Мақал-мәтелдердегі аналитикалық байланысудың көріністері

Кіріспе
1. Мақал.мәтелдердегі аналитизмнің сипаты
1.1 Мақал.мәтелдердің зерттелуі.
1.2 “Аналитизм” ұғымы
2. Сөйлем типті мақал.мәтелдердің құрамы, жасалуы
2.1 Жай сөйлем типті мақал.мәтелдер
2.2 Құрмалас сөйлем типті мақал.мәтел
Тақырыптың өзектілігі. “Мақал-мәтелдердегі аналитикалық байланысудың көріністері” атты бітіру жұмысымның негізгі көтерген мәселесі - халық ауыз әдебиетінің кәусар бұлағына айналган мақал мен мәтелдегі аналитикалық байланысудың көріністерін тауып, соның ішінде мақал мен мәтелдің синтаксисіне көз жүгірту. Мақал-мәтелдердеі аналитикалық байланысудың көріністері туралы қазақ тіл білімінде арнайы зерттелген ғылыми еңбек жоқ. Дей тұрғанмен, бұл жұмысымды жазу барысында мақал-мәтелдермен етене таныса отырып, солардың ішінде де еш жалғаусыз, яғни орын тәртібі, интонация және көмекші сөздер арқылы байланысқан мақал мен мәтелдерді кездестірдім. Аналитикалық тәсілмен байланысқан мақал мен мәтелдерге сүйене отырып, тіліміздің барлық әлем тілдеріне ортақ төрт типтің ішінде агглютинативті, яғни жалғамалы тілдер қатарына жатуымен қатар, оның белгілі дәрежеде даралаушы типке де жататынын анық айтуға болатынына көз жеткіздім.
Мақал-мәтел бүгін пайда бола салған жоқ. Ол - сонау дәуірлерден келе жатқан рухани қазық, кестелі сөз орамдары. Соңғы жылдарда қазақ тіл білімінде прозалық, поэзиялық шығармалардың тілдік ерекшеліктері, жекелеп айтқанда лексикасы, синтаксисі сияқты бөлімдері де арнайы қарастырылып келеді. Соның ішінде мақал-мәтелдердің тілдік ерекшелігін зерттеу мәселесі де кең өріс алып келеді.
Мақал-мәтелдердің идеялық-эстетикалық мән-мағынасы, мазмұны оқырманға сөз құдыреті, сөз қуаты арқылы жетеді, оны ойландырады, иландырады.Ұлттық мәдениет, болмыс, діл сияқты ұғымдарды тоғыстыратын ана тілі байлығынан мақал-мәтел адамзатқа ой-өрісін, пікір-көзқарасын, әлемді түсініп-түйсінуін мейлінше толық, барынша ұғынықты, әсерлі жеткізіп, қажетті сөздерді сұрыптап, таңдап көрсетеді. Сондықтан да лайықты пайдаланылған мақал-мәтел арқылы берілген информациясының адресатқа, оқырманға жетуі, сайып келгенде, оны ойландырып, оның көңілінде түрлі ассоциациялар туғызуы, оның рухани деңгейін көтеріп, интеллектуалдық әлеуетін арттыруға, жан-жақты жарасымды дамуына қызмет етеді, сол арқылы қоғамды жақсартуға, жетілдіре беруге үлес қосады.
Бұл бітіру жұмысымда жалпы мақал-мәтелдің қыр-сырын ашумен қатар, оның синтаксисіне де, тілдік ерекшелігіне де назар аударуды жөн көрдім. Ал, мақал мен мәтелдердегі аналитизм құбылысын айқындау менің қызығушылығымды одан сайын арттыра түсті. Аналитикалық тәсілмен байланысқан мақал-мәтелдер бар және біз оларды күнделікті тұрмыста қолданамыз. Тіл – қарым-қатынас құралы. Демек, аналитизм бүгінгі таңда зерттеуді қажет етіп отыр. Оның өзіндік формалары мен жасалу жолдары бар. Бұл – болашақта зерттеу нысанына айналатын құбылыстың бірден-бір таптырмас қарулары.
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. “Мақал-мәтелдердегі аналитикалық байланысудың
көріністері” атты бітіру жұмысымның негізгі көтерген мәселесі - халық ... ... ... ... ... мен ... ... көріністерін тауып, соның ішінде ... мен ... көз ... ... ... ... туралы қазақ тіл білімінде арнайы зерттелген ғылыми еңбек жоқ.
Дей тұрғанмен, бұл жұмысымды жазу ... ... ... ... ... ... де еш жалғаусыз, яғни орын тәртібі, интонация және
көмекші сөздер ... ... ... мен ... ... ... байланысқан мақал мен мәтелдерге ... ... ... әлем ... ... төрт ... ... агглютинативті,
яғни жалғамалы тілдер қатарына жатуымен ... оның ... ... ... де жататынын анық айтуға болатынына көз жеткіздім.
Мақал-мәтел бүгін пайда бола салған жоқ. Ол - ... ... ... ... ... кестелі сөз орамдары. Соңғы жылдарда қазақ тіл
білімінде прозалық, поэзиялық шығармалардың ... ... ... ... синтаксисі сияқты бөлімдері де ... ... ... ... ... тілдік ерекшелігін зерттеу мәселесі
де кең өріс алып келеді.
Мақал-мәтелдердің идеялық-эстетикалық мән-мағынасы, мазмұны ... ... сөз ... ... ... оны ойландырады, иландырады.Ұлттық
мәдениет, болмыс, діл сияқты ұғымдарды тоғыстыратын ана тілі байлығынан
мақал-мәтел ... ... ... әлемді түсініп-түйсінуін
мейлінше толық, барынша ұғынықты, әсерлі жеткізіп, қажетті сөздерді
сұрыптап, таңдап ... ... да ... ... ... ... информациясының адресатқа, оқырманға жетуі, сайып келгенде,
оны ойландырып, оның көңілінде түрлі ... ... оның ... ... ... ... ... жан-жақты жарасымды
дамуына қызмет етеді, сол арқылы ... ... ... ... ... ... ... жалпы мақал-мәтелдің қыр-сырын ашумен қатар, оның
синтаксисіне де, тілдік ... де ... ... жөн ... ... мен ... аналитизм құбылысын айқындау менің қызығушылығымды
одан сайын арттыра түсті. Аналитикалық тәсілмен ... ... және біз ... ... ... ... Тіл – ... Демек, аналитизм бүгінгі таңда зерттеуді қажет етіп отыр. ... ... мен ... ... бар. Бұл – болашақта зерттеу нысанына
айналатын құбылыстың бірден-бір таптырмас қарулары. Мұнымен қоса аналитизм
саласында бірнеше бағыттарды ... ... ... ... ... ... келе ... ескерткіштердегі жазбалар тіліне, одан
бергідегі ... ... ... мен ... және ... ... жол ашу – ғылымға қосқан үлкен олжа
болмақ.
Зерттеу нысаны. Менің жұмысымның зерттеу нысаны – ... ... ... табу. Мақал мен мәтелдің ... және ... ... ... ... ... ... синтаксисін ашып көрсету.
Аналитикалық тәсілмен жасалған мақал-мәтелдердің құрамындағы ... ... ... ... және орын ... арқылы жасалады.
Мақал мен мәтел сөйлем типті болып келетіндіктен, мен ... жай ... ... сөйлем деп екі тарауға бөліп тастадым. Мәселен, жай ... ... ... жинап, олардың өзін жай сөйлем бөліністеріне қарай
жіктедім. Жай ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Сол сияқты құрмалас сөйлем типті ... ... ... сабақтасқа қарағанда жиі ұшырайды. Мұнымен
қоса, әр жылдарда жарық көрген мақал-мәтелдер ... ... ... өзара айырмашылықтарына тоқталдым.
Зерттеудің мақсаты. Менің мақал-мәтелдердегі аналитикалық ... ... ...... тіл ... ... үлкен үлес
қосатын аналитизм бағытына жол салу, осы аналитикалық ... ... де ... орны ... назар аударту.
Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің даму, қалыптасу, зерттелуі жайындағы
еңбектерді саралай отырып, олардың фольклор ... ... ... оның ... тіркеспен ара-қатынасы, афоризмнен ... ... ... ... ашу ... басты мақсаты
болып табылады.
Зерттеудің дерек ... ... ... ... ... ... ... табу немесе шетел ғалымдарының ғылыми болжамдары мен
ойын талқылауға мүмкіндік болмағаны рас. Дегенмен, ... ... ... және ... байланысудың көріністерін түсіну қиындық
туғызбайды.
Ең алдымен сан жылдар бойы ... келе ... ... қор ... ... ... ... Оларды оқи отырып, расында да,
аналитикалық тәсілмен жасалған ... мен ... ... көз ... ... жасалу жолдарының өзгешелігіне, құрамына сол ... ... ... келіппін. Маған ғылымның жаңа бір сатысына жол ... ... тіл ... ... ... көрінісі саналатын мақал-
мәтелдерді зерттеу, қалыптасу ... мен ... ... ... ... М.Әлімбаев, М.Балақаев, Р.Сәрсенбаев,
Б.Адамбаев, Ө.Айтбаев, О.Сұлтаняев, Г.Турабаева ... ... ... ... жақсы қарастырылған.
Бұл еңбектер негізінен мақал-мәтелдердің жекелеген ... ... мен ... ... стилистикалық, грамматикалық, жалпы ... ... Ал, ... ... ... ... ... қамтыған еңбектердің аздығы,
олардың бір арнаға топтаспағандығы бұл тақырыптың ... ... одан әрі ... ... ... ... ... зерттеу бөлімінде мақал мен мәтелдің ауыз
әдебиетінің басқа жанрларына ... ... ... ... ... және олардың қолданыс ерекшеліктері, тілдегі қызметі
теориялық тұрғыдан анықталып, ... ... ... ... ... ... ... зерттеуге алынды. Бұдан басқа
мақал-мәтел мен тұрақты тіркестің өзара айырмашылықтарын ... ... ала ... ... ... мен мәтел құрам жағынан
сөйлем формасына ұқсас болады. Кез келген сөйлем ... ... да ... ... ... болады. Бұл аталғандарды қағаз бетіне түсіре
отырып, аналитизм ұғымын да естен шығармадым.
Ғылыми жаңалығы. Жалпы ... мен ... ... ұғым ... ... олардың лингвистикалық мәселелері мен ... ... тыс ... ... анық.Осы тұрғыдан қарағанда
кейінгі ғалымдардың еңбектеріне сүйене отырып, мақал мен ... ... деп ... оларды өзара жіктедім. Соның ішінде аналитикалық тәсілмен
жасалған мақал мен мәтелдерді тіл білімінің заңдылықтарына ... ... ... Бұл тақырып зерттелмегендіктен, зерттеу бөліміндегі
өзім ұстанған қағида арқылы ... ... ... ... жұмысымның басты жаңалығы деп білемін.
1. Мақал-мәтелдердегі аналитизмнің сипаты
1.1 Мақал-мәтелдердің зерттелуі.Фразеологизм және мақал-
мәтел
Ел ... ... ... ... қолданылатын сөздердің мазмұнды
саласы – ... ... ...... деп тегіннен-тегін айтылмаса
керек. “Мақал – логикалық, образдық ойдың қос ... ... ... ... ... ... Оның ұйытқысын, ең алдымен, мақалдан
іздеу керек. Онда этикалық, философиялық, ұжымдық мазмұн бар, ... ... еш ... ... шығармайды”,-дейді ғалым, профессор
Ә.Қоңыратбаев.
Мақал-мәтел – сан ғасырлар бойы халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан
қастерлі ... Бұл ... ... қыз, ... ана, ... ұл, елі
аялаған ер, жылы жүректі әке қандай болу ... ... ... тобықтай
сөздің түйінінде түйіндейді.
Қазақ халқы мақалға бай. Кезінде оны зерттеушілер өте көп ... ... ... Васильев, Катанов, Пантусов, Катаринский,
Алекторов, Диваев сияқты көптеген ғалымдар жинап ... ... ... мінез-құлқын қалыптастыруға, тіршіліктің қыры мен
сырын түсінуге, оның қайшылығын тануға терең баға берілген.
Мақал-мәтелді кез-келген адам ... ... Ал, ... ... ... ... мойымай көтеріп, сөйтіп қалың елдің
мұқтажын өтейтін ... ... ой ... ... ... адуын
мінезді ақындар араласуымен жасалған. Қазақтың мақал-мәтелдеріне өз үлесін
қосып, отты сөздері ел аузына ... ... ... ... сияқты ұлы адамдар есімі елдің есінде сақталады.
Жастарға өнер-білім, тіл үйретуге мақал-мәтелдің мәні зор. Білім - өрен
еңбектің бір түрі ... аз ... көп ... оқып білімін байытқан
бала ғана өмірден өз сыбағасын алмақ.
Қазақ халқының даңқын шығарып, абыройын ... ... ... бірі ... батыр Б.Момышұлының “Ер серігі – сергек ой”, “Сын ерді ... ... ... өмірден де ар қымбат,өлімнен де ұят ...... әрі ... ... ... ішкі ... нұрландырып
тұрады”, “Ақылгөйлік кейде өнегесіздікке тірейді” деген ұлағатты сөздерін
жас ұрпақ оқып-үйренсе, адам ... ... ... кең жол ... ... ... ... шақырады.
Мысалы:Ана үшін аянба – ант ұрады.
Бала үшін ...... ... үшін ...... сын.
Жұрт үшін аянба – жігітіңе сын.
Немесе:
“Жерге тер төгіп,
Халыққа қан төгіп ... ... ... ... ет, Әдісіңе ақылыңды жолдас ет”, - деген
мақалдары әрбір елжанды ұрпақтың ... әсер ... ... ақыны Қайып Айнабековтің мақалдарына көңіл аударсақ:
“Алаңғасар адамнан ақау шықпай қалмайды”, “Бос ... ... ... ... сыны – ... ... сыны – ... “Ерінбегеннің
еңбегі жанады, іркілмегеннің ерлігі артады”, “Ойлай берсең дана ... ... бала ... - ... ... тәлім-тәрбиесі мол даналық.
Қазіргі бүкіл тіршілік техникаға жүгінген заманда жас ұрпақтардың
ойын мақал-мәтел даналығына қарай бұра берсек, нұр үстіне нұр ... ... ... ... ... құрылымдық тұрғыдан зерттеу
мәселелері де өз алдына күшіне еніп, талдауды ... ... ... дәстүрлі мәдениеті мен дүниетанымдық көзқарасы бейнеленген
ауыз ... ... ... ... ғалымдар жетістігінің биіктерінен
тану – алда тұрған үлкен міндеттер болып қала бермек. Бұл ... ... ... ... мәтін лингвистикасы, инженерлік лингвистика,
компьютерлік лингвистика, этнолингвистика т.б. осы ... ... ... ... қол ... ... ... ғана, ауыз
әдебиетінің кіші ... нені ... ... ... ... ... сипаты қандай болады, мақал-мәтел мәтіндеріне ЭЕМ(ЭВМ немесе компьютер)
арқылы талдау ... ... ... ... ... жинақтар мен
арнайы сөздіктер (жиілік сөздік, негізгі тірек ... ... ... т.с.с.) шығару – қазақ паремиологтары алдында ... ... ... мәтіндеріне құрылымдық талдауды төмендегідей
бөліністерге бөлуге болады.
1.Қазақ мақал-мәтелдерін дәстүрлі ... ... бөлу ... ... т.б.) ... ... ... ашып бере алмайды.
2.Жанрға құрылымдық талдау жасау принципі ғана мақал мен мәтелдің
табиғатын, жанрлық, ... ... ... ... даму ... ... ... дәлелді түрде анықтайды. Себебі, кіші жанрларды бұлайша
топтастыру олардың сыртқы белгілеріне қарай емес, объективті заңдылықтарға,
яғни барлық мәтіндердің ортақ белгілерін ... ... ... ... зерттеулердің өзегі болып табылады.
3.Құрылымдық талдау негізінде қазақ ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері төңірегінде сөз болғанда,
соқпай өтуге болмайтын бір күрделі құбылыс – ол паремиялардың ... және өту ... ... ... ... әр түрлі атайды:
паремиологиялық трансформация, ... ... ... ... т.б.Паремиялардың бір-біріне өтуі – қазақ паремиологиясында бұрын-
соңды сөз болмаған мәселелердің бірі. ... ... ... күлдіргі әңгімелермен, новеллалық ертегілермен,
шешендік сөздермен, халықтық түрлі ... ... ... сөздермен, афоризм, нақыл сөздермен, қара өлеңдермен қарым-
қатынасын, заңдылығын анықтау қиын да, ... әрі ... ... ... кіші жанрлар жүйесіне талдау жасалғанда, паремияның
бірнеше түрлері анықталған. Олар: велеризм, жұмбақ мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... бата ... ... мәнді мақалдар, табу мәніндегі мақалдар.
Қазақ мақал-мәтелдерін құрылымдық тұрғыдан зерттеу мәселелері – ... мен ... ... ... не ... ... жататындығын
дәл анықтауға жол ашады.
Фразеологизм және мақал-мәтел
Тілдегі мақал-мәтелдер де тұрақты сөз ... ... ... ... ұғымда алынатын фразеологизмдер мен мақал-мәтелдердің арасында үлкен
айырым бар. Мақал мен ... ... ... сөз ... ... ... ... Ішкі мазмұны, сыртқы түрі жағынан,
яғни ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы бар. Фразерлогизмге кейбір
ұқсастықтары бола тұрса да, мақал-мәтел сөз ... ... түрі ... ... ... өздеріне тән лексика-семантикалық, грамматика-
стильдік ерекше ... ... ... ... ... ... ... – түбегейлі шешімін таппаған мәселенің бірі.
Фразеологиялық тіркестер қай тілде болмасын мақал-мәтелдермен қат-
қабат, қатарласа өмір ... Бұл ... ... тіл ... ... ... жатады және көркем сөз қорының мәйегі болып саналады.
Атап кететін бір нәрсе: мақал-мәтелдер бұрын да, қазір де көбінесе ауыз
әдебиетінің кіші ... ... ... зерттеу нысаны, ал
фразеологиялық тіркестер тіл фактісі ретінде негізінен тіл ... ... ... ... ... осы категорияларды бөле-жармай,
басын біріктіріп қарауға да болатын ... ... ... ... объектісі туралы ғалымдардың ой-пікірлері бір жерден шықпай жатады.
Фразеологизмдерді тар ... ... оның ... атауыштық
(номинативті) қызметі бар сөз ... ... ... ... ғана ... Ал, ... кең ... қарастыру
бағытын жақтаушылар номинативті сөз тіркесі түріндегі фразеологиялық
тіркестермен ... ... ... ... ... ... ... яғни мақал-мәтелдерді де фразеологияның
құрамында қарастырады.
Н.Н.Амосованың пікірінше, фразеологияның ... ... ... ... себебі коммуникативті сипаттағы
предикатты мақал-мәтелдер номинативті қызмет атқара ... ... ... ... ... ... ...
фразеологизмдердің сөзге балама болып ... ... ... ... фразеологизмдердің сөзге баламалық қызметіне бірдей көзқараста
деп айтуға болмайды, өйткені соңғы жылдардағы ... ... ... оралымдар сөзге балама бола бермейтінін көрсетуде.
Фразеологияның құрамында мақал-мәтелдерді қарастыратын тілші-ғалымдарға
(В.В.Виноградов, В.Л.Архангельский, В.Н.Телия, ... ... ... ... т.б.) ... ... осы айтылғандарды
Н.М.Шанскийдің ойларымен сабақтастыруға ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу үстінде бірден түйдек
күйінде пайда бола салмай, алдын-ала ойлау процесінде әзірленген ... ... ... ... мен қолданылатын сипаты мақал-
мәтелдерді фразеологияның аясында қарастыруға мүмкіндік береді. ... ... мен ... бір-бірінен алабөтен дүние емес,
олардың арасында тұрған ешқандай “қытай қорғаны” жоқ, қайта олар ... ... ... ... ... жатқан етене жақын, жүйелес,
ыңғайлас құбылыстар”. Бұл қағида бойынша, тіл-тілдегі тіркестердің бәрі бір
үрдісте ... ... әр ... ... даму ... ... біртұтас
категория деп танылады. Бұл ... ... ... профессор
М.М.Копыленко мен З.Д.Поповалардың пікірлерін қолдаушылар да баршылық.
Тұрақты тіркестерге деген бұл кең ... ... ... ... ... де, ... де – тіл ... әр түрлі, әр
деңгейдегі нақыштары.
Бұл құбылыстың бір көрінісін фразеологиялық тіркестердің ... ... ... ... ... ... ор қазу ... бар. Тіл даму процесінде осы тіркестің негізінде “Біреуге ор қазба”
деген мәтел, одан “Біреуге ор қазба, өзің ... ... ... ... ор ... ... қазба, өзің түсерсің” деген мақалдар пайда болған
деп ... ... ... ... ... ... ... қиын емес. Өйткені, логикаға сүйенсек, өмір тәжірибесі
негізінде “біреу үшін ор қазу” ... ... ... ... ... болса, аталмыш мақалдар да дүниеге келмеген
болар еді. Мақалда фразеологиялық тіркес істің бастапқы ... ... да, ал оның ... ... ... кейіннен анықталып, күрделі ойды
білдіретін ... ... ... Мақалдың жасалуын схемамен көрсетейік:
сөз – фразеологизм – мәтел – мақал.
Зерттеу барысында мақалдардың құрамында (кейде ... де) ... ... ... ... Мысалы:
Әдет ету. Адам әдет етеді, әдет түпке ... алу. Жау ... ... ... ... сөз. ... сөзді арсыз қайырар.
Әзілі жарасу.Әзілің жарасса, атаңмен ойна.
Аузы дуалы. Көп аузы – дуалы, мал иесі – ... ... ... ... ... ... ... тұлғалық табиғаты ортақ құбылыс екендігін айқын көрсете
алады.
Мақал-мәтелдерді ... ... ... орыс ... мен
халықтың даналық сөздерін жинастырушылардың арасында ХIХ ғасырдан басталып
еді. Атап айтсақ, И.М.Снегирев, В.И.Даль, Е.А.Ляцкий, ... ... өз ... мақал мен мәтелдің айырмашылықтары туралы
қызықты ойлар айтқан. Дегенмен де, жүйелі зерттеу жұмыстары ХХ ғасырдың ... бері жүре ... ... ... ... ... ... ғалымдар мақал-мәтелдерді айыру мәселесіне
мақалдар арнаса, кейбір зерттеушілер диссертациялық жұмыстарының ... сөз ... ... ... ... ... ... ғалымдары мақал-мәтелдердің өзара айырмасын ғылыми
жұмыстарына арқау етті.
Зерттеушілердің бір тобы (М.А.Рыбникова, Л.А.Морозова, ... ... ... ... ... яғни ... аяқталған толық сөйлем түрінде, ал мәтел сөз тіркесі
түрінде келеді деп ... ... та, бұл ... ... тек ... ... түрінде ғана емес, сөйлем түрінде келетініне мән ... Аз асқа ... ... аз елге жасауыл болма; Қызым, саған айтам –
келінім, сен тыңда сияқты мәтелдер қос ... ... ... ... ... тұр ғой.
Бұл туралы С.Г.Гаврин: “Барлық мәтелдер сөйлем түрінде және сөз тіркесі
түрінде ... ... деп ... ... Осы ... мақал-мәтелдердің
табиғатын зерттеген ғалым Г.Л.Пермяков та ... ... ... ... екі түрге бөлу қажет: 1) сөз тіркесіне балама
мәтелдер; 2) сөйлемге ... ... деп ... ойды одан ... ... мақал-мәтелдерге берілген көптеген анықтамаларды ой елегінен
өткізіп, былайша түйіндеуге болады.
Мақал – халықтың өмірден алған тәжірибесінің, ... ... ... ойды ... ақыл ретінде қысқа қайырып, көркем
бейнелеп ... ... дана ... ... Мақал аяқталған (жай я
құрмалас) сөйлем түрінде ... тура және ... ... ... – мақалға қарағанда ойды ақырына дейін жеткізбей, топшылама,
болжам ретінде түсіндіретін, сөйлем түрінде де, сөз ... ... ... ... ... кету ... осы уақытқа дейін халықтың даналық сөздерін мақал және
мәтел деп қана бөліп келеміз. Ал, шын ... ... мол ... сөздерді
зерделей қарасақ, олардың ішінде мақалға да, мәтелге де тән ... ... ... мен ... ... ... бар екен. Мұндай тіл
бірліктерін мақал-мәтелдік оралымдар деп атау ұсынылып ... ... ... орыс тіл ... Г.Л.Пермяковтың (От поговорки до сказки, 1970),
В.П.Жуковтың (Словарь русских пословиц и поговорок, 1993) ... ... ... тіл ... бұл ... ... сөз болған емес. Сол себепті
халық даналығының үшінші түрі деп мақал-мәтелдік оралымдарды, яғни ... да, ... де тән ... ... ... компоненттердің
жартысы тура мағынасында, жартысы ... ... ... қос ... келетін тіл бірліктерін атауды кейінгі ғалымдар қоштап отыр. ... Сиыр ... ... ... сыйлағанды білмейді.
2. Жүрген аяққа жөргем ілінер, жатқанға жан жуымас.
3. Сырын білмеген аттың сыртынан жүрме.
Ал, халық даналығының төртінші ... ... ... көрген-білгенін
мысал ретінде түйіп айтатын және тарихи уәждемелері (мотивтері) ... ... ... ... ұсынуы бойынша тәмсіл деп атауды
жөн көрген. Мысалы:
1. Қайда барсаң – Қорқыттың көрі.
2. Аяз, әліңді біл, Құмырсқа, жолыңды біл.
3. ... ... ... ... басына шабасың ба?
4. Жүзігі барда – Сүлеймен. Жүзігі жоқта – сүмірейген.
5. Есім ханның ескі ... ... ... ... ... ... ... астарында ұзақ сыр, мәңгілік тарих, ... ... ... ... – 1).белгілі бір тілдегі тұрақты сөз
нұсқаларының жиынтығы; ... ... оның ... ... сөз ... зерттейтін саласы. Фразеологизмдер – тіл атаулының
бәріне тән құбылыс. Бұлар саны жағынан еркін ... ... ... ... ... ... ... жеке сөзбен, тұлғасы
жағынан еркін тіркестермен ұштасып жатады. Фразеологизмдерді дербес тілдік
бірлік ... ...... мағына, яғни метафоралық қасиет. Жеке
сөзде тура ... ... ... ... ... бейнелеуіш
атауыштық семантика үстем келеді. Еркін ... ... жеке ... ... ... ... ... алатын болса, фразеологизм
компоненттері көбінесе бәрі жиналып ... бір ... ие ... ... орны ... ... байланысы бекем болады.
Бір тілден ... ... ... ... келмейді. Фразеологизмдер
стилистикамен тығыз байланысты болғандықтан, оларды тіл білімі мен қатар
әдебиеттану ғылымы да зерттейді.
Фразеологизмдерге тән үш ... ... ... болғанымен, бұлар бір-бірінен
әрдайым ашық ажыратыла бермейді. Бұл белгілер, ... ... ... ... ... ... көмескі, үшіншілерінен өте
солғындау болып кездеседі. Сондықтан фразеологизмдерді түр-түрге ... тіл ... ең ... де қиын ... бірінен
саналады. Зерттеушілердің бір тобы тұрақты тіркестің біртұтас мағынасы мен
солардың құрамындағы сыңарлардың ара-қатынасына ... ... ... ... ... үшіншілері атқаратын қызметі мен
стильдік мәні жағынан топтастырады. Орыс тіл ... ... ... ... алып ... ... тіл ... осы классификацияны бірден-бір арқау етіп келе жатырмыз.
Қазақ халқында ғана емес, басқа халықтардың күнделікті өмірінде кездесіп
отыратын, ... ... бойы ... ... ... ... ... мұра, атадан балаға тәлім-тәрбие берген мақал-мәтелдер,
қанатты сөздер ... ... ... ... сөйлеу
кезінде тыңнан жасалынбай, даяр қалпында жұмсалатыны, құрамның тұрақтылығы
ескеріледі.
Мақалдар көбінесе екі ... ... ... де, ... шарт ... ... соңғысында қорытынды, түйінді пікір айтылады. Мысалы: Кең
болсаң, кем болмайсың. Тұз ... ... ... ... ... ... және т.б. Я болмаса, екі ... ... ... ... ... ... ... болсаң, жетерсің мұратқа, жаманмен
жолдас болсаң, ... ... ... ағаш ... жем, жұмсақ адам жұртқа
жем т.б.
Мәтелдер ой-пікір, ... ... ... ... айтылмайды
да, образды түрде жанамалай айтылған ишара болады. Мысалы: Айдағаның ... ... жер ... ... ... ... ... шығып және т.б.
Мақал-мәтелдерде ... ... ... оның ... де орны ... ...... жағынан әрі
ықшам, әрі көркем, мағынасы жағынан терең ой, кең ... ... ... ... сөз ... – келелі ой, кең мазмұнды бір-ақ ауыз сөзбен айтып, қорытынды
жасаудың тамаша үлгісі, ... ... ... ... ауыз ... ... Сондықтан да бұрыннан келе жатқан даяр материал
болғандығына қарамастан, жұрт мақалдарды ... да, ... ... ... ... ... ... Мақал-мәтелдердің адам баласының өмірінде
қамтымайтын саласы жоқ. Соның бәрін аз ... көп ... етіп ... ... көркі – мақал. Мақалсыз сөз – татымсыз аспен тең. Тұз ... ... ... сөздің сәнін келтіреді. Мақал – сөздің атасы. ... ... - деп ... ... жері тек ... даяр тұрған материал болғандығында ғана емес,
мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ... бейнелі ишарат
жатады. Мәселен, Құс қанатымен ... ... ... ... біз ... ... ең алдымен, адам туралы, күнделікті өмір-тіршілік
туралы ойлаймыз. Құсты ұшырып-қондырып тұратын оның қанаты мен ... сол ... адам да бірі мен бірі ... ... ... ... қол ... өмір сүрмесе болмайды деген ойға ... ... ... ... белгілі мақсатты ойды жүзеге асыру үшін,
тыңдаушының жан сезіміне ерекше әсер ету үшін ... ... ... де әбден қалыптасқан, орныққан, орны бекем болады.
Бұлардың компоненттерін де ... ... ... ... ... ... ... қатар сыртқы түр-тұрпаты жағынан, ... ... мен ... ... ... ... ... болады. Фразеологизмдердің
мағыналары астарлы бейнелеу мәнде келеді. Ал, ... ... ... ... ... ... болады. Мақал-мәтелдер қаншалықты
ауыспалы мағынада айтылғанымен, құрамындағы ... ... ... мағыналарынан қол үзіп, онша тасаланбайды. Сөз саны жағынан
мақал-мәтелдерге қарағанда ... өте ... ... Мысалы: қол
бала, қолы ұзарды, қолы тар, қол артты, қол болды, қолы ... ... ... байланды, қол-аяғы балғадай, ... ... ... ... ... қолы жеткендей, екі қолын ... ... ... ... алып ... қолын жылы суға малды, біреудің қолымен от
көседі т.б. Мақал мен ... ... ... құрылым-құрылысы
жағынан да сан түрлі ... ... ... ... ... ... гөрі мәтелдер бір табан жақын келеді. Жоғарыда
айтып кеткендей мақал белгілі бір ұғымды тікелей ... ... ... ұғымды жанамалап, меңзеп, тұспалдап атайды. Мысалы: бөрік кигеннің
намысы бір; есебін ... екі ... ... ит үргенімен жағар т.б.
Фразеологизмдерде дәлме-дәлдік пен өткірлік, мысқыл мен сықақ ... ... екі ... ысқырығың жер жарады” дегендегі жарып өтер
өткірлік, ащы ... мен әжуа ... ... ... ... ... ауыз сөзбен түйреп өтуін еске алсаңыз, оның ғажап ... ... ... әрі ... әрі “ ... жерінен қан алатын” қан сүлік
сараңдықты қу ... ... ет ... деп, ... тіл, ащы ... түйреп өтеді.
Фразеологизмдер мақал-мәтелдер тәрізді күнбе-күн көбейіп, тез ... ... ... болу үшін, белгілі бір жағдай қажет. Әсіресе
идиомның шеңберіне енген сөз ... ... ... ... ... ... ... үшін талай уақытты қажет
етеді. Сол себептен болса керек, ... ... ... ... ... тілге сөзбе-сөз аударуға көне бермейді. Ал, мақал-мәтелдер
тілден тілге сөзбе-сөз де, емін-еркін де аударыла береді.
Көптеген ... ... ... сүйене отырып,
фразеологизмнің мақал-мәтелдерден айырмашылығы бар екенін ашып көрсетуге
тырыстым. Ендігі ... ... емес ... мәнмәтіндік қолданысына көңіл аударғым келіп отыр.
Фразеологизмдердің тілдік ... тән ... бірі – ... ... ... ... сөз тіркестерімен және сөйлемдермен
байланысқа түсу. Бұл ... ... ... синтаксистік тұрғыдан қарым-қатынасында актуальданады.
Фразеологизмнің жеке тұрғандағы тұлғасы, семантикасы оның құрамындағы
сөздердің, олардың арасындағы ішкі фразеологиялық ... ... ... ... ... жан-жақты актуальданады, яғни
фразеологизмдердің мәнмәтінге енуінің бастапқы тұлғасы оның қалыптасқан
сөздік ... ... ... да, сол ... мәнмәтінмен қатынасында әр түрлі
нормативтік өзгерістермен қолданылады.
Жалпы фразеологизмдер мәнмәтін құрамына енгенге дейін тіл қолданушы
санасында ... бір ... ... ... қалыпты варианттарында
сақталады. Әрине, фразеологизмдердің синонимияға қатысты тілдік қасиеті мен
фразеологиялық варианттылық бір ... ... ... ... ... шегі, олардың тең мағыналылығы т.б.
мәселелер тыңғылықты зерттелген.
Фразеологизмдердің көпшілігі өз тұлға, ... ... ... жеке-
дара қалыптасқан. Ал, жарыспалы варианттарымен қалыптасқан фразеологизмдер
де аз емес. Коммуникативтік фразеологизмдердің ... емес ... ... ... ... Бірақ қалыпты түрде,
фразеологизм мағынасын сақтап, олардың тұлға-тұрпатына ... ... ... ... Қалыпты бұзып қолданудың нәтижесінде
фразеологизмдердің ... ... ... ... та кететін
кездері кездеседі.
Мәнмәтінде фразеологизммен байланысқа түсетін басқа сөздер я сөйлемдер
олардың алдынан да, соңынан да ... ... да келе ... фразеологизмдердің қоршауы бір сөзден бірнеше сөзге, сөйлемге
дейін бола береді. ... ... оны ... ... я ... аумағын кейбір ғалымдар “фразеологиялық мәнмәтін”
деп атайды.
Мәнмәтінде номинативтік фразеологизм ... ... ... ... ... ... түсірілсе,
фразеологиялылығын жояды. Демек, фразеологизмдердің варианттары да нормаға
түскен жарыспалы тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... сөздердің арасында белгілі бір
семантикалық байланыс болады.
Мақал-мәтел емес коммуникативтік ... мен ... ... ... айырмашылықтар мен
ұқсастықтар бар. Бұлардың мәнмәтінде қолданысы кезінде ... ... әсер ... ... және ... ... Олар мәнмәтінде бір сөзбен де, бір сөйлеммен де, ... де ... ... ... Тіпті, кейде,
коммуникативтік фразеологизмнің фразеологиялық мағынасы жандана, ... түсу үшін ... ... ... ... ... ... шегі фразеологизмнің фразеологиялық мәнінің ашылу ... ... сөз, сөз ... я ... немесе сөйлемдер,
коммуникативтік фразеологизмдерді, олармен ... ... ... ... алшақ тұрып та актуальдандырады. ... ... ... ... ... ... ... байланыс контактылы я
дистактылы болады. Осындай жағдайда фразеологизмдер мен олар байланысқа
түсетін сөздердің, ... ... ... ... ... ... фразеологиялық мағынаның күңгірттенуі, көмескіленуі,
тіпті жойылуы орын алатын кездері де кездеседі.
Коммуникативтік фразеологизмдердің ... емес және ... ... тән ... ... ие ... ... табылады.
Мақал-мәтел коммуникативтік фразеологизмдердің жалпы мәні образды
мазмұн арқылы сипатталады. Коммуникативтік ... ... ... бір ... ... ... сол ... фразеологиялық
мәні көрінеді. Мақал-мәтел емес коммуникативтік фразеологизмдердің өзі де
мәнмәтінде лексика-семантикалық және синтаксистік ... ... ... яғни ... ... дәлелдемелілігі, уәжділігі туынды
мағынаға құрылады. Фразеологизмдердегі туынды мағына ... ... ... емес коммуникативтік фразеологизмдердің басым көпшілігі
астарлы мағыналы болса, мақал-мәтел коммуникативтік ... ... ... баршылық, бірақ олардың көпшілігінде ішкі астар,
бейнелеуіш мән болады. ... ... ... оның ішкі ... ... ... ... мәнде ұғынылуының бірінші себебі –
олардың құрамындағы сыңарлардың біреуі я бірнешеуі ғана тура ... ауыс ... ... ал екінші себебі – мақал-мәтелдер
өмірлік тәжірибе ... олар – ... ... ... ... тұлғалар. Мақал-мәтелдердегі уағыз, өсиет
адамды, құбылысты, нәрсені т.б. сипаттайтын ... ... ... мақал-мәтел коммуникативтік фразеологизмдердің қыр-сырлары астарлы
мағыналы болып келеді. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің арасынан, тіпті
болмағанда, бір сөзі ... ... ... ... ... осы іспеттес көптеген еңбектерге және зерттеулерге сүйену
барысында ... мен ... ... ... ... ашып көрсеттім.
1.2 “Аналитизм” ұғымы
Қазақ тіл білімінде сөздердің ... ... үшке ... ... және ... ... ішінде
аталған үш тәсіл де бірден кездесе кетуі мүмкін. Ал егерде ... ... ... арасында бірдей аналитикалық тәсіл орнаса, онда мұндай сөйлем
аналитикалық ... ... ... Бұл ... ... мақал-мәтелге де
тікелей қатысты.
Қазақ тіліндегі синтетикалық (морфологиялық) және ... ... 1950 ... ... та, ... та ... қалыптасып орнығады. Сөйтіп, кейбір күрделі еңбектерде ол ... ... ... ... ... ұсыныла бастайды да, жеке
ғылыми – мақалалық зерттеулер объектісіне көшеді.
Сөздердің байланысу тәсілі төрт жол арқылы іске ... ... ... ... орын тәртібі, шылау. Осылардың ішінде аналитикалық тәсіл
шылау, интонация, орын тәртібі ... ... ... Сөздер
аналитикалық тәсіл арқылы байланысқанда, олар қосымшаны қажет етпейді. Оның
есесіне ол ... ... ... орын ... және ... ... интонация арқылы байланысқа түскенде, дауыс ырғағына, әуеніне
ерекше көңіл бөлінеді. Дауыс екпіні немесе логикалық екпін дұрыс қойылмаған
жағдайда қай ... қай ... ... ... ... түседі.
Орын тәртібі. Мұндайда бір-бірімен тіркескен сөз ... ... орын ... ... ... ... ... орындарының
ауысуы не мағыналық өзгеріске ұшыратады, не мағынасыздық тудыртады.
Шылау. Шылаулар алдыңғы сөзге тіркесіп, немесе сөйлемде ... ... ... ... analysis – ... ... – лексикалық және
грамматикалық ... жеке ... ... ... ... Бұл ... грамматикалық мағына сөздің формасы арқылы
берілмейді, өйткені аналитикалық тілдерде сөздер ... ... тек ... сөздердің орын тәртібі, көмекші сөздердің көмегі
арқылы өзгереді. Аналитикалық конструкциялардың үлес ... бір ... даму ... ... ... ... (грек. analytikos – мүшеленген + лат. forma - форма
) – толық мағыналы сөз бен ... ... ... және ... орын
тәртібі арқылы жасалған грамматикалық форма.
Аналитикалық тілдер
Кейбір тілдер сөйлем құрылымына қарай аналитикалық ... ... ... тіл ... атасы Вильгельм фон Гумбольдт ... ... ... және ... ... ... туралы” және
“Ява аралындағы Кави тілі туралы” атты ... ... ... ... ... ... классификация жасап, тілдердің
төрт түрлі типін көрсетеді. ... ... ... және ... ... ... ... тілдер) вьетнам, қытай, бирма,
тан, тибет және ... ... ... ... ... ағылшын, француз,
итальян және испан тілдері жатады. Даралаушы тілдерде сөздер ... Сөз ... ... жағынан жігі анық-айқын емес.Сөздік
құрамында омонимдес сөздер өте мол, олар ... ... ... ... негізгі тәсіл ретінде қызмет атқарады. Қиысу тәсілі
ұшырамайды. Аналитикалық ... ... ... орын тәртібі,
көмекші сөздер және интонация арқылы ... Сөз ... ең ...... ... тілі аталған төрт типтің ішінде агглютинативті тілге жатады. “Тіл
білімі сөздігінде” агглютинацияның төмендегідей белгілері көрсетіледі:
1. Сөйлемдегі тұрақты орын тәртібі.
2. Анықтауыш ... сөз ... ... сөз ... ... ... ... орналасады. Бұларға қоса, қазақ тілінде жалғаулар,
септеуліктер, ... ... орын ... ... ... тілінің құрылымында аналитизмнің де элементтері бар ... ... бұл ... ... жазу ... ... де ішінде
аналитикалық байланысудың көптеген көріністері барына көз ... ... ... ... ... ... Жай ... типті мақал-мәтелдер
Мақалдар мен мәтелдер бір дәуірдің ғана жемісі ... Олар ... ... байланысып, біте қайнасып жатады. Бұлар өзінің ішкі
мазмұны, мағынасы жағынан әрбір ... ... ... ... ... ... тұрмыс дәрежесін бейнелейді. Осыған байланысты бұлар
тақырып, мазмұн, ... ... әр ... әрі бай, әрі ... ... ... өздерінің синтаксистік құрылысы жағынан ауыз әдебиетінің
(ертегі, жыр, өлең және т.б.) жанрларына қарағанда айрықша сипатқа ... ... ... ... ... ... ... жағынан
ықшамдылығы арқылы бөлектенеді.
Мақал-мәтелдің синтаксистік ерекшеліктері олардың ... ... ... де ... байланысты. Дегенмен,
мақал-мәтелдің синтаксистік ерекшелігін ондағы сөйлем түрлері және ... ... деп алып ... жөн ... ... ... олардың сөйлем құрылысы жағынан да байқалады.
Бұлардың сөйлем құрылысы қазіргі қазақ тіліндегідей сөйлем түрлеріне ... ... ... ... ... яғни прозалық және
поэтикалық түрде жасалуына қарай жай, құрмалас сөйлем болып екі ... ... ... өте ... ... бола тұрса да,
өздерінің қалыптасқан құрылымы және ... ... ішкі ... ... ... тығыз байланысқа түседі. ... ... ... келген сөздердің орналасу тәртібі өте тұрақты болады.
Мақал-мәтелдер жай сөйлем түрінде және құрмалас сөйлем түрінде келе
береді. Жай ... ... ... ... жақты және жалпылама жақты
түрлері мақал-мәтелдерге тән. Оның үстіне толымды және ... ... ... де ... сөйлем түріне ұшырайтын мақал-мәтел негізінде прозалық құрылымда
келетін болса, сонымен қатар, олардың жай ... ... ... ... айтылу сазына қарай бөлінгенде, хабарлы сөйлем күйінде ... де, ал ... ... түрі сирек, тіпті аз ... ... ... ... ... де аз да ... ... отырады.
Мен өз бітіру жұмысымды жазу барысында ... ... ... ... ішінде аналитизмнің көріністері кездесетіндерін
жинақтап алдым. ... ... ... ... ... ... жай ... бөлінісіне сай номинативті және етістікті
деп алып ... ... саны ... жуық ... мен ... ішінен
аналитизмнің көріністерін кездестірдім. ... бұл ... ... кейін дау туғызатын мәселелердің көбейіп кеткені рас.
Дегенмен, ғылыми ... ... ... ... ... аша ... ... сөйлем типті мақал-мәтелдер
Қазақ тілінде сөйлемдер бастауыш есім сөздер немесе етістік (есімше)
болып құрала береді: Бүгін бұлт ... тұр. ... ... ...... бастауышының есім сөз немесе етістік болуы – бұл мүшенің
лексикалық көрінісін ғана көрсететін ... ... ... ... ... сын есім ... есімше болып келуі ... ... ... Ұзын қаламды алдым.
Ұшталған қаламды ... Сол ... ... есім ... ... да ... ... сипатын күрт өзгерте
алмайды: Үй кең. Үй кеңіді.
Сөйлемнің бастауышты зат есім ... ... ... ... ... ... ... өзгертеді. Сондықтан бастауыштың есім немесе
етістік (есімше) болуына сай жай ... ... ... ... ... деп екі түрге бөліп ... ... ... дара ... тұлға ретінде танылады.
Етістікті сөйлемдерге бастауыш болып қатысатын -ған, -ген, -қан, -кен,
-атын, -етін тұлғалы есімшелер.
Бізге жаңа ... ... – осы жел. ... ... күттіріп қояды.
Қасымның ұнатпайтыны – осы (Тілегенов). Уәкілдің келгені жаңа. Үгітші ...... ... ... сөйлемдер грамматикалық жағынан, функционалдық
жағынан өзара байланысты тұлғалар. Номинативті сөйлемдер – базистік ... ... ... ... ... ... соны құбылту
ретінде пайда болған.
Номинативті сөйлем пікірдің структурасын қайталап қалыптасқан. Пікірдің
субъектісі ретінде ... зат, ... ... (жел, ашу т.т.) ... ... ... тән іс-қимыл, сын қатысады. Осылай болғандықтан
базистік сөйлемде бастауыш зат есім + ... ... ... ... ... ... және ... сөйлемдердің ара-жігін
ажыратуға көмектесері хақ. Олай болса, номинативті сөйлем типті ... ... ... ел – ... көл.
Салқын үй – салулы төсек.
Отау үй – оңаша бас.
Жаман кісі – кекшіл.
Жастық – мастық.
Ақылды қария – ағын ......... ай – ... ет.
Денсаулық – зор байлық.
Тентек молда – телмірген өгіз.
Өмір – үлкен ... кісі – ... ... ... ... ... нәзік.
Адам жүрген жер – гүлстан.
Адам деген – ардақты сөз.
Рулы ел – ұялы ...... ... сыншы.
Ұлықсыз жұрт – бассыз дене.
Әдепті жігіт – қылықты қыз.
Отансыз ұл – ормансыз ... үшін ... ... ... адам – ... ... бата – мазасыз.
Сонымен, номинативті сөйлем – базистік (түпкі) конструкция. Пікір осы
сөйлем ... ... Осы ... пікірдің қалыпты көрінісі болып санада
тұрақталған. ... көп ... да ... сөйлемдер.
Етістікті сөйлем типті мақал-мәтелдер
Етістікті сөйлем – пікірдің бір компонентін ... үшін ... ... үшін) пайдаланатын конструкция.
Мұны кеше аңызақ жел кептірді. – 1) Мұны кеше ...... ... ... желдің мұны кептіргені кеше.
Бірінші етістікті сөйлем субъектіні (жел) актуализациялап тұр. Екінші
етістікті сөйлем кеше деген сөзді актуализациялап ... ... ... ... трансформацияға түсіру (құбылту)
арқылы жасалады. Баяндауыш – етістік ... ... ... ... ауысады, актуализацияға түсетін сөз баяндауыш қызметіне ауысады:
Аңшы төменгі ауылға келді. – Төменгі ауылға келген – ... ... ... ... ... ... ... сөз актуализациялық позицияға түспеген
жағдайда есімше бастауышқа қатысты анықтауыш болып орын алады: Аңшы ...... ... (кеше).
Баяндауыш мүше позициясының актуализация үшін пайдаланылуының себебі
бар. Сөйлемдегі мүшелердің айтылатын ... ... ... ара
салмағы мынандай болып келеді. Бастауыш мүше пікірдің кім, не туралы екенін
атайды, яғни информацияның ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Баяндауыштың осы
салмағына сүйеніп, тіл оның ... ... ... актуализация үшін
пайдаланады.
Етістікті сөйлем тек актуализация амалы ретінде жұмсалып ... ... ... ... ... үшін де ... Айғайшының өзін көптен
бері анықтап көргені осы (Нұрпейісов). Оңбаған, құдай жүзін көрмегір, сенің
сұмдығың жетпеп пе еді! ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің құрмалас сөйлем жүйесіндегі орны да үлкен.
Айналдырған ауру алмай қоймас.
Қарманған қарап қалмас.
Болат ... шорт ... кісі жау ... жаман күн жаумай су болар.
Шабан үйрек бұрын ұшар.
Айласыз батыр алдырар.
Ақ жүрген адам азбас.
Халық алмас қамал болмас.
Жігіт сегіз қырлы, бір ... ... ... ... ... жарасыз болмас.
Ерте тұрған өкінбес.
Қырсыққан жігіт мал таппас.
Еңбек ер атандырар.
Еріншек екпінді болмас.
Қарғанған құр ... ... жол ... ... дін ... ... ... айтар.
Берген перне бұзар.
Жұтқан жұтамас.
Есептескен дос болмас.
Қотыр теке қора былғар.
Ешкілі қой өреген.
2.2 Құрмалас сөйлем типті мақал-мәтел
Мақал-мәтел синтаксисінде жай ... гөрі ... ... ... оның ... де жоқ емес, өйткені мақалда жақсы іс, жақсы ... ... ... ... ... ... жалаң айтылмай,
басқа бір жайттармен салғастырыла, теңестіріле, соған ... ... ... ... арқасында оның тыңдаушыға тигізетін ... ... ... ... ... ... келеді.
Мақал-мәтел, көбіне, екі жай сөйлемнен құралған құрмалас сөйлем
түрлерінде ұшырайды. Мұндай құрмалас ... ... ... ... екі жай ... ... ... байланысты, яғни, мағына
жағынан параллелизм принципі ... ... ... ... ... ... ... құрмалас түрлері де бар. Бірақ жалғаулықсыз
салалас құрмалас түрі, жалпы, мақал-мәтелге тән ... ... ... ... ... ... жалғаулықты түрлерінің
кездеспеуі алдыңғының ықшамдылығына, ... ... және ... ... т.б. ... ... әсері арқылы параллелизм принципіне жасалуына
байланысты.
Мақалдар мен мәтелдер үш ... ... бар ... екендігіне
ғалымдар ертеден бері-ақ назар аударып келеді. Біріншіден, мақалдар ... ... ... тілдік құбылыс; екіншіден, пайымдау мен ой-
пікірдің түйіні ретінде логикалық тұлға; үшіншіден, ... ой, кең ... ... ... жасаудың тамаша үлгісі. Мақал-мәтелдердің осындай үш
жақты қасиеті оларды тілдік құбылыс ретінде және ... ... ... ... ... ... мен мәтелдер сөйлеу кезінде тыңнан жасалынбайды, даяр қалпында
жұмсалады, құрамдары әрқашан тұрақты, мақал мен мәтелдер талай ... ... ... ой ... өтіп ... ... тұрақталған
орлымдар. Мақал мен мәтелдердің ішінде тура мағынасында ұғынылатындары ... яғни ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы мағыналарының астарлы келетінінде ... ... ... ... ... ... мен ... де әр түрлі дәуірдегі ... өмір ... ерте ... ... ... сай ... ... Ішкі
лингвистикалық және экстралингвистикалық даму заңдарына сәйкес ... ... мен ... ... тікелей мағынасы мен туынды, бейнелі
мағынасыәр кез өзгеріп отырады. Мақал мен ... ... ... ... мағыналарының қалыптасуы сияқты, екінші кезекте,
бертін келе даму процесінде өрбіген. Осыдан келіп, ... ... де ... өмір ... – олардың экспрессив қызмет атқаруына
тікелей байланысты деген қорытынды ... Ал ... ... ... ... ... ... процесінің үстінде деп
түсінуге болады, өйткені мақал-мәтелдердің бұл тобының ... ... ... бар, ішкі ... ие бола бастаған, оларға
арнайы талдау жасау нәтижесінде ғана ішкі астарына анық-айқын көз ... ... игі ... үндеу, уағыз-өсиет сипатында
болатындары баршаға мәлім, яғни ішкі мазмұнның сыры олардың өздеріне ғана
тән, меншікті ... бар ... ... ... ... сияқты, компоненттік құрамын сақтап
қолданылады, олардың компоненттерінің орнын ауыстыруға болмайды, олар ... ... я ... я ... ... болсын,
өзгеріссіз, даяр күйінде қолданылады. ... ... ... білмеген,
көптің қадірін қайтып білер” деген мақалда құрамындағы жеке сөздердің берер
мағынасы сөз болып отырған жоқ, ... бір ... ... мәні сөз ... ... ... мақал-мәтелдердің құрамындағы бір
бөлігі тура ... ... ... ... ... ... уағыз,
өсиет, үндеу, астарлы мән сипатында келіп, ... ... ... ... ауыс ... ... да, олардың құрамындағы
компоненттер тұтас мағынадан қалыс қалмайды. ... ... ағаш ... кісі ... (жөн ... кісі ... тіл табыса алмайды
дегенді айтып тұр); ... ... ... айтқан мақалына қара (ұғып ал
мағынасында) т.б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тәрбие психологиясы5 бет
Электрондық почта5 бет
Электрондық почта5 бет
Ізгілік.ұтымдылық менеджмент субъектісі қызметінің аналитикалық ұстанымдары5 бет
Аналитикалық және имитациялық модельдеу8 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Аналитикалық модельдеу. Имитациялық модельдеу9 бет
Аналитикалық модельдеу. имитациялық модельдеу. кластерлық анализ7 бет
Аналитикалық модельдеу. имитациялық модельдеу. массалық қызмет көрсету жүйесін модельдеу8 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь