Кәмелет жасқа толмағандардың қылмыстық жауаптылығы және жазалаудың теориялық мәселелері

КІРІСПЕ

КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІГІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
7
1.1 Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауапкершілігінің ерекшеліктері
7
1.2 Кәмелетке толмағандарды қылмыстық жауапкершіліктен босату 12

КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚЫЛМЫСТЫЛЫҒЫНЫҢ КРИМИНОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

17
2.1 Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының түсінігі, оның жалпы сипаттамасы және динамикасы
17
2.2 Кәмелетке толмаған қылмыскерлердің жеке тұлғалық ерекшеліктері
20
2.3 Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының себептері және олармен күресу шаларалары
31

КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫ ЖАЗАЛАУ ТҮСІНІГІ МЕН МӘНІ
36
3.1 Қылмыстық жауаптылықтың және жазаның түсінігі, кәмелетке толмағандарды жазалаудың мәні
36
3.2 Кәмелетке толмағандарға қолданылатын жазаның мақсаттары мен қағидалары
40
3.3 Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жазалардың түрлері 43
3.4 Кәмелетке толмаған қылмыскер тұлғасыньщ жас және .психологиялық ерекшеліктері және олардың жаза тағайындаудағы орны

46

ҚОРЫТЫНДЫ 56

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ 58
Зерттеудің өзектілігі: Тәуелсіз Қазақстан Республикасының саяси, экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан даму, өркендеу процесі берік орын алды. Елімізде жылма-жыл алға өрлеушілік, дүниежүзілік деңгейге көтерілуге қадам басқандық айқын көрініс беруде. Тәуелсіздік алғаннан бері көптеген реформалар жүзеге асты. Мемлекетімізде екі мәрте 1993 жылы және 1995 жылы Конституция қабылданды [1.67]. Мемлекетіміздің құқықтық негізі берік орнады. Осы аз уақыт ішінде Қазақстан Республикасында көптеген кодекстер – қылмыстық, қылмыстық атқару, азаматтық, азаматтық іс жүргізу, әкімшілік және т.б. қабылданды. Осындай заңдылық нормалардың қабылдануы құқық бұзушылықтың алдын алуға және қылмысты құбылыстармен пәрменді күрес жүргізуге құқықтық негіз жасап берді. Мемлекетімізде орын алып жатқан осындай оңды жетістіктерімізбен бірге қоғамның одан әрі серпінді дамуына кедергі келтіріп жатқан теріс құбылыстар да бар. Сондай қоғамға жат құбылыстардың бірі - қылмыстылық болып табылады. Қылмыстық көрсеткіші де жылма-жыл өсуде. Қылмыстылықпен күресуде мемлекет көптеген ұйымдастырушылық шараларын іске қосуда. Қазақстан Республикасының Президенті 2003 жылы 10-шы қыркүйекте қылмыспен қарсы күрес мәселелері бойынша Республикалық кеңесте сөйлеген сөзінде қылмыспен күрес ортақ іске үлес қосқандық деп атап көрсетіп, осы істі жүзеге асырудың нақты он түрлі жолын қадап айтты [2.89]. Бұл міндеттерді жүзеге асыруда мемлекеттік өкімет және басқару органдарының қызметін одан әрі жетілдіруді, елімізде құқықтық мемлекет құру ісінде сапалы заңдарды қабылдауды өрістету, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауда мемлекеттік билік органдарын әділеттілік, заңдылық, жариялылық, ізгілік принциптерін басшылыққа алған мінсіз қызметі өте қажет.
«Біз бүгінгі кезеңнің міндеттерінен өзге біздің ұрпақтың келер ұрпақтар алдында орасан зор жауапкершілік жүгін арқалайтынын: әкелер мен аналардың, аталар мен әжелердің өз балалары мен немерелері алдындадағы жауапкершілігін күнделікті есте ұстауға тиіспіз.
Біз өз балаларымыз бен немерелерімізді сонау алыс болашақта, олар біздің жасымызға жеткен кезде қандай күйде көргіміз келеді?
Олар әл-ауқатты өмір сүре ме, тоғайған, дендері сау әрі білімді білікті бола ма?
Олар жақсы әрі азат қоғамда өмір сүре ме?
Олар өз қауіпсіздігі мен балаларының қауіпсіздігі үшін алаңсыз бола алар ма, көшелермен емін еркін жүріп, өз дүние-мүлкі үшін қауіптенбес болар ма?
Біз оларға қуатты мемлекет пен өзіміздің жақын және алыс көршілерімізбен достық қарым қатынасымызды мұра етіп қалдыра аламыз ба?
Біз осынау қарапайым, бірақ маңызды сұрақтарға бүгіннің өзінде жауап беруге тиіспіз» [3.90].
1.1991 жылдың 16 желтоқсанындағы "Казақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы заңы. Казакстан Республикасының зандар жинағы.- Алматы, 1992, 71 б.
2. Қазақстан Республикасының Конституциясы.- Алматы, Жеті жарғы, 1995, 17 б.
3. Баймаханов М,Т. Проблема этатизма и ориентация па преимущественное использование правовых ценностей. Журнал "Правовая реформа в Казахстане".- 1999, N3,8.с.
4. Лунеев В.В. Преступность XX века.- М., 1997, 98.с.
5. "Казахстан — 2030". Проблемы совершенствования деятельности правоохранительных органов. -Алматы, 1999, 56с
6. МауленовГ.С. Основные характеристики преступности в Республике Казахстан.- Алматы, 1999, .60.с.
7. Н.Ә. Назарбаев. Ғасырлар тоғысында.-Алматы, 1996,145 б
8. Каиржанов Е.И Уголовное право Республики Казахстан. Общая часть. — Алматы, 1998,149.с.
9. Нурлан Абдиров. Концептуальные проблемы борьбы с наркотизмом в Республики Казахстан.- Алматы. 1999, 251.с.
10. Толеубекова Б.Х. Уголовно-процессуальное право Республики Казахстан.- Алматы, 1998,147.с.
11. Познышев С.В. Основныс начала науки уголовного права. М, 1907.52.с.
12. Нуртаев Р.Т. Борьба с неосторожными видами преступлений.- Алматы, 1990, 91.с.
13. МамытовА. Советтік қылмыстық право. -Алматы, 1971. 129 б.
14.Жунисов Б.Ж. Проблемы уголовно-исполнительной политики.- Алматы, 1995, 9.с.
15. Чукмаитов Д.С. Теоретические основы системы исполнения наказаний по законодательству Республики Казахстан.- Алматы, 1999, 22.с.
16.Шаргородский М.Д. Курс советского уголовного права. Л., 1970, 33.с.
17.НАБеляев. Цели наказания и средств их достижения. Л„ 1963,27. с.
18. Б.С.Никифоров. Наказание и его цели //Советское госуд-во и нраво 1981, N9, 67.с.
19. Е.И.Каиржанов. Уголовное право Республики Казахстан.- Алматы, 1998, 185.с.
20 Е.Алауханов, С.М.Рахметов. Жаза.- Алматы, 1999,12 б
21.Қазақстан Республикасының қылмыстық-атқару кодексі.- Алматы, 1998, 7 б
22. Б.Ж.Жунисов. Көрсетілген еңбектің 9 б
23. Наумов А.В. Российское Уголовное право. Общая часть, Москва, 1997, 365.с.
24. Е.Алауханов, С.М.Рахметов. Жаза. -Алматы, 1999,15 б
25. Рогов В.А. История уголовного права, террора и репрессий в русском гос-ве XV- XVII вв. М., 1995,368.с.
26 Е.И.Кайыржанов. -Алматы,Қылмыстық құқық Жалпы бөлім 153 б.
27 С.В.Полубинская. Цели уголовного наказания. М., Наука. 1990, 48.с.
28. Казақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумыныц "Қылмыстық жаза тағайындаған көзде соттардыц зандылықты сақтауы туралы" 30 сәуір 1999 жылғы N1 каулысы. //Егемен Қазақстан. 21 мамыр 1999 ж.
29. Нарикбаев М.С. Уголовная ответственності. несовершеннолетних. Журнал "Правовая инициатива", 1998, N1, 12.с.
30 Бегалиев К.А. Предупреждение бөзнадзорности п правонарушенийнесовершеннолетних.- Алма-Ата, 1980,198.с.
31.Кригер Г.А. Место принципа советского уголовного права в системе принципов права. // сов. гос-во и право. 1981, -N2 0. 102.с.
32.Уголовный Закон: Опыт теоретического моделирования. М., 1987,16.с.
33. Васильев М.А. О правовых идеях, принципах. //сои гос-во и право. -1975, N3.15.с.
34. Явич Л.С. Право развитого социалистическот общества, Сущность и принципы. 1978,149.с.
35.Уголовный Закон: Опыг теоретического моделировании.М„ 1987,16.с.
36.Кругликов Л.Л. Уголовно правовые средства обеспечения справедливости наказания. — Ярославль. 1986, - 16.с.
37.Осипов П.Н. Теоретические основы построения и применение уголовно-правовых санкции. — Ленинград, 1976,98.с.
38.Я.М. Брайнин. Принципы применения наказания в советском уголовном праве // научные записки Киевского ун-та. — 1953, т. 12 вып 12. с, 51.
39. Курс советского уголовного права. Общая часть. Ленинград, 1970, т. 2. с. 321.
40. Осипов П.П. келтірілген еңбектің 101, 105 б
41. Дуюнов В.К. Дополнительные наказания по советскому уголовному праву // лекция для студентов ВЮЗИ. — М., 1957, 6.с.
42.М.М.Бабаев. Индивидуализация наказания несовершенно-летних. — М., 1968, — З.с.
43.Уголовное право Украинской ССР на современном этапе: Часть Общая, Киев. 1985, 343.с.
44. Н.Дулатбеков. Адам өміріне қарсы бағытталған қылмыстарға жазаны жеке даралау. Диссертациялық жұмыс.- Алматы., 1993, 86 б.
45.Кругликов Л.Л. Келтірілген еңбектің 8 б
46.Поленов Г.Ф., Поленова Н.Г. О принципе индивидуализации наказания // известия АН КазССР; Серия общественных наук. 1980, N1, 66-67.с.
47. Судакова Р.Н. Индивидуализация ответственности и наказания принцип советской уголовной полигики. // известия АН Каз ССР: Серия общественных наук. 1981, — N3. — 72-78с.
48. Курляндский В.И. Уголовная ответственность и меры общественного воздействия. — М., 1965, 90.с.
49.Шаргородский М.Д. Наказание его цели и эффективность. — Ленинград, 1973,32.с.
50. Курс советского уголовного право: Общая часть. Ленинград, 1970, т. 2. 193.с.
51. Гальперин И.М. Наказания: Социальные функции, практика применения. М., 1983, с. 206, Никифоров В.С. Наказание и его цели // сов. гос-во и право. 1981. N9. с, 64-65; Марцева А.И. Специальноепредупреждение преступлений. Омск— 1977, с.
52. 52.Барон Э.Д., В.Розенберг. Необходимость целесообразного и экономного назначения меры наказания. Юрьев. — 1917, 12.с.
53. Барон Э.Д., В.Розенберг. Көрсетілген еңбектің 13 б
54. Барон Э.Д., В.Розенбург. Көрсетілген еңбектің 16 б
55. Карпец И.И. Индивидуализация наказания. — М., 1961,10.с.
56. Кузнецова Н.Ф., Куринов БА Огягчающие и смягчающие обстоя-ва, учитываемые при определении меры наказания. //
Применениенаказанияпосоветскомууголовномуправу. М., 1958, 92.с.
57. Брайнин Я.М. Уголовный закон и его применение. — М., 1976, с. 198; Загородников Н.И. Принципы советского социалистического лрава. // Сов. гос-во и право. 1966, N5,73.с.
58. Баймурзин Г. Прикосновенность к преступлению. — Алма-Ата, 1968, 162с.
59. Чечель Г.И. Смягчающие ответственность обстоя-ва и их значение в индивидуализации наказания, — Саратов, 1978, - 13.с.
60. Похмелкин В.В. Социалистическая слраведливость и уголовная ответственность. — Красноярск, 1990, —150.с.
61. Бартновская Г.Б, Индивидуализация наказания как одно из средств обеспечения его эффективности. // преступность и ее предупреждение. - Ленинград, 1971, - 141.с.
62. Ребане И. 06 индивидуализации наказания судом по совет-му уголовному праву // Ученые записи Тартуского унив-та. 0 вопросах борьбы с преступностью. N 1978, -вып. 447,4.с.
63.Ребане И. Келтірілген еңбектің 5 б
64. Камхадзе К.А. Индивидуализация наказания за неосторожные преступления: Автореф. дисс... канд. юрид. наук. М„ 1984, 5.с.
65. Мамытов АИ. Советгік қылмыстық праю. -Алматы, 1971, 156 6.
66. Ағыбаев АН. Кьшмыстық құкьіқ Жалпы бөлім. 1998, 218-219 6.
67. Агыбаев А.Н. Қылмыстық құқық.Жалпы бөлім.Көрсетілген еңбектің 220 б.
68. Е.Алауханов., С.Рахметов. Жаза, Алматы, 1999, 145 б.
69. Қ.Жарыкбаев. Психология. Алматы, 1993, 55-56 б.
70. Дагель П. С. Учение о личности преступника в советском уголовном праве. Владивосток, 1970, 61-70.с.
71. Пашюв И.П. Шығармаларының толық жинағы., 3 том 2 кітабы. 103 б
72.Жуковская В.И, Беседа о воспитании. Минск, 1968, 5-8.с.
73. Е.И.Каиржанов., АЧукморова. Борьба с вовлечением несовершеннолетних в преступную еятельность.Алматы , 1998, 7.с.
74. Асеев В.Г. Мотивация поведения и формирование личности. М., Мысль, 1976, 119.с.
75. Ишанбай Каракүлов. Қырык сұрақ. Алматы, 1983, 48 6.
76.Краковский А.П. О подростах. М., Педагогика, 1970; 56.с.
77.Петрунек В.П., Таран Л.Н. Возраст тревог (заметки
врачей-психоневрологов) М., "Знание", 1973, 7.с.
78.КржовскийАП.Оподростках.М.,"Педагогика", 1970, 76.с.
79.Краковский А.П. Көрсетілген еңбектің 214 б
80.Миньковский Г.М. Проблемы судебной психологии. . Төзисы докладов и сообщений на 1 съөзде общества психологов ІСССР. Тбилиси, 1971, 31.с.
81.Катусов А. Не потерять поколение. // Комсомольская .правда, 14.04.89. 79.с.
82. Бабаев М.М. Индивидуализация наказания інесовершеннолетних. М., Юрид. лит., 1968,15.с.
83. Вопросы методики изучения и предупреждения .преступлений. М., Госполитиздат, 1962, 53.с.
84. В.Н. Кудрявцев. Генөзис преступления. Опыт Криминологического моделирования. Москва, 1998, 3.с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ  МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Заң факультеті
Қылмыстық құқық және криминология ... ... ... ... ... ... және жазалаудың
теориялық мәселелері.
Орындаған 4 курс студенті ... ... аға ... ... ... ... ... А.Ж.
Кафедра меңгерушісі, з.ғ.д., проф. ... ... ... ... 2010 ... ... ... жасқа толмағандардың қылмыстық жауаптылығы және ... ... 65 ... ... ... ... ... құрылысы: Жұмыс ... ... ... ... және ... ... тұрады. Жұмыстың
жалпы сипаттамасы: Диплом жұмысының кіріспесінде ... ... мен ... ... ... айтылған.
Негізгі бөлімінде Кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... құқық теориясында ... ... ... және ... ... жүргізілген. Сонымен
қатар кәмелетке ... жас ... ... ... зерттеген.
Жұмыстың қорытынды бөлімінде аталмыш тақырыптың даму ... ... ... ... ... ... жауаптылығы және жазалаудың теориялық және
практикалық мәселелеріне ... ... ... ... ... ... ... Республиксының Жоғарғы Сотының
қаулылары, сот шешімдері.
Глоссарий
Қылмыс - Қазақстан ... ... ... 9 ... ... ... тыйым салынған айыпты қоғамдық ... ... ... ... - ... жасаған
кезге қарай жасы он төртке толған, бірақ он сегізге толмаған адамдар
Жаза - ... ... ... ... ... ... толмаған адамға жаза ... - ... ... мән ... басқа, оның өмірі мен ... ... даму ... жеке ... өзге де ... толмағандарды жазадан босату ... рет ... ... жасаған және оны қылмыстық ... ... ... ... деп ... сот оны жауаптылықтан босатуы мүмкін.
Қылмысқа қатысу - Екі ... одан да көп ... ... ... бірлесіп қатысуы.
Заттай (материалдық) көмектесу - белгілі бір белсенді іс-әрекеттер құрал
беру, кедергілерді жою, қылмыс ... ... ... мен ... ... жүзеге асырылады.
Интеллектуалдық көмектесу - орындаушының қылмыс ... ... ... нығайтуға байланысты болады. Интеллектуалдық көмектесуге қылмысты
істеуге кеңестерімен, нұсқауларымен ақыл беру,
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... |
| | |3 |
| ... | |
| | | |
|1 ... ... ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІГІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ | |
| | |7 |
| |1.1 ... ... ... ... | |
| ... |7 |
| |1.2 ... ... ... жауапкершіліктен босату |12 |
| | | |
|2 ... ... ... ... | |
| ... | |
| | |17 |
| |2.1 ... ... ... ... оның ... | |
| |сипаттамасы және динамикасы |17 |
| |2.2 ... ... ... жеке ... ... | |
| | |20 |
| |2.3 ... ... қылмыстылығының себептері және олармен| |
| |күресу шаларалары |31 |
| | | |
|3 ... ... ... ... МЕН МӘНІ | |
| | |36 |
| |3.1 ... ... және ... ... ... | |
| ... ... мәні |36 |
| |3.2 ... ... ... ... ... мен | |
| ... |40 |
| |3.3 ... ... ... ... ... |43 |
| |3.4 ... ... қылмыскер тұлғасыньщ жас және -психологиялық| |
| |ерекшеліктері және олардың жаза тағайындаудағы орны | |
| | |46 |
| | | |
| ... |56 |
| | | |
| ... ... |58 ... өзектілігі: Тәуелсіз Қазақстан Республикасының саяси,
экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан даму, ... ... ... ... Елімізде жылма-жыл алға өрлеушілік, дүниежүзілік деңгейге көтерілуге
қадам басқандық айқын көрініс беруде. Тәуелсіздік ... бері ... ... ... Мемлекетімізде екі мәрте 1993 жылы және 1995 ... ... [1.67]. ... ... ... берік
орнады. Осы аз уақыт ішінде Қазақстан Республикасында көптеген кодекстер –
қылмыстық, қылмыстық атқару, азаматтық, ... іс ... ... т.б. ... Осындай заңдылық нормалардың қабылдануы құқық
бұзушылықтың алдын ... және ... ... ... ... ... ... жасап берді. Мемлекетімізде орын алып ... оңды ... ... қоғамның одан әрі серпінді дамуына
кедергі ... ... ... ... да бар. ... ... жат
құбылыстардың бірі - қылмыстылық болып табылады. Қылмыстық көрсеткіші ... ... ... ... мемлекет көптеген ұйымдастырушылық
шараларын іске қосуда. Қазақстан Республикасының Президенті 2003 жылы 10-шы
қыркүйекте қылмыспен қарсы күрес мәселелері бойынша ... ... ... ... ... ... іске үлес қосқандық деп атап
көрсетіп, осы істі жүзеге асырудың нақты он түрлі жолын қадап ... ... ... ... ... ... ... және басқару органдарының
қызметін одан әрі жетілдіруді, елімізде құқықтық мемлекет құру ... ... ... ... ... ... мен
бостандықтарын қорғауда мемлекеттік билік органдарын әділеттілік, заңдылық,
жариялылық, ізгілік принциптерін басшылыққа алған мінсіз қызметі өте қажет.
«Біз бүгінгі ... ... өзге ... ... ... ... орасан зор жауапкершілік жүгін арқалайтынын: әкелер мен аналардың,
аталар мен әжелердің өз балалары мен немерелері ... ... есте ... ... өз ... бен немерелерімізді сонау алыс болашақта, олар біздің
жасымызға ... ... ... күйде көргіміз келеді?
Олар әл-ауқатты өмір сүре ме, тоғайған, дендері сау әрі білімді білікті
бола ма?
Олар жақсы әрі азат қоғамда өмір сүре ... өз ... мен ... ... үшін ... бола алар
ма, көшелермен емін еркін жүріп, өз дүние-мүлкі үшін қауіптенбес болар ма?
Біз оларға қуатты мемлекет пен ... ... және алыс ... ... ... мұра етіп ... ... ба?
Біз осынау қарапайым, бірақ маңызды сұрақтарға бүгіннің өзінде ... ... ... толмағандардың қылмыстылығы мәселесі әрқашанда, қандай қиын
қыстау заман болмасын кез келген халықты алаңдататын ... Оның ... ... ... ... ... ... болып
табылатындығында.
Бірақ бұл проблема ... ... ... ол әлі де жеткілікті
деңгейде зерттелген жоқ. Әрине, біздің ... осы ... ... ... ... ол ... сыймас. Бұл саладағы аз да
болса монографиялар мен ғылыми ... құр ... ... зерттелу деңгейі. Өткенге шолу жасайтын болсақ, жасы
кәмелетке толмағандар арасындағы ... ... ... ... ... ... Одағы тұсында З.А. ... ... М.И. ... К.Е. Игошевтың, А.Н. Игнатовтың, ... Н.А. ... Г.М. ... ... ... Е.А.Харшактың және тағы да басқа ғалымдардың еңбектерінде
баяндалған болатын.
Ал Қазақстандық материалдарға сәйкес Н.М. Әбдіровтың , Н.А. Әлімовтың,
Т.К. ... К.А. ... С.Х. ... Е.Ғ. ... ... К.К. ... Ғ.С. ... М.С.
Нарикбаевтың, Г.Р. Рустемованың, Ш.Т. Тайбакованың, И.А. ... ... Ж.Б. ... А.С. ... Ж.Т. ... ... Р.М. ... Д. Бұғыбайқызының және тағы да басқа
ғалымдардың еңбектерін айтуға ... ... ... ... өсуі ... ... ... да көбейіп бара жатыр. 1998-2007 жылдар
арасында ол мынадай көрсеткіштерді аңғартады: ... 15656 ... ... 9027 ... 7435 ... ... жалпы алғанда кәмелетке жасы ... үлес ... ... ... ... яғни 20 ... 9 % құраған болса, ол көрсеткіш соңғы 11 жыл ішінде (1988 -1998) 14
% ... ... Жасы 18 ге ... ... саны ... жалпы адам
санының 33 % құрайтын болса, аталған көрсеткіш деңгейінің қаншалықты ... ... қиын ... толмаған қылмыскерлердің жасаған қылмыстары арасында тонау,
қарақшылық, қасақана кісі өлтіру, ... зиян ... ... секілді
қылмыстар кең тараған, ұрлық және бұзақылық қылмыстарының 75-80 % кәмелетке
толмағандардың үлесінде.
Криминологтардың көптеген ... ... ... бұл негізінен топтық ... ... ... ... ... ... ... қылмыс жасау деңгейі
алаңдатарлық ... ... ... ... ... айтсақ, Қазақстан Республикасы бойынша жасы кәмелетке
толмағандардың ... ... ... ... саны соңғы 11 жылда
мына көрсеткіш түрінде, 2005 ж. – 3740, 2006 ж. - 3799, 2007 ж. – ... ... ... ... ... ... ... 11 жыл ішінде екі есе өскен.
Жасөсіпірімдердің арасында рецидивист қылмыскерлердің саны соңғы бес
жылда 42.7 % ... ... ... алу проблемасымен, соның ішінде құқықтық білімді
насихаттау жолымен де, кеңестік дәуірде ... ... ... ... ал ... ... ... ішкі істер министрі
К.Сулейменов көрсеткендей: мемлекеттің тоталитарлы партиялық - әкімшілік
фундаментіне арқа ... ... ... ... ... ... соң, бұл проблемамен ешкім айналысып жатқан жоқ. ... ... ... ... аса ауыр ... ... зорлықпен ұштасқан қылмыстардың саны басым. Сондай ақ осы
қылмыстарда тағылықтың, қатыгездіктің орын алуы сирек ... ... ... ортақ қатысу нысанында әсіресе топпен жасалады бұл құбылыс
та жасөспірімдердің психологиясына тән. Әрбір ... ... ... үлкендермен бірігіп жасайды.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының ... ... ... тән
белгілері заң шығарушыны кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауапкершілігін
аса мұқияттылықпен регламентациялау қажеттілігіне итермеледі, қабылдануға
тиісті нормалар қылмыстық ... пен ... ... ... жағдайларда өзгеше болуы қажеттілігі туды. Заңдылықпен кәмелетке
толмағандар үшін жаза ... ... ... ... ... жаза мен ... ... босату, сондай ақ ескіру
мерзімін санау және ... ... ... жағдайларын белгілеу қажет
болды.
Бұл мәселелер 1998 жылы ... ... ... ... ... ... ... толмағандардың қылмыстық жауапкершілігің
атты бөлімді кіргізу арқылы ... Бұл ... ... мазмұны
Қылмыстық кодекстің Жалпы бөлімінің ережелерінен өзгешелеу құрастырылған,
ерекшелену себебі ... ... ... жас ... ... және олар жауапкершілікпен жазаны жеңілдетуге бағытталған.
Кәмелетке толмағандар туралы дербес ... ... ... ... ... рет. ... ССР Қылмыстық кодексінде кәмелетке
толмағандардыің қылмыстық жауапкершілігіне ... ... ... ... ... да, осы ... ... нормалар жалпы бөлімнің әр
түрлі баптарында шашырап ... еді. Сол ... ... ... ... ... арнайы бөлімінің пайда болуы бұл еліміздің
қылмыстық заңының жоғары даму деңгейін көрсетіп отыр.
Әрине ... ... ... қарсы күресуде қылмыстық
құқықтық шаралар ... ... ... ... ... ... ... қарқынды түрде әлеуметтік бөлінуі, халықтың
басым көпшілігінің өмір сүру деңгейінің күрт төмен түсіп ... ... ... ... ... қатыгездіктің жоғарылауы
жағдайында болып жатқанын ескермеуге болмайды. Осындай жағдайда ... ... ... ... ... және ... ... алу
шаралары болуы жалпыға ақиқат заңдылық.
Сол себепті ... ... ... жаза қолдануға қатысты М.С.
Нарикбаевтің қылмыстық жаза бірқатар тәрбиелік ... ... ... ... кейін ғана қолдануы керек деген көзқарасы дұрыс .
Зерттеудің мақсаты мен міндеті: ... ... ... ... ... мен алдыма бірнеше мақсат қойдым, олар төмендегідей:
Олардың бірінішісі – Қазақстан ... ... ... ... ... анықтау.
Екіншісі – кәмелетке толмаған қылмыскерлердің жауапкершілігінің, оларға
жаза ... ... ... және осы ... ... ...... кәмелетке толмаған қылмыскерлердің
қылмыстылығының криминологиялық сипаттамасын ...... ... ... ... мен ... ... шараларын анықтау.
Қорғауға ұсынылатын тұжырым: . ... жасы ... ... ... ... болатын кейбір міселелердің ... ... ... ... ... мен ... алдына
қылмыстың алдын алу. Кәмелетке ... ісі ... ... келелі істерінің тиімділігіне баға беру.
Дипломдық жұмыстың құрылымы мен көлемі: : ... ... ... ... ... ... мақсаты мен ... ... ... ... кіріспеден, үш тараудан, ... ... ... ... ... ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІГІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Кәмелетке толмағандардың жауапкершілігінің ерекшеліктері.
Қолданылып жүрген ... заң ... ... ... ... ... тарауды бірінші рет кіргізіп отыр. Ізгілік
қағидасына негізделген ... ... ... ... ... ... мақұлдаған қылмыстық заңдылыққа сәйкес келеді.
Арнайы бөлімнің кіргізілуі қылмыстық ... және ... іс ... ... да ... ... Республикасының іс
жүргізу кодексінде «Кәмелетке толмағандардың істері бойынша іс жүргізуң
атты тараудың бар ... және бұл ... ... ... ... іс жүргізу әрекеттері жинақталғандығы белгілі. 1998 жылы күшіне
енген Қылмыстық Кодекстің кәмелетке толмағандардың тұлғасын ... ... ... 78 ... 1 бөліміне сәйкес кәмелетке толмағандар
деп ... ... ... ... жасы он ... ... ... он сегізге
толмаған адамдар танылады. Ресейдің, Автрияның, Германияның, Жапонияның
қылмыстық ... да ... ... ... толмағандардың
қылмыстық жауаптылығы Францияның қылмыстық кодексінде – 13, Нидерланд,
Португалия елдерінде – 12, Жаңа ... – 10, ... ...... деп ... Он төрт ... төменгілерді қалай атау керектігін
қылмыстық заң көрсетпеген, тек сегіз жасқа ... ... ғана біз ... терминін қолданыла аламыз, бұл туралы заңда нақты сілтеме болмаса
да жас балалар терминін біз ҚК (72 бап, 1 ... ... ... айта ... жасқа толғандар сәйкесінше кәмелетке толмағандар [4].
Қылмыстық кодекске кәмелетке толмағандар жайлы жаңа тарауды ... үшін ... ... ... ... ... жасамайды. Мысалға жазаны қылмыстар мен үкімдер жиынтығы бойынша
тағайындау, бас бостандығынан айырудың ең ... ... және ... ... ... ... ... жаңалық ол сот және тергеу
органдарына ... ... ... ... ... ... ... емес, психикалық дамуы жағынан артта қалуы салдарынан
кішігірім немесе ... ... ... ... кезінде өзінің іс
әрекетінің (әрекетсіздігінің) іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық қауіптілігін
толық көлемінде ... ... ... ... ... ... ... құқығы болып отыр (15 бап, 3 бөлім).
Заңға бұл маңызды ережені ... ... көп ... ... ... ... ... даулар шешімін тапқан сияқты. Қабылданған ... ... ... ... алу ... жаңа
стратегиялық бағытты қайта жандандырып отыр, яғни ... ... ... ... және ... кейін ғана қылмыстық жазалау. Тарихқа
үңілсек ... ... 1917 ... ... ... кейінгі Ресейде
қабылданған заңдарда болған.
Кәмелетке толмағандардың жауапкершілігінің ерекшеліктерін дербес тарауға
бөліп шығару, осы тұлғаларға ... ... ... аталған баптың
ерекшеліктеріне сәйкес тағайындалады деп түсінуге болады. ҚК осындай ерекше
ережелерді кіргізу осы жас ... ... ... ... ... Он ... он алты ... кәмелетке толмағандарда бір жағынан ұстамдылық, дербестік
пайда ... өзін өзі ... ... ... ... жоғары
деңгейіне қол жеткізсе, екінші жағынан қоғамдағы өзінің орнын түсіну, ... ... ... ары ... жалғастыру арқылы тұлғаның әлеуметтенуі
жалғаса береді.
«Осы жастағы адамдар үшін ... тым ... ... ... ... ... деңгейде барлығын ескеріп бағалауға
дәрменсіздік тән. Бұл ... ... ... ... жауапкершілігіне, қылмыстық жауапкершіліктің жалпы ережелеріне
қарағанда ерекшеліктер мен толықтыруларды ... ... ... үшін ... жазаң - бұл қағида әрқашанда сақталуы шарт. Әр
қылмыстық әрекетке қарсы, ... ... ... шара бар. ... қатер бар әрине, сонда да тәуекелң - деп ойлайтын жасөспірімдер
заңға қайшы әрекет жасайды. Бірақ ... ... ... жалтарып, қандай
айла жасаса да қылмыс бәрібір де ашылады. Құқыққа қайшы ешқандай әрекет,
ешбір қылмыскер ... ... тыс ... ... – бұл ... ... талабы екендігі белгілі.
Жазаның болмай қоймайтындығы қағидасын, тек құқық бұзушылармен күресуде
ғана емес, сондай ақ заңға ... ... ... заңдылықты сақтау
және адамдарда құқықтық ережені сақтау әдетін тәрбиелеуде қолданудың маңызы
зор.
Жасалған ... ... үшін ең ... құқық бұзушының өзі жауап
береді, ол ең ... ... ... оның ... көтереді.
ҚК 15 бабында он төрт жасқа толған, ... он ... ... ... үшін ... жауапкершіліктің шектері қарастырылған. Жаңа ҚР ҚК,
ҚазССР ҚК ... ... ... ... екі деңгейін
бекіткен. Жалпы ереже бойынша қылмыстардың басым көпшілігі үшін қылмыстық
жауапкершілік он алты жастан ... Тек қана ... ... және
құқыққа қайшылығы көп жылғы тәжірибе көрсеткендей, он төрт ... ... үшін ... болатын қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық осы
жастан басталады.
ҚК 15 ... 2 ... ... ... үшін ... 14 жастан басталады, ол толық және кәмелетке толмағандардың
қылмыстылық жауапкершілігі туралы ... ... ... ... ... үшін ... ... табылады. Сонымен қатар қылмыстық жауапкершлік
он алты жастан ... ... ... ... он ... басталатын қылмыстардың элементтерінің болу ықтималдылығын ескермей
кетпеуге болмайды. Мысалға: бандылық үшін (237 бап) ... ... алты ... ... Бірақ бандылық күрделі қылмыс бола тұрып, ұрлау,
тонау, қарақшылқ, адам өлтіру сияқты қылмыстарды да қамтуы мүмкін. Бандылық
шабуылға қатысқан он төрт ... ... ... ... басқа
аталған қылмыстар үшін жауапкершілікке тартылып, бірақ бандылық үшін
жауапкершілікке ... Тап ... ... ... ... мәселені басқа қылмыстар жөнінде қарастырғанда болуы
мүмкін, мысалға жаппай тәртіпсіздіктерге қатысу (241 бап), ... ... ... (257 бап), және ... (258 бап) ... ... толмағандардың әрекеттері сәйкесінше тек ҚК 178, 257, 258 баптары
бойынша ғана сараланады.
Қылмыстық ... он алты ... ... және ҚК 15 б. 2
бөлімінде айтылған қылмыстардың элементтерін қамтымайтын ... ... ... он алты жасқа толмаған кәмелетке толмағандар қылмыстық
жауапкершілікке тартылмайды. Оларға он төрт жасқа толмаған жасөспірімдерге
қолданылатын тәрбиелеу ... ... ... қолданады.
Кәмелетке толмағандар өкінішке орай көптеген жағдайларда өздерінің ... және ... ... үшін тартылатындағын білмейді. Солай, мысалға
Алматы жасөспірімдердің істері жөніндегі инспекциясының Алматы қаласының
мектептерінде жүргізген ... ... ... ... ... ... жай тентектіктен ажырата алмайтындығы анықталды. «Сен
әкеңнің автокөлігін рұқсатсыз мініп ... жол ... жол жүру ... ... бұл ... ... жатадың - деген сұраққа жауап
берушілердің 70 пайызы тентектік деп жауап ... ... ... сүйенсек кәмелетке толмағандардың отыз пайызы қылмыстық
жауапкершілік тек он сегіз жастан басталады деп ... ... он алты ... ... ... өздерінің жасында ұрлау, бұзақылық, денеге
жарақат салғандығы үшін қылмыстық ... ... деп ... зерттеулерге сәйкес орта білім беретін мектептердің жоғары сынып
оқушылары қылмыстық жауапкершілік ... ... үшін он алты ... ... ... ... ... неге кәмелетке толмағандар қылмыстардың кейбіреуі үшін қылмыстық
жауапкершілікке тек он алты ... ... ... үшін он ... ... ... ... жасының шектерін тағайындаған
кезде заң шығарушы көптеген жағдайларға назар ... ... ... ... ерекшеліктеріне, яғни нақты бір қылмыстың түрін
құрайтын қоғамға қауіпті әрекеттерді түсініп, сезіну мүмкіншілігі ... ... ... мән ... ... Соған сәйкес кәмелетке
толмағандардың басым көпшілігіне тән, ой өрісі мен ерік ... ... ... ... сол немесе басқа жас топтарының
күнделікті әрекеті мен ... ... ... психикалық жетілмегендігі
байқалып қалады. Бірақ бұл жағдай қылмыс секілді аса ... ... ... ... ... ... толмағандар қоғамдағы тәртіп нормаларын таңдауға, естияр түрде
әрекет ... сана ... ... ... Осы жағдаймен қылмыстық
жауапкершіліктің, мысалға он ... ... тек он алты ... ал ... үшін он төрт ... басталатындығы түсіндіріледі.
Заңда көрсетілген жасқа жету - ... ... ... ... ... бірі ... ... қылмыс жасаған кездегі ... дәл ... ... ... 1986 жыл 19 ... ... Қазақстан Республикасының
Жоғары соты Пленумының «Кәмелетке толмағандардың қылмыстары және ... және ... да ... ... ... тарту жайлы сот
тәжірибесі туралың қаулысында, кәмелетке томағандар жасаған қылмыстар ... ... ... сот ... ... дәл ... (күнін, айын,
жылын) анықтауға шаралар қолдануы тиіс. Кәмелетке ... ... ... тәрбиеленуі, білім алуы жайлы анағұрлым ... ... алу ... сот ... ... ... ... өкілдерін, еңбек
ұжымдарының мүшелерін, жұмыс, оқу, тұрғын орындарындағы қауымдастықтардың,
кәмелетке ... ... ... ... мен ... ал қажет болған жағдайларда ата-анасының еңбек ұжымдарының, және
жұмыс орындарындағы қауымдастық өкілдерін шақыру ... ... ... және ... ... қарау кезінде қылмыстық
жауапкершілікке тартылған немес тартылып жатқан кәмелетке томағанның жасын
анықтау міндеті тергеу, прокуратура және ... ... 1986 жыл ... ... Қазақстан Республикасының Жоғары соты Пленумының
«Кәмелетке ... ... және ... ... және ... ... қарсы іс-әрекеттерге тарту жайлы сот тәжірибесі туралың қаулысында,
осы санаттағы істер бойынша алдын-ала тергеудің сапасына деген ... ... ... Егер ... ... тергеліп, істің дұрыс шешілуіне
қажетті мән жайлар анықталмаса (кәмелетке толмағанның дәл жасы, өмір сүру
және тәрбиелену ерекшеліктері, ... ... мен ... ... ... ... алдын алған жағдайлар мен себептер) және бұл
кемшіліктерді сот талқысы кезінде жоюға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... - деп атап көрсетілген. ... ... жасы ... ... ... анықталады. Мысалы:
азматтық хал жағдай актілерінен көшірмелер, жеке күәлік, және т.б. Тұлға
белгілі бір ... ... ... кейінгі күннің ноль сағатында ... ... ... толмағанның жасы жайлы ешқандай мәлімет, құжат жоқ ... ... ... ... сот, ... ... ... анықтау
үшін сот-медициналық сараптама тағайындауға міндетті. Тұлға ... ... ... ... ... ... күні ... деп есептеледі. Егер кәмелетке
толмағанның жасын сот медициналық ... ... ... ... ... аталған жылдың ең соңғы күні деп ... ... 31 ... ал ... ең аз және ең көп ... ... кезде,
сараптама атаған жылдың ең аз мөлшерін алу керек.
Жоғарыда аталып кеткендей кәмелетке ... ... ... бірі ... ... толмағандардың
кейбір қылмыстардың субьектісі бола алмайтындығы. Осы ... ... ... ... ... Кәмелетке толмағандардың өздері ... ... ... ... ... ... адамды қылмыстық іске тарту ... ... ... ... ... ... әрекеттер жасауға тарту (ҚК
132б.), Кәмелетке толмағандарды саудаға салу (ҚК ... ... ... он ... ... асқан ересектер ғана ... ... ... және ... ... ... (ҚК ... кінәсіз адамды қылмыстық жауапкершілікке тарту (ҚК 344б.), жауап
беруге мәжбүр ету (ҚК 347 б.), ... ... ... ... 127б.). Бұл ... үшін ... толмағанның жауапкершілікке
тартылу мүмкін еместігі туралы ... ... ... ... да, бұл
қылмыстардың жасалу жағдайы осындай ой қорытындыға алып келеді [7.145].
Кәмелетке толмағандар қылмыстық қауымдастықты құру және ... ... ... ... ... Бұл жағдайларда кәмелетке
толмағандар, қылмыстық жауапкершілік он төрт ... ... ... үшін ... ... қылмыстар үшін жауапкершілікке
тартылады.
Қылмысты аяқтаудан ерікті түрде бас тартқан ... ... ... ... ... жауапкершіліктен босатылады (ҚК 26б. 1 бөлімі.)
[8.149].
Кәмелетке толмағандардың қылмыстарының жартысынан астамы топпен, ортақ
қатысу арқылы жасалады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесі бар ересектердің болуы қазіргі кезде
кәмелетке толмағандардың қылмыстық топтарының 20 пайызында байқалған . Тек
қана кәмелетке толмағандардан құралатын ... ... ... ... ... бұл сан ... көп ... екі-үш қатысушысы бар, ересек
адам бастаған қылмыстық топтар. Сол себепті кәмелетке толмағанды қылмыстық
әрекетке ... ... ... сот ... аса назар аударылады.
1986 жыл 19 желтоқсанында шығарылған Қазақстан Республикасының Жоғары ... ... ... ... және ... ... ... да қоғамға қарсы іс-әрекеттерге тарту жайлы сот тәжірибесі туралы
қаулысының 9 ... « ... ... кәмелетке толмағанды қылмыс
жасауға немесе осы қылмысқа қатыстыруға бағыттаған ... ... ҚК 15 ... ... жасқа жеткендігіне қарамастан,
жасалған қылмыс үшін және кәмелетке толмағанды қылмыстық әрекетке ... ... ... ... саралануы тиіс [9.251].
ҚК 15 бабында көрсетілген жасқа жетпеген кәмелетке толмағанмен бірігіп
жасалған қылмыс, ... ... деп ... тиіс ... ... бұл
жағдайда кәмелетке толмаған адам қылмыс субьектісі болып табылмайды.
Аталған жағдайда ... адам ... ... ... ... ... болып табылады және ҚК кәмелетке толмағанды қылмыстық ... бабы ... ... ... ... ... қылмыстық
әрекетке тарту, кәмелетке толмаған адамның ... ... ... ... ... кезден бастап аяқталады. Ересек адамның
әрекеттері болса кәмелетке толмағанды қылмыстық ... ... ... ... тиіс.
Ересектермен бірге жасалған қылмыстарды қарастырған ... ... ... ... ... ... ... қажет, бұл
мәлімет ересектің әрекеттерін толық анықтауға мүмкіндік береді.
Егер кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... танылған ересектердің, құқыққа қайшы, азғырушы әрекеттері
алдын алса, сот осы мән ... ... ... ... ... қарастыруға құқылы.
Қылмыстық кодексте кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауапкершілігінің
ерекшеліктері жеке ... ... ... ... жалпы
бөлімінің нормаларының бірі кәмелетке ... ... ... ... бірі ... ... ... кетеді. Оған дәлел ретінде қылмыстық кодекстің жалпы
бөлімінің кейбір нормаларын келтіре аламыз. Мысалға: он ... ... ... ... ... үшін ... сондай ақ Қылмыстық
кодексте белгіленген тәртіп ... ... ... ... ... ... қайталануы кезінде ескерілмейтіндігі (13 б. 4 бөлімі.),
Қылмыстық жауапкершілік ... жас ... ... және ... ... үшін ... (15б.), ... толмағандық жаза тағайындау
кезінде жеңілдететін жағдай ретінде ескеріледі (53б. 1б). Яғни ... ... ... ... ... жауаптылығы жайлы
мәселелерді шешкенде, ... ... ... ... тек алтыншы
бөлімін емес, жалпы бөлімнің басқа да нормаларын қолдануы тиіс деген ой
қорытындыға келеміз.
Аталып ... ... ... ... бөлімінің нормалары «кәмелетке
толмағандардың қылмыстық жауаптылығы атты бөлімінің нормаларымен, сәйкес
келіп жатқан ... ... ... ... ... ... ... бұл ережелер ересектерге қолданылатын нормаларға ... ... ... ... олардың қылмыстық
жауптылықтан, соттылықтан тез арылып күнделікті өмірге қайтып ... әсер ... ... ... ... ... ... жауапкершіліктен кәмелетке толмаған адамдар жалпы негіздер
бойынша, сондай ақ тек қана кәмелетке томағандарға арналған ... ... ... ... ... ... шын ... байланысты (65
б.), жәбірленушімен татуласуына байланысты (67 б.), ... ... (68 б.) ... ... ... жауаптылықтан бостатудың
аталған негіздері, жалпы ережелерден ерекшеліктерді көздемейді.
Он сегіз жасқа толмаған тұлғаларды ескіру мерзіміне байланысты қылмыстық
жауаптылықтан босатқан кезде, ескіру ... ... ... ... ... ... тиісті органдар назардан тыс қалдырылмауы тиіс.
Қылмыстық кодекстің 85 бабына сәйкес, қылмыстық заңда ... ... ... ... ... ... босату кезінде тең
жартысына қысқартылады. Яғни, егер қылмыс жасалған күннен бастап мынадай
мерзімдер өтсе, адам ... ... ... ... ... жасағаннан кейін бір жыл
б) орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаннан кейін екі жыл, бес ай.
в) ауыр ... ... ... бес жыл.
г) аса ауыр қылмыс жасағаннан кейін жеті жыл, бес ай.
Он сегіз жасқа толмаған адамдарға, ... ... ... рақымшылық
және кешірім жасау актісі қолданылады.
Қылмыстық жауаптылықтан босатудың жалпы негіздермен қоса, тек он сегіз
жасқа ... ... ... қылмыстық жауаптылықтан босатудың
арнайы негіздері де қолданылады.
Қылмыстық кодекстің 81 бабына сәйкес бірінші рет кішігірім немесе ... ... ... рет жасағаны үшін сотталған кәмелетке толмаған
адам, егер оны түзетуге қылмыстық кодексте көзделген тәрбиелік әсері ... ... ... ... қол жеткізуге болады деп танылса, сот
оны қылмыстық жауапкершіліктен босатуы мүмкін. Яғни кәмелетке толмағанды
қылмыстық ... ... оған ... ... бар мәжбүрлеу
шараларын қолданудың алғышарты болып, мына жағдайларды ... ... ... ... рет ... ... қылмыс ҚК екінші және үшінші тармақтарына ... ... ... ... ... ... жатса;
в) қоғамға қауіпті әрекеттің сипаты және кәмелетке толмағанның тұлғасы
жайлы мәлімет, оны ... ... ... ... ... ... толмағанды жазадан аталған ... ... ... ... олардың заңда көзделген мәнін дәл қолдану керек. Солай,
қылмысты бірінші рет жасағандарға ҚР ҚК ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты, алдында
қылмыстық жауапкершілік басталатын жасқа жетпегендігіне, ... ҚК 15 ... 3 ... ... жағдайларға сәйкес, немесе
ақтап шығармайтын өзге де жағдайлар бойынша кәмелетке толмаған ... ... ... оны жаңа ... ... үшін қылмыстық
жауапкершілікке тарту кезінде қылмыс бірінші рет жасалды деп санауға ... ... ... осы ... кемшілігін айтпау кетуге болмайды, ол
төмендегідей. Жоғарыда көрсетілгендей тәрбиелік әсері бар ... сот ... рет ... ... орташа ауырлықтағы қылмыс
жасағаны үшін сотталған кәмелтке толмаған адамға қолданыла ... (ҚК ... Яғни ... мәтініне сәйкес алдында қылмыс жасап ол үшін тәрбиелік
әсері бар ... ... ... кәмелетке толмаған адам, екінші
рет қылмыстық жауапкершілікке тартылатын ... оған ... ... ... шаралары қайтадан қолданылуы мүмкін. Себебі ол жазадан босатылған
(ҚК 81 б.), және соттылығы жоқ (ҚК 77б. 2 б.) яғни ол ... ... ... тұр және ... ... бар ... шаралары оған ҚК 81 б. сәйкес
қайта қолданыла алады.
Яғни тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шарасы ... ... ... ... жасап, түзелу жолына түспеген, қылмыстық заң бұзушылыққа
қайта бел ... ... біз ... заңның мәтініне сәйкес қайталап
тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу ... ... ... және ... саны ... сот ... тағайындау кезінде кәмелетке толмағанның қылмыс жасау
ниетін, қылмыс жасағаннан кейінгі тәртібін назарға алып, оған ... мәні бар ... ... ... ... ... ... тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын сот
отырысы ... ... ... ... ... жауапкершіліктен
босату туралы қаулы шығарып, кәмелетке ... ... ... ... ... ... сот ... толмағанға тәрбиелік әсері бар ... ... бір ... ... ... ... жету үшін
ең нәтижелі деп тапса, бір адамға бірнеше тәрбиелік әсері бар ... ... ... әсері бар мәжбүрлеу шараларының барлығы да тәрбиелік әсер
етумен, яғни ... ... ... ... қылмыстарды жасаған
кәмелетке толмағанға ... ... ... ... ... ... байланысты. Оларды ... ... ... өзі ... әрекеттерінің ерсілігін, қоғамға
қауіптілігін ... ... ... жолымен ықпал жасалады. Яғни,
түзеу мақсатына қылмыстық жауапкершілікке ... ақ қол ... ... ... ... бойынша - тәрбиелік, ал орындалу сипаты
бойынша – мәжбүрлі.
Сырт көзбен қарағанда тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу ... ... ... ... ... жағынан алғанда араларындағы ... ... ... Атап ... мәжбүрлеу шараларында, жазалау
элементтері жоқ, олар соттылықты көзделмейді, тәрбиелік әсері бар ... ... және ... ... бөлінбейді.
Қылмыстық заң тәрбиелік шараларды қылмыстық жазамен ... Сол ... ... ... бар мәжбүрлеу шараларынан
жалтару, егерде жаңа қылмыс жасалмаса, кәмелетке толмаған адам ... ... ... ... ... 82 ... ... әсері бар мәжбүрлеу шараларының мынадай түрлері
көрсетілген:
а) ескерту;
б) ата аналарының немесе олардың орындағы адамдардың не ... ... ... ... келтірілген зиянды қалпына келтіру міндетін жүктеу;
г) бос ... ... ... ... ... ... ... немесе емдеу-
тәрбиелеу мекемесіне орналастыру;
ҚК 83 бабында тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларының ... және ... ... мен ... ... берілген. Оларды
жеке-жеке қарастырып кетейік:
Ескерту, заңға сәйкес, ... ... ... оның ... зиянды түсіндіруден және осы кодексте ... ... ... ... түсіндіруден тұрады. Яғни ... ... ... ... ... жаза қолданылатындығы туралы кәмелетке толмағанға түсіндіріледі.
Бүл шара кәмелетке толмағанның түзелуіне әсер етеді ... ... ... ... [11.52].
Қадағалауға беру, заң бойынша, ата-аналарына немес олардың ... не ... ... ... ... толмаған адамға
тәрбиелік әсер ету және оның ... ... ... ... ... ... Бұл мәжбүрлеу шарасы ҚК 83 бабы, 2 тармағында көрсетілген
тұлғалардың келісімі және мүмкіндігіне байланысты беріледі. ... ... да ... ... ... осы ... орындалуын жоққа
шығармаса да, нәтижелілігіне нұқсан келтіреді.
Келтірілген зиянды ... ... ... ... ... ... белгілі бір зиян келтірілсе, және ол сотта қаралуына
дейін өтелмеген жағдайда, жүктеледі. Зиянды ... ... ... ... ... ... және оның ... еңбек дағдысы болуын
есепке ала отырып жүктеледі. Бұл тәрбиелік шараның ... ... тек ... дене ... ... ... ... келтіруі
(сынған айнаны орнына салу, бұзылған затты жөндеу және т.б.) ... ... ... ... ... төлеуі (стипендия, жалақы т.б.) болып
табылады [12.91].
Кәмелетке толмаған ... бос ... ... оның ... ... ... ... және белгілі бір әрекеттерге тиым салудан тұрады.
Кәмелетке толмағанға белгілі бір жерлерге баруға, сондай ақ ... ... ... ... ... Осы тәрбиелеу шарасына байланысты заңда
көрсетілген тізбе, осы тармаққа сәйкес ... ... ... яғни ... ... жеке ... және жағдайға байланысты, бос
уақытын шектеудің басқа да түрлерін қолдануы мүмкін.
Тәрбиелеу ... ... ... ... бір ... жоқ, ... ... берілген. Бірақ тәрбиелеу шарасының мерзімсіз болуы оң
нәтиженің орнына теріс нәтиже де беруі мүмкін, ... ... ... ... ... жаза ... таблмаса да, мемлекет тарапынан күштеу,
мәжбүрлеу шарасы ... отыр және оның ... ... ... оған ... ... сонымен қатар өзіне тағайындалған шарадан
арылуға деген үмітін жоғалтуға алып келуі мүмкін.
Арнаулы тәрбие немесе емдеу ... ... ... ... адамға қасақана орташа ауырлықтағы қылмыс ... ... ... екі ... ... тағайындалуы мүмкін. Үкімде ... ... ... ... ... ... сот ... адам өзінің түзелуі үшін бұдан әрі бұл шараны қажет етпейді деген
тұжырымға келсе, өзінің ... ... ... ... ... ... ... емдеу немесе емдеу тәрбиелеу мекемесінде
болуды, жоғарыда көрсетілген мерзім ... ... ... тек ... адамның жалпы білім беретін немесе ... ... ... ... ... ... ғана жол ... Мерзімді ұзарту кезінде
кәмелетке толмаған адам кәмелетке толып кетпеуі керек.
2. ... ... ... ... ... ... толмағандардың қылмыстылығының түсінігі, оның жалпы
сипаттамасы.
Кәмелетке ... ... ... ... ... ... басты бағыттарының бірі. Кәмелетке томағандардың
қылмыстылығымен күресуді жеке сала ... ... ... ... түсіндіріледі. Олардың ішіндегі маңыздылары ретінде криминолог
ғалымдар төмендегілерді көрсеткен:
Біріншіден, жаңа буынның өмірі мен ... ... ... ... және осыған байланысты мемлекеттік органдар мен жалпы
қоғамның қызметінің жеке бағыты ретінде жас ... мен ... мен ... ... ... бағытталған мемлекеттік саясаттың
пайда болуы.
Екіншіден, кәмелетке толмаған қылмыскерлердің ... ... ... мен ... ... тұлғасы дамуы мерзімінің салыстырмалы
түрде шектелуі, әлеуметтік позицияларынының ауыспалылығы, ... ... жеке ... ... ... ... және басқа да ерекшеліктерімен түсінідірілетін мотивациясының
және генезисінің айырмашылықтары.
Үшіншіден, осы ерекшеліктермен тығыз ... ... ... ... ... ... мен
деңгейінің, динамикасы мен себептерінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... алдында біз
кәмелетке толмағандарды, олардың жеке басын және ... ... ... Ғылыми әдебиетте, кәмелетке толмағандардың жас санаттары
жайлы пікірлер көп. Солай ... ... ... шақ мектептің 5-
8 сыныптарына сәйкес келіп, олардың ішінде кіші жасөспірімдік жас ... және ... ... жас (14-15 жас) деп ... Краковский
А.П аталғандарға қоса кіші бозбалалық шақты көрсетеді (16-18) жас. О.Е
Сапарин олардың ... ... жас (13-16 жас), ... жас ... деп ... [14.9].
Бірақ, Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексінде кәмелетке
толмағандар деп ... ... ... ... жас он ... ... бірақ он
сегізге толмаған адам танылады (ҚК 78 ... 1 ... ... ... жасы осы нормаға сәйкес көрсетіледі.
Аталғандармен қоса қазіргі ... ... заң ... ... ... ... біркелкі нысан қалыптаспағандығын атап
өту қажет. Заң ... ... ... ... дерлік орыс тілінен
аударылады, бұл жағдай елімізде жаппай сипат алғандығы да белгілі, оның
себептері де ... Ал ... ... біз ... бір ... түсініп,
басқа ұғыммен шатастырып алмау үшін, оны орыс ... ... ... ... ... орыс ... ... термині, бозбала деп те жас
жігіт деп те ... . Орыс ... ... ... ... қарағанда кең мағынада қолданылады, яғни бұл ұғымға жас балада
(сегіз жасқа дейінгі бала, ҚК 72 бабының 1 ... ... ... ... және көп ... «подросток бұл он төрт жастағы кәмелетке толмаған
адам. Бірақ қазақ орыс сөздіктеріне сүйенсек «подростокң ...... жас ... ... (12-17 ... жас) [15.22]. Яғни кәмелетке
толмағандардың әртүрлі ... ... ... ... ана ... ... кәмелетке толмаған адам ұғымын басқаша ... ... ... ... ... ... ... өте тар
мағынада, яғни он алты жастан кейінгі жасты көрсету үшін ғана ... ... ... ... ... ... көрсетпесе де, оған
қарағанда кең түснінік ... сол ... ... ... ... адам ... жасөспірім терминімен де аламастырылуы мүмкін. Тап
осындай ... ... ... Г.М ... те ... [16.33].
Ең алдымен еліміздегі кәмелетке ... ... және ... ... ... ... арасында ол мынадай көрсеткіштерді аңғартады: 7535
(1988ж.), 11617 (1989ж.), 11204 (1990ж.), 12747 (1991ж.), 13326 ... ... 15656 ... 13724 ... 9027 (1996ж.), 7435
(1997ж.), 7197 (1998ж.) [17.27].
Республика бойынша жалпы ... ... жасы ... үлес салмағы 1961-1981 жылдар аралығында, яғни 20 ... 9 ... ... болса, ол көрсеткіш соңғы 11 жыл ... ... 14 ... ... ... Жасы 18 ге толмаған адамдардың саны
еліміздегі ... адам ... 33 ... құрайтын болса, аталған көрсеткіш
деңгейінің қаншалықты зор ... ... қиын ... ... ... ... қылмыстары арасында ұрлау,
тонау, ... ... кісі ... ... зиян келтіру,
бұзақылық, зорлау секілді қылмыстар кең тараған.
Кәмелетке толмағандар ең көп біреудің мұлкін ... және ... ... осы ... орындаушылардың 75-80 пайызы кәмелетке
толмағандар.
Мүлікке қарсы қылмыстардың басым көпшілігі ересектердің ... ... ... оның ... 30 ... – ересектердің басшылығымен жасалған.
Кәмелетке толмағандар жасайтын қылмыстардың тағы да бір тобы ол бұзақылық
әрекеттер – олар ... ... ... ... жалпы санының
15 тен 30 пайызға дейін ... ... ... ... ... мас ... және топпен жасалған. Адам өлтіру қылмысы ... ... ... санының 1-2 пайызын құрайды [18.67].
Криминологтардың көптеген зерттеулері кәмелтке ... бұл ... ... ... екендігін дәлелдеп отыр.
Еліміздегі кәмлетке толмағандардың топтасып ... ... ... деңгейде екендігі статистикалық мәліметтер көрстеуде.
Атап ... ... ... ... жасы ... топтасып жасаған қылмыстарының жалпы саны соңғы 11 жылда
мына көрсеткіш түрінде: 1988 ж. – 2494, 1989 ж. – 3121, 1990 ж. – ... ж. – 3969, 1992 ж. 2871, 1993 ж. - 5507, 1994 ж. – 4205, 1995 ж. ... 1996 ж. - 3799, 1997 ж. – 3991, 1998 ж. – 4113 ... ... ... ... топтасып қылмыс жасауынының
деңгейі 11 жыл ішінде екі есе өскен.
Кәмелтке ... ... ... ... ... ... болуы –
бұл, олардың жастық психологиялық және ... да ... ... ауытқу емес, қайта оған сай болу. Ересек және бозбалалық
жасөспірімдік ... ... ... адам үшін қоршаған орта араласу, ой
бөлісу, жаңа мәлімет алудың қайнар көзі болып табылады. Құрдастары ... ... ... осы жастағылар үшін маңызы өте үлкен. Әдетте құқық
бұзуға жақын жасөспірім ... ... мен ... ... ... ... ... ой бөліседі. Өмірінің басқа салалрында
түсніспеушіліктер ұлғайған сайын ... ... ... де арта ... себепті өзінің көзқарастарымен, топтың қөзқарастары сәйкес ... ... ... ... ... тырысады. Жасөсіпірмдердің
криминогендік топтары олардың негативті әдеттерді, көзқарастарды үйренуінің
қайнар көзі болып табылады [20.12].
Криминогендік топқа ... өзі ... алып ... ... ... ... ... лидерлерінің әрекеті топтың басқа да мүшелерінің
қылмыстық әрекет жасауына тікелей ... ... ... ... көрсетулері бойынша тек топпен бірге болуға, бөлінбеуге,
өзін батылсыз ретінде көрсетпеуге деген ынтаның әсерінен ғана олар ... ... ... жасаған жасөспірімдердің 71 пайызы ондай қылмысты
жалғыз өзі жасай алмайтындығын ... ал 18,6 ... ... ... фактор ретінде өзінің жолдастарының әсері деп көрсетті.
Соңғы жылдары құқыққа қарсы әрекет жасайтын жасөспірмдердің криминогенді
топтарының ірілену үрдісі байқалуда. Осындай топтардың ... ... әр ... ... ... бұл ... ... топтардың ұзақ
мерзімді әрекет етуге деген ынтасын ... ... ... ... жыл ... өсу үстінде,
соңғы бес жылда кәмелетке толмағандардың арасында қылмыстардың қайталануы
42,7 пайызға өскен.
Бірқатар құқықтық - әлеуметтік ... ... ... және ... жеке ... қол ... жасаған әр үш
қылмыскердің екеуі өздерінің қылмыстарын кәмелетке толмай тұрған ... ... Бұл ... ұры – ... ... ... ... Келтірілеген мәлімет жастар ... мен ... ... байланысын айқын көрсетіп отыр.
Кәмлетке толмағандардың қылмыстылығы жастардың қылмыстылығының көлеңкесі
сияқты көрінеді. Себебі кәмелтке ... ... ... ... ... қылмыскерлердің қатары кәмелетке толмағандар
есебінен толықтырылады. Ересектердің ... ... ... әсері. көп жағдайда тағы да бір буын -
жастардың қылмыстылығы ... ... ... Сол себепті кәмелетке
толмағандардың қылмыстылығын қазіргі жағдайымен ғана сипаттау дұрыс ... ... ... – бұл ... ... ... ... Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының басқа ... ... ... өзі оның аса қауіптілігін айқын ... ... ... басқа жастық топтармен жасалатын
қылмыс түріне ... ... ... ... жасалған
қылмыстарды жасаудағы үлкендер мен кішілердің арасындағы байланыс, зорлық
зомбылық ... ... ... зорлық зомбылық қылмыстарындағы байланыстың бәсең болуы -
қылмыстлықтың осы түрінің өмірдің әр ... ... ... отыр. Себебі кәмелетке толмағандарда бұл негізінен бос ... ... ... бұл ... ... ... ... Кәмелетке толмаған қылмыскерлердің жеке тұлғалық ерекшеліктері.
Кәмелетке толмағандардың жеке тұлғалық сипаттамасын көрсетудің мақсаты ... ... ... заң ... ... айыратын
белгілерін көрсету болып табылады. Криминологияда ... ... ... ... топқа: жалпы ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Бізде кәмелетке толмаған қылмыскерлердің
ерекшеліктерін көрсетуде осы жүйеге сүйенеміз.
Кәмелетке толмаған ... ... ... алдында біз ең
алдымен кәмелетке толмағандардың жалпы жастық ерешеліктерін атап өтуіміз
қажет.
Кәмелетке толмаған қылмыскердің ... ... ... ол – кәмелетке толмағандарда өнегелілік түсінігінің қалыптаспағандығы
болып табылады.
Кәмелетке ... ... айту және ... ... ... ... Жас балалар үшін – бұл басқа ... ... ... ... ... деген адал қарау болса, кәмелетке толмағандар үшін
адал болу – ол «досын ... ... ... ұрлағанды «адалң бөлу.
Сонымен қатар кәмелетке толмаған жасөспірімдерге тынышсыздық, ... ... тез ... ... ... ... қимыл
әрекетін көп жағдайда коршаған ортасының ... ... ... белгілі.
Бірақ аталған қасиеттер тек құқыққа қайшы әрекеттерден көрінбей,
қоғамға жағымды әрекеттерден де ... ... ... ... ақ ... ... ... барлығына тән бола тұрып, қылмыстарды
олардың салыстырмалы түрде аз ... ... Сол ... ... ... ерекшелігінің өзін криминогенді деп қарастыру дұрыс
емес [21.7].
Бағыт беруші болып бұл жерде кәмелетке толмаған адам тұлғасының жаңадан
қаланып ... ... ... ... ... ... ақ отбасы мен қоршаған ортасында ... ... зор ... ... қоршаған ортаның ықпалына өте ... ... оның ... әлі ... түпкілікті бекінген жоқ. Сондықтан аталған қасиеттерді
білу және пайдалану, кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... ... ... ... болған ерсі қылықтар есейе
келе жоғалмай, қайта күшейе түсуі де ... ... ... ... ... тәрбиелеу жеңіл, сол себепті тәрбие кәмелетке
толмағандарды қылмыстан ... ... бір ... ... ... толмағандардың әлеуметтік демографиялық ерекшеліктерін көрсету
жасөспірімдердің тұлғасының қоғамдағы әлеуметтік орнын, санын және басқа ... ... ... ... қылымыстылығының алдын алуда
маңызы зор.
Қылмыс жасаған кәмелетке толмаған адамдар арасында, ... ... ... яғни 16-17 ... ... саны басым.
Г.С Мауленов өзінің еңбектерінде 16-17 жастағы жасөспірімдер қылмыс жасаған
кәмелетке толмағандардың ... ... 72,1%, ал 14-15 ... бұл ... 27,7% құрайтындығы көрсетеді. Он алты – он ... ... ... ... ... олардың өзін өзін
көрсетудегі белсенділігін, біреуге ұқсауға, әрекетін қайталауға ... ... ... ... ... ... ... және
конфликтілі жағдайдан дұрыс ... таба ... ... ... ... он алты ... асқан жасөспірімдердің қоршаған
ортаның теріс ықпалына еліктеп, қылмыстық жолға түсуіне әкеліп соғады.
Бірақ соңғы жылдары кәмелетке толмаған ... ... ... ... Он төрт – он бес ... ... ... саны ... үш жылда 50% өсті, бұл тенденция
республикамыздың барлық ... ... ... қатарласа он алты –
он жеті ... ... ... саны азайып бара жатыр [22.9].
Қылмыстық іс материалдарын зертеу 68,5% ... ... ... жерлерде, 31,5% ауылдық жерлерде тұрғандығын; 56%
толық ... 44% ... емес ... ... ... ... ... білім алу деңгейі төмендегідей: 9-11
класстық білім –36,5%; 7-8 класстық білім – 36,5%; КТМ оқушылары – 14%; ... ... және ... ... – 13% ... ... отырғандай мектеп оқушыларының қылмыстылығы соңғы бес
жылда 27,2% өскен, сонымен қатар ... ... ... ... ... 38,5% өскен.
Кәмелетке толмаған қылмыскерлер арасында, соңғы кездерде қызбалалар да
кездеседі. Алайда қылмыскерлер тобы арасында қылмыскер қыз ... ... көп ... небәрі 2-3% құрайды. Қылмыскер қыз балалардың өзіне ... ... ... бар. ... ... мен ... ... тұйық, эгоистік жақтары басым, өтірік айтуға жақын, сонымен
қатар тапқырлықпен ...... ... ... ... кәмелетке
толмағандар әдетте оқудағы төмен үлгерімімен, білім алуға еңбек етуге деген
құштарлығының жоқ ... ... ... жауапкершіліктік көзқарастың
жоқтығымен сипатталады. Еңбекте, қоғамдық өмірде белгілі бір жетістіктерге
жетуге деген ынтасы, ... ... ... жақсы уақыт өткізудің
талаптары мен қажеттіліктеріне қол ... ... ... ... ... ... басқа құбылыстарға бағытталған. Сәнді
киім, бағалы заттарға деген құмарлық, яғни осы ... ... ... ынта пайда болады. Оған дәлел ретінде ... ... ... ... мәліметті көрсетуге болады. Осы ... ... бас ... ... ... сотталған кәмелетке толмаған
қылмыскерлердің 75% жеке мүлікке қарсы қылмыстар жасаған. ... ... ... ... 39% ... ... 6% ... бару үшін пайдаланғысы келгендігін айтқан. Қылмыс жасауға себеп
ретінде олар ... ... ... ... ... ... ... (21%), серілік өмірге ынтаны (13%),
матреиалдық қиыншылықтарды (18%), достарымен ... ... ... көрсеткен [24.15].
Қоғамда позитивті бағаланатын тұлғаға қарағанда керісінше ... ... ... ... ... яғни ... мақсатсыз,
көбірек бос өткізуге деген ынта пайда болады. Олар өз ... ... ... ... ... бұрыс түрде түсінілуі,
сәйкесінше, оларды қанағаттандырудың теріс жолдарын іздеуге әкеліп соғуы
мүмкін.
Негативті қажеттіліктерді қанағаттандыруға ... ... ... ... 2/3 ... байқалған.
Достық, ар ождан, ұят, қайсарлық түсініктері бұндай жасөспірімдермен
топтық қажеттіліктер тұрғысынан бағаланады. Қоғамға, ... ... ... ... ... ... оң ... көрсетуге тырысады.
Араларында жасалған қылмысқа қоршаған ортасы ... ... баға ... ... бекініп, қылмыс үшін ұялу жойылып, жауапкершілікке тартылу
мүмкіндігіне немқұрайлы қарайды.
Кәмелетке ... ... ... ... тиым ... кез
келген әрекетті, егер ол топтың мүддесі үшін қажет болса жасау мүмкіншілігі
қабылданған.
Сонғы жылдары ғалымдар кәмелетке ... ... ... ... осы жастағы жасөспірімдермен салыстырғанда бірнеше
рет көп кездесетіндігі алаңдатып отыр. ... ... ... ... ... ауруларға қарағанда, жүйкенің асқан қозғыштығымен ауруы
көбірек болып ... ... ... ... ... ... ... және тәрбиесінің қателіктерімен ... және ... ... ... ... аурулар кәмелетке толмаған адамды ... ... ... олар тұлғаның әлеуметтік психологиялық деформациясының
негізі болып табылады.
Кәмелетке толмаған қылмыскерлердің ... ... ... ... ... мен ... өте ... Олардың заңға, құқықтық
тәртіпке деген қөзқарастарында айырмашылық едуір үлкен. ... ... ... ... жасаған әрекетті қоғамда кең тараған, және
ол үшін жазаға тартылу мүмкіншілігін жоққа шығарып ақтау кең ... ... ... ... келбетіне қоятын талаптардың
өсуіне байланысты оларды жақсылыкка тәрбиелеу мәселесіне баса ... ... ... жок, үзақ жылдар бойы бізде жастарымызды
отаншылдық, ... ... ... ережелерін бұзушьшыққа
төзбеушілік рухында баулу біраз орын ... Ал ... жаңа ... ... ... ... құқықтық тәртіпке немкүрайлы
қарайтын, ұрлық, ... ... т.б. ... ... ... демалысы мен көңіл-күйіне көлеңке түсіретін жастар ... ... ... тек 1998 ... ... ... жасы толмағандардың
жасаған кьілмыс саны 20 мыңға жуық.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылып жатқан крмақты жүмыстар, бір жағынан, өскелең
жаңа ... ... ... ... жағынан, жалпы қылмыстылықты жоюдың
қажетті алғы шарттарының бірі болып табылады.
Әрбір кәмелетке жасы ... ... ... жеке ... оның ... ... келетІн мінез-қүлықгарын, қоғамға жат
әрекеттерін ... ... ... бір ... жету ісі ... ... ... ... ... бірнеше түбірлес ғылым
жетістіктерін пайдалануға байланысты. Бұл ретте жасөснірімдердің қоғамға
жат ... ... ... дөп ... оның ішкі және сыртқы
факторларын бір ... ... ... ...... болып
табылады.
Мотивация проблемалары өте ерекше де ... ... ... күкық
теориясы және криминология ғылымы бұл күбылыс туралы психология ілімінің
негізгі кағидаларына сүйенеді.
Адам — ... бір ... ... ол ... ... бір ... оның азды-көпті тәжірибесі, білімі, өзіне төн өзгешеліктері
болады. Осы айтылғандардың жиынтығы оны "жеке адам" ... ... ... ... адам деп ... ... болады, бірақ әлі де жеке адам емес.
Ойткені, онда жоғарыда аталған компоненттер: тәжірибе, білім, ... жоқ. Жеке ... ... ... ... ... ... бағытынан, кабілет, қызығуынан жақсы байқалады. Жеке
адам - тарихи-әлеуметтік жағдайдың жемісі. Ол әлеуметтік ... ... ... ғана ... К. ... айтуынша, жеке адам —
"барлық қоғамдық қатынастардың жиынтығы".
Адамның ... ... ... оның өмір ... ... ... ... идеологиялық т.б. тікелей әсер етуінен
калыптасып отырады. Жеке адамның психикалык қасиеттері бір сыдырғы түрақты
және түрлаулы ерекшеліктер бшьш табылады. Жеке ... ... ... ... ерекшеліктері өмір ағымында жетіліп қалыптасады. Бұлардың
өзгеруі киын немесе бұл - ерекшеліктер ... деу де ... ... ... ... ... ... өзгеріп отыратындықтан, осымен бірге
оның түрлі ерекшеліктері де дамып, өзгеріп отырады. Мұндай қасиеттер адам
өмірге ... ... ... Адам белгілі дәрежеде өсу, жетілу
процесінде дамиды.
Адамның психикалық ... ... ... ... ... байланысты болады. Адам өмір сүру барысында өз психикасын түрлі
жолмен жарыкқа ... ... ... жасына дейінгі бала өз
психологиясын ойын ... ... ... адам ... тән ерекшеліктерін
еңбек процесінің сан алуан салаларында көрсетеді. Әрекет дегеніміз түрлі
қажеттерді өтеуге байланысты ... ... ... бағытталған процесс.
"Әрекетіміз дұрыс болу үшін, — дейді ...... ... баратын
жолымыз қандай болу керек екенін... анықтап алуға тиіспіз" [25.368]. ...... ... Оның ... жеке ... ... әрекеттердің жүйесі кіреді. Іс-әрекет (деятельность)
ұғымынан ... ... ... ... ... ... ... ауқымы аса кең, ал әрекеттің сипаты шағын. Әрекет іс-әрекеттің
шағын ... ... Ол жеке ... ... бағытталады, әрекетті
орындау тәсілдері операция деп ... Адам ... ... ... ... ғана ... ортамен белсенді түрде байланыс жасап, оны
шамасынша өзгертіп отырады.
Адам іс-әрекетінің қашан да ... ... мәні зор. ... мен ... ... мен жүйелілігі оның ең басты
белгілері болса, алда гүрған міндетті шешу, яғни ойлаған ... бір ... — оның ... бір ... ... ... ... Адамның сана-сезімі
өскен сайын оның әрекеті де жаңа мазмұнға ие болып ... ... ... ... ... орнымен қатар, біз сананың да
күрделене түсуіне ықпал жасайтынын еске алуымыз қажет. Сөйтіп, сана мен ... ... ... ... ... ... жайлы мәселе
психологияньщ басты принциптері болып табылады. Адам ... сан ... ... ... ... оку, ... әр уакьітта белгілі бір мақсат,
міндеттерге бағытталып отырады.
Әрбір жеке адамның өмір бағытын көрсетегін ... аз ... ... ... ... ғылымы мьша түрге бөледі: қажеттілік
(потребность), түрткі ... ... пен ... ... мен ... пен ... ... әрбір қимыл әрекетке бағыттайтын, қажетін өтеуге
талаптандыратын бір түрткі болады. Бұл түрткіпі психологияда мотив ... ... ... ... объектінің себебін білмей түрып, адамның бір
мақсатқа ... ... ойын ... ... алатынын және оның мінез-қүлқының
мән-жайын толықтүсіну киын болады.
Түрлі жағдайлардың әсер етуіне қарай адам ... ... ... ... ... орай оның ... де, мақсатка жету үшін қажетті
шаралары да өзгеріске түседі. Түрткінің өзгеруі іс-әрекеттің ... ... ... ... мәні ... ... іс-әрекет нәтижесіне ерекше
әсер етеді. Жеке адамды қаңдай болмасын ... ... ... ... - оның ... ... яғни ... муқтаждануы. Адамның
қажеттері коғамдық еңбек ету процесінде қалыптасқан. Сыртқьг ортамен
байланысу адамның өмір ... үшін ең ... ... ... қажеттер
(тамақ, баспана, киім, еңбек т.б.) болады.
"Мотивация" сөзін тар мағынада алып қарасақ, ол адам ... ... мен ... ... ... ... ... [26.153]. Сондықтан психологиялық зерттеулерде мотивацияның
негізгі екі аспектісі, атап ... оның ... ... ... ... ... кең мағьшада алып кдрасақ,
ол адамның жалпы мінез-күлқын анықтайтын психологиялық сәттердің ... ... ... ... ... ... ұғыну да
осы анықтамаға мағынасы жағынан жақындайды [28].
Қылмыс — қылмыстық ... ... ... ... шараларын алдын-
ала қарастыратын, әртүрлі мотивтер негізінде туындайтын жеке ... ... ... ... бұл жерде қылмыс құрамына енетін ... ... ... ... ... тұр. Заң нормаларында мотив барлық жағдайда
көрсетіле ... ... ... ... үшін аса ... көрініс
бергеңде, не болмаса жасалған әрекеттің мотивтік ерекшелігі белгілі
бағытпен ... ... ... ғана зан ... ... ... ... мотивке барлық көзде мөн ... де ... ... сипаттауда, әсіресе құрамның субъективтік жақтарын
анықтауда мотивтің маңызы өте зор [29.12].
Негізінен әрбір қылмыс - ... ... ... бір ... ... ... қүрамын, мотиві мен кұңдылығын жобалайтын ерікгі акт,
Бұл ретте ол қылмыс субъектісінің санасына, жеке адам ... ... ... ... ... мен оның ... арасындағы өзара
байланыстың бір түрі өзіндік орын алады. ... ... ... ... әрекет мотивінің психикалықмеханизмін зерттеуге ерекше
ынталылық байқалуда. Осыган байланысты қылмыстық әрекеттің мотивациялық
аясын ... ... ... және ... ... ... кіріктіру арқылы ғылыми жүмыстар атқару кажеттілігі туындайды
[30.198].
Мұндай жүмыстар қатарына әсіресе адамның қоғамга жат ... ... ... ... және ... ... ... сондай-ақ мотив пен сезімді, [31.102] жеке адам кінәсінің
ерекшелігін, мотиві мен ... ... ... ... ... Онда къілмыс жасаған кінәлінің жеке басының ... ... ... және бағалау қарым-қатынасы, [33.15]
жеке адам мотиві мен ... ... ... ... ... ... ... адам белсенділігі, жеке адам әрекетіндегі мотивтердің
бастапкьі ... ... ... ... ... ... Олардың басым көпшілігі адам қызметіндегі әдепкі итергіш ниет
адамның өмірлік кажеттілігінен ... ... ... ... адам ... кдйнар көзі ... ... ... мен ... ... ... ... Ал кейбір
психологтар адам ниетін оның ... мен ... ... ... деп ... ... қайсыбіреулері мотивті қажеттілікпен
немесе сезіммен үштастырса, кейбіреулері оны ниет жоне мақсатпен немесе
адамның жалпы ... ... баса ... жай ... Мотивациялық аяда қылмыстық әрекеттің
қандай аспектісі кдрастырылса да, барлық зерттеушілердің пікірінше, мотив
қылмысқа итеретін қозғаушы күш және оның ішкі ... көзі ... ... ... ... ... қылмыс мотивінің объективті түрдегі көрінісі боп
саналады. Сондықтан мотивациялық ая қылмыстық құқық нормалар ... ... ... мотив күқыккд қарсы қылмыстық әрекеттІң шынайы
себептерін түсінуге мүмкіндік беретін маңызды ... ... ... ... айтқанда, мотивация ұғымы мотивтің өзіне қараганда анағүрлым кең
екендігі белгілі.
Көмелетке толмаған құқық ... ... ... зерттеу
олардың үнемі дамып ... ... ... ... күрделене береді. Алайда, бұл жағдайда да ... ... ... тұрақты ниет, итергіш күштер пайда
болады. Өйткені, жасвспіршнің көз алдында өмір шындығы кеңи түседі.
Егер жастық ... ... ... жасөспірімнің мінез-құлық тәртібі,
біріншіден, стихиялы түрде жинақталған ішкі ... ... ... ... байланысты сипатталса, әрі қарай бұл жағдай
өзгеріске үшырайды ... ... ... ... ... ... ... икемделмегендігіңде, иерархиялық қүрылымында нақты бағыныңқы
жүйенің болмауында. Әрине, кәмелетке толмағандар әрекетінің мотивтері ... ... ... ... алга қойылған мақсаттар арқылы көрсетіледі.
Алайда біздіңше, ... ... ... бұзу ... ешбір
мотивсіз, ешбір себепсіз боладыдеген пікірмен келісу қиын [38.12].
С.А.Беличеваның ... жас ... ... мақсат қана мойындалып,
мотив жоққа шығарылады. Зерттеуші А.Н. Леонтьевтің ... ... ... ... ... ... ол жеке тұлға деңгейінде ... ... даму ... ... ... ... ... [39.321].
Демек, мотивті зерттеу үшін алдымен ... ... ... ... ... ... ... құқық бузушьшардың мінез-күлықтәртібін
зерттеу, олардың мотивациясының қарапайым бағытта сипатталатынын көрсетеді.
Қоғамға қарсылық ... үзақ ... ... ... ... ... ... жастар арасында сирек байқалады. Олардыа ... , ... ... ... ... ... ... пайда болады. Бұл кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... ... ... бар ... сөз.
Олардьщ қылмыстық тәртібі мынадай мақсаттарды көздеуі мүмкін;
Қандай да бір ... ... (бұл ... ... ... ... ... тән);
Біршама ұзақ мерзімдегі өмірлік жоспарын жүзеге асыру үшін тек соңғы
есебінде ... да бір ... ... ... Көкейкесті және потенциялды қажеттілігін қанағаттандыру жолындағы
кедергілерді жоюмен келіспеушіліктерді шешу үшін ... жеке ... ... ... және т.б. ... ... ... жасөспірімдердің құқыққа қарсы . ... ... ... ... мен ... орта ... ... есепке алу маңызды.
Өйткені кылмыстық әрекет ... ... ... жеке ... ... ... ... өзара күрделі әрекеттестігіне және
сыртқы-ішкі жағдайлардың ' ықпалына тәуелді. С.А. ... ... ... және ішкі ... ... диалектикалық бірлігіне
былайша анықтама берген:
"Калыптасып келе жатқан жеке ... ... ... калай
болғанда да сырттай шартты, өзінің дамуында сыртқы факторлардың ықпалынан
арыла алмайды. Бірақ -.. ... ... ... ... ... оның ... ... проекциясы емес "[41.6].
Қылмыс мотиві қалыптасу үшін өмірдегі жағдай элементтерінің объективтік
көріністері ғана емес, ... ... ... оны ... ... да маңызы зор. Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексінің 53-
54 — ... ... ... жеңілдететін және ауырлататын
жағдайлардың тізбесі берілген. Олардың ... ... ... ... ... ... да бар. Осылайша қылмыс жасау фактісінің
өзі бір жағдайларда ... ... озге ... ... ... ... ... әрекетінің мотивациясына талдау
жасау үшін адамның жеке басының ерекшелігін, тек ішкі ... мен ... ... ... ... катар қылмысты әрекетте, мінез-
қүлықта ниет, итергіш күштер ме, әлде сыртқы жағдай басыңқы көріне ме, ... үшін ... ... ... оған тән емес ... ... ... қажет.
Тузов А.П. адам жеке басының бағдары мен жағдай ... ... ... жасай келіп, жасөспірімдердің қылмыстық әрекеті
мотивациясына тән типтерді былайша бөледі:
1) мотивация тұлғаның дұрыс бағытының криминогендік ... ... ... ... ... мотивация тұлғаның түрақсыз бағытын белсенді криминогендік жағдай
ықпалымен басып ... ... ... ... ... ... мен криминогендік жағдайдың озара
арпалысының нәтижесі;
4) мотивация тұлғаның қылмысгық және ... ... ... ... ... ... мотивацияның үсынылған варианттары негізінен кәмелетке толмаған
қылмыскерлердің ... ... ... ... ... мен ... ... механизмінің ара қатынасын көрсетеді. Ол
ішкі белсенділікті сыртқы нақтылы ... ... ... ... ... заң ... көзінде профессор А.А. Пионтковскийдің айтуымен
кең тараған, мотивті "әрекетке ... ... ... ... ... ... ... [43.343].
Біздіңше, кәмелетке толмағандардың қылмыстық әрекеттерінің мотивтерін
негізінен үш ... ... ... мотивтердің көпшілік үлесі ересектер тарапынан жасалатын қылмыстар
мотивімен мазмұны жағынан ... ... ... Бұл бірінші топтағы
мотивтердің қатарына спирттік ... ... улы ... жаңа ... ... ... ... бағытталган
қылмыстарды сипаттайтьш мотивтерді жатқызуға болады. Бұл ... үЛес ... ... ... нәтижелерінде кәмелетке
толмағандардың қылмыстық әрекеттерінің бартық мотивтерінің үштен ... (33%) ... ... ... ... ... ... кек алу, жүрт
алдыңда өзін көрсетіп, ... ... ... ... ... ... өзгелерге еліктеу, айрықша жағдайларды аңсау, ... ... ... ... жасауға әкеп соғатын мотивтерді
жатқызуға ... ... ... ... қурылымындағы үлес салмағы біздің
зерттеулерімізге қарағанда, барлық мотивтердің төрттен бір бөлігін ... - ... жасы ... жасөспірімдер тарапынан жасалатын
аса қауіпті және кең ... ... ... Бүзақылық мотивациясы
механизмінің күрделіліп осы қүбьглыс туралы өртүрлі көзкдрас тудырады.
Мәселен, ертеректе ... ... ... ... ... ... мотивсіз, тек бойға жинақгалған эңергияны ... ... ... - деп ... ... ... ... арасында бүзакылықмотивінің нақты бар
екендігі және оның мазмұны туралы да бірыңғай пікір жоқ.
Қазіргі көптген ... ... ... ... ... және ... ... мүмкін емес деп жоғарыда ... ... ... ... [45.].
Кейбір көзқгшастар бойынша, бұзақылықтың мотиві - тентектік болмақ [46].
Алайда сол тентектік дегеніміздің өзі әуестену", "'ләзат алу", ... ... ... ... тентектікті бұзақылықтың жалғыз мотиві деп есептейді
немесе оны басқа мотивтер қатарына жатқызып, әртүрлі түсіндіреді. Мысалы,
П.С. Матышевский: "бұзақылық ... ... ... оның ... ... бар: ... ... көрсету ниеті, крғамдық төртіпті
сыйламау, өз ортасын қадірлемеу деген сияқты", - деп жазды [47].
И.Н. Даныпин сотқарлықты ... бір ... ... айта ... — адам мінез-қүлқындағы мотивтердің бірі ретінде сан қырлы, көп
дәрежелі күбылыс, ол ... ... ... ... ... ... ... күқық қорғау органдары ушін аса ... ... ... — деп ... [48]. ... ... ... авторлары бұзақылықмотивін кеңінен талқылай отырып, ... ... ... ... ... да ... ... куаттайды.
[49]. Олар жоғарыда атап көрсетілген ... ... ... ... жыныстық қүмарлықгы қанағаттандыру т.б. мотивтерді
жатқызады ... ... ... даусыз да емес. Өйткені, бұзақылыктың жалғыз
мотиві, яғни қоғамды сыйламау мотиві бар деп санайтын авторлар да ... ... ... ... ... сипаттай келіп, бұзақылық негізіне бір
ғана мотивті жатқызуды макүлдайды.
Кәмелетке толмаған жасөспірімдер арасында ... ... ... ... ... ал ... орындалатын бұзақылык қылмыеы одан да көп
орын алады. Бүзақылық өрекетінің ... ... ... ... ... ... бұзақылық әрекетіне қатысушы әрбір жасөспірім өзінің қоғамды
сыйламайтындығын ... ... ... ... ... қоғамдық тәртіп
ережелерінің өлшемдеріне карсы қоюға қабілетті деңгейге ... ... бас ... ... қасиеттердің жинақталғандығын мойындауымыз
қажет. Бірақ бұл жағдай ... ... ... ... ... ... орындаушылар үшін бірдей жеке бастың криминалдық
даму ... ... ... ... ... ... әлеуметке қарсы бағытта болуы олардың формальдық үжымдағы орнына
көңілі ... ... ... ... Ол ... субъективтік
мүмкіндіктері мен калауларьшыңденгейшен аныкталады, олай болса олар ... ... ... ... ... ... біріғіп немесе
қосылып уақыт өткізу үшін жасақгалады. ... ... ... ... ... ... ал оның ... да бір қылмыстық
мақсаты жок, Түрақты асоциалдық бағыттағы топтардың ... көп ... ... ... арасындағы бұзақылық қылмысының көбісі
қоғамдық жерде жасалатыны мәлім. Сондықтан біздің пікірімізше, бұзақылық
мотиві бар, ал ол — ... ... ... ... ... ... толмағандар қылмыстарының үшінші топтағы мотивтерін бас
пайданы көздеу мақсатындағы ... ... ... жалпы мотивтерден
үлес салмағы 40% артық. Кәмелетке ... ... ... ... яғни ересектер үшін зат — материалдық әлемдегі нақты
қүны бар нәрсе. Ал ... ... ... үшін зат ... соқыр еліктеушіліктің, фетишизмнің көзі немесе қүралы болып
табылады. Мысалы, жаңа үлгідегі киімдер мен техника, бейнемагнитофондар,
электрогитаралар, ... ... мен ... ... ... арасында жаңа үлгідегі тәуір, қазіргі заманға ... ... ... ... ... ... өзін өзгеден кем
сөзінуі мүмкін. Сондықтан олар сол ... ... ... ... да ... ... етуге белсене кіріседі. Зат жасөспірімдерге ... пен ... ... ісі объективтік мүмкіндіктерге
қаратпастан қарапайым схема ... ... іске ... Мұның
барлығы жасөспірімдердің қүндылықжүйесі туралы ұғымының орнығуы үшін
лайықты бағдар беріп ... ... ... ... жүргізу
қажеттігін дәледдейді. [51].
Бас пайдасы ... ... ... толмаған жасөспірімдер
арасындағы қылмыстардьщ көбісі жеке меншікті немесе қоғам, үжым меншігін
үрлау ... ... ... ... ... көрсеткіштеріне кдрасақ,
кәмелетке толмаған жасөспірімдер арасындағы мұндай қылмыстардың басқа
қылмыстарға қарағанда жыл сайьшғы үлес ... 60%- 70%-ке ... ... ... арасындағы қылмыстардың ең кең ... жеке адам ... ... және ... ... ... азаматтардың
мүліктерін қарақшылықпен не өлтіру арқылы ... ... ... толмағандардың бас пайданы көздеу мотивіндегі қылмыстарының
үлес салмагынын көп ... ... ... ... осы ... ... Өйжені, бас пайданы көздеуден туған мотив
жастарда негізінен күмарлық пен ... ... ... ... ... ... ... ету әрекеттерінің
тағы бір ерекшелігі — онын ... ... ... ... ... бас ... көздеу мотиві белгілі бір жағдайға
байланысты пайда болып және төз ... ... ... ... Мотив
негізінде жатқан қажеттілік ... ... ... ... талап етеді. Жасөспірімдер қажеттілік ниетін тиып ... оны ... ... ... түру) қабілеті жетілмегендіктен, өз
кажеттілігін ... ... ... ... ... бас пен ... қайшы келетінін түсінсе де өзін тоқтата алмайды.
2.3 Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының себептері және ... ... ... және ... ... ... басқа да
көріністерінің алдын алу, бұл алдына ең басты бір ... ... ... ... табылады. Ол мақсат – жасөспірмнің заңмен
қайшылыққа ... жол ... оның ... ... ... ... жолдарын
табу, сонымен қатар қажет кезінде кәмелетке толмағанды заң бұзушылықтан
сақтандыру үшін оған тиісті шараны қолдану. Осы ... ... ... та ... қалыптасып бітпеген адам екендігін, оның барлық
ерекшеліктерін: жастық, білімінің ... ... алу ... ... ... ... еске алу қажет. [53].
Кәмлетке толмағандардың ... ... алу ... қандай
көпаспектілі және күрделі болмаса да, соңғы жылдарда ол ... ... ... мақсаты бар және әлеуметтанушылардың ... ... ... сүйенген. Бірақ қылмыстардың алдын
алудың спецификалық заңдылықтары толықтай зерттелмеген. Олар, жиналған
тәжірибелік ... ... ... ... қажет етіп отыр.
Нақты қылмыстың себептері бір жағынан ... ... ... мен ... деңгейінің ерекшеліктері болса, екінші
жағынан қылмыстық ниеттің ... ... әсер ... ... ... ... ақ ... пайда болуына тікелей ықпал етпейтін бірақ
осындай ниеттің пайда ... ... ... аз емес, олардың
ішінде біз отбасындағы ... ... ... ... ... сақталуы, құқық қорғау органдарының жеткілікті дәрежедегі қызметі
және тағы да ... ... ... аламыз. Осы проблеманы
зерттеушілердің ойлары ... ... ... ... ... алу бұл ... - экономикалық, идеологиялық,
мәдени- тәрбиелік, ұйымдастырушылық - басқарушылық шаралардың біртұтас
жүйесі болып ... ... осы ... ... ... ... жағдайлар – бұл қазіргі замандағы өнідіріс
күштерінің, түгелдей ... ... және ... ... ... ... ... яғни қоғамның белгілі бір
топтарының басқа топтармен салыстырғандағы ... ... алды ... ... – бұл рухани – тәрбиеліу жағынан ағартушылықтың,
нақты айтсақ құқықтық, өнегелілік білімінің жетіспеушілігі.
Мәдени - тәрибелік жағдайлар – адамның ой ... ... ... ... ... ... ... мәдени эстетикалық
тәрбиесі.
Ұйымдастырушы – басқарушылық жағдайлар адам мен азаматтың, жасөспірімнің
құқытары мен бостандықтарының өрескел ... ... ... ... ... ... қылмыстылықтың тікелей себепшісі болмаса да белгілі бір
факторлармен ... олар да ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының себептерін көрсететін
болсақ олар әрине сан ... әр ... ... жеке ... бар ... ... дерлік пайда болуының бәріне ортақ, ұқсас себептері
мен жағдайлары бар. Олардың кейбіреулерін және менің ... ... ... ... ... бос ... алмастырудың ұйымдастырылмауы;
2. Кәмелетке толмағандарды еңбекке тәрбиелеудегі ... ... ... ... ... ... ... органдарының жұмысындағы қателіктер мен кемшіліктер[54];
Осы себептерді анығырақ қарастырайық - кәмелетке толмағандардың бос
уақытының толтырудың ұйымдастырылмауы ... аса ... ... ... ... Жасөспірімдердердің басым көпшілігі мектеп оқушылары
болғандықтан білім алу, мәдени, өнегелілік ... ... ... ... ... жасөспірімнің еңбек сүйгіш, қайсар, өнегелі тұлға болып
қалыптасуына әртүрлі спорт секциялары, ғылыми, қолшеберлік үйірмелердің
маңызы ... ... ... ... осы салаға да ықпал көрсетті.
Мысалға, Қазақстан Республикасының білім ... ... және ... министрлігі төмендегі мәліметті көрсеткен: 1991 ж. –1997 жылдар
аралығында интернаттық мектеп оқу орындарының саны 1042 ... ... тыс оқу ... (жас ... жас техник станциялары,
музыкалық, көркем сурет мектептері, ... ... ... ... ... 1998 ... 1996 жылмен салыстырғанда меткептердің саны
476 ... ... 6838 бала ... ... ... ... кему
саны мынадай 1991 – 3500, 1995 – 9222, 1997 – ... ... ... бос ... ... ... көп жағдайларда бұрын сотталған, құқық ... ... ... үйір болып келетіндігін көрсетеді. Мауленов Г.С.
еңбегіне сүйенсек мүліктік қылмыстардың көбі (70 %) еш ... ... ... яғни бос ... көп ... жасалынған. Бұл
қылмыстар көп жағдайда алкоголь ішімдіктерін алу үшін жасалынған. Яғни
жасөспірімдердің ... ... ... ... алғы ... болып,
кәмелетке толмағандардың бос уақытының өткізілуінің ұйымдастырылмауы болып
табылады. Ал топтық қылмыстың кәмлетке толмағандар арасында жыл ... ... ... ... ... ... ... . [56].
Уақытын бос, мақсатсыз өткізу жас адамға өнегелілік те, ... да кері ... ... ... әр ... бос болуы, қызық
істердің болмауы жаңа оқиғалар ... ... ... оның арты ... ... байқамай қалады. Кәмелетке толмағандар қылмыскерлермен
танысуына әкеліп соғуының да алғы шарттарының бірі ол бос, әр ... ... ... тез көзге түсуі болып табылады.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының бұл себебімен күресудің
шаралары болып ... бос ... ... ... ... әртүрлі ғылыми, техникалық, спорттық үйірмелер мен ... ... ... топтарын айқындап оларды бақылауға
алып жоюға шара ... Ішкі ... ... ... ... жұмыс жүргізу. Кәмлетке толмағандардың арасында құқытық
білім беруді ұйымдастыру.
Кәмелетке толмағандарды еңбекке тәрбиелеудегі қателіктер мен ... ... ... алдымен әрине өзінің жанұясы, ... ... ... ... атты ... да ... ... аса
маңызды. Жасөспірімнің еңбегі нақты отбасысынды басталады, ол мектепте
бірте бірте ... ... ... оның ... нысаны пайда бола
бастайды. Кәмлетке толмағандарды еңбекке үйретудегі мүлт кетушілік – ... ... ... ... ... ... болып шыға келеді. Оған
дәлел ... ... ... ... ... арасындағы қылмыстлықытың аз болуы және оның құрамының
өзгеше болуы, бұл жағдай өз ... ... да ... қоса ... ... ... ... ерте болатындығынан орын алады.
Қылмыс ... ... 80 % ... орны ... бірақ басым
көпшілігінде еңбек тәртібін бұзып, жалқаулық көрсетіп, өзінің кәсіби
деңгейін ... ынта ... ... ... осы себебімен күресуде еңбек ұжымдарының ролі аса маңызды
болып табылады.
Алкоголизм, нашақорлық, ... ... У. ... ... ... ... ... көрсеткен:
Алкогольдік мас болу жағдайында адамдарды қылмыстық ... ... ... ... ... бойынша топтың құрамында ұрлық жасаған
тұлғалардың 58 % қылмыс жасағанға дейін ... ... ... ... қылмыстың азғырушылары, белгілі бір адамды қылмысқа тарту үшін,
ал жекелеген жағдайларды қылмыс ... үшін ... ... үшін ... ... ішкізген. Көрсетілгенге қоса сот тәжірибесін зерттеу
материалдары - ... ... ... заң ... ... ... олармен жақындасу үшін алдымен бірге спирт
ішімдіктерін ішуден бастайтындығын көрсетіп отыр. ... ... % ... және ... да ... қарсы әрекеттерге азғырушылармен
бірген алкоголь ішідіктерін ... ... ... ... ... әсіресе жас адамға оның жас ағзасына, ересектердің
ағзасына әсер ету деңгейіне қарағанда тез ықпал ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады, мастық
жағдайында жасөспірімнің нақты ойлауға деген қабілеттілігі ... ... ... ... жан ... ... қиратуға деген ынта ... Он төрт – он бес ... ... ... ... алу ... әдетте өздерінің мүмкіншілігі болмайды. Алкоголь
ішімдіктерін ішуге және ... ... ... ... ... кәмелетке толмағандарды қылмыс жасауға, ... ... ... соғады.
Кәмелетке толмағандардың арасында спирт ішімдіктерімен әуестенудің
себептері, көп жағдайда ... ... ... ... ... алкогольге қарсы насихаттаудың жүргізілмеуі, ... ... ... ... ... қорғау органдары
тарапынан осы мәселеге жеткілікті дәрежедегі бақылаудың болмағандығын және
тағы да басқаларды ... ... Яғни ... ... ... күресудің жолдары осы себептерді жою ... . ... ... пролема болып жасөпірімдердің нашақорлығы мен токсикомания
дерті болып отыр. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... керек, себебі әңгіме ұлтымыздың ең өсіп өнетін бөлігі
ретінде болып отыр, ... ... ... ... екісі отыз жасқа
дейінгі жасөспірімдер мен жастар, тіпті жас ... ... ... кездегі
жүргізіліп жатқан әрекетер мен шаралар жоқ емес бар, бірақ нашақорлардың
азаймай көбейуі бұл ... ... ... ... ... ... жасөспірімдердің қылмыстылығының ... және ... ... ... ... ... ... кезекте білім беру мекемелерінің қызметінің, кәмелетке
толмағандардың істері бойынша инспекциялардың ... ... сот және ... ... …. ... кемшіліктері
болып табылады.
Құқық қорғау органдарының жұмысындағы кемшіліктерді, ... ... ... ... ... ... ... жұмысын белгілі
ғалым В.Сиськов қажетті деңгейдегі нәтижелілік жоқ деп ... ... ... КТІИ да ... ... ... ... алтыншысы
қылмыс жасаған. Жасөспірімдердің қылмыстарын ... ... ... ... ... өтеп ... жасөспірімдердің, қайта қылмыс
жасауы дәлел . ... ... ... ... кейбір аймақтардағы К Т І
И қызметкерлерінің өздері ... ... ... айқындаған.
Жедел іздестіру, тергеу органдарының тарапынан кәмелетке ... ... ... ... қысқартуда құқық бұзушылықтарды айқындады.
Мысалға Арқалық , Аягөз қалаларында кәмелетке толмағандарға ... ... ... қамау қолданылған фактілер кездеседі. Прокуратура
органдары осы істер бойынша әкімшілік және қылмыстық істер қозғаған [59].
Құқық қорғау органдарының қызметінің нәтижелілігін ... ... ... ... органдарының қызметкерлерінің әлеуметтік жағдайын, олардың
кәсіби біліктілігін көтеру болып ... ақ ... ... ... ... ... жаңа нормативтік ... ... ... ... ... ... құрастыру аса маңызды.
3 КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫ ЖАЗАЛАУ ТҮСІНІГІ МЕН МӘНІ
3.1 Қылмыстық жауаптылықтың және ... ... ... ... ... өзінің азаматтарына оларды ... ... ... ... ... әлеуметтік талаптар қояды. Қорғалатын
мүдденің сипатына сәйкес бұл жауапкершілік құқықтық және ... ... ... ... ең ... және ... - қылмыстық
жауапкершілік болып табылады.
Көп қолданатындығына қарамастан, қылмыстық құқық теориясында «қылмыстық
жауапкершілікң түсінігінің заңды түсініктемесі жоқ. Сол ... ... ... жайлы құқық теориясында елеулі келіспеушіліктер бар.
Олардың ішінен бірнеше пікірді ... ... ... ... құқықтық нормаларға негізделген, заңның күшіне мойынұсыну міндетің , -
деп түсіндіретін көзқарасқа ұқсас ... ... ... ... ... беру ... , - ... көзқарас белгілі. Сондай ақ
бұлардан өзгеше «қылмыстық жауапкершілік - тек қана ... ... беру ... ғана емес, сонымен қатар оларды бастан кешіруң , - деген
пікір қалыптасқан. Келтірілген ... ... ... ... толық көрсетпейді. Сонымен қатар дұрыс емес деп те
атала ... ... ... ... ... күрделі, бірнеше
құрамдас бөлігі бар құбылыс ретінде тануға деген ... ... ... өзіне тән ерекшеліктері бар. Қылмыстық
жауапкершілік мемлекеттік күштеу сипатына ие. Қылмыстық жауаптылықтың ... тек ... ... ... ... мінеуішілігі) ғана
емес нысанында да көрінеді. Себебі мемлекеттік органдардың қызметінсіз оны
толық жүзеге асыру мүмкін ... ... тек ... құқықтық жауапкершілік шегінде
жүзеге асырылып, пайда бола алады. Бірақ қылмыстық ... ... ... ... арасындағы қатынас әртүрлі түсіндіріледі.
Ғалымдардың бір тобы бұл түсінікті тең дәрежелі деп түсіндірсе, басқалары
қылмыстық ... тек қана ... ... ... қоса ... іс
жүргізушілік және қылмыстық атқарушылық қатынастардың жүзеге асырылуын
білдіреді деп ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі ретінде көрсетеді [60].
Қылмыстық жауапкершіліктің басталуы ... да ... ... ... ... ... Брайнин М.М. анықтамасына сәйкес қылмыстық
жауапкершілік құқық бұзушыны айыпталушы ретінде жауапқа ... ... [61]. , ... Ю.М . [62]. ... ... үкімнің заңды
күшіне енген кезден бастап қылмыстық жауаптылық та басталады. Қазақстандық
ғалым Р.О. ... . [63]. ... ... ... қылмыстың жасалу
мезетінен басталады деп санайды. Менің ойымша соңғы пікір ... ... ... ... ... ең дәл ... ... жауапкершіліктің басталуының өзі белгілі бір қылмысты жасаудың
нәтижесі болып табылады.
Сонымен, «қылмыстық жауапкершілік ретінде мемлекет атынан ... ... ... ... ... ... және мінеушілігін айтуң
дәлірек болады деп ойлаймын.
«Қазақстан аумағында ... ... ... ... ... ... жоқ. ... жаңа қылмыстық кодекс пайда болғанға дейін
жазаның әртүрлі анықтамаларын ... ... ... ... ... елеулі айырмашылықтары жоқ, және барлығы да өз ... ... - ... ... ... ... ... үкімінің негізінде
қолданылатын мемлекеттің күштеу шарасының ерекше түрі, деген ... ... ... жаза түсінігіне төмендегідей түсінік ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу шарасы. Жаза
қылмыс жасауға кінәлі деп танылған адамға қолданылады және адамды құқықтары
мен бостандықтарынан осы кодекспен көзделген ... ... ... ... ... (ҚРҚК 38 б. 1 б.).
Кәмелетке толмағандарға қатысты жазаның елелулі ерекшеліктері бар
екендігі ... Осы ... ... ... ... ... басқа нысаны, яғни тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу
шараларынан айырмашылығын айқындайды.
Жазаның мәнінің қаралау болып табылуы - осы ... ... ең ... ... ... жазаны тек қана қаралау деуге де болмайды,
жазаның құрылымы және ... табу ... ... ... ... ... мақсатын, оның функцияларын және т.б. жатқызамыз. ... ... ... ... жай ... ... ғана болмай, қаралау
жазаның құрылымдық бөлшектер арасындағы жетекші орынға ие.
Заңи әдебиетте қаралауды жазаның мәні ретінде, оның ... ... ... ... ... ... ... «жаза қолдану
салдарынан адамның жан және тән ... деп ... ... ... қылмыстың әр түрлі санаттарына, әсіресе, кәмелетке толмағандарға
қатысты жазаның қаралаушылық ... ... және ... ашуға, оның әсер ету механизмін танып білуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
баға беру факторы ретінде қарастыру дұрыс болатын еді. Қылмыстық ... ... ... ... ... баға беруі, мінеушілігімен
байланысты болса, жаза - осы бағаны бекітетіні белгілі. Егер ҚК ... ... ... ... бір ... баға беру ... бұл баға беру өзінің нақты көрінісін жекелеген түрінде, яғни нақты
қылмыскерге қатысты қолданысын табады.
Жаза өзінің әр түрлі нысанында, қоғамның, ұжымның ... ... ... жеке ... ішкі дүниесіне ықпалы, жеке тұлғаның
әрекеттерін мінеу және олармен келісуін ... ... іске ... ... яғни баға беру ... ... көзқарасы жеке тұлғаның ойына,
ерік жігеріне, сезіміне әсер етіп, оның әрекеті мен ... ... ... ... кезегінде, қаралау көмегімен берілетін баға - нақты түрде тұлғаның
құқығын шектеу болып табылады. Адамның ... бұл ... ... туғызатын болып көрінеді. Бірақ осыны тек жан және тән азабы ... ... ... - ... ... ... оның ... мәртебесін
бұзады, сол себепті ол құқықтық ауыртпалылық болып, осы мағынада ғана,
сотталғанның мүдделерін шектеп, оны ... ... ... тән азабын
шектіруді немесе адамның қадір қасиетін қорлауды мақсат етпейдің, ... ҚР ҚК 38 б.2 ... яғни ... жазаның мақсаты болып
табылмайды.
Қаралау жоғарыда көрсетілгендей жазаның ... ... ... ... сондықтан оның қасиеттерін, олардың кәмелетке толмағандарға
қатысты қолданылуын түсіндіруде маңызы ерекше.
Қаралаудың маңызды ... - ол ... ... сай ... ... бұл ... жекелеген қылмыстың құрамына қатысты бекітілген.
Ал нақты қылмыста қаралаудың сай келушілігін тек қана ... тек ... ... ... ... ... (возмездие) жақындастырады,
және белгілі бір шектерде қаралау жасалған қылмыс үшін құн десе де ... ... ... ... жағдайда, қаралау, баға берудің талабы
ретінде қолданыла алмас еді, себебі әр баға беру ... ... ... ... ... болуы шарт. Ал қаралаудың жаза сипатына ... және ... ... ... сәйкес баға беруге, ... ... жеке ... ... ... ... ... келушілігі және пропорционалдығы, оның жасалған
әрекетке тең келушілігін, күші бойынша бірдейлігін көрсетпейді, ... ... ... орын алуы ... ... ... ... баға беру сипаты жайлы сөз қозғағанда, біз оның қылмыстың
қауіптілік ... тең ... ... ... ... ... ... қылмыстық заң теориясы қаралауды - қылмыс үшін құн ... ... ... тек жасалған әрекеттің ғана емес сонымен қатар
қылмыскер тұлғасын да ... ... ... ... қаралау пропорционалды
түрде тек қана қылмыстың ауырлығы емес, қылмыскер тұлғасына да ... ... ... ... ... кәмелетке
толмағандардың тұлғасының әлеуметтік психологиялық ерекшеліктерімен, ... ... ... қылмыстардың криминологиялық сипаттамасымен
шартталады. Сонымен қатар қылмыстық жауаптылықтың ... ... оның ... мәніне әсер етеді.
М.М. Бабаев өзінің еңбектерінде «кәмелетке толмағандардың қылмыстық
жауаптылығы жайлы заңи ... ... бұл ... ... үшін ... ... ... анықтайдың деп
көрсетеді. Оған ... ... ... заңдағы қылмыстық жауаптылық
басталатын жас шамасын шектеу, қылмыстық жауаптылык он төрт ... ... ... ... ... әсері бар мәжбүрлеу
шараларын қолданып қылмыстық жауаптылықтан ... ... ... ... ... жағдай ретінде тануды келтіре аламыз.
Сондай ақ осындай ... біз, ... ... ... қатысты
кейбір жазалардың қолданылуына тиым ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылықтан
босату, ескіру мерзімінің кәмелетке толмағандарға қатысты ерекшеліктерінен
байқаймыз. ... ... да ... томағандардың қылмыстарына заң
тарапынан баға беруіндегі жеңілдіктерін, ерекшеліктерін, және ... ... ... ... қатысты қолданылуына әсер
етуін айқындайды
[64].
Аталып кеткен ерекшеліктердің жазаның қаралауында, және осы жазаларды
өтеуінде де бар екендігін атап өту ... ... ... қылмыскерлерге
қолданылатын жазаның қаралау мазмұны, кәмелетке толмағандарға қолданылатын
қаралау мазмұнына өзгеше, жеңіл болады. Яғни ... ... ... ... шектелуі оның көрініс табу нысаны мен мерзімдерінде
ғана емес, осылармен қатар кәмелетке ... да, ... ... ... ... ... айырмашылықтарында.
Жасалған әрекетке жазаның сай келушілігі қағидасын жүзеге асыру кезінде,
кәмелетке толмағандарға қатысты қылмыстың ауырлығы мен ... ... ара ... жазаны ересектерге қатысты қолданғандағыдан
өзгеше пропорцияда ... ... ... қатысты жаза
тағайындау кезінде ... ... ... мәлімет қана емес,
сонымен қатар қылмыс жасаудың ... ... ... ... қарағанда
басым мәнге ие.
Бірақ осы ерекшеліктердің маңызын асырып жіберушілікке бой ұрмау керек.
Сөзсіз, сәйкес келушілік ... ... ... қатысты айрықша
жүзеге асырылады. Бірақ сәйкес келушілік қағидасы ... ... ... де ... байланысты, ал оған қол жеткізбеген жағдайда, жаза
өзінің тәрбиелеу функциясын орындай алмайды.
Жасалған қылмыстың ауырлығы мен кінәлінің ... ... ... ... ... қағидасын жүзеге асырған кезде, кәмелетке
толмағандардың жас санатына байланысты дифференциалды болуы керек. Яғни ... ... жаза ... ... оның жеке ... ... ... назарға көбірек алынуы тиіс, ал ... ... ... ... жеке ... ... ... салыстырғанда көбірек назарға алынуы тиіс
Қылмыстық жауаптылықтың және де бір ... ол, ... ... деген бағыттылығы. Жалпылап айтсақ қылмыстық
заңның да тәрбиелік мәне өте зор. Оған дәлел, ... ... ... ... кезде, кәмелетке толмағандарға қатысты тәрбиелік әсері
бар мәжбүрлеу шараларын қолдану жүйесінің заңға кіргізілуі.
Кәмелетке толмағандарға қатысты жаза, оның ... ... ... ... ... ... бар мәжбүрлеу шараларынан айыратын,
қылмыстық ... тән ... ... ... әсері бар
мәжбүрлеу шаралары және жаза екеуі де ... ... ... табу
нысаны болып табылса да, олардың арасындағы елеулі айырмашылықтар ... ... ... ... қылмысқа мемлекет атынан баға
ретінде, жазаға, қылмыстық әрекетке сәйкес келетін қаралау тән, ... ... ... ... ... қылмыскер тұлғасына деген ... Сол ... жаза тек ... ... және ... ғана
тағайындалады, соттылыққа ұшыратады. Тәрбиелік шараларға ... ... тән ... ... ... ... ... мақсаттары мен
қағидалары
Кәмелетке толмағандарды жазалаудың мәні мен ерекшелігін ашып көрсетумен
жазаның мақсаты ... ... ... ... ... ... жазаның құрамды бөліктері арасында оның мақсаттары елеулі орынға
ие. Өз ... ... ... оның ... мен тағайындалуымен
сипатталады.
Жазаның бағытын, оның мақсаттарын анықтау, заң шығарушыға жүргізіліп
отырған қылмыстық саясатқа байланысты екендігі де ... ... ... ... жаза ... қарастырған кезде, сәйкес заңи ... ... ... заңы 38 ... ... ... ... әлеуметтік
әділеттікті қалпына келтіру, сондай ақ сотталған адамды ... ... ... да, басқа адамдардың да жаңа ... ... деп ... заңи ... ... мақсаты жайлы әдебиет аз емес, және бұл
салада елеулі ... ... ... ... жету ... оның ... жайлы олай айта алмаймыз. Ал бұл мәселе
практикалық жағынан маңызы өте зор, ... ... ... ... ... жаза мақсаттарын қарастырайық.
Сотталғандарды түзеу және қайта тәрбиелеу. Сотталғандарды түзеу және
қайта тәрбиелеу жазаның әлеуметтік мәнін ең ... ... ... ... оның теориялық және практикалық жағынан аса маңызды. Кәмелетке
толмағандарды ... және ... ... ... екі ... ... Бір ... ересектерге қатысты қылмыстар секілді бұл
ерекшеліктер ... ... ... байланысты болады. Мысалы ұрлық
үшін кәмелетке толмаған үшін және ересек үшін түзеу және ... ... ... ... ... ... Бұл ... жалпы мен ерекшенің, яғни
жасөспірімдердің жалпы ... ... мен ... ... ... ... қатынасын сақтау керек. Психологиялық жағынан
қарасақ бұл жағдай ... ... ... ... ... ... ... жақтарымен түсіндіріледі. Түзеудің басты
мақсаты болса, болашақта қылмысқа ... ... осы ... ... ... орнына қоғамға пайдалы қасиеттерді тәрбиелеу.
Екінші жағынан кәмелетке толмағаның қайта тәрбиеленуі мен түзелуіне,
оның жеке ... ... ... ... ... адам ... ... немесе қылмыстық еңбекпен түзеу режимінде жай
ғана түзеліп қоймай, жалпы ... ... ... ... қатысты түзеу - тәрбиелеу мақсатында түзеу
аспектісі ... ... ... ... ... ... қарастырсақ
бұл мақсаттарға жалпы тәрбиелеу мақсаттары қосылып, түзеу осы мақсаттармен
бірге жүзеге асырылады.
«Қылмыстық заңдағы жазаның өзіндік, негізгі, түпкі ... - ... яғни ... ... ... Ал мұның өзі екі түрге
бөлінетіні белгілі:
а) Арнайы ... яғни ... адам ... жаңа қылмысты
болдырмау;
б) Жалпы сақтандыру, яғни басқа да адамдардың қылмыс жасауын болдырмау;ң
Сотталған адамның жаңа ... ... ... ... заң ... ... бірі ... сотталған адамның жаңа
қылмыс жасаудан ... ... Жеке ... түсінігінің өзі кең
және тар мағынада қарастырылыуы мүмкін.
Кең мағынада жаза сотталғанға қатысты барлық түсініктерді ... осы ... ... ... М.М. ... ... ... болып,
сотталғандардың өздерінің және қоғамның тұрақсыз ... ... ... ... алу ... ... Қайта тәрбиелеу осы
мақсатқа жетудің құралы. Ауыр қылмыстарды жасау ... тағы бір ... ... ... ... ... қылмыстарды жеке сақтандыру түзеу
және қайта тәрбиелеу мақсатын сіңіреді.
Жеке (арнайы) сақтандыру тар ... біз ... оған ... ... жаңа ... ... яғни ... адамды жазаның
қасиеттерінің көмегімен қылмыстардың қайталануынан сақтау болып ... ... ... ... ... қаралаушылық мәні болады.
Қаралаудың көрініс табуы және оның сотталғанға әсері, сотталғанға қатысты
күні ... ... ... ие. Бұл ... күші ... ... ... адамның жазаны субьективті қабылдауына байланысты. Яғни кәмелетке
толмағаннның бойында ар ... ... ... ... ол ... Ал ... ... кәмелетке толмағандарды қылмыстарын түзеу
кезіндегі маңыздылардың бірі.
Кәмелетке толмағандардың арнайы сақтандырудағы әлеуметтік элементі – ол
қоғамның ... ... ... үшін өздері тұрған, оқыған
ортаның көзқарасының маңызы өте зор. Ал, егер ... ... ... ... ... сай ... ... сақтандыру ролі күшейе
түседі.
Қоғамның көзқарасы жайлы айтқанда біз кәмелетке толмағанның бірге ... ... ... деген көзқарасының да маңызын атап өту керек.
Қылмыс ... ... ... ... ... ... ... Сол себепті кәмелетке толмағанның араласу саласы қиын
жасөспірімдерден тұрса, ... ... ... ... ... мүмкін.
Басқа адамдарды жаңа қылмыстар жасаудан (жалпы) сақтандыру. Жазаның
әрбір қолдануы, осы әрекет ... ... ... ... ... ... жасалған қылмысқа жазаның міндетті түрде
болатындығын көрсету, осы ... ... ... ... ... жалпы сақтандыруда жазалаумен қатар басқа да ... зор. Олар ... осы ... соңғы тарауында тереңірек қарастырылып
кетеді.
Қылмыстық жазалаудың мақсаттары, кінәлі адамдарға ... ... ... Жазалардың бұл жүйесі кәмелетке толмаған
қылмыскерлер мен ... ... де ... ... Бұл ... ... негізділік, гуманизм және ... ... ... қағидаларын кіргізеді. Кейбір қағидаларды кәмелетке толмағандарға
қолданыудың өздеріне тиесілі ерекшеліктері мен ... тән, ... ... кетейік.
Заңдылық қағидаларын кәмелетке толмағандарға қатысты сақтау дегеніміз,
әр жазаны тағайындау кезінде, заңның жалпы ережелері ғана ... ... ... ... ... ... тиісті қылмыстық және
қылмыстық іс жүргізу нормалары ескерілуі тиіс. Осы ... ... ... ... ... үшін ... ... жастың заңда көрсетілуін ерекше атап көрсету қажет.
Гуманизм ... ... ... ... ... бар. Оған ... біз кәмелетке толмаған қылмыскерлерге
қатысты жаза тағайындаудың жоғарыда ... ... ... ... көре ... ... ... аса маңызды қағидалар қатарына әділеттілік
қағидасын кіргізуге ... ... ... әділ жаза ... заңды,
негізді, гуманистік, жекелендірілген жаза десек те ... Бұл ... дара ... ... ... ... ... те емес секілді
көрінеді. Бірақ біріншіден көрсетілген қағиданың ешқайсысы жеке қолданылуы
мүмкін емес. Бәрі бірігіп бірін бірі ... бір ... ... ... қағидасы кәмелетке толмағандар үшін маңызы ерекше
зор.
Заңдылық қағидасының негізін құрайтын әділеттілік ... ... ... болады: біріншіден өнегелілілік сезімі ретінде, қоғам
мүшелерінің қылмыскерге жаза тағайындалуы қажеттілігі сезімі; екіншіден
жасалған ... ... ... жазаның обьективтілігі. «Жазаның
нақты қылмысқа қатысты емес, осыған ұқсас қылмыстардың ... ... өте ... ... ... айтқанда, жазаның әділеттілігін
соттардың біркелкі қаралау саясатынсыз елестету қиынң , - деп ... Яғни бір ... үшін ... ... ... ... тап ... қылмыс үшін сотталған басқа ... ... Егер ... ... ... ... ... оның
жазаның әділеттілігіне деген сенімі жоғалатыны сөзсіз. Бұл құбылыс әсіресе
кәмелетке толмағандардың түзелуіне елеулі қайшылық әкеледі ... тағы да бір ... ... ол ... жекелендірілуі. «Жазаның
жекелендірілуі проблемасы соттың айыптау қорытындысын шығаруынан кең болып
табыладың , – деп көрсетеді ... ... ... ала ... ... ... ... ролін, қылмыскердің жеке
тұлғасы, ауырлататын және жеңілдететін жағдайлар зерттеледі. ... ... ... қол ... яғни ... ... үрдіс жүзеге асырылады. [66].
Келесі саты: соттағы жекелендіру - сотта айыпталушының жеке ... ... ... ... ... ... Біріншіден:
жасөспірімнің жастық ерекшеліктері ескерілуі қажет, әсіресе ... ... ... он төрт - он бес ... жас ... ... керек. Екіншіден кәмелетке толмағандарды қайта
тәрбиелеуінің жағдайлары ескерілуі қажет. Оның ... ... ... және ... ... Яғни ... ... - бұл қорыта айтқанда заңда
белгіленген шекте, заңда белгіленген шараны таңдап қолдану болып ... ... ... ... ... ... ҚК 79 ... кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері
бекітілген. Қылмыстық заң кәмелетке толмағандар үшін ... ... ... ... мүмкін жазалар шектелген. Олар:
а) айыппұл;
б) белгілі бір қызметпен айналысу ... ... ... ... тарту;
г) түзеу жұмыстары;
д) қамау;
е) бас бостандығынан айыру;
Кәмелетке толмағандарға белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... айыру, әскери қызмет бойынша шектеу, тәртіптік
әскери бөлімде ұстау, бас бостандығынан шектеу, өлім жазасы секілді жазалар
қолданылмайды. Яғни ҚК ... он екі ... ...... алты түрі ғана қолданылады. Себебін кәмелетке толмағандардың
тұлғасының ерекшелігінде, кәмелетке толмағандарға қолданылатын ... ... ... және ... алу мақсаттарын қоюында деп түсінеміз.
Кәмелетке толмағандарға қолданылатын жаза ... ... ... ... тек санында емес, сонымен қатар мерзімі
мен көлемінде. Кәмелетке толмағандар үшін ... ... ... ... ... азайтылған. «Жеңіл жазадан, ауыр жазағаң жүйесі
бойыншаі құрастырылған жаза ... ... ... ... ... ... мінезін, қылмыстық істің материалдарын тереңірек
зерттеп, жасөспірімге әділетті жаза тағайындауға ... ... ... ... төрт түрі, атап көрсетсек: қоғамдық
жұмыстарға тарту, түзеу жұмыстары, қамау және бас бостандығынан айыру заңға
сәйкес негізгі жазаларға ... ... және ... бір ... ... ... - ... негізгі де қосымша да түрлері ретінде
қолданылуы мүмкін (ҚК ... ... ... тағайындалатын жазаларды жеке қарастырып
кетейік.
Айыппұл қылмыстық заңға сәйкес, кәмелетке толмай сотталған адамның
дербес табысы ... ... ... жарайтын мүлкі болған жағдайда ғана
тағайындалады. Айыппұл оннан бес жүз айлық есептік ... ... ... ... ... ... ... немесе өзге
табысының екі аптадан алты айға дейінгі кезеңдегі мөлшерінде тағайындалады
(79б.2б.). Көрсетілген ... біз, ... ... ... ... толмағандарға тағайындалатын айыппұл мөлшері елеулі
түрде аз екендігін байқаймыз, бірақ ҚК 40б. 2 ... ... ... ... ... яғни айыппұлдың мөлшерін жасалған қылмыстың
ауырлығы мен ... ... ... ... ескере отырып сот
белгілейді. Көрсетіп кететін тағы да бір мәселе, ол – ... ... ... ... кездегі актуальділігінің төмен дәрежесі.
Айыппұлды кәмелетке толмағандарға тағайындау кезінде, судьяның ... ... ... Оның ... – он ... он жеті ... мектеп оқушысында,
немесе орта мектепті жаңа аяқтаған, ... ... ... жоқ ... табыс көзінің болмауы.
ҚК 79 бабында кәмелетке толмағандарға белгілі бір қызметпен айналысу
құқығынан айыру жазасы ... ... бір ... ... (ҚК 39б.)
көрсетілмеген, оның себебі - кәмелетке ... ... ... ... белгілі бір лауазым иесі бола алмайтындығы. Белгілі бір
қызметпен айналысу ... ... ... ... мөлшері, ересектерге
белгіленген мерзіммен салыстырғанда елеулі түрде қысқартылған. ... осы жаза бір ... екі ... ... ... ... бұл жаза фактілі және заңды түрде белгілі бір ... ... ... толмаған адамдарға, яғни, он алты – он жеті ... ғана ... ... ... тарту жазасы, қылмыстық кодекске енгізілген жазаның
жаңа түрі. Қоғамдық жұмыстарға тарту ҚК 79б. 4 ... ... ... жүз ... ... ... мерзімге тағайындалады. Қоғамдық
жұмыстар қылмыстық заңға ... ... ... ... ... ... орындауы болып табылады. Бұл жұмыстар оқудан немесе негізгі
жұмысынан бос уақытта атқарылады. Он алты ... ... ... бұл ... ... ... бір ... екі сағаттан, ал он алты жастан он
сегіз жасқа дейінгі адамдар үшін күніне үш сағаттан аспауы керек. ... ... ... тазартуға, көгалдандыру және т.б ... ... ... ... жалтарған жасөспірімдерге ҚК 46б ... ... ... ... алмастырылуы мүмкін. Бірақ осы баптың 3ші
бөлімі және 79б. 6 ... ... ... тек он алты ... ... адамдарға
ғана тағайындала алады. Осы жерде он алты жасқа толмаған адам қоғамдық
жұмыстарға ... ... ... ... ... ... оған ... қолданады деген сұрақ туады. Бұл жағдайға қылмыстық заң ешқандай ... ... сот үкім ... ... он алты жасқа жеткен кәмелетке
толмай сотталған адамдарға бір жылға дейінгі мерзімге тағайындалады. ... ... шегі ... ... ҚК 43 б. 1 ... ... жұмыстарының төменгі шегін екі ай деп ... ... жаза тек ... бір ... ... ... етіп ... кәмелетке
толмағандарға тағайындалуы мүмкін. Сол себепті бұл ... ... ... ... 43б. ... түзеу жұмыстарына сотталған адамның табысынан соттың
үкімімен белгіленген мөлшерде, бес пайыздан, жиырма пайызға ... ... ... ұстап қалу жүргізіледі.
Қамау – біздің қылмыстық заңымызға бұрын белгісіз, жазаның жаңа ... сот үкім ... ... он алты жасқа толған кәмелетке ... бір ... төрт айға ... ... тағайындалады. «Бұл негізгі
жазаның жаңа түрі, қамауды қылмыстық кодекске кіргізу, қысқа мерзімге бас
бостандығынан айырудың ... ... . ... ... ... ... өте ... шара болып келеді. Себебі қамалған
адамның жүріс тұрысы, ... ... ... Әрине қамаудың қысқа
мерзімділігі жасөспіріммен тәрбие жұмысын ... ... ... ... ... ... ... қылмысқа жазаның
болатындығы және мүлт кетпейтіндігі жайлы ... ... - ... ... көп ... ... жаза түрлерін тағайындауға мүмкіндік болмаған
жағдайда тағайындалады. Мысалы: ... ... адам ... ... жұмыстардан қасақана бұлтарса, оның тұрғылықты жері болмаса және
т.б.
Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жазаның ең ауыр және ең ... – бас ... ... ... бола ... 1994-1997 жылдардың
статистикалық мәліметтерін салыстыру және талдау, бас бостандығынан айыру
жазасы ең көп қолданғандығын ... ... ... ... ... ... бас ... айыру он жылдан аспауы керек. Ал
ауырлататын жағдайларда кісі өлтіргені үшін, яғни ҚК 96б. 2 ... ... – он екі ... аспауы тиіс.
Он алты жасқа толмаған адамға, кішігірім ауырлықтағы қылмысты бірінші
рет жасағаны үшін, бас бостандығынан айыру ... ... ҚК ... ... жауапкершілік он төрт ... ... ... ... (258б.) қана ... ... ... танылады. Бірақ тағылық
үшін бас бостандығын шектеу ... ҚК 258б. ... ... ... ... ... ... бойынша кішігірім ауырлықтағы қылмыс
жасағаны үшін он алты жасқа ... ... ... ... ... ... жазасы қолданыла алмайды.
Бас бостандығынан айыру жазасын кәмелетке толмағандар ересектерден
бөлек, екі түрлі ... бас ... ... бірінші рет сотталған
еркек жынысты кәмелетке толмағандар, сондай ақ әйел жынысты ... – жапы ... ... ... ... бас
бостандығынан айыру жазасын өтеген еркек жынысты кәмелетке толмағанадар –
күшейтілген ... ... ... өтейді. Қоғамдық қауіптілік
сипатына және дәрежесіне, кінәлі адамның жеке ... және ... да ... ... сот қабылданған шешімнің себебін көрсете ... ... ... ... сотталған адамның бас бостандығын айыруды жалпы
режимдегі ... ... ... ... ... . ... Кәмелетке толмаған қылмыскер тұлғасыньщ жас және ... және ... жаза ... ... ... адамның жеке басының ерекшелігін анықтау қылмысты тергеу
барысында кінәлінің жауаптылық дәрежесін белгілеу үшін өте ... ... ... адам ... нақтылы шешетін қылмыстық жаза тағайындау көзінде
тұлғаның жеке бас ерекшеліктерін ескерудің маңызы одан да ... ... ... ... ... ... түсуінің негізгі
себептері мен жағдайларына ерекше мән берілген.
Бұл ең алдымен кәмелетке ... ... ... және олардың
психологиялық дамуындағы ерекшелігіне байланысты. Әдетте кәмелетке толмаған
жасөспірімдер жақсылық пен жамандықтьің ара жігін ... ... ... пен ... ... да ... ... Көптеген
жағдайларда олар ауыр қылмыс жасай отырып, өз әрекетін және оның ... ... ... ... Әрине, жас тұлғаның мұндай қасиеттері
есейе келе жойылады. Бірақта кейбір ауыр ... ... ... ... жасы ... ... ... қоғам үшін едәуір қауіпті екенін
дәлелдейді.
Жас қылмыскердің жеке басы, көз ... ... ... оның басынан
өткізген жағдайлармен қоса ... ... ... ... (саяси, еңбек, тұрмыстық, ... және т.б.), ... ... мен ... ... ерік ... ерекшеліктері, темпераменті), оның демографиялық және ... ... ... денсаулық жағдайы), сондай-ақ оның өмірбаяны,
өмірлік тәжірибесі, білімі, сіңірген еңбегі мен ... ... ... ... физиологиялық қасиеттердің бірқатары әрбір қылмыс
құрамының міндетті элементтері ретінде заң ... ... және ... ... ... ... ... ретінде сипаттайды (әсіресе
адамның белгілі бір ... ... ... ... ... ... сот ... жауаптылықты анықтау көзінде және соған
сәйкес жаза тағайындағанда ескереді. Мысалы, сот ... ... ... ... ... оны ... жасы ... комиссияға өткізу арқылы қылмыстық жазадан ... не ... ... ... кодексінің 82-бабында қарастырылған
тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларының бірін қолдануы мүмкін. Ал қылмыс
жасаған 17 ... ... ... қылмыстық жаза тағайындау мәселесі басқаша
шешілуі мүмкін.
Өкінішке орай, көптеген көздерде сот өз тәжірибесінде мұндай жағдайларды
ескере бермейді. Міне ... ... ... ... ... ... енетін элементтер мен белгілерді бірнеше қосымша құрылымдарға
бөлуді ұсынып, оған жеке ... ... ... психологиялық және
физикалық жағынан сипаттайтын белгілерін кіргізеді. Белгілі орыс елінің
заңгер — ғалымы ... жеке ... ... деп — ... ... ... ... ал жеке тұлғаның белгісі деп — осы ... ... ... күш-жігер) атайды. Баскаша айтсақ, адамның
тұлғалық әрбір элементі бірнеше ... ... . ... да ... жасы ... қылмыстық ісі бойынша жаза
тағайындауды жеке даралау ... ... жеке ... ... ... үшін аса маңызды. Өйткені қылмыстық жаза жас азаматты белгілі
шамада түзетіп, сонымен қатар келешекте ... ... ... жол ... керек.
Түлғаның жеке басының ерекшеліктерін сараптағаңда сот еш уакытта екі
бірдей дәл ұксас жасөспірімнің болуы ... ... ... ... Өйткені, олардың әркайсысының өзіне тән темпераменті, мінезі, рухани
әлемі мен ... ... ... ... ... жасы ... кылмыстық жауапкершілігін реттеп
отыратын заңдардың орыңдалуы түптеп келгенде жасөспірімдердің жасына,
физикалық және ... ... ... ... дейін қоғам үшін қауіпті әрекет жасаған қылмыскерлердің
психологиялық ерекшеліктеріне көптеген зерттеулер ... ... ... ... ... мен ... ғылымдарының
жетістіктеріне негізделеді.
Атақты физиолог И.П.Павлов адамның нерв жүйесінің 4 ... ... Онда ... ... нерв жүйесінің күші анықталған. Атап айтқанда,
бірінші типке негізінен күшті, байсалды, ширақ; ... ... ... ... ... типке күшті, бірақ, сабырсыз; ал ... ... нерв ... ... ... ... ... адамның нерв жүйесінің аталған әрбір
типіне белгілІ бір темперамент ... ... деп ... "Темперамент —
адам нерв жүйесінің негізгі ... ол ... ... ... ... ... береді", - деп жазды И.П.Павлов (7
[70]. Жасөспірімнің де мінез-құлқы көбіне оның темпераментіне ... ... ... жылдам, кызғыш болуы, қажетгі тапсырмасын ... ... ... болмаса да төз орыңдауы оның темпераментіне (холерик)
катысты.
Кдйсыбір жас азамат қимылы ... өзі ... ... төз ... ебі жоқ; ол әр ... ... бір ... екіншісіне
зорға ауысады. Қандай да ... ... ... бірақ тиянақты
орындайды. Бұл флегматиктер қатарына жатады. ... ... ... ... тіл табыскыш, шапшаң іс-әрекетке даяр тұрады.
Олардың сезімі төз пайда болып, бірақ ... ... төз ... белгілі бір
өзгеріске үшырайды. Олар сангвиниктер қатарын құрайды.
Сангвиниктердің ерекшеліктері — олардың іс-әрекеттің, қызметтің ... ... төз ... ... бейтаныс адамдармен де шапшаң араласу
қабілетінде.
Төртінші типке ... ... Олар ... қарама-қарсы
қаңдайда болса озгерістерді ауырсынады, жаратпайды, бөтен кісілерге өмірдің
әртүрлі жаңа ... ... ... ... ... ... ... пайда болмайды, ал пайда болған сезімдері түракты және ұзақмерзімге
дейін ... ... ... ... ... адамдар шешімге
баяу, өкпешіл, өзгеге сенбейді, ... ... де ... ... ... уайымға" бейім түрады[71]. Әрине, мінезіне қарап қандай
жасөспірімнің қандай қылмыстық ... ... ... дөп ... қиын.
Бұл жерде көбіне гәрбие. қоршаған ықшам орта және өмірдегі нактыжағдайлар
маңызды роль ... ... да ... үлкен қылмыскерлер
жасөспірімдерді қылмыстық әрекетке итергенде олардың мінез-қүлқының осындай
ерекшелігін пайдалана біледі.
Республикамызда жүргізілген ... ... ... ... толмағандардың топтасып жасаған,-қылмыстарының жартысынан көбі (60%)
үлкендердің қатысуымен орындалса, ал 29% ... ... ... ... екен . ... ... ... бүзып жүргендер тәрбиелеу жүйесі ; дұрыс
қалыптаспаған, ізгілік үстанымдары нақты анықталмаған жасөспірімдер. Ал ... бала ... ... мен ... жас ... ... сіңеді.
Үлкендердің айдап салуымен қылмыс жасаған ... ... сот ... осы . ... ... ... ескеруге тиісті.
Кәмелетке жасы толмағандарды қылмыстық әрекетке бағыттайтын көз келген
үлкен ... ... ... ... түрі және қай ... ... ауыр зиян ... Бұл жағдай да
кәмелетке толмаған қылмыскерге жаза тағайындау барысында ... ... ... мұны ... ескере бермейді. Мысалы, Кентау қаласының соты
25 жастағы ... ... ... ... ... 58 ... жиынтығы бойынша 3 жылға бас ... ... ... ... ... ... екі рет үрлап, оған Жұманов есімді
кәмелет жаскд толмаған жасөспірімді тартқан. Кәмелетке толмаған Жүмановты
сот өз ... 2 ... бас ... ... Бұл ... ... ересек адамның ықпалымен қылмыс жасаған жас азаматқа оны сол
кылмысқа тартқан ... ... ... ... жаза ... ... мен педагог-ғалымдар жургізген көптеген зерттеулер мынадай
қорытыңды шыгаруға мүмкіндік береді: көз келген ... ... ... ... ыкпалымен түзетуге және дұрыс жолға салуға
болады. Оған қол жеткізу үшін, ең ... ... ... ... ... мен ... ... тәрбиелеудің әдістері мен қүралдарьш
анықтау, кәмелетке толмаған қылмыскерлердің жеке басының ... білу ... ... жалпы бағытын білу олардың қоғамға қарсы жеке
мінез-қүлық тәртібін болжауға, оларды ... мен ... ... ... әдістерін ойластьіруга, құқық бұзушылықтың алдын алуды ертерек ... ... ... орай, заң әдебиеттерінде және құқық қолдану тәжірибесінде
психологаялық зерттеулердін ... ... ... ... ... мен ... да кәмелетке толмағандардың әлеуметтікжағдайдан
ауытқыған тәртібін анықтағанда криминологиялық зерттеулер нәтижесін әркөзде
ескере бермейді.
Адамның жалпы бағыт-бағдары тек ... ... ... ... ... ниетіне, кажеттілігіне, мақсаты мен идеалына тікелей байланысты .
[73].
Еліміздің белгілі медицина ... ... ... профессор
Ишанбай Қаракүлов өзінің тән тәрбиесі туралы әңгімесі – «Қырық сұрақ» атты
еңбегінде адамның ... және ... ... ... өсу, ... ... төмендегі негізгі көзеңдерге бөлген
еді:
туғаннан бір жасқа дейінгі — нәрестелік ... ... — 1-3 ... ... жасына дейінгі көзең — 3-7 жас арасы;
мектептегі окушылықкөзеңі — 7-17 жас ... [74]. ... ... жеке ... ... үш ... бөліп көрсетеді:
кіші жастагы жасөспірім, 11 мен 12 жас аралығындағы , даму көзеңін қамтиды;
ересек жастағы жасөспірім, 13 пен 15 жас аралығы, бұл жас ... ... ... ... бозбалалық шақ, шамамен 16 жастан
басталып 18 жаспен аяқталады [75].
Кіші және ересек жастағы ... ... ... ... көп және
ол аралықты бозбалалық шақка өту көзеңі ... ... ... 11 ... жас ... жасөспірімдерге әлеуметтік тәжірибенің ... ... ... еліктеуге бейімділік, көзқарасы мен мінез-
қүлқындағы қарама-қайшылық пен тұрақсыздық, сырт ... ... сырт ... ... ... ниеті тән. Олар тіпті өзін ересек
етіп көрсету үшін жүрт ... ... ... ... ... ... ... дайын. Ондай балалардың көпшілігі ата-аналарымен бірлесіп шешетін
мәселелерді өз бетінше, үлкендердің келісімінсіз шешуге тырысады ... ... ... бір ... ... ... жеке заттарын сатып жіберу
немесе басқа зат сатып алу).
Жасөспірімдік көзеңнің табалдырығын енді ... 11 ... бала ... ... ... ... 15 ... іжасөспірімнің физикалық және
психикалық жағынан, ал соған байланысты ... сана ... ... қиын ... ... көзең (11-12 жас) - ол ... ... ... ... көшу мерзімінде бала организмінің мінез-құлық,
әрекетіне белгілі бір дәрежеде ... ... ... өзгерістер
процесі жүреді. Бұл жас аралығын бала мінез-құлқындағы көріне бастайтын
өзгерістерге байланысты ... ... ... деп ... организмінің жедел өсе бастауынан дене күрылысының өсуі өкпе
аппаратының, жүрек тамырлары жүйесінің дамуы арасында да дисгармония ... Қан ... ... ... кешеуілдеуі мида уақытша қанның
жетіспеу процесін тудырып, нәтижесінде жасөспірімдерде төз ... ... ... ... төмеңдеуі де байқалуы мүмкін [76].
Көптеген зерттеу қорытындылары кіші жастағы жасөспірімдердің мінез-
қүлқында, тәртібінде болатын тосын да кері ... ... ... байланыстырады. Мысалы, кейбір зерттеулерде, 6 сыныпта оқитын
жасөспірімнің 4-ші ... ... ... 6 есе көп ... ... ... сол ... өзін мүғалімге қарсы қою жағдайларының
тіпті 10 есеге дейін артуы, ... ... ... ... ... таныту жағдайларының 7 есеге артуы, үлкендермен ақылдаспай
бетімен кету фактілерінің 5 ... өсуі т.б. атап ... ... ... ... ... жыныс органдарының жетілуі де
жасөспірімнің ... ... ... ... Бір жағынан
жыныстық гармондар ересектерге қарағанда көбірек бөлінеді, екінші жағынан
еркіндіктің жоқтығы, ... ... ... мен мектеп тарапынан қажет
ететін талаптар жасөспірімнің өзінше белсенділігін жойып, оның ... ... ... Жасөспірім бойындағы күшін іс ... ... ... ... Сондықтан да оның "бүгып жатқан" ішкі энергиясы бірде ... ... ... ... ... пен ... ал кейде шектен
шығып кететін мінез-күлық пен бұзақылық әрекеттер мен ... да ... ... ... ... ... ересек жастағы
жасөспірім (13-15 жас) кіші жастағы көзіне тән ... ... ... ... ... ... ... да ол жасөспірімнің
қалыптасу көзеңі ретіңде өз алдына бөлек саты ... ... ... ... ... ... жаны
күизеле қарайды. Өйткені, ата-анасына деген қүрмет ... ... ... ... ... ... ... сүйенеді. Егер де
отбасында бір-біріне деген сенім болмаса, ... қол ... ... ... ... ... жеке өзінің бас пайдасы мен
өзімшілдікті ойлау фактілері үстемдік етсе, ... ... ... ... ... қасиеттер күту қиын. Ондай жасөспірім
өзімшіл .болып, кандай ұжымнан болса да ... ... орын таба ... өз ... үшін ... ... және оған ... жағымсыз
қылықтармен жауап қайтарып отырады [78].
Ересек жасөспірімдердің бір ерекшелігі сол, олар ... ... ... ... емес, көбіне одан баска, тіпті мектептен тыс
үжымдар ортасынан таядайды. ... бір ... көп ... ... ... немесе кварталда тұратын күрдастар немесе жасы өзінен ... ... ... Ал кәмелетке толмағандар көбіне кішігірім
үжымдарға топтасуға тырысады, оларды әдетте ... емес ... ... ... ... бірігу себебі — бос уақыттарын бірге өткізу,
бір нәрсені бірге қызықтау немесе әртурлі ойын, спортпен айналысу. Осындай
топтар жасы ... ... ... етуінен көп жағдайларда қылмыскерлер
тобына айналып кетуі де ... ... ... ... ... талдауына қарағанда, топтасып
қылмыс жасайтын жасөспірімдер қатары жылдан жылға көбейіп бара ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылыққа
тартылғандардың 70% өз әрекеттерін белгілі бір топ ... ... ... ... ... алып ... ... арасында толгадып урлық жасау, тонау, карақшылық жағдайлары
70%-75% дейін ... ... ... ... ... танысу
нөтижесі 15жасқадейінгітопталыпкъшмысжасаушылар 6%-7%, 15-16 жастағылар -
40%, 16-17 жастағыларда — 53% жеткендігін ... ... ... ... ... тобы мүшелерінің қатарында қыз балалар да ... ... тобы ... ... — қыз ... үлес салмағы
кеп емес, небәрі 2%-3% қүрайды. Әрине, оған карамастан ... қыз ... ... ... ... қатысушылары болыл есептеледі.
16-18 жас — жастық көзең. Өзінің физикалық дамуы жағынан бұл көзеңдеғі
жастар ... ... ... ... есуі мен ... ... Жыныстық тұрғыдан да жетіле түседі. Ми ... ... да ... ... Акыл-ой кабілетінің деңғейі де турлі
әлеуметтік мөселелерді шешу үшін жеткілікті күйге жете.ді.
Осы шақта қоғамдағы әлеуметтік ... ... жас ... ... де ... ... өкеледі. Осының салдарынан әртүрлі
қүбылыстардың себебін түсінуғе, кейбір ... ... мен ... ... ... ... өз ... дәлелдеу, ойлау әрекетіңде
сын көзбен қарау қабілеті, т.б. біршама дамиды.
Барлық жасы кәмелетке ... ... ... ... 16-17
жастағылар процентінің едәуір көп екендігін де ... ... ... себебі — олардың кейбір табиғи қажеттіліктерінің анайылығында,
жағымсыз жағдайда ... ... ... ... ... ... темекі мен наша немесе психотроптық заттарды шегіп, бей-берекет
жыныстық ... ... ... ... ... ... өз ... сіңіруінде. Жас тұлғаның жеке басының сатылап даму
бағытын басшылықка ала отырып, Г.М.Миньковский кәмелет жаска толмаған ... 4 ... ... ... ... үшін ... ... әрекет
көздейсоқ қубылыс. Г.М. Миньковскийдің айтуынша, қылмысқа ... ... тән ... ... ... ... ... Мұндай
жасөспірімнің тұлғалық қасиеттерінің ... ... және ... ... ... ... автордың пікірінше, бірінші топқа коғамға қарсы әрекет жасауға
іштей лсихологиялык тұрғыдан дайын кәмелетке ... жас ... ... ... бұзақылық жасау арқылы айналасындағыларға қысым
көрсетуге үнемі дайын түратындығыңда. Мұндай жасөспірімдер ... ... ... ... және ... ... ... жиі көздеседі. [80].
Кәмелетке толмаған екінші топтағы құқық бұзушылар мінез-қүлықжәне ақып
деңгейі, көңіл-күиі ... ... ... топтағыларға ұксас. Соньімен
бірге олардан ерекшелігі де бар. Сырт ... олар да ... ... ... ... тәртібін бүзады, ішімдікті,
темекіні, әуесқой ойындарды тәуір ... ... ... дамуы біржақты,
алайда үнемі қылмыс жасауға дайындығы немесе бағдары жок, ... ... ... мен ... ... ... жағдай мен себеп салдардың ықпалымен
көздейсоқ пайда болады. Олар ... ... ... ... ... жасауы мүмкін. Жеке адам мүліктерінің
қорғалмайтындығын пайдаланып немесе мас ... ... ... ... ... топталып төбелес шығару т.б. жағдайлар тән.
Кәмелетке толмаған құқық ... ... ... ... ... жатады. Олар өздерінің ... ... ... ... әрекеттермен жүзеге асыратындықтан қылмысқа
барады. Қылмыс мотивін тудыратын ... ... ... жалған
романтиканы, сын көзбен қарай білмегеңдігінен еліктеу, өзіне тартатын жаман
әдеттерге ... түра ... ерік ... ... ... ... өзінің адамгершілік қасиеттері мен ақыл-ойының даму
деңгейіне байланысты емес көздейсоқ қылмыс ... ... ... жатқызған. Оларда қылмыстық мотивтің пайда болуы жас ереқшелігімен,
ұшқалақтық мінезімен немесе ... ... аяқ ... ... ... ... ... байланысты.
Жалпы 14 пен 18 жас - жасөспірім санасынын ... ... ... ... әлі ... ... ... Ол бірқатар
әлеуметтік (оқу, тәрбие, ... ... ... т,б.) ... ... ... қылмысын бағалағаңда осының барлығын,
сондай-ақ өзге адамдардың, мысалы, үлкендердің ... ... еске алып ... ... ... ... жас ерекшелігіне
тән ойлау қабілетінің жетімсіздігі тағайындалатын жазаны жеңілдетуге
себепші болуы ... ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған жасөспірім қылмысының ... ... ... Сондай-ақ бұл көріністер әрбір нақты жағдайға
лайыктап тандалғаң жазаның сотталушыға ... ... және ... үшін ... ... ... шағында адамда белгілі бір ... ... ... өз ... ... етушілік, өзін-
өзі билеу және өз тәртібіне бақылау жасау сияқты қасиеттер дами ... ... ... жағдайларда жасөспірімдерге жогары талап қоюға
обьективтік ... бар. ... ... ауыр не өте ауыр ... жасаған
жағдайда сот қатал жаза қолдануға қүқылы. Сол ... ... ... ... қауіпті өрекеттері үшін олардың жоғары
жауапкершілігін ... ... ... жеке ... ... үшін
қауіптілігі мен оның іс-өрекетінің қоғамға ... ... өз ... әнгіме. Мүңда қүрғақ математикадық тәуелсіздікке орын
болмауы керек, — деп ... ... ... ... ... ауыр ... ... жеке басын да қауіптілеу деп санауымыз
керек, Алайда мұндай ... ... тіке ... ... ... жасөспірімдерде олардың айналасыңдағылармен қарым-
қатынас жасау, әсіресе қүрдастарымен жолдастық ... ... ... жас ... тән достыққа үмтылу, өзін қызықтыратын
адамдармен жолдастық қарым-қатынас жасауға табиғи түрде ... ... ... ... ... адамдарға еліктеушілік, шын мәнінде
оларға лайықты баға бере алмауы, т.б. ерекшеліктерді сот ... ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеулер, өкінішке ... ... ... ... ... жазасьш анықгау барысында
олардың жеке басының психологиялық ерекшелігін ... ... тек ... қасиеттерін есепке алғандығьш керсетеді.
Есенбаев 16 жаста. Ол 16-жастағы Қүрбановпен бірлесіп, дүкен кассасынан
11000 теңге үрлағаны үшін 2 ... бас ... ... ... орта кәсіби техникалықучилищеніңоқушысы. Ал Қүрбановқа сот үкімнін
орыңдалуьш кейінге қалдыру шарасын қолданды. Есенбаевтың бас бостандығынан
айырылу жазасына ... сот оның ... ... жасы ... ... ... инспекцияда есепте тұрғандыгымен байланыстырды.
Біздіңше, мұнда сот жасы ... ... ... ... екі ... үкім шығарғаны дұрыс емес. ... ... ... ... ... оның ... қылмысы үшін жаза
тағайындауға ерекніе ыкпал етпеуі керек.
Соттың міндеті кінәлінің тек жағымсыз ... және оның ... ... ... ... ... емес, сонымен қатар кінәлінің
жеке басындағы оны тәрбиелеп дамытуға болатын жағымды қасиеттерін іздеп,
соны ... [82]. ... ... ... көз-кслген
қылмыстық әрекеттерін талдағанда сот белгілі бір жағымды ... жоқ ... және ... ескеруі қажет.
Адам үжьышылдықтьщ немесе өзімшілдіктің, адал ... ... ... ... ... ... ... мен
үстанымдары ол емір сүретін ортада, белгілі бір жағдайларда қоғамдық
тәжірибе процесі ... ... Ол ... ... ... ... жолында кімдерге жолығады, жеке бастың қалыптасуы қорыта келгенде осы
жағдайларға ... ... ...... жеке ... қасиеттері оның организміне
ғана емес, ең алдымен оған ықпал ететін әлеуметтік ортаға байланысты. Осы
тұрғыдан алғанда В.Н.Кудрявцев ... ... ... атты ... ... екі ... — "Макро" және "Микрокриминологияға" бөлуі
өте орынды. [83].
Кылмыскердің кдлыптасуындағы және оның қылмыстық әрекетінің ... ... бірі — ... ... бәрінен бұрын отбасындағы
тәрбиенің кемістігі болып табылады. ... ... ... ... ... әсер етіп ... шағын әлеуметтік орта ретінде көрінеді. Отбасы
— жасөспірімнін болашақтағы көзқарасьш қалыптастыратын алғашқы ұжым. Әрине,
жасөспірімге ... ... әсер ... ... ... отбасы
мүшелері арасыңдағы қарым-қатынас, әсіресе жасөспірімдерге берекесіз
отбасындага атмосфера ... әсер ... ... ... моральдык
бейнесі, қызметі, мәдениеті және білімділік ... ... ... ... ... ... ... қылмыстьглықты тек барлық жасалған қылмыстардың
жиынтығымен ғана ... ... ... ... өзіндікзаңдылықтары, сандық және сапалық сипаттамасы бар,
сондықтан да оны зерттеудің ... ... бар. ... ... ... жасаған кінәлі жасөспіршнің жасы мен ... оның жеке ... ... қатысты негізгі белгілердің
тобы құрайды.
Оған біздіңше, мынадай басты-басты көрсеткіштерді жатқызуга болады:
1) жеке бағыт-бағдарламасы (сенім, көзқарастарьг, қызығушылығы, ... жеке ... ... ... ... көзқарастар жұйесі);
тұлғаның жеке басының адамгершілік танымдары мен әдеттері;
мінезі мен темпераменті;
тұлғаның жеке ... жас ... ... қылмыскерлерге жаза тағайындау көзінде осы аталған
көрсеткіштер әрқашан естен шықпауы керек. ... ... сот жас ... ... ... ... ... мәселені шешу көзінде оны әртүрлі
қасиеттердің динамикалық тұрғысынан нақты тұлға ретінде қабылдауы керек.
Біздің пікірімізше, кінәлі ... жеке ... ... ... ... ... көрсететін қасиеттері — субъектінің әртүрлі әлеуметтік рөлІ
(өндірістік, қоғамдық, рухани, т.б.) арқылы да анықталады. Кінәлі адам ... ... ... ... даму ... байланысты,
оның ерекше құндылығымен ... ... ... ... ... ... сипатталады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жоғарыда көрсетілген бітіріу жұмысындағы мәліметтер мен материалдар
негізінде төмендегі ... ... ... ... ... бар ... ... сот бірінші рет ... ... ... ... ... үшін сотталған кәмелтке толмаған
адамға қолданыла алады (ҚК 81 б.). Яғни заңның ... ... ... жасап ол үшін тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шаралары тағайындалған
кәмелетке толмаған адам, екінші рет ... ... ... оған ... ... бар ... ... қайтадан қолданылуы
мүмкін. Себебі ол жазадан босатылған (ҚК 81 б.), және соттылығы жоқ ... 2 б.) яғни ол ... ... рет ... тұр және ... ... бар
мәжбүрлеу шаралары оған ҚК 81 б. сәйкес ... ... ... ... ... бар ... ... қолданылған бірақ өзіне ешқандай
қорытынды жасап, түзелу жолына түспеген, қылмыстық заң бұзушылыққа қайта
бел ... ... біз ... ... ... сәйкес қайталап
тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу ... ... ... және ... саны шектелмеген.
2. Тәрбиелеу шараларының қылмыстық заңда белгілі бір мерзімі жоқ, олар
соттың қарауына берілген. Бірақ ... ... ... ... ... орнына теріс нәтиже де беруі мүмкін, себебі тәрбиелік әсері бар
мәжбүрлеу шараларыны жаза болып табылмаса да, ... ... ... ... болып отыр және оның мерзімсіз ... ... оған ... ... сонымен қатар өзіне тағайындалған шарадан
арылуға деген үмітін жоғалтуға алып ... ... ... ... ... ... ең ауыр және ең қатаң
түрі – бас бостандығынан айыру. Осылай бола тұрып, ... ... ... ... және ... бас ... айыру
жазасы ең көп қолданғандығын көрсетті (29,8%дан, 35%дейін). Ал кәмелетке
толмағандар арасындағы қылмстарды қайта ... ... ... ... % ... Бұл ... ... толмағандарға қатысты бас ... ... ... ... күмән келтіріп, оның нәтижелілігін
төмендетіп отыр.
4. Кәмелетке толмағандардың қылмыстық топтарының өсу деңгейі ... өте ... ... ... ... дәлел жасөспірімдердің топтасып қылмыс
жасауының 1988 –1998 жылдардың аралығында екі есеге жуық өсуі. ... ... ... ... ... ... үрдісі
байқалуда, бұл топтар бірнеше жас категориялы жасөспірімдерден құралған,
яғни ... ... өмір сүру ... ұзақ ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың қылмыстық топтары жайлы
мәселені зерттеу елімізде әлі де қолға алынған ... ... ... ... қылмыстылығы жыл сайын жасаруда.
1994 – 1996 ... ... 14 – 15 ... ... саны 50 %
өскен. Осымен ... 16 – 17 ... ... ... саны төмендеп бара жатыр.
Қорытындылай келгенде кәмелетке толмағандардың қылмыстлығы мәселесі
қазіргі кезде тек ... ... ... ... ... ... кесел екендігін айтықым келеді. Жасөспірімнің
ойының, ерік жігерінің, өмірге ... ... ... бір ... өмір керек болатын болса, екінші жағынан жасөспірімнің өзінің жастық
ерекшеліктеріне сай небары төрт – бес жыл ғана ... Сол ... егер ... ... ... парасатты, ұлағатты, ибалы ұрпақты өсіргіміз
келсе, ең бірінші біз олардың тәрбиесіне аса ... ... ... ... ... жылдың 16 желтоқсанындағы "Казақстан Республикасының мемлекеттік
тәуелсіздігі туралы заңы. Казакстан Республикасының зандар ... ... 71 ... ... Республикасының Конституциясы.- Алматы, Жеті жарғы, 1995,
17 б.
Баймаханов М,Т. Проблема этатизма и ... па ... ... ... ... ... реформа в Казахстане".-
1999, N3,8.с.
Лунеев В.В. Преступность XX века.- М., 1997, ... — 2030". ... ... ... ... ... 1999, ... Основные характеристики преступности в Республике Казахстан.-
Алматы, 1999, .60.с.
7. Н.Ә. Назарбаев. Ғасырлар тоғысында.-Алматы, 1996,145 б
8. Каиржанов Е.И ... ... ... Казахстан. Общая часть. —
Алматы, ... ... ... ... ... ... с ... в
Республики Казахстан.- Алматы. 1999, 251.с.
Толеубекова Б.Х. Уголовно-процессуальное право ... ... ... С.В. Основныс начала науки уголовного права. М, 1907.52.с.
Нуртаев Р.Т. Борьба с неосторожными видами преступлений.- Алматы, ... ... ... ... ... 1971. 129 ... Б.Ж. Проблемы уголовно-исполнительной политики.- Алматы,
1995, 9.с.
15. ... Д.С. ... ... ... ... наказаний
по законодательству Республики Казахстан.- Алматы, 1999, 22.с.
16.Шаргородский М.Д. Курс ... ... ... Л., 1970, 33.с.
17.НАБеляев. Цели наказания и ... их ... Л„ 1963,27. ... ... и его цели //Советское госуд-во и нраво 1981, N9,
67.с.
Е.И.Каиржанов. ... ... ... ... Алматы, 1998,
185.с.
20 Е.Алауханов, С.М.Рахметов. Жаза.- Алматы, 1999,12 б
21.Қазақстан Республикасының қылмыстық-атқару кодексі.- Алматы, 1998,
7 ... ... ... 9 ... А.В. Российское Уголовное право. Общая часть, Москва, 1997, 365.с.
Е.Алауханов, С.М.Рахметов. Жаза. -Алматы, 1999,15 б
25. ... В.А. ... ... ... террора и репрессий в
русском гос-ве XV- XVII вв. М., ... ... ... құқық Жалпы бөлім 153 б.
27 С.В.Полубинская. Цели ... ... М., ... 1990, ... Республикасы Жоғарғы Соты Пленумыныц "Қылмыстық жаза тағайындаған
көзде соттардыц зандылықты сақтауы туралы" 30 ... 1999 ... N1 ... Қазақстан. 21 мамыр 1999 ж.
Нарикбаев М.С. Уголовная ответственності. несовершеннолетних. Журнал
"Правовая инициатива", 1998, N1, ... ... К.А. ... ... ... ... 1980,198.с.
31.Кригер Г.А. Место принципа советского уголовного ... в ... ... // сов. гос-во и право. 1981, -N2 0. 102.с.
32.Уголовный Закон: Опыт ... ... М., ... М.А. О ... ... ... //сои ... и право. -1975,
N3.15.с.
Явич Л.С. Право развитого социалистическот общества, Сущность и принципы.
1978,149.с.
35.Уголовный Закон: Опыг теоретического ... ... Л.Л. ... ... средства обеспечения справедливости
наказания. — Ярославль. 1986, - 16.с.
37.Осипов П.Н. Теоретические основы построения и применение уголовно-
правовых санкции. — ... ... ... ... ... ... в советском уголовном
праве // научные записки Киевского ун-та. — 1953, т. 12 вып 12. с, ... Курс ... ... ... ... ... ... 1970, т.
2. с. 321.
Осипов П.П. келтірілген еңбектің 101, 105 б
Дуюнов В.К. Дополнительные наказания по ... ... ... ... для студентов ВЮЗИ. — М., 1957, 6.с.
42.М.М.Бабаев. ... ... ...... — З.с.
43.Уголовное право Украинской ССР на современном этапе: Часть Общая,
Киев. 1985, ... ... Адам ... ... ... қылмыстарға жазаны жеке
даралау. Диссертациялық жұмыс.- Алматы., 1993, 86 б.
45.Кругликов Л.Л. Келтірілген еңбектің 8 б
46.Поленов Г.Ф., Поленова Н.Г. О принципе индивидуализации ... ... АН ... ... ... ... 1980, N1, 66-67.с.
Судакова Р.Н. Индивидуализация ответственности и наказания принцип
советской ... ... // ... АН Каз ССР: ... ... 1981, — N3. — ... В.И. Уголовная ответственность и меры общественного
воздействия. — М., 1965, ... М.Д. ... его цели и ...... ... уголовного право: Общая часть. Ленинград, 1970, т. 2.
193.с.
Гальперин И.М. Наказания: ... ... ... ... ... с. 206, ... В.С. Наказание и его цели // сов. гос-во и ... N9. с, 64-65; ... А.И. ... ... 1977, ... Э.Д., В.Розенберг. Необходимость целесообразного и экономного
назначения меры ... ... — 1917, ... Э.Д., ... ... ... 13 б
Барон Э.Д., В.Розенбург. Көрсетілген еңбектің 16 б
Карпец И.И. Индивидуализация наказания. — М., 1961,10.с.
Кузнецова Н.Ф., ... БА ... и ... ... ... ... меры ... //
Применениенаказанияпосоветскомууголовномуправу. М., 1958, 92.с.
Брайнин Я.М. Уголовный закон и его ... — М., 1976, с. ... Н.И. ... советского социалистического лрава. // Сов. гос-
во и право. 1966, N5,73.с.
Баймурзин Г. Прикосновенность к ...... 1968, ... Г.И. ... ... ... и их значение в
индивидуализации наказания, — Саратов, 1978, - 13.с.
Похмелкин В.В. ... ... и ... ... ... 1990, —150.с.
Бартновская Г.Б, Индивидуализация наказания как одно из средств обеспечения
его эффективности. // ... и ее ... - ... ... ... И. 06 ... наказания судом по совет-му уголовному праву
// Ученые записи Тартуского унив-та. 0 вопросах борьбы с преступностью. ... -вып. ... И. ... ... 5 б
64. ... К.А. ... ... за неосторожные
преступления: Автореф. дисс... канд. юрид. наук. М„ 1984, ... АИ. ... ... ... ... 1971, 156 ... АН. ... құкьіқ Жалпы бөлім. 1998, 218-219 6.
Агыбаев А.Н. Қылмыстық құқық.Жалпы бөлім.Көрсетілген еңбектің 220 б.
Е.Алауханов., С.Рахметов. Жаза, ... 1999, 145 ... ... ... 1993, 55-56 ... П. С. ... о ... преступника в советском уголовном праве.
Владивосток, 1970, 61-70.с.
Пашюв И.П. Шығармаларының толық жинағы., 3 том 2 ... 103 ... В.И, ... о ... ... 1968, 5-8.с.
Е.И.Каиржанов., АЧукморова. Борьба с вовлечением несовершеннолетних в
преступную еятельность.Алматы , 1998, ... В.Г. ... ... и ... ... М., ... ... Каракүлов. Қырык сұрақ. Алматы, 1983, 48 6.
76.Краковский А.П. О ... М., ... 1970; ... В.П., Таран Л.Н. Возраст тревог (заметки
врачей-психоневрологов) М., "Знание", 1973, 7.с.
78.КржовскийАП.Оподростках.М.,"Педагогика", 1970, 76.с.
79.Краковский А.П. Көрсетілген еңбектің 214 б
80.Миньковский Г.М. Проблемы ... ... . ... ... ... на 1 ... ... психологов ІСССР. Тбилиси, 1971, 31.с.
81.Катусов А. Не потерять поколение. // Комсомольская .правда, 14.04.89.
79.с.
Бабаев М.М. ... ... ... М., ... ... ... изучения и предупреждения ... ... 1962, ... ... ... ... Опыт Криминологического
моделирования. Москва, 1998, 3.с.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәмелетке толмағандарды жазалаудың ерекшеліктері53 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы жайлы47 бет
Қылмыстық жауаптылықтан босату негіздері және олардың түрлері48 бет
Іргелі елге – ізгі заңнама5 бет
Қазіргі уақыттағы қылмыстық құқықтағы заңды тұлғалардың қылмыстық жауаптылығы мәселелері43 бет
Қылмыстық құқық туралы67 бет
1. Тірек-қимыл жүйесі және оның жасқа байланысты ерекшелігі. 2. Баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар.3. Балалардың дене тәрбиесін ұйымдастырудың күнтізбелік жоспарын жасау5 бет
«Кәмелетке толмағадардың қылмыстық жауаптылығы».5 бет
Бұлшықет тіндерінің жасқа байланысты өзгеруі және қалпына келуі7 бет
Жастан бастап 3 жасқа дейінгі балалардың тіршілік әрекетін ұйымдастыру12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь