Қазақ халқының сүйек бұйымдары мен оған байланысты әдет-ғұрыптары

І. СҮЙЕКТЕН, МҮЙІЗДЕН ЖАСАЛАТЫН БҰЙЫМДАР
Бұйымдар
ІІ. Нанымдар мен ұғымдар
Өлшемдер
Кәделер
Ақсүйек
Тобық
Сүйек жөнінде әңгімелеместен бұрын, осы сөздің шығу төркініне қатысты өз пікірімізді айта кетуді жөн көрдік.
Сүйек – зат. 1. Адам мен хайуанаттар денесінің қаңқасы... («Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі», 8-том, «Ғылым», Алматы, 1985, 404 бет).
Тілімізде «сай-сүйек», «сүйек-саяқ» деген тұрақты сөз тіркестері бар. Ауызекі тілде айтып, жазып та жүрген сүйек сөзі бәрімізге де түсінікті. Ал «сай», «саяқ» сөздері «сой» түбірінен туындаған болар деп топшылаймыз. Өйткені бұл сөз тілімізде бұрын көп қолданған. Қалнияз ақын:
Бұралып өсер бой қайда,
Бұрынғыдай сой қайда?.. – десе, Бала Ораз ақын Құлмамбетпен айтысқанда:
Падишаның сойындай,
Қашаннан болат сүйегің, – дейді.
Ендеше, «сай-сүйегім» деген тіркестің алғашқы тұлғасы «сой-сүйегім» болуы керек. Сонда «сай», «сой» дегеніміз «сүйек» деген ұғым береді де, «сой-сүйегім» деген қос сөздің мағынасы «сүйек-сүйегім» болып шығады.
Тіліміздегі «мал сой» деген тіркес те малдың мүшелерін жіліктеу, яғни сүйекте деген ұғым білдіреді. Сондай-ақ «сай», «сой», «сүй» деген түбірлерден туындайтын сайғақ, сайман, сояу, сүйрік, сүймен т. б. сөздер осы «сүйек» деген ұғыммен сабақтасып жатқандығын аңғару қиын емес.
        
        Алматы қаласы білім басқармасы
Алматы білім беру жүйесі мамандарының біліктілігін ... және ... ... ... ... ... БҰЙЫМДАРЫ МЕН ОҒАН
БАЙЛАНЫСТЫ ӘДЕТ-ҒҰРЫПТАРЫ»
Бағыты: ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАРИХЫ ЕСКЕРТКІШТЕРІ ЖӘНЕ
БОЛАШАҚ ДАМУЫ БАР САЯХАТ ... ... Ы. ... ... ... 11 «Ә» ... оқушысы
Боздақова Айна
Ғылыми жетекшілері: тарих ғылымдарының
кандидаты, доцент А. Тоқтабай
№159 гимназияның қазақ тілі және
әдебиет пәнінің мұғалімі Т.Х. Хамиева
Алматы – ... ... ... ЖАСАЛАТЫН БҰЙЫМДАР
Сүйек жөнінде әңгімелеместен бұрын, осы сөздің шығу төркініне қатысты
өз пікірімізді айта ... жөн ... – зат. 1. Адам мен ... ... ... ... түсіндірме сөздігі», 8-том, «Ғылым», Алматы, 1985, 404 бет).
Тілімізде «сай-сүйек», «сүйек-саяқ» деген тұрақты сөз тіркестері бар.
Ауызекі тілде ... ... та ... ... сөзі ... де ... ... «саяқ» сөздері «сой» түбірінен туындаған ... деп ... бұл сөз ... ... көп ... ... ... өсер бой қайда,
Бұрынғыдай сой қайда?.. – ... Бала Ораз ақын ... ... ... ... – дейді.
Ендеше, «сай-сүйегім» деген тіркестің алғашқы тұлғасы «сой-сүйегім»
болуы керек. Сонда «сай», «сой» дегеніміз ... ... ұғым ... де,
«сой-сүйегім» деген қос сөздің мағынасы «сүйек-сүйегім» болып шығады.
Тіліміздегі «мал сой» деген ... те ... ... ... ... ... ұғым ... Сондай-ақ «сай», «сой», «сүй» деген
түбірлерден туындайтын сайғақ, сайман, сояу, сүйрік, ... т. б. ... ... деген ұғыммен сабақтасып жатқандығын аңғару қиын емес.
Бұйымдар
Қож, ... ... ... ... ... ... ... шоқты көсіп алуға, күл шығаруға арнайы ... ... ... қалақты қож немесе қожы, қазбай деп те атай ... ... ... ... деп ... ... жасалған қалақты диірменнің
шанағындағы ұнды қапқа қотару үшін ... ... ... ... ... ұзына бойы созылып жатқан қыр сүйекті шауып тастап,
іліп қою үшін бас ... ... ... ... ... ... бал ... екен. Өкінішке орай, біздер оның қыры
мен сырын білмейміз, біздің қолымызда 1977 жылы Ыстамбул қаласында ... ... ... ... қаңлы гүнлер» деген кітабынан
жауырынмен және асық, ... бал ... ... тілінде жазылған
көшірмесі бар, егер тәржімашы табылса, ... ... ... ... ... Жылқы малын жоғары бағалаған қазақ оны баптап, күтетін құрал-
жабдыққа да баса ... ... ... ... ... ... жабу
жауып, әбден терлегенше желіп, ащы терін алған соң суытып, таң асырып
қояды. Теріден ... тұз ... ... ... сор болып кеуіп қалады.
Соны үгіп түсіру үшін сүйектен әзірленген арнайы тарақты ... ... деп ... Ондай тарақты жасау үшін жіліншік сүйекті қақ жарып,
ағаштың аша бұтағына ... ... ... бедерлеп егеумен тіс, жүз
салады. Тарақ жүзінің тереңдігі пышақ ... яғни 3-5 ... ... ертеректе жүзін өткір пышқымен тіліп, сүйектен шаш тарақ та
жасаған, ... та ... ... ... ... ыдыстар сабын да
сүйекпен безендірген, әсіресе пілдің азу сүйегінен жасалған бұйымдар жоғары
бағаланған.
Қазақта ... өзі ... ... ... болсын, сабы дандан болсын»
деген сөз бар. Дандан деп піл сүйегін айтады.
Ескек. Теңіз, көл жағасында ... ... ірі ... қос
жауырынынан ескек жасаған. Ол үшін үстіңгі қырын алып тастап, доғал басын
жуандығы бір ... ... ... ... екі басына шығыршық ... ... ... ... ... сояу ... сүйрік деп атайды.
Ондай инемен қап, қанардың ... ... ... ... ... ... қылтиып жаңа шығып келе жатқан өркенін де қазақ сүйрік деп ... ... ... ... ине – сояу сол ... ... ... Тіліміздегі «саусақтары сүйріктей» немесе «тырнақтары сояудай»
деген сөз тіркестері ... ... ... ... ... тілгенде оны біркелкі етіп сыдыру үшін қатты
ағаштан немесе мүйізден әзірленген сыдырғышты қолданады. ... ... ... пышақ жүзі тиетін тұсы жұқарып, жылдам тозады. Ал ірі
қараның жіліншігінен жасалған сыдырғыш өте ұзақ уақыт тұтынуға жарайды.
Тоқубіз. Тоқубіз ... ... ... ... ... оны кәріжіліктің «шыбығы», «қамшысы» деп те ... ... ... біткен осы жанама сүйекті таза мұжып, ... ... ... ... жағын егеумен егеп, суреттегідей ілдіргі жасайды. Мұндай бізбен
иірілген жіптен қолғап, шұлық, шәлі, мойынорағыш т. б. ... ... ... ... айта ... бір ... біз қолданып жүрген кәріжілік
сөзінің ... ... ... жоқ. Ол әу ... «қары жілік» болатын,
олай дейтініміз, бұл жілік қолдың қарында орналасқан...
Батырғы. Ірі қараның жіліншік сүйегін жара тіліп, ... бір ... ұшын ... әрі ... етіп ... ... бір сүйем құралды батырғы
деп атайды. Онымен былғарыға, көнек, торсық, кеукерін т. б. ... ... ... ... ... ... Ірі ... жіліншік сүйегін пышқымен жара тіліп, жұқартып
егеп, бір басын доғалдау етіп ... ... ұшын ... ... ... ... ... Инелікпен балықшылар ау тоқиды.
Шүмек. Қазақ баланы бесікке бөлегенде ағаш шүмекпен қатар сүйектен
әзірленген шүмекті де ... ... ... ... ... ... суретте көрсетілгендей етіп, асық орналасқан басын тұйық күйінде
қалдырып, қырларын егеп, жұмырлап алу ... ... соң ... басын
жіліктің жуандайтын тұсынан пышқымен шорт кесіп, ... ... ... ... соң, ... ... ... қайнатып алып пайдалана беруге болады.
Ұршықбас. Ұршықтың басын (ебелегін) әдетте ... ... ... ... ... кейде ұршықбасты тастан да жасайды. ... ірі ... ... ... жамбас ұясына кіріп тұратын жұмыр басын
шорт қиып алып та ... бас ... ... ... ... ... жамбас ұясына кірігетін жұмыр басын
шорт қиып, ортасын теседі. Сол тесікке ұшқат, емен, ... ... ... төменгі жағын үшкірлеп, жоғарғы ... сәл ... ... өткізу
керек. Тегіс тақтаның, әйнектің бетіне шиырып ... көп ... ... зымырап айналып тұратын зымырауық деген ойыншық осы.
Зырылдауық. Қойдың бақайшық ... ... ... ... ... екі ... ... оған есілген мықты жіптен тұйық бау тағады. Сол
баудан екі қолмен ұстап, бау ширатылғанша бір ... ... ... ... кері ... ... ... отырса, баудың ырғағымен бақайшық
әрлі-берлі айналып, зырылдаған дыбыс шығарады. Жас балалар қызығып ... ... ... осылай жасалады.
Дойбы тасы. Бақайшық, қызасық ... ... ... сүйектерден
дойбының, шатыраштың тастарын жасайды. Мәселен қызасық жай тас ... ... ... ... ... сүңгі. Жаугершілік заманда металдың орнына кейде сүйектен
жебенің ұшын жасап бекіткен. Батырлар жырында «қозыжауырын оқ» ... ... ... ... ... ... қозының жауырынын бекіткен соң
солай аталды ма екен деп ... ... ... тіс ... ... яки ... ұшына
бекіткен.
Сойшаңғы. Жылқының жіліншік сүйегін екіге жарып ... ... ... аяқ ... таңып алып, жылтыр мұздың үстінде ұшына үшкір
асыл болат шеге орнатылған таяқтың ... ... ... ... да өте қарапайым: жіліншік сүйекті суретте көрсетілгендей етіп ... екі ... ... егеп ... ... тесік тесіледі де,
алдыңғы тесіктерден ұзындығы бір құлаштай ... бау ... ... деп ... Ал ... тесігіне ұзындығы бір қарыстай ... бау ... оны ... деп ... ... аяқ ... бір шалып, ұштарын өкшеліктен іліп, қайыра мұрындықтан өткізіп,
шалып байлап қояды.
Өкінішке орай мұндай шаңғының үлгісін ... ... ... ... балаларға арналып жасалған мұндай спорт ... ... ... ұмыт ... Осы ... ... қарттардың айтуы
бойынша қалыпқа келтірдік...
Ашақай. Малдың шықшытында, тілдің түбінде аша ... ... ... ашақай деп атайды. Сүйек қолына түскен адам оның аша бастарын
аузына ... әр ... ... бір-бір адамның атын атайды. Содан соң
жанында отырған ... ... ... ... ... қай ... аты
жасырылған басын ұстаса, «сол адамды жақсы көреді ... ... Кәрі ... ... қарсы басында ұзындығы 4-6 см жіңішке
сүйек болады. Оны ... ... деп ... Өткен жіңішке затты
сипаттағанда «қылдырықтай екен» дейміз. Қылдырық сөзінің ... ... «қыл ... ... ... Қазақ осы қылдырықты тіс шұқуыш
ретінде пайдаланған.
Түтік. Тазқара, көкқұтан, қарабай, ... ... ұзын ... ... ... бүркіттің аузына су құятын түтік жасаған.
Сыбызғы. Еркек қойдың асықты жілігінен сыбызғы жасалады. Естеріңізде
болса, ... ... ... сүйектен сыбызғы жасап тартады ғой.
Шамдал. Халқымыздың өткен өмірінен елес ... ... бірі ... деп ... үйді ... ... қамтамасыз ету үшін, шамдалға шырақ қыстырып
қояды.
Ол үшін жаңа ... ... ... ... ... алып, сыртын
сулы киізбен орап, оттың табына ... ... ... ... ... ... ... түсіп қалады.
Содан соң мүйіздің түбінен ұзындығы төрт, ені бір елідей жолақ
қалдыра ... отқа ... ... қайыра ілмектеп иеді.
Сонда ішіне шырақ орнататын аспалы шамдал әзір ... ... ... ... үшін ... ащы ішегін сыдырып, шелін алып, ... ... ... ... өткізіледі.
Ішектің бір ұшын тұйықтап буып, екінші жағынан тоң май ... ... ... ... ... ... ... орналастырып, кереге
көгіне, не басқұрға іліп қояды.
Түнде дастарханның бетіне жарықты мол түсіру үшін ағаштан ... ... ... бар шамдалды пайдаланған.
Оның үш сирағы болғандықтан “үшаяқ” немесе “ұштаған” деп те ... ... ... бұл күндері кездеспейтін қарапайым
мүлік – шамдалдың қалай ... ... ... ... қарт пенсионер
Мұстафа Исмағұлов оның реконструкциясын жасауымызға көмегін тигізді.
Сабаутіс. ... ... ... ... ... ... жырау.
Сабаутіс сөзін ешбір сөздіктен ... ... ... ... ... пайдаланған бұйымдарының бірі.
Сабаутіс дегеніміз – жылқының жал-құйрығын ... ... ... ... Оны ... қатты ағаштан, мүйізден, сүйектен
әзірлейтін.
Қазақ ... ... ... өте ... ... оны ... ... баса назар аударып қатты көңіл ... ... ... ... жүйрік жылқыны баптау үшін атбегілер сабаутіспен бүкіл
денесін ерсілі-қарсылы тарап (масаж жасап) ... ... қан ... ... ... ... ... қосатын жылқыны баптағанда, атпыраш-атбегілер
жылқыға жабу жауып әбден терлегенше желіп жүріп, ащы ... ... ... таң ... ... Сонда жылқының түгіне терден бөлінген тұз жабысып
кеуіп қалады.
Соны үгіп ... үшін жүзі ... ... ... металдан
әзірленген арнаулы тарақты пайдаланады.
Осындай тарақты жасау үшін таутекенің мүйізін, ... ірі ... ... ... жара ... ... аша ... бұтағына
шегелейді де, егеумен мүйіздің немесе сүйектің қырлы қабырғасына ... ... ... ... ... пышақ сыртындай ғана (3-5 мм) болуы
шарт.
Осындай тарақпен жылқының түгіндегі тұзды ... үгіп ... соң, ... және ... ... жалқұйрығын сүзеді, сонда жылқының
түгі құндыздай жылтырап, жал-құйрығы есіліп, ... ... ... ... ... әзірлесеңіздер, ол кәдімгі ағаш кесіп жүрген
арамен оңай ... Суға ... ... ... ... Ал ... оралып, суға малынған мүйізді оттың табына ұстап, қыздырып ... ... ... ... ... ... кейіпке келтіруге болады.
ІІ. Нанымдар мен ұғымдар
Қазақта ... ... ... ... ерте замандардан
қалыптасқан. Сондықтан бақи дүниеге сапар шеккен адамның ... ... ... қаны ... ... ... ... жөн көрген. Жаугершілік
замандарда шейіт болған жауынгерлердің ... ... деп жат ... ... сілтіге салып қайнатып, еттен ажыраған сүйекті ... ... ... орап, туған жердің топырағына әкеліп қоятын рәсім
болған. Төтенше жағдай туып, сүйекті түгел ... ... бір ... алып ... Алмас Нұрмаханұлы Алматов Арғынбай батырдың сүйегін
елге қалай жеткізгенін былай жырлайды:
...Сүйегін артып ердің күзде келдік,
Тар ... етін ... ... ... ... сап, ақсүйек қып,
Жеткердік болған менен қанша тозақ...
Сол сияқты бұрынғы қариялар жөн сұрасқанда бір-бірінен «сүйегің кім?»
деп сұраған.
Көңілі ... ... ... ... ... ... кетпесін деп бір-
бірімен қыз алысып, қыз беріп отырған. Оны ... ... деп ... ... ... ... ... тапсырар алдында жаназасын
шығармай тұрып, тазалап жуындырады. Осы рәсімді ... деп ... ... тірі ... ... ... біте қайнасқан жақын жолдас-жоралары,
құрбы-құрдастары атқарады. Осыны сүйекке түсу деп ... ... оғаш ... ... түсіп, жұртын ұятқа қалдырса,
ондайды сүйекке таңба салды ... ... ... ... ... ... асыл екен дейді.
Әдет, салт, ғұрып, наным-сенімдерден «Жауға қойыңды қалдырсаң да
сойыңды қалдырма», «Су ... ... ... «Сөз сүйектен өтеді,
таяқ еттен өтеді» деген сөз мәйегі – мәтелдер де туған.
Өлшемдер
Қазақ үрдісінде өлшем бірлігі ретінде адамның өз ... ... Бой, кісі ... ...... құлашы өз бойына тең;
3. Құшақ – периметрі кісі бойына тең шеңбер;
4. Жарты құшақ (құлаш) – кісі бойының 2:1-не тең өлшем;
5. Адым – ... ... ... ... адым – ... 4:1-не тең ... ... – қолдың басы мен қолтықтың аралығы;
8. Шынтақ – ... басы мен ... ... ...... ... буынының арасындағы қашықтық;
10. Кере қарыс – бас бармақтың ұшы мен кішкене саусақтың ұшын ... ... ... – бас ... пен ... ... кергендегі ара қашықтық;
12. Сүйем – бас бармақтың ұшы мен сұқ саусақты екінші буынынан ... ара ... ... ... – бас ... ұшы мен сұқ ... екінші буынынан
бүгіп, кергендегі ара қашықтық;
14. Елі – бір саусақтың қалыңдығы, бір еліге тең, екі саусақ – екі ... ... – үш елі, төрт ... – төрт ... ... немесе табан елі – төрт саусақ пен бас бармақты ... ... ... – жұмыр затты тұтамдап қысып ұстағандағы қалыңдық;
17. Табан – аяқтың өкшесі мен бас ... ... ... – ұсақ ... бас ... пен сұқ саусақтың арасына қысып
алғандағы ... ... Уыс – ... ... ... ұстағандағы сиымдылық өлшемі;
20. Қосуыс – қос қолдың алақанын біріктіре ... ... ... ... кісі бойы, белуар (белбуар), тізе, тобық.
Мал тұрқымен өлшенетін өлшемдер: ат ... ат ... ат ... ... ат ... ат ... ... қазақ ұғымында арқан бойы, найза бойы, құрық бойы, қамшы
сабы, таяқ тастам, қарға ... ат ... иек асты т. с. с. ... кездеседі.
Кәделер
Қазақ мал сүйегін де қатты қастерлейді. Көшкенде ... ... ... көміп кетеді.
Малдың бас сүйегін жасы үлкен сыйлы адамға тартады. Әрі мұжылған бас
сүйекті таң атпай үйден шығармайды.
Малдың, жабайы ... ... мен ... әр ... сәнді әшекей
бұйымдар әзірленеді, асадал, адалбақан, кебеже, кереует ... ... ... ... ... «Ақсүйек», «асық», «тобық» т. с.
с. ұлттық ойындар ойнағанда да сүйекті ... ... ... ... ... ... ... өз жөні мен
жолын дәстүр ретінде қалыптастырған ғой. Бір қызығы, сол ... ... ... ... өзгешеліктері болады. Біз ол ерекшеліктерге
тоқтамай, бала кезімізден ... ... ... ... ... ... жөн-жосығын айтып өтпекпіз.
4. Бас сүйек қарттарға, сыйлы қонақтың үлкеніне тартылады.
Жылқының шекесі ғана асылады, мұрын мен кеуілжірін шауып тастайды ... кәрі ... ... ... ... ... Қойдың басына да кәрі
жілік қосып асады;
5. Мойын омыртқа – үй иесі өзі жейді;
Бит омыртқа немесе қатын ... – үй ... ... бала-шаға, келін
жейді;
6. Азат омыртқа – малды сойған адамның ... Ұзын ... ... мырза омыртқа жас жігіттерге асылады. Орта
жастағы сыйлы кісілерге де асуға болады;
8. Жалпақ омыртқа ... ... ... да ... ... ... ... Жая – құда, жекжаттың сыбағасы;
10. Құймышақты үй иелері жейді. «Қалыңдығына барғанда аты шоқалақтайды»
деп құймышақты бозбалаға ... Төс – ... ... ... ... – ірі қаранікі жолдас-жора, тең-құрбының сыбағасы, жылқының
жауырыны екі бөліп асылады;
13. Күң жілік – әйел адамдарға асуға болады;
14. Кәрі жілік баспен ... ... ... ... ... қыз»
атанады», – деп бой жеткен қыздарға кәрі жілік жегізбейді;
15. Қабырға – ... ... ... ... жерін «бұғана» (бұғы ана)
дейді. «Бойың өспей қалады» деп жас балаларға бұғана жегізбейді.
Жылқының қабырғасынан ... ... ... ащы ... салып қазы
айналдырады;
16. Жамбасты (жылқы, ірі қараның) екі бөліп, ... ... ... ... жілік те сыйлы адамдарға асылады;
18. Асықты жілік те сыйлы қонақтың сыбағасы.
Алшы түссін асығың...
Мал ... ... ... ойын ... ... ма еді, ... таудан өзен құлап тұрып.
Ей, қалқа, сен есіме түскен шақта,
Жібердім хатпен сәлім жылап тұр
(Бақай Түрген ауылында көп айтылатын халық әнінен).
Жылқының ... ... ... ... ұзақ ... ... «ақсүйек» ойнауға пайдалануға болады. Жылқының асығы болмайды,
оның ... ... ... ... ... ... ... мен қыздар ауыл сыртына жиналады. Ойын
басқарушы ... ... ... ... Егер ай ... ... ... қатысушыларды теріс қаратып қояды.
Содан соң ойыншылар жапа-тармағай «ақсүйекті» іздейді, кейде топ-топқа
бөлініп немесе екі-екіден ... алып та ... ... Тапқан адамға
немесе жұпқа, топқа бәйге тағайындалады. ... ... адам ... ... ... ... ... Оны қарсы топтың адамдары қуып жетіп,
тартып алуға тырысады. Ондай ... ... ... ойыншының
тобындағы әріптестері көмекке келеді де: «Тапқан ... ... – деп ... ... ойыншыға қайырып береді.
Тобық
Қойдың, ешкінің піскен ... ... ... ... ... алған жөн. Тобық ойынын екі адам немесе екі топ ойнауына болады.
Бір ойыншы тобықты үнемі өзімен бірге алуы ... ... ... ... ... бер» деп ... болады.
Тобықты жасырған ойыншы қапелімде тобықты қайтара алмаса, онда оның
жеңілгені. Сұраған ... ... бере ... онда ... ... ... ... ұтылған ойыншы айып төлейді.
Тобық жасыру
Бұл ойынды 10-15 ойыншы ойнайды. Ойын басқарушы ойынға қатысушылардың
барлығын алқа-қотан отырғызады. Содан соң қолына ... ... қос ... ... жайып отырған ойыншыларға қос алақанының ортасындағы
тобықты салғандай ишара жасап шығады.
Әрі ... ... ... өз ... барып:
Топты бұзып жарып шық,
Тобығымды алып шық, – деп дауыстайды. Тобық кімнің қолында болса, ... ... ... ойын ... жеткізуге тырысады. Ал көршілері оны
жібермеуі керек. Егер көршілері кедергі жасап, ... ... ... ... тартылады. Онда көптің қалауы бойынша ән салады, билейді, күй
тартады т. б. ал тобықты аман есен жеткізсе ойын осы ... ... ... атып ... ... ... тұзаққа түскен қоянның еті
желініп болған соң, тобығы таза мұжылады. Тобықты мұжыған ... ... ... ... ... ... шық,
Шешен болсам жағымнан шық,
Жүйрік болсам балтырымнан шық...
Т.с.с. айтқызып ең соңында:
- қорқақ болсам артымнан шық, - дегізіп, ... ... ... ... қай жерінде еті бұлтиып тұрса соған байланысты баға береді.
Мысалы, білегінен байқалса, «балуан болады ... ... ... ... ... деп марапаттайды. Мұның астарында наным, екінші
жағынан, баланы болашағына сендіру ниеті ... ... ... ... асық ... ... ... қинап ...»
Шал ақын
Асық ойыны туралы әңгімемізді бастар алдында асыққа қатысты атаулармен
танысқанымыз жөн болар.
Бүге немесе бүк – ... ... беті ... ... ... ... «Бүк ... жатыр», «Бүге-шігесіне дейін» деген сөз тіркестері осыдан
қалыптаса керек.
Шіге ... Шік – ... ... ... ... ... Тәйкі – асықтың бүге мен шігесінің арасындағы беті
тегістеу, тайқылау қапталы. ... ... ... осы тайқы сөзінен. Тәйкені
кейде Тапай деп те атай ...... ... ... ... қапталы. Алшының
тәйкеден айырмашылығы – ернеуі қырлы, орта тұсы сәл ... ...... ... ... ... – асықтың шоңқаға қарама-қарсы беті. Тіліміздегі «оңқа-шоңқасы
шықты» деген тіркес те осы асық ... ... ... және ... ... ... бөлінеді. Қолға ұстағанда тәйке
жағы бас бармаққа, алшы жағы сұқ саусаққа дәл ... шіге жағы ... бүге жағы ... ... ... асық ... ... «Оңқай асықтай
оңтайлы» – деген тұрақты сөз тіркесі осыдан шығады. Алшы жағы бас ... жағы сұқ ... ... ... сыртына, шігесі алақанға қараған
асық – «солақай» деп аталады.
Екеуінде де асықтың айыр жағы ... ... ... қарайды, оңқасы
сыртқа қарайды.
Сомпай – сиырдың асығы. Ол ... ... ... ... болады.
Тіліміздегі «сомпайып тұр», «сұмпайы» сияқты сөздер осы ... ... ... ... сөз ... ... «өтімді», «берік»,
«әулетті», «қайратты» т. б. мағына береді. Жылқыда ... ... ... ... ... ... малының осы сүйегі майып болса:
«Сырғасы тайыпты» – дейді.
Егер асық бүге де емес, шіге де ... бір ... ... ... тұрып
қалса, оны «қынжы» дейді, кейде «жантай» деп те айта ... ... ... жантаю» сөздерімен сабақтас ұғым. Яғни, әрі-сәрі ... т. с. с. ... ...... дөнен, бесті қойдың, құлжаның оңқай асығынан шығады.
Егер ойыншы солақай болса, онда ... ... ... ... ... ... деп те атайды. Сәбит Мұқанов: «Асықтың да ханы болады, ол ... әрі ... ... ... ... асығы» – деп жазады.
Тіліміздегі «Сақа жігіт» – деген сөз тіркесі де осы асық ойынындағы
сақаға байланысты ... ... деп ... Сақа сөзі – ... ... «қайратты» деген ұғым тудырады. Науқас адамға: «Сақайып
кетіңіз» – деп айтатынымыз да «сауығып, әлденіп ...... ...... деп те аталатын жәй кішігірім ... ... ... ... сөзі осы ... ... ... «кентай»
сөздерінен туындаған. Диқан Әбілевтің мына өлеңіне көңіл бөлейік:
«... Жыр кестесін дестелеп,
Ордама шашу ... алшы ... ... ... сияқты Ұлы жүздің құрамына кіретін Шапыраштыдан тарайтын Кеней
деген ел бар. Денесі шағын, өзі тіл ... ... ... ... ... кенейім» – деп жүріп, ол кісі Кеней аталып
кетеді...
Бір күні сол ... мен ... ... Қарамолда деген кісі жайлауға
көшіп бара жатады. Қымыз құйған сабаны өгізге артса ... өгіз ... ішін ... ... қу ... ... тесіп, қымызы төгіліп
жатқанда Қарабек ақын кездесіп қалып:
«Ассалаумағалейкүм, Қарамолда,
Қара сабаң жарылып қалдың жолда.
Әжіке мен Кенейсің,
«Қымыз ішкің» демейсің,
Қара ... ... ... екен.
Атпақыл – асық ойынының бір түрі;
Әйзік – асық ... бір ...... ... – салмақты, үлкен сақа;
Көктабан – тәйке жағынан қорғасын құйылған, салмақты сақа;
Қызасық – ... ... ... сүйегі, одан дойбы тасын
жасайды;
Пұш – тәйке түспесін деп, алшы жағы ... ...... ... деген сөз осыдан шыққан.
Асық жамбы – асықтан ... ... сол ... ... таза ... ... бір ... сызылады. Оны «сөре» деп атайды. Әр ойыншы ... ... ... ... кеней асықтарын сызық бойына тігеді. Ортаңғы
асық сөре сызығына тура ... ... ... өзара келісімі бойынша
қабілеттеріне қарай ... 10-15 ... екі ... тең қашықтықта екінші
сызық түседі.
Ереже бойынша, кенейлерін тіккен ойыншылар өзара ... ... ... ... ... ... тәйке қалыпта тігуі шарт. Егер ... ... ... алшы ... ... ... қойса, оны бақылап тұрған
басқа ... ... – деп, ... ... ... алуға қақысы
бар. Кенейлерді сөреге тіккен соң, ату кезегін алу үшін барлық ойыншылардың
сақаларын жинап алып, бір ойыншы ... ... ... ... алшы ... бірінші ату кезегі соған тиеді. Тіліміздегі
«асығы алшысынан түсті» – деген тұрақты сөз тіркесі ... ... бұл сөз ... жолы ... олжалы болғанда, бәйге сыйлық алғанда,
ұтыс шыққанда т. с. с. жағдайларда айтылады.
Егер бірнеше ойыншының сақалары қатарынан алшы ... ойын ... ... ... ... сақаларды иіре береді. Ату кезегі тиген
адам шеткі сызықты басып тұрып сақасымен сөреге ... ... ... асық ... ... аяғының өкшесі сызықтан кейін, аяғының басы сызықтан
ілгері, яғни табанының үзеңгілігі сызыққа сәйкес келуі шарт.
Асықты ... ... бір ... ... қашықтықта бір-бірінен алшақ
тігеді. Атушы сөредегі асыққа дәл ... оны ... үш ... ... ... сол ... ... хақысы бар. Егер кеней үштабаннан
аспаса, оны қайта тігіп, өз ... ... Ал ... ... үш табан
асырса, сақа жатқан жерден кезексіз ату құқығына ие болады. ... ... ... «үш ... деп те атайды.
Өлді
Бұл ойынның шарты ортаңғы сызыққа – ... ... ... ... ... қалап, бірнеше қатар етіп, үйіп тігеді. Содан соң, екі жағынан шеткі
сызықты мәре белгілейді. Тіліміздегі «мәре-сәре болу» – ... ... ... ... ату ... «Үштабандағыдай». Кезегі келген ойыншы үйілген
кенейлерді атып құлатқанда, сақасы бүге болып түссе ... ... шіге ... ... ... ... бар. ... құбылысты «сақасына
сай келу» – деп ... ... ... сай» – ... ... те ... шашылған асықтар түгел бүге түсіп, сақасы шіге түсіп қалса, онда
ол ... асық ... ... Әрі ... ... ... ... ойыншы
атады. Алғашқы ойыншы шашылған асықтарды келесі ойыншыға тігіп беруі шарт.
Келесі ойыншы алдыңғы ойыншының сақасы түскен жерге ... ... ... ... ... береді.
Үшінші ойыншы атып, бірнеше асық сақасына сай ... ... ... онда ... ойыншы алдыңғы ойыншының сақасын ... ... ... ... Егер ... дәл ... онда ... – деп, үшінші
ойыншының ұтқан асықтарын сыпырып алады. Оны «құстыру» деп атайды.
Оңқа
«Оңқа ойын бұзар...»
Сөреге ... бір асық ... ... ... ... ... ... қақ ортасына бір асық ... Айыр ... ... ... ... ... 5-10 ... қашықтықта ататын
сызық белгіленеді.
Алғашқы кезек алып ... ... ... ... әрі оны ... ... бес ... жылжытса, онда қалған барлық асықты алуға хақысы бар.
Шеңбер
Диаметрі үш адымдай шеңбер сызылады. Шеңберді қақ жара «сөре сызығы»
түседі. ... ... ... сызық белгіленеді. Бірінші ату кезегі
тиген ойыншы тігулі кенейлерді шеңбер ... ... ... ... ... сызығын үзеңгілігімен басып тұрып, бірінші ойыншының құлатқан асығын
шеңбер сыртына шығарса, ... ... ... атуына болады. Шеңберден
шығарылған асықты алып отырады.
Көтермекіл
Екі ойыншы жол жүріп келе жатқанда, бір–бір сақадан ... да ... ... ... ... алшы тұрса сол ойыншы асығын лақтырады.
Екінші ойыншы өз сақасымен қарсыласының ... ... онда ... оның ... ... ... дейін көтеріп барады. Асықтар орнында
жатады. Содан соң, бірінші ... ... ... алып, екінші ойыншының
асығын атады. Дәл тигізсе екінші ойыншы оны көтереді.
Үш табан
Бірнеше ойыншы сөре сызығының бойына қатар тігілген ... ... ... ... әрі ... ... біреуі шіге болатындай тәртіппен
бір–бір асықтан тігіп шығуы ... Егер осы ... ... ... ... ... талапайлап алуға хақысы бар.
Содан соң, 3 немесе 5 адым жерден екінші сызық ... ... ... ... сол ... ... ... сыртына сақасын қояды. Екінші ойыншы
оған асықты алшы немесе тәйке етіп тік деп ... ... ... ... ... ... ... тұсынан екінші ойыншы тігілген ... ... ... ... дәл ... ол ұшып кетсе әрі сөредегі асықтардан
қашық түссе, сол сақаның иесі сақа түскен ... ... ... ... Егер екі сақа да ... ... бірдей қашықтықта жатса, онда
сақаларды қайыра иіріп, кімнің сақасы алшы түссе, сол бірінші ату хұқына ие
болады. ... ... ... ... ... жылжытса, онда ол асықты
алады. Олай болмаған жағдайда кенейлер қайта сөреге тігіліп, келесі ... ... ... ... үш ... жақын түссе, онда қалған ... ... екі ... ... шығарып тұрып атады.
Хан талапай
Әр ойыншыдан бір-бір асықтан алып, оны бір ... ... ... ... ... асық қалады да бүге не шіге ... ... ... Ең ... ... ... алшы немесе тәйке тұрса соның ойынды бірінші
бастауға хұқығы бар. Ол ойыншы барлық асықты жинап ... да бір ... ... деп жариялайды. Содан соң, барлық асықты иіреді. Егер хан алшы
түссе талапайға ... яғни кім ... ... ... ... ... асық
соныкі. Әрі қарай ұтқан ойыншыдан асық жинап алып ... асық ... ... алады оған қызыл сақаны-ханды қосып иіреді. Содан соң
бүге түскен асықпен, шігені шігемен, ... ... ... ... ... ... асықты алуға хақысы бар. Бірақ үшінші асыққа тигізбеуі
шарт. Егер шерткенде асық жылжып үшінші асыққа тиіп кетсе, онда ол ... ... ... ... Бұл ... «ханмен» қалған асықтарды
шертуге болмайды. Ханды ең соңғы асықпен шертеді.
Кез-келген ойында ойыншының сақасы ... ... тиіп ... ол ... ... ... деуі керек. «Жатсын» –– десе, сақа түскен жерінде
қала береді. Ал «кетірем» десе, сақаны екі ... ... ... ... ... ... лақтырады;
– асықты бояп жатқан жүнмен бірге жақсы сіңуі үшін ашудас, мүсәтір
қосып бояйды;
– асықпен бал ашатын балгерлер ... ... ... ... ... ... ... бесікте жатқан
сәби түстерді ажырата алмайтын ауруға душар болмайды (дальтоник);
– ұсақ қозы, лақтың асығын «шөкейт» немесе ... ... ... шикі ... ... ... ... дейді.
Бүлдірге
«Ана тілінің» 1-санында (Қой жылы, қаңтардың 9-ы) ... ... ... атты ... «Сөз ... ... айдармен
жарияланды. Осы газеттің 5-санынан (ақпанның 6-сы) ... ... ... «бүлдіргі» деген мақаласын тағы оқыдық. Осы екі автордың
да сөз төркінін ашуға деген ниетін құптай отыра, өз ... ... ... ... «бүлдірге» – ешқандай «әшекей» емес, кәдімгі қамшы,
найза, сойыл, т. б. қару-жарақтарды ... іліп алу үшін ... ... ... ... ... ... ерекшелеп отырған себебіміз – қазақ қаруға тағатын бауды
сол қарудың өз салмағын ғана көтере алатындай ... ... ... Оның ... егер ... ... әрі ептірек болса, онда
жұмсаған қаруыңды қолыңнан жұлып алып, тақымға салып, өзіңді атпен ... ... ... ... ... күш ... ... міндетті түрде
үзіліп қалуы шарт. Қажет болғанда, ... ... ... ... ... төркіні туралы біздің екі түрлі жорамалымыз бар. Оны
ұғындыру үшін О. Сәрсенбайұлы өз мақаласында келтірген ... ... ... ... ... бір ... бар бүлдіргелі,
Айтайын мен бір сөзді күлдіргелі.
Орныңнан әрі отырған бермен отыр.
Қолымда қармағым жоқ ілдіргелі.
Осы өлеңнің соңғы жолдарындағы ілдірге дегеніміз не?
Кәрі ... ... ... ... сүйек болады. Сол сүйекті кәрі
жіліктің құрығы немесе ілдіргісі деп атайды. Одан ... ... ... т. б. ... ... біз ... одан біздің ұшында
арнайы жіп іліп алатын ілдіргісі болады. ... ... ... ... шөп ... ... құрал-саймандарда кездеседі.
Өте жіңішке бір затты сипаттағанда «қылдырықтай ... ... ... ... не? ...... ... жілігіне жабыса біткен
жанама сүйек. Қой-ешкінің қылдырығы өте жіңішке болады. Жуандығы 1-2 ... 4-6 см ... Оны тіс ... ... ... Сүйек
қылдай жіңішке болғандықтан, әу баста қыл ілдірік болып, бертін келе ... ... «ы» ... ... болғандықтан, үндестік заңы бойынша
қылдырық болып қалыптасқан болуы керек.
Сол сияқты бүлдірге қару-жарақты білекке ... бау ... ... ... ... ... болар деп топшалаймыз. Білек сөзіндегі «к»
қатаң дыбысы өзінен кейінгі дауысты дыбыстың әсерінен ұяң дыбысқа айналып,
жүре-бара түсіп қалады. Олай ... ... ... білек және жүзік
деген екі сөзден ... ... ... ... этимологиялық сөздігі»,
Алматы, 1965, 64-бет). Осы іспеттес көптеген ... ... ... ...... сағақ ілдірік – ... өңір ... ... ... – өмілдірік, табан ілдірік – табалдырық; әрі ... ... ... ... ... кете ... Бүлдірге
сөзінің қалыптасуы туралы екінші ... буын ... Бұл ... сөзі ... және ілдірік сөздерінен туындаса, табан сөзіндегі ... ... ... Сол ... буын ... «н» ұяң ... түсіп қалып,
буын – ілдіргі – бүлдіргі – бүлдерге болып қалыптасқан тәрізді. Бүлдірге
білектен гөрі ... ... ... ... ілініп тұратындықтан, осы
соңғы жорамалымыз дұрыс болар ... ... ... елге ... ... ... ... елінен әшекейлі зат алма» деп түсіндіруі қисынға келмейді. ... ... ... тұрмайтын «арзан» зат ретінде қолданылып отыр.
Яғни, ... ... ... елге зәредей, иненің жасуындай қиянат
келтірме, зиян іс ... деп отыр емес ... ... ... бүлдірге сөзінің әшекей сөзіне ... жоқ ... Оған ... ... халық шеберлерінің бүлдіргені
көбінесе іске жарамсыз сыдырынды қайыстан ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қытайдағы қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы52 бет
Батырлар жырындағы тарихи сөздер49 бет
Тұлпарлар театры17 бет
Бетон және темірбетон бұйымдары мен конструкциялары10 бет
Жасанды былғары жасау процессінде қолданылатын әдістер6 бет
Жұмысшылардың қорғаныс құралдары3 бет
Киіз бұйымдарын жасау11 бет
Темірбетон бұйымдарын арматуралау5 бет
Темірбетон бұйымдарын өндірудің агрегатты-ағымды әдісі, қолданылуы бойынша арматуранын жіктелуі8 бет
Қазақ халқының қол өнері3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь