Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-катынасын ұйымдастырудағы психологиялық тренингтердің ролі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.6
1 бөлім МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ
КАРЫМ.ҚАТЫНАСЫН ЖЕТІЛДІРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым.қатынасының
психологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7.15
1.2 Әлеуметтік.психологиялық тренингтердің түрлері, оны қолдану
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16.22
1.3 5.6 жастағы балаларға қарым.қатынас тренингін ұйымдастыру .23.38
2 бөлім МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ
ҚАРЫМ.КАТЫНАСЫН ЗЕРТТЕУ
2.1 5.6 жастағы балалардың қарым.қатынасын
зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39.45
2.2 Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым.қатынасын
зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45.52
2.3 Мектеп жасына дейінгі балалармен ұйымдастырылған тренингтерге
Талдама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52.67
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .68.70
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ...71.74

ҚОСЫМШАЛАР
Зерттеудің өзектілігі. Әлеуметтік-экономикалық дамудың қазіргі кезеңінде, оқу тәрбие жүмысының жаңару заманында ағарту саласының мектеп жасына дейінгі тәрбиелеу, білім беру буынында шешуін күткен келелі мәселелер тұр. Атап айтқанда, ол балалардың жеке басын дамыту, психикалық дамуын, даралық ерекшеліктерін, ішкі потенциалын анықтап, жан-жақты зерттеу негізінде оқу-тәрбие жұмысын балалардың жақын арадағы даму аймағына бағыттау. Ал балалар тәрбиесіне, дамуына мектеп жасына дейінгі кездің ықпалы аса зор екені белгілі.
Мектеп жасына дейінгі балалар тәрбиесі, оқуы және дамуы жайлы теория мен тәжірибе қарым-қатынас мәселесінде киылысады. Ал баланың психикалық қасиеттерін, танымдық үрдістерін, және психикалық қалып-кейіптерін тұтас қамтитын, балалар психикасы-ның дамуындағы басты көрсеткіш әрі фактор болатын, әмбебап ерекшелік — балалардың қарым-қатынас саласы.
Мектеп жасына дейінгі кезеңдегі қарым-қатынастың балалардың жеке тұлға ретінде дамуында алатын орнына, рөліне және қарым-қатынастың даму ерекшелігін анықтауға арналған зерттеулер ғылыми қорда аз емес. Аталмыш кеңістікте А.В.Запорожец /1/, Д.Б.Эльконин /2/, Л.И.Божович /3/, Х.Т.Шерьязданова /4/ және т.б. ғылыми зерттеулері кеңінен таралған. Қарым-қатынас негізінде балалардың барлық жеке басының қасиеттері дамып, психикалық кейіптері қалыптасады. Сонымен қатар карым-қатынас балалардың танымдық үрдістерінің жетілуін қамтамасыз ететін бірден-бір фактор және жағдай болады. Ал балалардың өзін-өзі дамытып, жетілдіруі, реттей алуы, олай болса, өзіндік бағаның дұрыс болуын қамтамасыз ететін де балалардың ересектермен және басқа балалармен жасайтын өзара әрекеттестігі, өзара қатынасы және өзара ақпарат алмасуында болады.
1. Запорожец А.В., Лисина М.А. Развитие общения у дошкольников. - М., Педагогика, 1974. - 284 с.
2. Эльконин Д.Б. Психическое развитие в детских возрастах. -М., Педагогика, 1997. — 256 с.
3. Божович Л.И. Проблемы формирования личности. 2-е изд. — М., Просвещение, 1997. - 352 с.
4. Шерьязданова Х.Т. Психолог в детском саду. — Алматы, Рауан, 1997. - С. 17-29.
5. Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазактың тәлімдік ой-пікір антологиясы. - Алматы, Мектеп, 1994. — 152 с.
6. Алдамұратов Ә.Ж. Жалпы психология. — Алматы, Рауан, 1996. — 364 с.
7. Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. Алма-Ата, Изд-во КазГУ, 1992. - 195 с.
8. Петровская Л.А. Теоретические методические проблемы социально-психологического тренинга. - М., Педагогика, 1982. — 286 с.
9. Хрящева Н.Ю., Макшанов С.И. Материалы к тренингу партнерского общения. - СПб: Институт тренинга, Изд-во, 1993. - 324 с.
10. Яценко Т.С. Социально-психологическое обучение в подготовке будущих учителей. - Киев, Изд-во, 1987. — 305 с.
11. Ковалев А.Г. Личность и пути ее формирования. - М., Изд-во, 1970. ~ 260 с.
12. Выготский Л.С. История развития высших психических функций. Собр. В 6 т. - М., Изд-во, 1983. - ТЗ. - С.5-328.
13. Эльконин Д.Б. Заметки о развитий предметных действий в раннем возрасте //Вестник Московского университета. Сер.14, Психология. -1978. №3.- С. 3-12.
14. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения: опыт теоретического и экспериментального психологического исследования. — М., Педагогика, 1986. — 304 с.
15. Леонтьев А.Н. Вопросы детской психологии. - М., 1948.
16. Мухина В.С. Детская психология. — М., Педагогика, 1992. — 296 с.
17. Лисина М.И. Общение, личность и психика ребенка. М., Педагогика, 1997. - 350 с.
18. Урунтаева Г.А. Диагностика психологических особенностей дошкольника. - М., Педагогика, 1999. - С.34-44, 76-79.
19. Ожегов С.И. Словарь русского языка. - М., Изд-во, 1960. - С. 427. 121
20. Буева Л.П. Человек: деятельность и общение. — М., Педагогика, 1978. - С.ПЗ.
21. Каган М.С. Человеческая деятельность. — М., Изд-во, 1974. — С.328
22. Соковин В.М. О природе человеческого общения. — Фрунзе, Изд-во, 1974.
23. Леоньтев А.А. Деятельность и общение //Вопросы философии. — 1979.-№1.-С.121~132.
24. Шерьязданова Х.Т., Суркова Т.И. Педагогу о стиле общения с детьми. — Алматы, Рауан, 1996. — С.112.
25. Исмаилов Д.А., Абишева Ж.А. Развитие личности ребенка в процессе предшкольной подготовки. А, Рауан, 1998. — С.6.
26. Ананьев Б.Г. Избранные психологические труды. В 2-х томах. -М.: Педагогика, 1980. - 232 с.
27. Бодалев АА. Общение и развитие психики. М., Педагогика, 1986. - 304 с.
28. Андреева Г.М., Яноушек Я. Взаимосвязь общения и деятельности //Общение и оптимизация совместной деятельности. - М., Изд-во, 1985. - 350 с.
29. Парыгин Д.Б. Основы социально — психологической теории. — М., Изд-во, 1971. -с. 351.
30. Кон Н.С. Общение и самосознание. // Социально-психологи-ческие и лингвистические характеристики форм общения и развития контактов между людьми. - М., Педагогика, 1971.—С.85-108.
31. Поршнев Б.Ф. Социальная психология и история. - М., Педагогика, 1966. —С.213.
32. Андреева Г.М. Социальная психология. - М., Педагогака, 1998. — 336 с.
33. Мухина В.С. Возрастная психология. М., Педагогика, 1998. — 381 с. ;
34. Коломинский Я.Л. Психология взаимоотношений в малых группах (общие и возрастные особенности). - Минск, Изд-во, 1976. - 217 с.
35. Кан-Калик. В.А Учителю о педагогическом общении. - М., Педагогика, 1989. - 220 с.
36. Драгунова Т.В. Психологические особенности подростка. В кн: "Возрастная и педагогическая психология", гл. Ү. — М., Педагогика, 1998. - 150 с.
37. Петровский А.В. Введение в психологию. М., Изд-во, 1995. — С.280-309.
38. Обуховский К. Психология влечений человека. — М., Изд-во, 1972. - 237 с.
39. Мусина И.А. Психология в заданиях к психологической практике//Учеб. пособие/ Междунар. ун-т. Природы о-ва и человека. Дубна, 1998. — 215 с.
40. Рузская А.Г. Влияние эмоционального контакта со взрослым на проявление первых слов у детей конца первого — начало второго года жизни //Общение и его влияние на развитие психики дошкольника /Под ред. М.И.Лисиной - М., Педагогика, 1974. -203 с.
41. Мещерякова С.Ю. Поведение ребенка в незнакомой обстановке в присутствии близкого взрослого. — В кн:Общение и его влияние на развитие псігхики дошкольника. /Под ред. М.И.Лисиной. — М., Педагогика, 1974. - С.24-41.
42. Антонова Т.В. Роль общения в регулировании отношений детей дошкольном возрасте. Автореф. дис.канд. псих. наук. - М.,1983. -28 с.
43. Макарова Е.Г. В начале было детство: записки педагога. - М., Педагогика, 1990. - 140 с.
44. Корницская С.В. Влияние содержания со взрослым на отношение к нему ребенка. Автореф. канд.дис. -М.,1975.-23с.
45. Смирнова Е.О. Влияние формы общения со взрослым на эффективность обучения дошкольников //Вопросы психологии. - 1980. -№5.-С. 105-112.
46. Авдеева Н.Н. Развитие эмоционального самоощущение у ребенка первого года жизни. //Новые исследования в психологии. — 1976.
№2.-С.75-79.
47. Силвестру Л.И. Роль индивидуального опыта и опыта общения формирования у дошкольников представлений о своих возможностях: Автореф. канд. дис. — М.,1978.
48. Агеев В.С. Межгрупповое взаимодействие и внутригрупповые социально — психологические процессы //Вест.МГУ. Сер.14. Психология 1983. №2. -С.8-15.
49. Бобнева М.И. Социальные нормы и регуляция поведения. — М., Педагогика, 1978. — 162 с.
50. Рудестам К. Групповая психотерапия. Спб., 1998. — 456 с.
51. Андерсон Дж. Думай, пытайся, развивайся. Пер. с англ. //Общ.ред. АЛ.Шлинского и др. - СПб., 1996. - 282 с.
52. Буре Р.С. Формирование положительного отношения к учению на занятиях //Дошкольное воспитание. — 1978. №10. С.33-39.
53. Юсупова Н.М. Психология взаимопонимания. - Казань, 1991. — 192 с.
54. Ломов В.Ф. Психические процессы и общение //Методичес-кие проблемы социальной психологий. ~М., Изд-во, 1975. — 286 с.
55. Добрович А.Б. Воспитателю о психологии и психогигиене общения. - М., Педагогака, 1987. - 145 с.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ
МНИСТРЛІГІ
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық университеті
Психология және әлеуметтік педагогика кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
МЕКТЕП ЖАСЫНА ... ... ... ... РОЛІ
050503-психология
Оындаған: ППФ,психология
мамандығының 4курс
студенті
Қазақбекова Қ.З
Ғылыми
жетекшілер:Психология
ғылымының докторы, профессор:
Каримова Р.Б
Аға оқытушы: Тукебаева С.А
Кафедра
меңгерушісі: ... ... ... ... ... ... ... ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ
КАРЫМ-ҚАТЫНАСЫН ЖЕТІЛДІРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынасының
психологиялық негіздері ... ... ... ... оны ... ... 5-6 жастағы балаларға қарым-қатынас тренингін ұйымдастыру .23-38
2 бөлім МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ
ҚАРЫМ-КАТЫНАСЫН ЗЕРТТЕУ
2.1 5-6 ... ... ... ... ... Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынасын
зерттеу нәтижелері …………………………………………….45-52
2.3 Мектеп жасына дейінгі балалармен ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ………………………71-74
ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Әлеуметтік-экономикалық дамудың қазіргі кезеңінде,
оқу тәрбие жүмысының жаңару заманында ағарту саласының ... ... ... білім беру буынында шешуін күткен келелі мәселелер ... ... ол ... жеке ... ... ... дамуын, даралық
ерекшеліктерін, ішкі потенциалын анықтап, жан-жақты зерттеу ... ... ... ... ... ... даму ... бағыттау. Ал балалар
тәрбиесіне, дамуына мектеп жасына ... ... ... аса зор ... ... ... балалар тәрбиесі, оқуы және дамуы жайлы теория мен
тәжірибе қарым-қатынас мәселесінде киылысады. Ал баланың ... ... ... және ... ... ... ... психикасы-ның дамуындағы басты көрсеткіш әрі фактор
болатын, әмбебап ерекшелік — балалардың қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... жеке ... дамуында алатын орнына, рөліне және қарым-қатынастың даму
ерекшелігін анықтауға ... ... ... ... аз ... ... ... /1/, Д.Б.Эльконин /2/, ... ... /4/ және т.б. ... зерттеулері кеңінен таралған. Қарым-
қатынас негізінде балалардың барлық жеке ... ... ... ... ... Сонымен қатар карым-қатынас балалардың
танымдық үрдістерінің жетілуін қамтамасыз ететін бірден-бір фактор ... ... Ал ... ... ... жетілдіруі, реттей алуы,
олай болса, өзіндік бағаның ... ... ... ... де ... және басқа балалармен жасайтын өзара әрекеттестігі, өзара
қатынасы және өзара ақпарат ... ... ... ... ... мәнділігі әркімге -психологтарға, педагогтарға, ата-аналарға
аян, және ол ... ... ... ... ... ... балалар қарым-қатынасында шешілмеген мәселелер
жеткілікті.
Мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... ... ... балалардың жеке
басының қалыптасу заңдылықтары өз халқының тарихына,
экономикасына, ... ... ... ... ... орай қазіргі кезең жағдайында ұлттық құндылықтарды
балалар тәрбиесі мен дамуында пайдалану ... ... ... ... ... психологиялық мәселелерін шешу,
оны дамыту жолдарына деген қызығушылық арта ... /5/, ... /6/, ... 30-40 жыл ішінде қарым-катынас механизмдерін дамытудың белсенді,
жедел әдісі-тренингтер ұйымдастырылып, ... Олар ... ... ... ... (Л.А. Петровская /8/, Н.И. Хрящева /9/,
Т.А. Яценко /10/, А.Г. Ковалев /11/т.б)
Әлеуметтік-психологиялық тренингтердің әр түрі - ... ... ... арт ... тренингтердің - мектеп жасына дейінгі
балаларға ... ... ... әлі де ... ... Ал ... балаларымен жүргізілетін тренингтер ерекшеліктері
осы күнге дейін назардан тыс калып отыр. Осыларды ... ... ... жұмысымыз 5-6 жастағы қазақ балаларының қарым-қатынасын тренингтік
әдістермен жетілдіру жолдарын ... ... ... жұмысымыздың
тақырыбы: «Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынасын ұйымдастырудағы
психологиялық тренингтердің ролі» деп аталады.
Зерттеу ...... ... ... ... ... ... ұйымдастыру.
Зерттеу объектісі — мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-
қатынасын жетілдіру үрдісі.
Зерттеу пәні — ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде тренингтік сабақтарды қолдану мүмкіндіктері.
Зерттеу болжамы — мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-
қатынасын жетілдіру, қазақтың ұлттық ойындарын, ... ... ... ... ... сабақтарды ұйымдастырумен байланысты болуы мүмкін.
Зерттеу міндеттері:
1. Мектеп жасына дейінгі балалардың психикалық дамуындағы
қарым-қатынас мәселелерінің теориялық негіздерін қарастыру.
2. Мектеп жасына ... ... ... ... ... ... ... және
әдептілік құндылықтарының мүмкіндіктерін анықтау.
Балалардың карым-катынас жасау ерекшеліктерін ... ... ... және оларды ұйымдастыру-дың тиімді жолдары мен
әдістерін айқындау.
Мектепке даярлық топтарының оқу-тәрбие ... ... ... және оның ... ... ... ... балалардың қарым-қатынас саласын
зерттеуге арналған Г.А.Урунтаева, Т.А.Репина /18/, Х.Т.Шерьязданова /4/,
т.б. ... ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Эксперименттен алынған нәтижелерге статистикалық өңдеу әдістері қолданылып,
мәнділігі анықталды.
Зерттеудің ғылыми ... мен ... ... ... ... ... тренингтік сабақтардың психологиялық әсерін ашу арқылы қазақ
балаларының қарым-қатынасын жетілдіру ерекшеліктерін анықтаудан көрінеді.
Баланың ... ... ... құндылықтардың әлеуметтік мәнін,
тренингтің тиімділігінің әдістемелік негізін тағайындаумен анықталады.
Зерттеудің практикалық ... ... ... ... ... ... жеке ... дұрыс жетілуіне, қарым-қатынас жасау
тиімділігін арттыруға қатысты жұмыстарды пайдала-нуға ... ... ... ... ... ... дейінгі мекемелерде психологиялық
қызмет, көмек көрсету жүйесінде пайдалануға ... ... ... ... мамандарды дайындау салаларында да пайдалы.
Зерттеу нысаны. Алматы қаласының Ілияс ... ... ... ... ... ... жүргізілді.
Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан
тұрады. Пайдаланған әдебиеттер тізімі мен ... ... ... ... ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫН ЖЕТІЛДІРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 ... ... ... ... ... ... ... деп — екі (немесе одан да көп) ... ... ... мен ортақ нәтиже алуды мақсат етіп, келісім
мен бірлестікке бағытталған өзара әрекеттерін айтамыз. Олай ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі
қарым-қатынастың орнына, 5-6 жастағы балалардың психикалық дамуының ... ... ... балалардың қарым-қатынас қажеттілігі мен
мотивтерін ... баса ... ... ... /23/ ... ... ... қарым-қатынаспен қабаттас болады деп түсіндіреді. Ол іс-
әрекетті қарым-қатынастың қажетті ... ... ... ... ... өзгеше түрі деп талдау
концепциясы, Б.Г.Ананьевтің [26], ... [27] ... ... ілімдер біздің зерттеуіміздің әдіснамалық негізі болды.
Ал отандық ғалым С.М.Жақыпов [7] ... ... ... анықтайтын факторлардың бірі және оқытушы мен ... ... ... деп ... ... танымдық іс-әрекетті
(совместно-диалогическое познавательное деятельность) тиімділік критериі
деп көрсетеді. Мұнда өзара әрекеттестік, қарым-қатынас мәселесі шешілгенде
танымдық іс-әрекетті ... ... ... ... ... ... дәлелденеді.
Б.Г.Ананьев, А.А.Бодалев концепциялары қарым-қатынаста "субъекг - субъект"
жазықгығында ... ... ... ... ... ұйымдастырылатын қарым-қатынас тең позициялы түрде жүргізу
басты мәселе болады. Осы тұрғыда ... ... өзі ... ... ... ... карау, тану, дамыту
кажет болады.
Қарым-қатынас мәселесін талдауда оның құрылымдық компоненттерін анықтап алу
зерттеуге арқау болатынын білдік. Бұл ... 1977ж. ... ... Г.М.Андреева, П.Яноушек /28/ зерттеулерінде қарым-қатынас
мақсат-бағдарлы, индивидтердің ... ... ... ... ... ... іс-әрекет жасауы және ақтарат алмасу үрдісі деп қарастырылады.
Қарым-қатынасты зерттеуде ең ... оның ... ... қажет. Осыған орай зерттеу барысында Г.М.Андрееваның /32/ қарым-
қатынастың ... ... ... ... Ол ... ... ... байланысты 3 жағынан қарастырады: коммуникативтілік,
интерактивтілік және ... ... жағы ... беру-
алмасу мәселесімен аныкталады; интеракгивті жақтың мәні қарым-қатынас
жасаушы жұптастардың өзара ... ... ал ... - ... ... бірі ... ... түсінушіліктері. Ғалым
бұлай жіктеп, бөлудің шартты ғана екендігін, қарым-қатынас үрдісінде оның 3
жағы да көрінетіндігін дәлелдейді. Біздің зерттеу де осы ... ... ... ... ... балалармен қарым-қатынас жасауын
зерттеуде коммуникация, интеракция және ... ... ... ... Бұл ... ... теориялық негізіне іс-әрекеттің
кұрылымы жайлы ... ... Біз ... ... ... деп ... ... /15/, М.И.Лисина
/17/ концепцияларына сүйенеміз. Сонда қарым-қатынастың құрылымын анықтайтын
коммуникация, ... және ... ... іс-әрекет деп
қарастырылады.
Әдебиеттерде қарым-қатынастың пәні, карым-қатынасты жүзеге асыруды
қажетсіну, ... ... ... ... ... ... мен ... де қарым-катынас элементтері ретінде
қарастырылады. Біз олардың әрқайсысын жекелей айқындадык.
Әдебиеттерге талдау жасай отырып ... ... ... ... ... өзара түсінікті сипаттайтын күрделі
психологиялық құрылым деп түсінеміз. Осы ... ... /48/, ... сынды ғалымдар топ ішіндегі және өзара қарым-қатынастың механизмдерін
көрсетіп, ... ... ... ... ... ... атрибуция, ореол эффектісін жатқызады.
Қарым-қатынас компоненттерінің дамуы, өзгерісі нәтижесінде интегралды,
тұтас кұрылым ... ... Ол ... ... даму ... АВ.Запорожец, М.И.Лисина /1/ бұл ерекше құрылымдарды "қарым-
қатынас онтогенезінің сатылары", ... ... деп ... ... осы ... сүйенеміз.
Ал М.И.Бобнева /49/ қарым-қатынас барысында жеке адамның ішкі жан—дүниесі
қалыптасатындығын қарым-қатынас формаларын зерттеу арқылы көз жеткізген.
Көп ретте ... ... ... ... ... ... да ... "қарым-қатынас стилі" деп адамдардың байланыс жасау
тактикасын, не ... ... ... ... Т.Н.Суркова)
/24/.
А.Б.Добрович /55/ қарым-қатынас бірлескен іс-әрекетті ... ... ... ... ... ... деп анықтайды да, қарым-қатынастың
конвенционалды, қарапайым, манипуляциялық, ... ... ... деңгейлерін бөліп көрсетеді.
Қарым-қатынастың топтық жағдайдағы әлеуметтік психологиялық эффектілерін,
механизмдерін талдау мақсатымен В.С. Агеев /48/ теориялық және эмпирикалық
зерттеу жүргізген. ... ... ... ... ... мен тәжірибеде әлі де болса жеткіліксіз деңгейде. Ал ... ... ... ... ... ... негізінде,
әлеуметтік ортаға, статусқа байланысты зерттеулер әлі ... ... ... ... ... ... Осы орайда біздің зерттеуіміз қарым-қатынас
тренингі арқылы оны қалыптастыру ерекшеліктеріне арналып отыр.
Қарым-қатынастың бұл ... ... ... ...
Л.С.Выготский /12/, А.Н. Леонтьев /23/, Д.Б. ... /2/, Б.Ф. ... ... Петровский/37/, Г.М. Андреева /32/, А.А. Бодалев /27/ және ... ... ... ... үшін айрықша маңызды жайт, ол жоғарыдағы қарым-қатынас
детерминттілігін (себептілігін), яғни адам психикасын дұрыс қалыптастыру,
дамуды ... ... ... ... ... коррекциялау және
реабилитациялау міндеттерін шешуде қарым-қатынастың әрі құралы, әрі мақсаты
болып табылатындығы. Осы бағыттың негізінде Э.Фромм, Г.С.Салливен, ... ... ... ... /50/ ... ... оның
психокоррекциялық және психотерапиялық жақтары дамып отыр.
5-6 жастағы балалардың қарым-қатынас сферасы, екі жазықтықты қамтиды: ... ... ... және ... ... ... 2) балалардың басқа балалармен өз қатарластарымен,
өзінен кіші және ересектеу балалармен қарым-қатынас жасауы.
Бұл аспектілер негізіндегі зерттеуді ең ... рет ... ... Рене ... Анна ... /50/ ... Олар баланың анасымен
қарым-катынас жасауындағы кемшіліктер баланың психикалық және ... ... ... ... 5-6 ... ... анасымен
контакт дефицитінен баланың мінез-құлқындағы ... ... және ... енжарлықтың жоталануы болмай
қоймайтындығын дәлелдеген. Н.М.Щелованов, Н.М.Аксарина /56/ ... ... ... ... ... ... қоя ... ғылыми негізін жасаған. "Қарым-қатынас дефициті" деген ұғымды
балалар мен ересек адам арасындағы байланысты сипаттау үшін ең ... Н. ... пен ... /56/ ... да, бұл мәселенің әр
кезеңде көкейтесті болғандығын байқаймыз.
М.И. Лисина /17/ және оның ... бұл ... ... тыс ... ... деп атаған. Бұл форма бойынша 5-6 жастағы
балалардың коммуникативті іс-әрекетінде ... жеке ... ... ... ... адамды балалар тұтастай, барлық қасиеттерімен,
білімі, біліктілігі, әлеуметтік рөлімен, ... және ... ... "үлкен" дос деп қабылдайды. 5-6 жастағы балалардың қарым-
катынастағы зейіні затқа емес, ... ... яғни ... ... аса ... эмпирикалық жолмен анықталған (Е.О.Смирнова
/45/).
Міне, сондықтан, дәл осы кезеңде балалардың қарым-қатынасын жетілдіру өте
тиімді болады деп санаймыз. ... ... ... ... ... ... даяр болса, онда психологиялық әсер ету, яғни ... ... де зор ... Бұл ... ... ... адамның
мейірімді қатысымен ғана қанағаттанбай, олармен өзара ... ... ... /40/ ... 5-6 ... ... ... адамдармен
қарым-қатынас жасауға ұмтылуы ... ... ... болатындығы көрсетіледі.
Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынасы таңдамалық сипатта және
қарым-қатынасты қажетсінуімен байланыста болатыны Х.Т. ... ... ... ... ... ... ... ересек
адамдармен қарым-қатынасы балалардың сыртқы дүниеге, ортаға мәдени қатысын,
дүние танымының қалыптасуын қамтамасыз ететінін дәлелдейді.
Д.Б.Годовикова /57/ ... мен ... ... ... белсенділігіндегі айырмашылықтың себебі ересек адамдармен қарым-
қатынас құруға байланысты болатынын ... ... ... деп ... онда тіл осы ... ... ... болады. Сондықтан балалар тілінің даму ерекшеліктерін
анықтау да ... ... бір ... ... А.В. ... /1/
тілдің балалардың мінез-құлық, жүріс-тұрысын реттейтін әсерін көрсеткен.
Психологиялық әдебиеттерде талдауда мектеп жасына ... ... ... үш
сатыдан өтетіні белгілі. Біздің зерттеу жағдайымызда 5-6 ... ... ... қарым-қатынастың даму сатысына сәйкес келеді. А.В.Запорожец
/1/ балалардың сөйлеу ... тек ... ... ... ... /16/ қарым-қатынас стилін педагогтың балаларға әлеуметтік
психологиялық әсер етуінің дара ... ... деп ... ... ... педагогтық қарым-қатынас стилінде
коммуникациялық ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік рөлі мен статус көрінеді.
Әрбір қарым-қатынас стилі де педагогтың ... әсер ... ... ... ... ... ... позициясымен
сипатталады. Онда педагогтың балалардан бағынуды талап етуі, не ... ... ... ... қолдануы, балалар инициативасын табан
асты етуі, балалар мүмкіншілігінен тыс ... ... әсер ... ... ... ... жағдайда балалардың өз мінез-құлқын,
жүріс-тұрысын реттей алмауы, қорқыныш-үрейлі күй ... ... ... ... ... мотивтің болмайтындығы талай зерттеулерде
белгілі болған. Педагогикалық қарым-қатынастың демократиялық стилі ... ... ... ... позициясын қамтамасыз етеді. Педагог
балалардың жағымды эмоцияларды қажетсінуі мен ... ішкі ... ... жасайды. Мейірім, достық негіздегі дара стиль арқылы
балалардың өз-өзіне ... ... ... ... ... ... ... Мұнда педагог сендіру және иландыру
тәсілдерін пайдаланып қарым-қатынас құрады.
Х.Т.Шерьязданованың /24/ ... ... ... ... дейінгі
балалардың танымдық үрдістері - зейін ... ес ... ... ... қарым-қатынас стилінің әсері талданады.
5-6 жастағы балалардың әлеуметтік ... ... қоса ... ... ... Ал, ... жастағы балалардың өз
қатарластарымен байланыс ... ... ... ... /34/ көрсеткен.
Т.В.Антонова /42/ ересек адамның қызметте, жанұяда және таныс-бейтаныс
адамдармен қарым-қатынасты тиімді құра алуы мектепке дейінгі кездегі ... ... ... ... анықталатынын
тұжырымдаған. Ол бала басқа балалармен ... ... өз ... ... ... жаттығады деген.
Е.О.Смирнова /45/ балалардың тек қатарластарымен ғана тең қарым-катынас
кұра алатындығын, ересектермен емес, басқа балалармен карым-қатынас ... ... өмір ... ... ... ... /53/ ... 5-6 жастағы балалардың өз қатарластарымен
қарым-қатынас құруда белсенділік ... ... ... ... ... біріншіден, ойын ойнау дағдыларының,
біліктіліктерінің жетілмеуі, екіншіден, коммуникативтік мотивтердің
болмауынан деп ... ... ... ... әдістемелер
негізінен байқауға, әңгімелесуге, сауал-сұракқа, вербалды тестік
әдістерге сандық, сапалық жағынан бағалауға, эксперттік бағалауға
негізделген. Мұнда балалардың жас ерекшелігіне, тәжірибесіне
байланысты диагностикалық жұмыстар ... ... өтуі ... Осы ... техникалық құралдар - аудио, видео, жазба,таспа,
аппаратураларын - қолдану аса ... ... /8/). ... ... ... ... ... балалар қарым-қатынасын анықтауға арналған әдістемелерді
толық (саны жағынан) қолданса ғана балалардың коммуникативті ... ... ... ие ... деп ... Алайда,
барлық қарым-қатынас компоненттерін зерттеуге арналған әдіс-
тәсілдерді толық қолданудың қандайда болсын уақыт шеңберіне
симайтындығы даусыз. Ал, екінші жағынан, әрбір бала белгілі ... ... ... болады. Сол ортаның құндылықгарын
өзінің жеке басына "сіңіреді", бұл жағдай балалар ... ... ... ... ... құндылық
есебіндегі мінез-құлық, жүріс-тұрыс стандарттарымен әрленіп, өзіндік
әлеуметтік таңбасы болатындығы белгілі. Әсіресе ұлттық өзіндік
сананың интенсивті дамуына барынша жағдай жасалынып жатқан
қазіргі ... ... ... ... ... ... ... "тексіз", "ұлтсыз" пенде
күйінде қарауды, зерттеуді заттың футлярын ғана ... ... ... ... жасына дейінгі балалармен жүргізілетін
диагностикалық жұмыстың коррекциялық, дамытушы әсері де оған ... ... деп ... ... ... педагогикалық зерттеулерді түпкілікті
талдау балалардың ойын әрекеттерін олардың қарым-қатынас сипатын ... ... ... көз ... ... ... зерттеу позициямызға
байланысты 5-6 жастағы балалардың қарым-қатынас жасауын диагностауда ... - ... әдіс деп ... ... ... ... балалармен қарым-
қатынас құру арқылы өз-өзін тану, бағалау мүмкіндіктері ... ... /36/, Д. ... /2/, және т. б.). Ал, мектеп жасына дейінгі
кезеңдегі "бала-бала" жүйесі В.С. Мухина /16/ ... ... ... басқа балалармен қарым-қатынас құруы оның психикалық дамуына
жағдай жасайтынын тағайындайды.
Онда негізгі 3 жағдай баса көрсетіледі:
1) баланың ... ... ... ... ... ... ... айрықша қатынас тағайындалады;
2) "бала-бала" жүйесінде ғана кейбір іс-әрекет түрлерін ... ... ... ... ғана ... ... ... бірлесіп қайта
жаңғырта алады;
3) балалар тобында мінез-құлық, жүріс-тұрыс нормалары мен адамгершілік
қасиеттерді ... ... ... ... ... ... салт-сана, біздің жағдайымызда қазақ отбасындағы
әлеуметтік роль мен ... ... ... ... адамгершілік
кұндылықгарын қарым-қатынаста ескерілуі қажет. Алайда, ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттік
мәселелеріне қатысты зерттеулерде балалардың әлеуметтік ортасындағы этно-
мәдениеттік факторлар әлі ... ... ... ... ... ... ... сферасын зерттеп, дамытуды (тренинг
әдісімен) басты мақсат етіп отыр.
Мектепте ... ... ... және ... даяр ... Олай болса, балалардың 5-6 жасар кезеңінде қарым-
қатынасты жетілдіруге баса назар аударылуы қажет.
1.2 ... ... ... оны ... ... дейінгі балалардың психикасындағы жаңа ... ... ... ... ... ... ... іс-
әрекеттерінің негізгі түрлерінің бірлесе ... асуы ... ... Д.Б.Эльконин /2/). Сондықтан да белгілі бір принциптерді ... ... ... ... тиімділігі сөзсіз жүзеге асады.
Әр-түрлі топтық психологиялық ... ... ... ... ... ... топтық психотерапия, коррекциялық
топ, тренингтік топ, топтық жұмыс, тренингтік жұмыс, топтық әдіс, ... әдіс және т.б. ... ... ... психологиялық әсері бар топтық
жұмыстың психологиялық, педагогикалық теория мен ... ... ... ... ... ... ғылыми позициясы
да әр түрлі терминдерді пайдалануға себеп болады.
Алайда, ... ... ... да бір ... психологиялық
әсердің тиімділігі топ феноменологиясымен, ал топтық жұмысты ұйымдастыру
басты үш ... ... ... және психокоррекция қиылысуымен
анықталады.
Біз "тренингтік сабактар", ... топ", ... ... ... ... дені сау, өзінің психологиялық мәселелерін шешуге және
өзіндік жетілуге, дамуға мүмкін ... ... ... ... ... ... ... формасы деп бір мағынада қарастырамыз. Біздің
зерттеуде тренингтік топтардың әртүрлі саласында қарым-қатынас сферасына
қажетті білім, ... және ... ... ... ... коррекция
жасайтын оқытудың бір формасы - әлеуметтік психологиялық тренинг ... ... ... ... ... ... өз ... басқалар
қалай көретіндігімен салыстыруға мүмкіндік береді; өз ... ... ... жетілдіруге жағдай жасайды.
Тренинг терминін ғылыми пайдалануды кезіндегі Германия Демократиялық
Республикасында М.Форверг /50/ енгізген. Ол ... ... ... ... ерлі -зайыптылар арасындағы қарым-қатынасты, балалар мен ата-
аналар арасындағы қарым-қатынасты коррекциялауда пайдаланған.
Тренинг жеке ... ... ... ... тануға көмектеседі, оны
түсінуге, ойдағыны ... ... ... ... ... ... туғызады, ашық болуға, өз-өзін түсінуге, комплекстерден
құтылуға, өзінің ... ... ... ... ... ... өз-
өзіңді бақылауға, байқағыштықты дамытуға ... ... ... жол ... ... ... қарым-қатынастағы компентенттілікті
жетілдірудегі орны мен маңызы ... /8/ ... ... қарастырылады.
Тренингтің қандай модификациясы ұйымдастырылса да топтық жұмыстың ... ... ... ... топтағы қарым-қатынас негізінде оның әрбір
мүшесінің дамып, кез-келген іс-әрекетін игеруіне өзіндік ... ... ... ... топ мүшелерінің бір-біріне тиімді ықпалына
арқа сүйеу, еркіндік пен субъективті эмоционалдыққа жағдай жасау талаптары
басты шарт болады (Н.Ю. ... /9/ т. ... ... тренингтердің барысында жеке адам, топ дамуының әлеуметтік-
психологиялық зандылықгарға ... үш ... ...... ...... ақырғы — "бекіту" болады (АГ.Ковалев /11/, Т.А.Яценко/10/т. б.).
Л.АПетровская /8/, Н.Н.Авдеева /46/ т.б. еңбектерінде ... ... ... де оны ... ... ... әсер ету ... жеке бас ... және ... ... ... кезде әртүрлі
теорияға негізделген нақты топтық әдістер өте көп. Бұл ... ... ... ... ... ... емес. Алайда қарастырылған мәселені
анықтау үшін ғылым мен тәжірибеде бар бағыттарға ... ... ... ... /50,15/ ... жекелей өзгерткеннен
де, топ арқылы әсер етудің жөн ... ... әсер ... дәлелдеген. Алайда бұл жайттың тиімділігі ертеден-ақ
халыққа белгілі ... ... ... ... әсер етудің дәстүрлік,
ритуалдық жолдары көпшілік топ ішінде ұсталынған. ... топ ... ... ... оның бір ... ... одан ... таралу өрісін кеңейту арқылы психологиялық әсер ету басты мақсат
болады. Иландыру, ... ... топ ... ... ... жақсы игерген. Соның арқасында бақсылық әрекеттер топта
санасыз қабылданып, түсініксіз қылықтарға ... беру ... ... болуын қамтамасыз етеді.
Тренингтік топтардың жетіліп, дамуы К.Левин /50/ есімімен байланысты. Ол
1933 жылдан бастап АКДІ-та топтық динамика, әлеуметтік әрекет және ... ... ... ... ... ... Осыған қатысты К.Левин /50/
өзінің өріс теориясын - индивидтің мінез-құлқын анықтайтын бірлескен және
байланысқан факторлар жиынтығын ... Бұл ... ... ... оның ... қамтып, бір психологиялық өріс ... ... ... да ... ... ... /50/ екендігін ескерту қажет.
Топтық жұмыстағы аса бір ... ... ... ... ... ... Дж.Морено есімімен байланысты. Ескере ... бір ... ... ... ... дейінгі балалармен ұйымдастыру
тәжірбиесінде топтық әдіс ретінде ... ... мен ... ... Алайда біздің зертеулеріміз Дж.Морено жасаған
ойын әдістерін тренингтердің ... түрі ... ... ... ... іс-әрекетке тағы басқаға қатысты) ... ... ... ... ... ... көрсетті.
Қазіргі кезде қарым-қатынас (ата-ана мінез-құлқы, жанұялық, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... мен әдіс-тәсілдері белгілі. Баса айтатын бір ... ... ... ... кездері тек ересектерге арналса, бүгіндері
мектеп жасына дейінгі балалардан бастап зейнеткерлерге ... ... ... топ ... ... ... оның әр ... өзін және өзінің
жеке басындағы ерекшеліктерді, ... көре ... ... ... ... ... ... болмасын еңбектеріне талдау
жасасақ, тренингтің тиімді өтуі окытудың интенсивтілігіне, топ мүшелеріне
жаңа ... ... ... ... ... ... ету, түсіне білу,
қабылдай алу, жеке ... ... ... білу ... сақтаумен
байланысты көрінеді. Осыған орай әдебиеттерде тренингтік топ нормасы ... ... және дәл ... тек ... ... ... ... қалыптар туралы айту, топта болып жатқан
процестерді талқылау (қарым-қатынас стилі, қайшылықтар және т. ... ... топ ... ... ... шығармау;
* Бағаламау;
* "Мен" принципі: жауап қайтарғанда, өз ... ... ... де ... ... "біз" - деген сөзді мүлде қолданбау;
* Қателесуге ... ... мен ... ... талдау барысында,
басты тренингтік ... ... ... пен рөлдік ойындар
(Л.А.Петровская /8/, А.Г. Ковалев /11/, Т.С.Яценко /10/), вербалды ... ...... жаттығулар, медиативтік және
суггестивтік техникалар жататындығы белгілі болды.
Ойынның негізінде ... ... ... жаңа ... бекітіледі. Басқа адамдармен өзара әрекеттестіктің бұрын
мүмкін ... ... ... ... ... ... және вербалды емес жақтары жаттығады.
Ойын адамның творчестволық потенциялын ... ... пен ... ... ... ... ... Д.А.Исмаилова /25/, Ж.А.Абишева
/25/ ойынның кез келген адамда балалық шақпен байланыстыратын психологиялық
әсерінде деп ... ... ... ... ... түрі болмасын
қуатты психотерапиялық, психокоррекциялық құрал ... ... ... ... топ ... ... ... бар әдіс — ойын ... ... ... біздің тренингтік
әдістемелерде ойынның әр түрі — ситуациялық, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
тренингте ойындар диагностикалық, психокоррекциялық дамытушы құрал ретінде
қолданылады.
Х.Т. Шерьязданова мен Л.И. Суркованың /24/ ... ... 6-7 ... ... жетілдіруде "дамытушы ойындар" деп ... ... ... ... ... ... Бұл
ғалымдар ойынның диагностикалық және коррекциялық жағына назар аударып,
олармен ойынның әр жақты мүмкіндігін карастырады.
Қарым-қатынаста әрбір ... өзін ... ... ... ... ... танытуы — бір жағынан, ... ... ... әр қырын көре білу, рефлексияны дамыту үшін топтық пікірталас аса
маңызды. ... ... ... ... ... ... - кұрылымдық және еркін тақырыптағы пікірталастар қолданылады.
Тренингтің әдістердің келесі бір маңызды бөлігі әлеуметтік ... ... Топ ... ... адамдарды, өзін, өз тобын
қабылдауға, түсінуге және бағалауға ... ... ... ... ... жаттығулар кұрастырылды. Алынатын ақпараттың вербалды,
вербалды емес жолдары арқылы перцепция ... ... Бұл ... объектіні терең рефлекциялық және мағыналық, бағалық
интерпретациясын ... ... Бүл ... ... ... ... алды ... дамытатын әдістер
жатады.
Психологиялық тренингтерде қолданатын техникаларды жалпылап ... ... ... ... ... 4 сурет).
Г.М.Андреева /32/ тренингтік топты ұйымдастырып, ... ... ... — деп атап ... 5-6 ... ... ... жұмыс тіптен де жауапты болмақ. Бұл
жастағы, тіпті ... орта ... ... ... де ... психологиялық мәселерге қатысты да тренингтік оқыту
тәжірибесі, белсенді ... ... ... жан-жақты педагогикалық,
психологиялық зерттеу кезегін ... ... ... — бағыттылық терапия әдәстері
Медитациялық техника
Вербаль
-ді
Вербальді емес
Л&нс құрылымымен жұмыс — Алексаңдер
техникасы Фельденкрайз әдісі
Сезімдік саны және
жүке - ... ... әдіс ... - ... тайчи, айкидо
сугестивтік
Ендеше тренингтің қай түрі болмасын қарым-қатынасқа негізделген. ... ... ... біз ... ... ... 5-6 ... балаларына арнайы жасалынған әдістемесін құрастырып қолдандық.
1.3 5-6 ... ... ... ... тренингін
ұйымдастыру
Мектеп жасына дейінгі балалардың жалпы психикалық дамуы, әлеуметтік
ортаға бейімделу мүмкіндіктері, мектептегі ... ... ... ... олардың қарым-қатынас генезисі бойынша жасына лайық қарым-
қатынас ... ... ... ... белгілі болды.
Алайда психолог ғалым Х.Т.Шерьязданова /4/ зерттеулері 5-6 ... бір ... ... /17/ ... жағдайдан тыс-жеке
бастық қарым-қатынас формасының кейбір параметрлерінің толық ... ... Ол ... жасына дейінгі балалардың кейбірі 3-5
жастағы балалардың қарым-қатынас формасында ... және ... ... ... өзара қатынас және ақпарат алмасатындығын
тағайындаған. Осы арнадағы және өз зерттеу тәжірибемізден баланың ... ... ... қалыптасуына отбасы, балабақша, мектеп
жасына дейінгі даярлықтың әсер ету мүмкіндігі шекті болатыны белгілі болды.
Сондықган 5-6 жастағы балалардың ... ... ... балалармен қарым-
қатынас формасының жасына сәйкес параметрлерінің қалыптасып, дамуы ... ... ... ... ... қолдануды қажет етеді. Осы орайда тренингтік сабақтарды ... ... ... ... ... ... керек ететін, тренингтік сабақтарды тиімді
ұйымдастырудағы жекелей мәселелер шешілуі қажет.
Тренингтік сабақтарды ... ... ... ... ... жас ... ... әлеуметтік және ұлттық психология
ғылымдарының мәселеге қатысты негіздері мен өз ... ... ... ... ... ... ... жетілдіруге арналған
тренингтік сабақтарды тиімді ұйымдастырудың жағдайларын құрастырдық. ... ... ... сабақтардың басты принциптеріне сүйендік. Өткізудің
тәртіптері жасалды. Біз 1.2 ... ... ... ... ... ... тәртіптерінің қатарына мыналарды қостық:
1) Тренингтік сабактардың барысы балалардың бәсекелестік емес,
жарыстық сипаттағы ойындар болуы қатаң ескерілді. Бұл әрбір
тапсырма, ойын топтың ... ... ... ... ... бірнеше рет көріп, байқап, дағдылануына
мүмкіндік береді. Сондықтан балалардың жарысудағы белсенділігін
қолдап,қоштап отырдық.
2) Әрбір тренингтік сабактың ... ... ... ... ету ... Ол үшін балалардың кимыл-
қозғалысына, жүріс-тұрысына еркіндік беріледі, оның күлуі, дауысын
қатты ... ... ... ... ... ... Ал,
керісінше, дәстүрлі оқыту атрибуттары орнынан түрып сөйлеу,
қозғалмай, тік отыру, дауысты ... ... т. с. с. - ... үшін тиімсіз, адекватты емес болады.
3) Адамның жеке ... даму ... өз ... ... ... Ал ... сабақтар-
дың барысы балалардың өзін-өзі тануын, білуін, адекватты ... ... Тек ... ғана ... ... ... Олай ... бұл жағдайлар киылысуынан шыққан тәртіп,
тренингте балалардың өз мәдениетіне, ... ... ... Осы ... ... ойындар, ғасырлар
қойнауынан аршып, әкеле жатқан қазақ ертегі, аңыз-метафоралары
тренингтің ... ... ... 5-6 жастағы балалармен тренингтік сабақтарды ұйымдастырып,
өткізуде:
а) ... ... ... құру және ... ... ... қарым-қатынасты жетілдірудегі тренингтік бағдарламаның, сценарилердің
мазмұнына;
б) тренинг жүргізуші позицияларына басты назар аударылды.
Бірінші аспект бойынша жасалатын шараларға тоқталайық.
Тренингтік ... 18 ... ... болмады. Тренингтік
сабақтардың ... жұп ... ғана ... тиімді деп санаймыз. Сонымен
қатар, әрбір тренингтік топтарға тек жас шамасы бойынша ... ... ... ... ... топтағы ер балалар
мен қыздардың сандық құрамы да әсер етеді деп санадық та, топтың жыныстық
жағынан ... ... ... ... Сонымен қатар, әрбір тренингтік
топтағы қыздар мен ер балалардың ... саны ... кем ... ... айтқанда, тренингтік топта бір немесе екі қыз, не ер бала ... ... ... ... топтағы қыз балалар мен ер балалар
саны тең болды. Бұл ер адамдар мен ... тән ... ... ... үлгілерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар
топтың жыныстық жағынан гетерогенді болуы топ ішіндегі қарым-қатынастың
эмоционалды тойымды, толық болуын ... ... 5-6 ... ... топ ... ... ... таныс, бір ресми топ мүшелері
болуын ескердік.
Тренингтік сабақтар балалардың үйреншікті іс-әрекет аймағында (балабақша
тобында, ... ... ... ... сыныбында) жүргізілді. Сабақгар
бөлек, әдейілеп ыңғайластырылған бөлмеде өтті. Әр түрлі кедергілерден
сақтану ... ... ... ішкі ... ішінен жабылуы қажет. Бөлменің
балалардың еркін қозғалуына, ойнауына, барлығының дөңгелене, ... және ... ... ... бір ... бос ... мүмкіндік
болатындай етіп таңдалынып алынды. Тренингтік сабактарға үстел, парталардың
қажеті жоқ. Әрбір күнгі сабаққа екі сағаттық ... ... ... ... ... физикалық, физиологиялық жағдайларын ескере
отырып, үзіліс сәттері жасалды. Үзіліс уақыттарын тренинг барысында реттеп
отырдық. Дегенмен ол 15 ... ... ... ... 5-6 ... бағыттап, құрастырған тренингтік жұмысымыздың бағдарламасы 10
кездесуге, яғни 10 ... ... ... ... ... жиілігіне келсек, аптасына екі рет ... ... ең ... вариант болатыны анықталды.
Бұл жағдай балалардың жаңа формада ұйымдастырылатын ... ... ұзак ... ... ... "тойынып қалу"
феноменінен, шаршаудан, қажудан сақтайды.
Тренинг сабақтарының алдында әрбір бала психологиялық тестер арқылы ... ... ... өтті. Осы мақсатпен В. К. Котырло құрастырған
"мәдениетті қарым-қатынас дағдысын зерттеу" әдістемелері мен ... ... ... ... ... "Біз ... ойындары қолданылды.
"Мәдениетті қарым-қатынас дағдысын зерттеу" әдістемесі байқау, бақылауға
негізделген. Ол балалардың ересектермен және ... ... ... ... ... ... педагогқа ұсынылды. Педагог белгілі бір кесте бойынша ... ... ... қатысты сұрақтардың ұсынылған
жауаптарын таңбалап ... ... ... 5-6 ... ... мәдениетті қарым-қатынас
жасау дағдыларының қалыптасу көрсеткіші ретінде баланың:
1) байсалды, ... ... ... ... ... таныта алуы;
ересектерге, балаларға еңбегі мен демалысына қатысты қамқорлық көрсете
алуы;
ересектердің, балалардың өтініші мен тапсырмаларын пейілімен ... ... ... ... ... де мінез-кұлық, жүріс-тұрыс
ережесін сақтауы;
басқа балаларға мінез-құлық, жүріс-тұрыс ережелерін достық ... ... ... ... ... өзіне көпшілік назарын аудара коймауы;
9) айқайлап сөйлемеуі саналды.
Осы көрсеткіштер бойынша балалардың мәдениетті қарым-қатынас дағдыларының
қалыптасуы жайлы қорытынды жасалынды.
Г.А.Урунтаеваның /18/ "Коммуникативтілік біліктерді ... ... ... ... ... ... ... (қосымша А).
Эксперимент жүргізуші үшін әрбір балаға бірдей болып салынған биялайдың
бейнесі бар төрт парақ қағаз бен алты түсті ... ... ... төрт ... ... ... Екі ... (екі ер балаға немесе екі қыз ... ... ... ... пен бір-бірден қарындаштар жиынтығы беріледі де
олардың әрбір ... ... ... ... бояп, әсемдеп биялайлардың бір
жұбын құрау тапсырылды.
2-ші серия. 1-ші ... бір ғана ... ... ... бір ... ... ... қылып береді де
оларды өзара келісе отырып пайдалану ескертіледі.
3-ші серия. 1—ші дегідей, ал 4-ші ... 2-ші ... ... Тек ... қыз бала мен ер ... ... ... жасауы қажет.
Эксперимент нәтижесін өңдегенде төмендегі көрсеткіштер бойынша талдау
жасалынды:
1) балалардың өзара келісе ... ... ... келе ... ... ... әрекет барысында өзара бақылау жасауы,
қателіктер болғандығы реакцияларының көрінуі; өзінің және ... ... ... ... ... барысында өзара көмек жасау формалары;
4) іс-әрекет құралдарын пайдалануда рационалдылық танытуы; ... ... ... ... ... ... 5-6 жастағы балалардың жыныстық ерекшеліктері жайлы қорытынды
жасалды.
"Біз де" казақ ... ... ... ... ... Б).
Балалардың ақыл-ой лабильдігін, яғни үйренуге, дағдылануға қабілетін
зерттеудегі экспресивті диагностикалық құрал болды.
Зерттеу балалар тобымен ... ... ... ... ... ... бір әңгіме айта бастайды. Әңгіме желісі бойынша балалар
қосылатын кез ... олар "біз де" деп қол ... ... ... ... дәл келіп қалса, олардың "біз де" деп
қалуы қате ... ... Бұл ... ... ... 30 минут бөлінеді.
Сол аралықта үзінді әрбір баланың жіберген қате жауаптары ескеріліп, ... ... ... өте ... орта ... ... ... дағдылануға ниет қоймаушылық, қандай іс-
әрекетте де ... ғана ... ие болу ... ... ... негізінде тренингтік сабақтарды өткізу жолдары ... ... ... ... ... және ... білуге мүмкіндік туады.
Тренингтік сабақгардың мазмұндық аспектісін қарастыралық. Бұл ... ... ... табылды. Бағдарлама алдыңғы тарауда талданылған
тренингтердің нақты бір ... ғана ... ... Біз ұйымдастырған
тренингтік сабақтар 5-6 жастағы балалардың қарым-қатынас дағдылары мен
біліктерін ... ... ... ... ... ... Бұл
психотерапия да, сензитивті тренинг те емес ... ... ... ... ... өзара байланысты 2 тақырыптық блоктардан
құрдық.
1-ші блок балалардың коммуникативтілік ... мен ... ... ... мен ... ... қателіктерді талдауға
негізделген. Бұл блок бойынша балалардың вербалды және вербалды ... ... ... Блок ... ... ... жету
үшін балалармен сергіту, рөлдік ойындар қолданылды. Ойындар вербалды және
вербалды емес құралдарды белсендендіруге ... ... ... ... жаттығулары деп те атайды. Бүл ойындар
балаларды топтық ... ... ... ... ... ... ... ойындары әрбір сабақтың алдында жөне соңында
13-15 минуттан өткізілді. Балалардың ойынын ғана ... ... ... ... ... ... ... түрлері
-жаңылтпаштар.
Рөлдік-сюжеттік ойындар тренингтік сабақтардың өзегі іспетті. Мұндай
ойындар ... ... ... (түзету) мақсатын көздемейді. ... ... ... ... ... ... ойындар
арқылы баланың өзіңдік дамуына көмек беруді мақсат еттік.
Рөлдік-сюжеттік ойындардың психологиялық әсерімен ... ... ... ... ... ... және ... негізінде мінез-құлық, жүріс-
тұрыстың меңгерілуі:
-қарым-қатынас дағдылары мен біліктерінің дамуы ... ... ... ойындар міндетті түрде топтық талдаумен аяқталады. Талдау 2
бағытта жүргізіледі:
1) ... ... ... ... ... та,
адекватты түсінуін қамтамасыз ету;
2) коммуникативті іс-әрекет механизмдерін біліп, түсінуге, дағды-
лануға мүмкіндік беру.
Біз рөлдік ойындардың 2 ... - ... ... ... ... түрлерін қолдандық. Импровизациялық ойындардың мазмұны балалардың
өздерінің үйреншікті өмір ... ... ... алынып
отырды. Мұнда тек алдын-ала ... мен ... ... ... ... ең ... ... Ал басты назар
әрбір баланың импровизациялауға қабілетін, яғни спонтанды ... оның ... ... ... сол рөл ... диалог құра алуы мен вербадды емес
коммуникацияны қабылдап, меңгеруі ... ... ... ... ұзақ ... қажет етпейтін,тренинг барысында
өрістейтін түрлері қолданылды. Бірақ мұндағы басты талап ойын ... ... ... мәселелерге бағытталынуы. Біз "Айгүл
бүгін балабакшаға ең әдемі қуыршағын алып келген екен...", "Мамасы ... ... ... ... үйде ... есік қағылды...", "Саматпен
оның досы Дәурен телефонмен сөйлесіп отыр...", т. с. с. ... ... ... қажеттіліктеріне және тренинг мақсатына орай
тақырыптар бойынша спонтанды түрде бір оқиғалар ойналып ... ... ... ... ең әдемі қуыршағын алып келген екен"
ойынның мазмұнын алып ... ... ... ... ... ... кім сұраса да, қалай сұраса да қуыршағын ешкімге ... Ол үшін ... ... ... ... ... тура жауап
беруі керек. Ал балаларға жүргізуші бар мүмкіндіктерін пайдаланып қуыршақты
сұрап алып, ойнауларына бағдар берді. Бұл ойын барысында балалар бірін-бірі
түсінуге, ... ... ... таба ... ... ... өтініш айтуға, сөзін ... ... ... ... ойындардың әсерін талдау "кілттері":
1) қарым-қатынас кұралдарының қолданылуы, ... қор, ... ... ... ... ... ырғағы);
2) қарым-қатынас біліктері мен дағдылары,өзара келісімге
келу,қысым жасау, манипуляцияның көрінісі;
3) өзара әрекеттестік,өзара қатынас позициялары-"тепе-теңдік",
"жоғарыдан" қарау, ... ... ... ... ... ... даярлаған сценарийі қажет. Онда ойынға
қатынасушылардың өзара әрекеттесу, өзара қатынас жасау позицияларының толық
сипаттамасымен нұсқаулары құрастырылды.
Сюжеттік ойын ... ... ... ... ... ... ... құруда ескерілді. ... ойын ... ... яғаи ... баршасына дерлік тән
жағдайлары талдауға бағытталды, ... ... ... ... модельденді. Әдетте импровизациялық ойынға қарағанда, сюжеттік
ойынға уақыт көп кетеді. Рөлдік-сюжеттік ойын ... ... ... ... ... тиімді; ойын өздігінен ұйымдасатын болуы керек. Рөлдік
ойындар тренингтік жұмыстың соңғы кездесулерінде ойналды. ... ... ... ... интенсивті болып, өздері қарым-қатынас кезінде
әр түрлі позициялар, стратегиялар, инициатива коммуникация ережелерін
біліп, ... ... ... ... ... ғана рөлдік-сюжеттік ойын
тиімді болды. 5-6 жастағы балалардың тренингтік тобында ... ... 1-1,5 ... уақыт керек.
Мүмкіндік болса, сюжеттік ойынды тұтастай бейнетаспаға түсірген жөн.
Рөлдік-сюжеттік ойындарды сипаттағанда импровизация элементтерінің болмай
қалуы ... ... ойын ... ... ... ... ... байқап, бақылап отырды, ойын барысына төмендегі кесте бойынша
талдау жасалды. (1 кесте).
1 кесте
Сюжеттік-рөлдік ойын ... ... ... ... ... ... біліктілік | ... | ... ... алу |1) ... тәсілдері:"иә-иә", "жаңғырық" |
| ... ... ... ... |
| ... қайталау т.т. |
| |2) ... ... ... оның |
| ... |
| |3) ... ... ... |
| ... үзақ, къісқа мерзімділігі. ... |1) ... ... ... |2) ... ... |
| |3) Өз ... басқаларға қабылдату ... ... |1) ... кейіпкерлер арасында |
|лерінің жауапкершілігі ... ... |
| |2) ... кезі |
| |3) ... ... ... |
| |4) ... енжарлылық ... ... ... ... ... ... |
|шығу |2) ... ... алу ... |
| |3) ... түсінісу, даулы мәселеден шығу |
| ... ... |1) ... ... ... |2) ... ... ерекшеліктері ... |3) ... ... ... |
| |4) ... ... айтылуы ... бұл ... ... ... 1-ші ... ... ... сабақтарға балалардың жаңа кдрым-қатынас дағдыларын,
біліктерін бекітуге арналған ... ... ... Тренингтік
бағдарламаның 2-ші блогын енгіземіз.
Бұл ... ... ... ... ... ішкі ... іс-әрекетке деген ішкі ресурсы анықталынды. Бұл блок
балаларға тренингтің жасаған ... яғни ... ... жоғары
ұйымдасушылық көрсетуін, әрбір баланың коммуникативтілік ... ... ... ... қатар ол өзіндік бір диагностикалық тәсіл болады.
Әрбір баланың қарым-қатынасының жетілуі,белгілі бір коммуникативті дағдылар
мен біліктердің ... ... ... ... ... 5-6 жастағы балаларға арналған тапсырмалары
шығармашылық ... ... Онда ... қойылым қою, ертегі
құрастыру сияқты драматизациялау ... ... ... ... ... ... сабақтардың
базалық әдісі - ойын пікірталас болды. Оның негізінде
тренинг жүргізушінің балаларымен, балалардың өзара қарым-
қатынасы ... ... ... ... ... ... ... емес. Балалардың жас ерекшелігі
ескеріліп пікірталас ойын формасында өтті. Басқаша айтқанда
пікірталас барысы қарым-қатынасқа ойын ... ... Ойын ... ... оның ... ... көрсетуін талап ете отырып, бір-бірін, ересектерді тыңдауға,
әңгіме мазмұнына назар ... ... ... ... пікір айтуға, сұрақ қоюға, суырып салушылыққа
дағдылануға ... ... ... ... ... ... ... эмоциялық
қолайлы жағдай жасау. Ойын-пікірталас кезінде балалардың дөңгелене ... әсер ... Ұялу ... бар балалардың да топтық пікірталасқа
қатынасуы үшін сөз кезекпен дөңгелек бойынша беріледі. Жасқаншақ балаларды
да ойын пікірталасқа тарту ... ... ... ... ... ... жүргізу алгоритмі төмендегідей болды:
1) Пікірталас тақырыбы мен мақсатын тұжырымдау.
2) Тақырып бойынша мәлімет жинау: балаларға сұрақтар беріп, ... ... ... ... білу және қысқаша қорытынды жасау.
3) Алынған мәліметтердің ішінен ең мәндісін бөліп көрсету.
4) Жалпы қорытынды жасап, әрбір баланың мақсатқа ... ... ... ... ... ... 30 минут уақыт беріледі. Тренингтік сабақтың мақсатына
орай, ойын пікірталас тақырыптары іріктелді. Соларға ... ... ... мен ... ... ... тақырып сұрағын
балаларға айтып, сол сөздерді іздестіруге кіріседі. Біреуі: "рахмет" ... деп ... ... оны ары ... ... ... Ол сөзді қалай
әдемі айтуға болады? Жауаптардың жиынтығы: ... ... ... ... тура ... айту ... Адамның есімін атап барып "рахмет" деп айту
керек. Адамды қуантатындай етіп айту керек. Осылайша ... ... ... ал сендерде...?". Тренинг жүргізуші кешке ... үйге ... ... да, ... ... кешке не
істейсіңдер?" деп сұрайды. Балалар кешкілік ... ... ... ... ... отбасындағы адамдармен қандай әңгіме
айтасың?". Мамаларынан (басқалардан) қандай жаңа әдемі сөз естідің?
"Жаңа сөздерді ... ... ба?". "Ол ... өзің әңгіме айтқанда
қолданасың ба?" т.т. Осылайша баланың отбасындағы құндылықтары, қарым-
қатынасы айкындалды.
"Дөрекі, ол ... ... ... "көпшілік орында, қонақга кейбір
балалар қандай ... ... ... мүмкін? Қай кезде айқайлау орынды? Ал қай
кезде орынсыз? Басқаларды мазақтау, айғай салып, ашу ... бар ... ... ... ... кірісе кету — дөрекілік болады" деп,
балаларға мақал жаттатты:
Ақылсыз адам айқайлай келеді, жан-жағын ... ... адам ... ... ... ... келеді.
Бұл мақалдың әрбір жолы бойынша талдау жасалады да, тұтастай мағынасы
анықталды.
"Мені әжем ... ... ... ... Бұл ... ... ... бағалауға, оларға зейін қойып, жеке ... ... ... жүргізуші балалардан әжелерінің ең ұнататын тағамын,
киімін, киносын, іс-әрекетін, өлеңін, түсін, әсемдік бұйымдарын ... ... Ал ең ... ... "сен не ... қалай сөйлесең
әжең қатты сүйсінеді деген сұрақ соңынан барып қойылады. ... ... ... сөйлегенше, мұқият тыңдау керек пе, әлде "аузың ашылып"
тыңдағанша әдемі, шешен сөйлей білу керек пе?" ... ... ... ... ... ... ... түсінігі жайлы
мәлімет берді.
Ойын-пікірталастың әсері:
1)әрбір баланың әртүрлі ситуацияларда үнсіз қалуы;
2)біреулердің әңгімесіне кірісе кетіп, бөліп жіберуі;
3)сезімін адекватты— вербалды және вербалды емес ... ... емес — ... және ... емес бейнеленуі;
5)басқаларының ситуацияға байланысты көзбен контакт (байланыс) жасауы;
6)басқаларды қолдай алуы;
7)басқаларды бағалауы;
8)әңгімені жалғастыруы;
9) ұялшақтық реакдиялары ... ... ... ... ... қарастырылған 5-6 жастағы балалар тренингінің ... қоса ... ... бар. Ол ... ... ... және соңғы кезеңдеріндегі сәлемдесу және қоштасу рәсімдерінің
жасалынуы болып табылды.
Сәлемдесу рәсімі. ... екі ... — бірі ... ... ... жасап —
бір-біріне қарап тұрады да, ақырын ішкі не сыртқы шеңбер жылжи отырып, ... ... қол ... ... ... ... бір жылы сөзді әркімге
арнап айта ... ... ... ... т. б.) Одан ... ... да ... сөздер - қылықтар, білім бойынша бір-біріне
айтылды. Қоштасу рәсімінде барлық бала сергек ... ... ... ... ... ретінде жоғары көтеріп тұра қалады да, ... ... ... ... ... соңында қортындылау, жалпы талдау
жүзеге ... ... ... ... ... ... ыңғайлап біріктіру үшін біріншіден. топтың ... ... ... ... ... ... мен ... даму кезендеріне - қалыптасу, толқып даму, тұрақтану және тапсырманы
орындау ... ... ... ... Сондықтан әрбір
топта әрқалай құрылған тренинг сценарийлері ... ... ... ... ... біз төмендегідей схема жасадық:
1) сәлемдесу;
2) қыздыру жаттығулары;
3) ойын — ... ... ... ... ... сюжеттік);
5) қоштасу.
Тағы бір ескере кететін жағдай. Егер топ ... ... да бір ... ... ... ... ... қасиеттердің көрінісі болса, рәсім
ретінде қол шапалақтап ... ... ... ... ... ... өтуі жүргізушіге байланысты болады. Тренинг
жүргізушінің ... ... ... үшін нақты бір коммуникативтік дағдылары,
позициялары, стилі қалыптасуы қажет. ... ... ... ... шеше ... ... ... түсінетініңізді сезіндіру,
балалар шатасып қалған жағдайда оларға жәрдем ете білу ... ... ... орнатуға көмектесетін бес дағдыларды келтіреміз. Бұл дағдылар
— тыңдай білу, қайталау, ... ... және ... ... Тындай білу. Тындай білу әрекетке бағытталған. Бұл қасиет ... ... ... ... ... ... ... Жүргізушілер тыңдай білу
дағдысын дамыта отырып, тек негізгі мәселеге ғана ... ... сол ... ... ... ... ... Қайталау. Тренинг жүргізуші оқушы сөзін дәлме-дәл қайталайды.Қайталау
арқылы тренинг жүргізуші оқушы баланың ... ... ... ... жүргізуші дұрыс түсінбеген болса, бала өз сөзін түсіндіреді. ... ... бала ... тындап, қабылдағанын білдіреді.
3) Дәлелдеу. Дәлелдеу мен қайталау бірдей емес. ... ... ... ... ... жаңа идеялармен түсініктердің қалыптасуына
мүмкіндік береді. Дәлелдеу кезінде жүргізуші ... ... ... ... "Менің түсінігім бойынша, сен былайша ... ойлайсың" Дәлелдеу арқылы
баланың да, тренинг жүргізушінің де мәселеге жаңа көзқарасын тудырады.
4) Сұрау. ... ... ... үшін ... ... ... абайлап, аздап қою қажет. Сұрақ қою техникасындағы ... ... ... Анық ... қою. ... "Осы мәселе бойынша тағы не
айтасың?" . "Осы мәселе ... не ... "Не ... едің?" т.
с. с. I
ә) Бір ... тек бір ... қою. ... ... өтуден бұрын балалар
осы сұраққа жауап тапсын. Бір мезгілде бірнеше сұрақ қою ... ... ... ... ... ... ... беру үшін мүмкіндік беру. Балалардың
кейбірі сөз, сөйлем, жауап табуда уақытты ... Бала ... ниет ... оған ... бөлу ... Дүрыс жауапты мақұл алу. Бала жауабын тиянақгап, рахмет айту
да артық болмайды. Бала жауабы адекватты болмаса, реніш, кею,
күйіп-пісу сияқгы эмоцияларды ... ... Сөз ... балаға көмек көрсету керек. Сұрақ бергенде бала
реакциясьн байқаған жөн. ... ... ... ойың көп ... ... жәрдемдесейін бе, жоқ болмаса қосымша уақыт берейін
бе?" — деп ... ... ... ... позициясын
ересекпен тең етеді.
Д) Сұрақ болса да, жауап болса да ... ... фон ... ... аса көп, ... ... ... өздерінің идеяларымен
бөлісе отырып көп бейнеттенгендерін тренинг ... ... ... ... ... жүргізуші гуманистік бағытта балалардың өзін-өзі
жетілдірулеріне, дамытуларына ... ... ... керек.
Тренингтік сабақтардың құрылым компонеттерінің - жаттығу, ойын түрлері
және пікірталас пен рәсімдердің мазмұны ... ... ... ... яғни ... ... ... ерекшеліктер ескерілсе,
тренингтік сабақтар әсері күшті болмақ.
Сонымен 5-6 жастағы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік мол. Мұнда ең бастысы,
балалардың ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарына қатынасы, психикалык дамуға әсер
етудің шаралары ... ... ... Осы ... ... қазақ ... ... ... ... аса ... ... ... тренингтік сабақтар,
оның мазмұны және оны ұйымдастырып ... ... ... Баланың
психологиялық әлеуметтік және ұлттық ерекшеліктері ескерілетін тренингтік
сабак бағдарламасы бойынша жұмыс жүргізілді. Келесі тармақта осы ... ... ... ... ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ- ҚАТЫНАСЫН ЗЕРТТЕУ
2.1 5-6 жастағы ... ... ... ... ... түрі ... да, 5-6 жастағы балалардың коммуникативті
іс-әрекетін анықтаудың төмендегідей логикасы ... ... ... ... ойын ... ... ол балалардың
ересек адаммен қарым-қатынас жасау қажеттілігін көздейді. Балаларға ойын
шарттары таныстырылды. Жаңа ... ... ... бейімделуіне жағдай
жасалынды. Олай болса, ең алдымен ... ... ... ... қатысты және оларды қолдану ... орай ... ... балалар тобы)" схемасы бойынша қатынас жүзеге асырылуы қажет.
Б) ... ... ... ... бала ... балалар тобы)
арасындағы позиция өзгеруі керек. Балалардың ойын шартын түсінуі ... ... ... ... ... алу, ... адаммен қарым-
қатынас жасаудың қажеттілігін қанағаттандыру жағдайы болды. Осылайша ... ... ... ... қатынасы бойынша қарым-қатынас жасалынады.
В) Балалардың басқа балалармен байланыс (контакт) жасауына мүмкіндік болу
керек. Осындай ... ... ... ... ... құбылыстары
болып, балалардың коммуникативті іс-әрекетті жүзеге асыру қасиеттері мәнді
болды. Мүндағы қатынас "бала-бала(лар)" ... ... ... ... балалармен ойынның әр түрлерін ұйымдастыру, олардың коммуникативті
іс-әрекетін екі ... ... ... ... экспериментатор мен
балалардың өзара қарым-қатынасы талданып алынған ... ... ... әрекеттестік пен қатынасқа баланды. Екіншіден, балалардың
басқа балалармен қарым-қатынасы, топ ішіндегі ... ... ... ... ... тиіс болды.
Біз ойын түрлерін диагностикалық материал ретінде жинақтап, қолдануда
эксперименттік жұмыстың төмендегідей міндеттерін ... ... ... ... ... ... тандамалылық феноменін;
3) балардың коммуникативті мотивтерін;
4) қарым-қатынас тәсілдерін;
5) карым-қатынас қүралдарының ... мен ... ... ... қажеттілігін зерттеу. Мұнда қарым-қатынасты қажетсінуді
зерттеудің диагностикалық әдістемелері ретінде "Бір ... ... ... ... ... ... ... атты қазақтың ұлттық ойындары
алынды. Бұл ... ... ... ... ... ... тікелей ойынға қатынасып жүрді. Себебі, жинақталынып,
іріктелінген ұлттык ойындардың вербалдық құрамы жоғары өлең-жыр элементтері
бар да, ... ... ... бұл ойын түрлері беймәлім болғандықтан,
ересек адамның (экспериментатордың) өзі ойынды ... ... ... ... ... қатар балалардың әрекеттерін байқатпай
жөндеп, әр уақытта тапсырмалары ... ... ... отырды. Сондыктан
біздің зерттеуде ойын барысына орай балалардың қарым-қатынасын байқап,
кестеге салып, тіркеп ... үшін ... ... ... ... барысында балалардың:
1) басқа адамдарға - экспериментаторға, басқа балаларға - ... ... ... ... әрекеттері мен сөздерін өзімен -өзі болып,
әдейілеп қайталауын;
2) Басқаларға эмоциялық ... ойын ... ... ... ... болуын өзгерістерін.
3) Инициативалық әрекеттері, басқалардың назарын өзіне аударуға бағытталған
белсенділіктерін;
4) Өзіне деген басқалардың қатынасына сезімталдық танытуы, өзіндік ... ... ... ... зерттедік.
Әрбір критерий 5-6 жастағы балардың ересектермен және басқа балалармен
қарым-қатынас қажеттілігінің "жоғары" және ... ... ... ... ... деңгейде дамығандығын төмендегі
параметрлер анықтайды:
1) Бала адамдардың өтінішін бірден, толық және ең ... ... ... Бала ... ... ... бар ... қойып тындайды, тіпті бөгде
объектілерге мән бермей тыңдайды.
3) Жасалған ескертулерге қатысты баланың өкпелеу сәттері ... ... ... ойын шартын барынша толық сақтайды.
5) Ойын шарты бойынша жүзеге ... ... ... ... ... Бала басқалармен бірге өзара әрекеттестікте жағымды
эмоциялардың формаларын ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауда сергек, көңілді,
белсенді болады.
8) Балалар басқалардың арасында ... ... ... ... ... ... өзіне аудару мақсатымен оригиналды, агрессия
мен өкпеге негізделмеген әрекеттер, қылықтар жасайды.
10) Балалар лидерлік-жетекшілік, ұйымдастырушылық қасиеттерін әдейілеп ... ... ... ... ... балалар белсенділігі артады.
12) Балалар басқалардың назарына іліккен сөздер мен әрекеттерді қайталайды.
13) Балалар вербалды еместен гөрі, диалогтік-тілдік қарым-қатынас жасайды.
14) Балалар ... ... ... болып, әдеттегіден мүлде бөлек
жеңісті ... ... ... байқап, бақылау схемасы бойынша қарым-қатынас ... тән ... ... ... ... ... іс-әрекетте белсенді болатынын көрсетеді.
Ал балаларға қарым-қатынас ... ... және ... ... тең ... байқалса, коммуни-кативті іс-өрекетке
балалардың әр кезде даяр бола бермейтінділігін ... ... ... ... ... тән болса, оның
коммуникативтік іс-әрекетке ... ... ... Егер 1 мен ... ... 8 бен 14 аралығындағы ситпаттардан ... ... ... басқаларды бағалау, білу үшін, ал керісінше
болғанда өз-өзін білу, бағалау үшін ... ... ... Сонымен
қатар 8-14 сипаттар басым болғанда 5-6 жастағы балалардың қарым-қатынас
қажеттілігіне тән ерекшелік ... Ол ... өзін ... ... ... ... күй ... (эмпатия), жанашырлық танытуын
қажетсінуінен қарым-қатынас жасайтынын білдіреді (М.И.Лисина /17/).
2. Кдрым-қатынастағы таңдамалылық.
5-6 жастағы балалардың қарым-қатынасында таңдамалылық ойын ... ... (Х.Т. ... /4/).
5-6 жастағы балалардың қарым-қатынастағы таңдамалылығы ересек адамға
бауыр басу (С.В.Корницкая /44/) мен басқа балалармен ... ... /45/). ... ... ... ... ... болады.
Біздің зерттеу "бала-бала" жүйесіндегі тандамалылық феноменін айқындауға
бағытталды.
Диагностикалық әдіс ... ... ... ... ойнайтын "Белбеу
тастау", "Қаламақ", "Сақина салмақ", "Егіз", "Мысық пен тышқан"ойындары
алынды.
Ойындар балалар тобымен ұйымдастырылды. ... ойын 3-5 ... ... жеке ... 6 ... ... ... әрбір балаға дара хаттама толтырылды. Балалардың қарым-
қатынастағы тандамалылығы шартты түрде тағайындалды. Хаттамаға ... ... ... ... ... Т.А.Репина әдістемесіне
арқау ете отырып былайша құрамыз:
Әрбір баланың жеке ойын ... ... ... ... ... баланың жасаған байланыстарының жалпы қосындысы есептеп шығарылады.
3. Әрбір бала үшін қарым-қатынастағы тандамалылык шекарасы
Ъуп
есептелінеді: р = , ... ... ... ... ... жалпы саны, N-топтағы балалар саны.
4. Баланың қарым-қатынастағы тандамалылық шекарасының мәні
(р) әрбір баламен жасаған байланыстар санымен (т) салыстырылады.
Егер К>р ... ... ... ... сипатын
береді.
3. Коммуникативтілік мотивтерін зерттеу. Мұнда диагностиканың негізінен
әдістеме алынды. Эксперименталды жұмыс мазмұны екі түрлі жағдайдағы ... және ... ... ... қарым-қатынастағы
танымдық және жеке бастық мотивтерінің ара қатысын зерттеуге негізделеді.
Бірінші ... ... "Бес тас", "Үй ... ... ... бала ... заттар және басқалармен (экспериментаторлар және балалар
тобы) өзара әрекеттестік жасауына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... немесе баска балалардың бірлескен
әрекеттестігі үшін өзара жәрдем беру қажеттілігі пайда болды. Бұл ... ... ... ... және ... ... жағдай баланың ересектермен және басқа балалармен әңгімелесуіне
негізделген. Бұл жағдай баланың қарым-қатынаста басқаларды білуге, ... ... Ол үшін ... ... ... ... "бес саусақ
неге бірдей емес" метафорасы және ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауға негізделген, және де әрбір
баланың қарым-қатынас жасаудағы жеке бас ... ... ... ... ... 30 ... ... бақылау хаттамасына әрбір
баланың ... және ... ... ... ... ... жалпыланды.
4. Қарым-қатынас тәсілдері мен құралдарының қолданылуын зерттеу.
Қарым-қатынас ... ...... ... ... Ж.А. ... /25/). Сонымен қатар, коммуни-кативтік біліктілік
құрамына қарым-қатынас құралдарын тиімді қолдану да ... ... ... ... ... ... ... коммуникативті біліктілігін
зерттейміз. Осы мақсатпен "Ертегі ... және ... ... Бұл ... мәні бар ойындар негізінде балалардың
мынадай коммуникативтік ... ... ... ... кезінде басқаларды
кызықтыратындай мәлімет беріп, ... ... ... ... ... алуы және ... сипатта сұрақ
беруі.
3)Балалардың өз білгендерін қызықтыра, бар ниетпен басқалармен бөлісуге
даярлығы және өз ... ... ... ... әрекетін қолдап, қоштайтындай вербалды және
вербалды емес ... ... ... ... алуы.
6)Басқалардың эмоционалдық жай-күйін байқап, көріп, бөлісе білуі.
7)Басқа балаларды қайраттандырып, жігерлендіріп, қолдай алуы және ... ... ... ... ... жеткізе білуі.
9)Балалардың мәліметтерді бөлшектеп жеткізе алуы.
Әрбір біліктілік 5 баллдық жүйемен бағаланады. ... 5-өте ... ... ... ... ... ... 0-мүлде қалыптаспаған
балалардың коммуникативтілік біліктерін сипаттайды.
Эксперимент нәтижесінің объектілігін ... ету ... екі ... ... және педагогтар тәрбиеші тарапынан
бағаланып отырды.
Балалардың қарым-қатынасын зерттеуде статистикалық ... де ... ... ... ... ... орташа шамасы
есептелінді.
2. Эксперимент жүргізушісінің бағалауымен эксперттік бағалауды
салыстырып, алынған шамалардың мәнділігі статистикалық критерий-
дің бірі — белгілер ... ... ... ... Эксперимент бойынша жасалған болжамдарды тексеруде

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі кезеңнің психологиялық ерекшеліктері54 бет
Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе. Оқу-әдістемелік құрал236 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың құрдастарымен, ересектермен қарым- қатынасы31 бет
«Айнымалы жұлдыздар үшін информация мен энтропия қатынасын анықтау»48 бет
«Бала мазасыздығына ата-анамен бала қарым-қатынасының әсері»24 бет
Америкадағы еврей лоббиінің АҚШ-Израиль қарым-қатынасына әсері91 бет
Балалардың мемлекеттік символдарға когнитивтік қатынасын тәрбиелеу48 бет
Бастауыш класс оқушыларының қарым-қатынасын жетілдірудің теориялық мәселелері42 бет
Германия мен Қазақстанның қарым-қатынасының дамуы52 бет
Дәрігердің өз әріптестері мен денсаулық сақтау саласындағы мамандармен қарым – қатынасының негізгі этикалық принциптері3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь