не ... «Ай ... – қоян ... « Қоян көлеңкесінен қорқады»,
«Көкпар тартқандікі, қоян ... «Ақ қоян ... өрде ... бас ... төрде болса», «Екі қоян қусаң біреуін де ... ... ... ... ... ... ойнасаң, шаршарсың,
отпен ойнасаң күйерсің».
Аңшылық өнеріне қатысты мақал-мәтелдер қатарынан ... да ... ... көруге болады: «Құлан қырда, құндыз суда», « Үйірлі құлан
көсемсіз болмас», «Алпыс құлан ат болмас», «Құлан қағын ... ... ... ... ... қадірін ойда, қырда қақ білер»,
«Құланның оттауы бірге, ... ... ... өз ... ... ... ... қаңғырып өлер», «Құлан қайда семірсе, сол жерге
түгін төгеді», «Құлан семірген жеріне ... ... «Бір оқты ... екі оқты ... көтереді», «Қақты жердің қадірін құлан білер,
Орман-тоғай қадірін бұлан білер», ... ... ... ... ... ... ... құрбақа ойнайды», «Құланға ерген шиеге
аунайды».
Мақал-мәтелдерден халықтың ... ... ... Сол ... ... өмірін, әдет-ғұрпын танытатын ... ... ... ... ... ... Мысалы,
«Тау текенің тауға шықпаса тұлғы қышиды», «Бір киікті бір тау аш ... ... ... не ... ... ... ... маңырайды,
баласыз марал зарлайды», «Әр таудың шүйгінін аңсаған бұғы аштан өледі»,
«Тауда жүрген ... ... өзге ... ... «Бір ... бір киік»,
«Балалы арқар баурайды, Баласыз ... ... ... ... ... ... білдірер», «Ажалды киік адырға қашады» тағы да басқа.
2.4 Аңшылықта қолданылатын құрал-жабдық атаулары
Көшпелілер ... ... ... тым ерте ... ... шежірелерде, Н. Я. Бичурин, Г. Е. Грумм-Гржимайло, Хиуа ханы Әбілғазы,
Г. С. Саблуков, В. В. Радлов сияқты ... ... ... ... ... ... орта ... араб, парсы
жиһангездерінің жазбаларында да мейлінше қызықты деректер ... ... ... ... көшпелі түркі тайпаларының «көбінесе
жабайы аң етін жейтінін» жазса, әл-Джахиз «көшпелі ... ... ... ... ... пен ... ... қайран қаласың» деп
жазды. Ибн Ииаса болса «олардың үйлерінің іші-тысы жолбарыс пен ... ... ... деп суреттейді. [145, 421б. ]. М. Қашқаридың
«Диуани лұғат ат-түрк» еңбегінде де аңщылық туралы мол ... ... ... ... ... ... сол халықтың кәсібі мен шаруашылығының ... ... ... ... ... ... өзек ... аңшылықпен
айналысқаны туралы тіліміздің ауызекі әдебиет үлгілерінде кездеседі.
Мысалы: ... ... аңыз ... ... ... бүркітті мен томағаламай кім томағалайды; Қара бүркіт томағасын
түсірді, Оны мен томағаламай, кім ... ... т. ... ... жеті ... байланысты айтылатын жолдар. Жеті қазынаға
байланысты ... ... ауыз ... де, ... ... өмірінде де әртүрлі нұсқада кездеседі. Мысалы:
Жүйрік ат-адамның қанаты,
Қыран бүркіт-жігіттің қуаты,
Құмай тазы-берік сенімі,
Берен мылтық-қаһарлы от,
Өткір кездік-сұсы,
Ау-жылым-әдіс-айласы,
Қандауыз қақпан-серті.
Осында сөз етіліп отырған ... ат, ... ... ... ... ... өткір кездік,ау-жылым, қандауыз қақпан кең дала төсінде ... ... ... бойы ... келе ... ... құралдардың
атаулары. Қазіргі қазақ тілінің сөздік қорынан аңшылықта қолданылатын құрал
атауларының сан ... мол ... ... болады.Көшпелі тіршілікпен өмір
сүрген халқымыздың аңшылық дәстүрі күн көрістің өзекті бір саласы, кейін
әскери жаттығудың, ... ... ... ... қол ... таңда, дала төсінде ата-бабамыз сара жолын салып кеткен ... күні ... ... ұмыт ... ... қатысты құрал-жабдық атаулары ( 60-қа жуық) күнделікті
тұрмыс-тіршілікте қолданылатыны, бірақ кейбір атаулар мен тілдік ... ... ... т. б.) ... ... қабатына өткені байқалады.
Аңшылықта колданылатын құрал-жабдықтарды жасалу ерекшелігіне, қолданылу
аясына ... төрт ... ... ... жөн көрдік.
1.Ұрып-соғу, ату құралдары: мылтық, садақ, шоқпар, ... ... ... атқы, сақпан, айбалта, қатыр, саржа, семсер, сембе, таяқ, сүңгі ... ... ... ... жасалатындар: арқан, арқамшы, тор, ... жіп, ... бау ( ... бау, аяқ бау, ... бау, ірге ... ... б.
3. Аң-құстарды үркіту үшін қолданылатындар: дабыл, сақпан, шың,
дауылпаз, дудыға, қоңырау т. ... ... ... құрал-жабдықтар: қақпан, түтік, тұзақ,
иыққап, таңдай ағаш т. ... ... ... ... ... лингвомәдени
мазмұнына, этимологиясына талдау жасау барысында төмендегідей ... зат. 1. ... ... мал ... лайықты жүзі өткір, үшкір,
сабы бар құрал. Пышағыңды қайрап жүр, не ... ... ... ... ... не ... ... Пышақ аңшылық кәсіпте жекпе-жекте аңды
есіп, орып өлтіру үшін қолданылатын ең қажетті құрал. Пышақ сөзінің ... піш. Ол ... ... құрал. Тұрмыста жиі қолданылатын пышақтың
түрлері өте көп: семсер, ... ... ... ... бұйда пышақ,
кездік, от пышақ,бәкі (шаппа), ұстара, қандауыр. Көне ... ... быч ... шабу ... білдіреді. Қазіргі тілімізде
«пішу», «кесу» етістіктерінің арасында мағыналық реңк бар ... ... ... ... ... мағынасы бір ғана іс-әрекетте (
еркек малды піштіруге арналған) сақталған. Кесу мен пішудің ... ... ... ... қос сөзі дәлелдейді. Пышақ сөзінің
төркіні –«піш». Пышақтың басы мен сабы ... ... ... ... ... ... Оны ... деп атайды. Пышақтың сабы ағаштан
әзірленсе, оның ... ... ... ... ... шегені осы мойнақ
жасырып тұрады. Басы мен сабы ... ... ... ал ... ... ... ... сыртына қараған тұсын кежегесі деп атайды. Қынына
асыл тас орнатылады, оны тілімізде көз деп атайды. ... ... ... ... ... металл дәнекерленеді. Қынға бекітілген қайысты ... ... ... ... ... үшін ... ... оны шығыршық деп
атайды.
Аңшылықта аңдарды аулағанда не тосыннан жыртқыш кездескен жағдайда
қамшыны да ... ... зат. 1. ... ... жүргізу үшін
қолданылатын, таспадан әр ... ... ... ... ... ... ... саптап жасаған құрал; ер-тұрманның бір ... ... ... ... ... ... ... жыртқыш аңдарды соғып алу үшін дырау қамшыны да
пайдаланған. Ғалым А. ... ... ... қам ... ... ... ... «уайым» мағынасында қолданылатынын айтады. Ол ... ... ... ... ... ғана ... қамшының да емдік
сипаты болғанына ... ... ... ... мағынасы бір сөздер дейді.
Қамшы сөзінің этимологиясын зерттеуші К. Күркебаев тува тіліндегі
қам деген тұлға ... ... ... ... ... ... ... адамдар (бақсы) қолына қамшы алып, ауру адамдардың бойындағы
жын-шайтандарды ұрып-соғып қуалайтын болған. Бәлкім, тува ... ... ... ... ... осы құралдың атауы
Негізінде қалыптасса керек. Қамшы атауының ... ... ... ... этнос әлемнің мәдени бірлігі ретінде басқа да когнитивтік
және ... сыр ... ... ... бұл ... ... түрлі мақал-мәтелдер, фразеологизмдер, ырым-
жоралғылар мен ... ... бола ... ... ... ... жұмсалуына қасқырға қырық сегіз өрім таспа қамшыдан артық қару ... ... ... ... ұғым ... ... ... «хамсар» біздегі «сермеу», «кезену» мағыналарын берсе,
тува тілінде «ұру», «соғу»-«қымчылар», «шыкпыытаар» делінеді. Қамшы ... ... -шы сөз ... ... қазақ тілінде көлікті ұрып, соғып
жүргізетін құрал ... ... ... ... ... қарай – ат қамшы,
арба қамшы, түйе қамшы, дырау қамшы; ал ... ... төрт ... бес
таспа, қырық сегіз таспа, қырық өрім қамшы деп бөлінеді. Қамшы атауынан
халқымыздың ұлттық ... ... ... ... ... туралы
көп мәлімет алуға болады.
Аңшылар аңды аулауда садақ пен ... ... ... ... ... – аңды атып ... арналған жауынгерлік құрал. САДАҚ зат.
Көне. Ағаштан иіп жасалған ертедегі атыс құралы.
Академик А. Қайдар ... ... ... ... ... *sag // *saj // sad ... мағынасы «прокалывать»,
«пронизовать»-«прокалывающий», «пронизывающий» деп, ... ... ... т. б. сөздердің өрбігенін айтады. Корень *сақ ... и, надо ... ... сағы сыну сохронило в себе
рудиментарное значение ... *сақ // *сай ... ... ... в этом ... ... ... значение
«сломалась стрела». Біздің пайымдауымызша, қазіргі ... ... ... ... ... атауларының шығу төркіні бір.
МЫЛТЫҚ. Зат. Сүмбесі, дүмі, затворы бар, оқпен атылатын соғыс қару.
Қос ауыз мылтық. ... қос ... бар ... Құс мылтық.Құс ататын
мылтық. Бердеңке мылтық. Бір оқпен ... ... ... ... ... Көне. Аузынан оқталып, білтемен от салатын сирақты мылтық. Тарихи
деректерге сүйенсек, мылтықпен аң-құс аулау ... ... ... ... басталады. Олар бағалы аң терісін салықтың бір түрі ... ... ... ... осы құралға байланысты айтылатын
мақал-мәтелдер мол. Мысалы: Атасы мылтық атқанның баласы оқ ... ... ... ... дәл ... Оғы жоқ ... та жылына бір атылмақ;
Аң таппаған атынан ... Ата ... ... ... ... ... тиісін айт; Мылтығы жоқтың аңшы болуға ынтығы жоқ т. б.
Мылтық ату құралдарына ... Мыл өлі ... ... мылт етті деген
сөздердің құрамында кездеседі. Мыл> мыңқ дыбыс еліктеуінен ... сөз ... ... болады.
Аңшылықта аңды арқан, шыжым, тор, ау сияқты құралдармен де аулаған.
Атпен қуып ... аңды ... ... ... алу үшін ... ... зат. 1) Мал, аң байлау, жүкті буып – түю, киіз үйдің қаңқасын таңып-
бекіту үшін ... ... т. б. ... ... ұзын жіп ... құралы. 2) Малшар. Көбінесе ... ... ... ... ... ... жуан жіп, байлап-матау құралы. 3) Киіз үйді таңып –
бекітуге арналған бау-шуы. 4) Жүкті ... ... ... ... жуан жіп. Сол ... ... ... сетпе тартып долданған аю
өкіріп жіберіп, қарсы алдындағы әкеме қарай айбар шегіп, өре тұра ... ... ... қатар қолданылатын құралдың бір түрі –арқамшы.
АРҚАМШЫ зат.сөйл. Арғамжы. зат. этн . ... ... екі ... ... қос ... қайыс арқан. Ертеректе жаугершілік кезінде,
арқамшыны қарсыласына лақтырып, аттан аударып алуға қолданған. ... ... ... ... деп те ... ... ... 19-20 м. Жерден арқамшы тастап, асау жылқыны не аңды ұстауға
болады. ... ... ... және ... ... Б. ... ... сөзінің шығу төркіні өрім ... ... ... ар ... өрім сөзіндегі түбірімен тарихи
тұрғыдан варианттас, яғни сингормониялық паралельдер ... Э. В. ... ... ... ... ... ... производное со значением названия орудия (или
предмета/результата) действия от ... арқы -(ср. Тув. ... ... ... ... «сплетать», «вязать»+ отглоголольно-именной афф. –н со
значением орудия/средства или ... ... ... ... ... ... как ... проводного на-қан от указанных
глоголов в их исходной форме, т. е. ... ... ... қырғыз тіліндегі «уқрұқ» қазіргі кезде де
«құрық» мағынасында қолданылады. ... ... ... ілмектен жасалған
арқан. Ерте кезде «уқрұқ» ... зат, ... ... ... ... ... қолданылып жүрген «құрық» сөзі қалыптасқан. Зерттеуші К.
Күркебаев арқанның жасалу түріне қарай кендір ... ... ... ... ал қолданылу қызметіне қарай шалма арқан, ат ... ... ... ... ... деп ... зат. 1) ... тәрізді, бірақ жіңішке етіп есілген мықты жіп.
Біздің елде тұйғын, лашын ұстаушы аңшылар асау ... ... ... (І. ... ... ... қыран құстарды жаз айларында түлекке
отырғызарды ... ... ... ... Аяқ бауға жалғайтын бұл қайыс
арқаншаны ... ... ... ... шым, ... да байлауға болады. Қазықты
қатты қайыңнан, темірден жасайды. ... ... ... ... кетпеуі
үшін жасалған арқанды атайды. Шыжым қарақалпақ ... ... ... ... ... ... ... жүнінен тоқылған белбеу». Қазақ
говорларында осы сөздің бірнеше мағынасы бар. Қостанайда- басына балық
аулайтын тор ... ... мұз ... ... ұзын ... Тағы ... ... жіп». Балықшылар ауды шыжымнан тоқмды. Тіркесу арқылы
жасалған шыжым арқан ... ... ... ... ... ... ... жіптің «ауға арнап есілген жіңішке жіп» деген мағынасы да
бар.
Академик Ә. Қайдар плеоназм ... ... ... ... Бір ... ... қалыптасып кеткен екі сөз) ... жіп ... ... из ... ... ... ... ... конкретную
разновидность веревки, свитой из шерсти деп ... ... ... ... ... ... ... морь –« пристяжная лошадь»-
дейді. Шыжым, шынжыр, шыжым жіп, жіп сөздерінің шығу ... ... ... ... үшін шың, дабыл, дабылпаз, дудыға сияқты
аспаптарды қолданғаны белгілі. Ұрмалы аспаптың тобына жататын ...... ең ... болып табылады, оның алғашқы жаңғыртпасы
этнографиялық жазбаларға сүйеніп, тек ХХ ғ. ... ... ... ... жиі ... ... бір түрі – ... ертеден-ақ дабылмен қалың тоғайда мекендейтін аңдарды үркітіп,
қыран құстармен не ... да ... ... ... зат. ... ... той-думанда халықты бір ... жию ... ... аң ... үшін ... ... музыка аспаптарының атауларын этнолингвистикалық тұрғыдан
зерттеген Т. Жаубасова дабыл атауының тілдік табиғатына қатысты екі ... ... айта ... ... ... түркі тілдері нізінде қалыптасқан
аспап» деп қарау. Олай деуімізге себеп- ... ... ... соның
бірі – қазақ тілінде де сирек қолданылса * дап> даб деген ілкі ... ... сол ... ... ... ... дау>дауыл, дауылда сияқты
тұлғалар туындаған. Бұл – қазақ тағы басқа түркі тілдеріндегі ... ... ... тән ... * ... *дар ... ... т. б. Екіншісі: кейбір түркі
тілдерінде, мысалы ұйғыр тілінде – дап, ... ... ...... ... кездесетін шығу төркіні иран тілдері деп ... ... ... ... ... ... және дауылпаз деген (
құрамында –паз иран тілдерінің ... ... ... ... ... салыстыра отырып, біз дабыл сөзінің қазақ ... ... сай ... және ... ... ... келген көне кәсіби
құрал деп қарағанды жөн деп ... ... ... ағаштан шеңберлеп
иіліп жасалынады. Ол үшін ағашты (тал, қайың) тақтай ... ... ... ... ... балқытып иеді. Содан соң, көлеміне қарай, дабалдың
шанағына тігінен ... ... ... ... жас ... ... ердің қасына іліп қоятын не иыққа асып алуға ыңғайлы ... Оны ... өріп ... Бау ... ... шығыршықтар тері
керілмей тұрып, шанақтың бүйір қабырғасына бекітіледі. Оны ... ... ... ... ... бен ... қиюластыра безендіріп
қоюға да болады. Кейде сәндік үшін үкі, ... ... аңды ... ... үшін ... ... ... байланысты тілімізде көптеген атаулар мен тілдік бірліктер де ... ... ... ... ... ... сан алуан
болса, онда қолданылатын құралдардың түрлері де өте мол. Мысалы:
1. Аумен, тормен ұстау-аңды қолға ... үшін ау не тор ... ... ... аң ... тұзақтар қолданылады.
3. Құмқақпанмен аулау- түлкі, қарсақ аулағанда аң інінде болғанда ... ... інге ... ... үлкен жалпақ таспен бастырып қойып
аулауда қолданылады.
4. Қақпанмен аулау – аңдарды қақпан қойып аулау. Аңщылықта ... көп ... зат. 1. Аң ... үшін ... ... шаппалы құрал. Қаңтар
қақпанды сүйер,Сонарша ақпанды сүйер; Кәрі қасқыр қақпанға ... ... ... ... ... ... қандыауыз (үлкен
аңдарға арналған) және қолқақпан ... ... ... ... ... ... атаулары: қандыауызы (қышқашы), табаны, тиегі
(түндігі), тиектің қонағы, бүлдіргісі, шаппасы, тоқпағы, серпері.
Тас қақпанды аңшылар көп қолдана бермейді. Тас ... ... ... қазады. Аңшы ұзыны жарты метр, көлденеңі бір қарыстай, төрт ... ... ... соң ... кең ... тас ... ... алақандай етіп
тарылтады. Табалдырыққа түлкі аттап түсерліктей ғана шаршы тосқауыл ... ... ... ... ... қалайды. Үйшікті лай жасап, сыртынан сылап
тастайды. Тысқа ... аң ... ... ... ... ... кете
алмай, қолға түседі.
Қақпан сөзінің шығу төркіні жайында академик Ә. Қайдар ... қақ [gag] : ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі59 бет
Қазақ тіліндегі «Туған жер» концептісі35 бет
Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны51 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Саятшылық» концептісі47 бет
Аңшылық иттердің шығу тегі және жіктелуі17 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны34 бет
Аңшылық трофейлерін сараптау8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь