Қазақстандағы кеңестік мәдениет ошақтарының қалыптасуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КЕҢЕСТІК МӘДЕНИЕТ ОШАҚТАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.1 Баспасөздің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8

1.2 Кеңестік интеллигенцияның қалыптасуы және алғашқы ғылыми мекемелер ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13

II. ӘДЕБИЕТ ПЕН ӨНЕРДІҢ ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
2.1 Әдебиеттің дамуындағы қайшылықтар. «Социалистік реализм» бағытының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.2 Театр, музыка, бейнелеу және кино өнерінің қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Ғасырлар бойғы халқымыздың жеке шаңырақ көтеріп, өз алдына еркіндік туын тігу, тәуелсіз мемлекет болып, әлемнің өркениетті елдері қатарынан көріну арманы қазіргі күні толығымен жүзеге асқан тарихи оқиға болып отыр. Бүгінгі таңдағы бүл қол жеткізген зор табыс болғанымен, оның кез-келген мемлекеттің тәуелсіздігіне, елдігіне қажетті саяси, әлеуметтік-экономикалық, алдыңғы қатарлы озық білім және мәдени жетістіктерімен қамтамасыз етіп, одан әрі өрбіту керектігі сөзсіз.
Еліміз егемендік алған уақыттан бері осы қойылып отырған мақсаттарды жүзеге асыруда жеткен жетістіктеріміз де аз емес. Солардың бірі тарих ғылымы саласында аздаған жылдар аралығында кеңестік дәуірде саналы түрде бұрмаланып, жасырылып келген халқымыздың, қазақ ұлтының өткенін жаңа тұрғыдан зерттеуде, оған тиісті баға беруде орын алып отыр. Республика тарихшы ғалымдарының осы мәселелерді зерттеу нәтижесінде қол жеткізген табыстары осыған куә. Дегенмен, ғылымның бұл саласында зерттелмей тың жатқан жәпе жаңа тұрғыдан қарауды қажет ететін мәселелер әлі де болса баршылық.
Республика Президенті Н.Назарбаев 1998 жылдың наурыз айында еліміздің зиялы қауым өкілдерінің басын қосқан жиналысында: «Бұл жылы да біз өткенде жинақталған тәжірибені ескере отырып, тұғырдан тайса да санадан әлі сырыла қоймаған тоталитаризм идеологиясын әшкерелеуді жалғастыра түсеміз. Тоталитаризмге ұлттық тарихтың қажеті жоқ. Ол ұлттың тарихи жадын жойып, мәңгүрттік психологияны орнықтыруға мүдделі. Өйткені, өткенін білмейтін халықтың өзіне сенімі болмайды. Ал қазақ елінің тарихы, ғылымы, мәдениеті өзінің жер асты байлықтарындай танымал ма. Олай дей алмаймыз. Осынау дүбірлі дүниеде өзімізді мойындатудың сенімді жолы - тағылымды тарихың, озық ғылымың, өрелі мәдениетің» - деп сөйлеуі жиналған жұртқа аз ой салған жоқ /1/.
Сонымен, ұлттық, елдік тарихымызға қайта қарауға, оның сабақтары мен үлгілерін, ұлтымыз бен тәуелсіз республикамызды бүкіл әлемге танытуға және жас келешек ұрпаққа тәлім-тәрбие беру үшін пайдалануға мемлекеттік көлемде назар аударылып отыр.
Осындай өзекті, қайта қарауды қажет ететін мәселелердің бірі-еліміздің мәдени дамуы тарихы.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ мәдениеті өзінің қалыптасуы мен дамуынында өте күрделі, қайшылықты кезеңді басынан өткерді. Бұл кезең бір жағынан алып қарағанда кәсіби қазақ театырын, музыка, бейнелеу, кино, би өнері қалыптасуы мен кәсіби қазақ журналистикасының қалыптасып дамуы, содай-ақ қазақ әдебиетінің ең бір шарықтаған кезеңі ретінде де белгілі. Дегенмен ХХ ғасырдың басында орын алған күрделі қоғамдық-саяси өзгерістер қазақ мәдениетінің дамуында да өзіндік із-қолтаңбасын қалдырды. Тарихи тамырларын сонау ерте дәуірлерден алатын, өзіндік бірқалыпты даму жолымен келе жатқан қазақ мәдениетінің бет-бейнесі мен мазмұны үлкен өзгерістерге ұшырады. Бұл өзгерістер де екі жақты сипат алды.
1. Назарбаев Н. Ә. Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. - 1998. – 20 наурыз.
2. Культурное строительство в Казахстане (1918-1932 гг.). Сборник документов и материалов. – Алма-Ата, 1965.
3. Атабаев К. Қазақ баспасөзі. Қазақстан тарихының дерек көзі (1980-1918 жж.).- Алматы, 2000.
4. Хрестоматия по новейшей истории Казахстана (1917-1939 гг.). Т.1. // Под. ред. К.С. Каражанова. – Алматы, 2002.
5. Жаманбаев К. Высшая школа в Казахстане. – Алма-Ата, 1972.
6. Изобразительное иссскуство Казахской ССР. – М., 1957.
7. Сулейменов Р. Ленинсие идеи культурной революции и их осуществление в Казахстане. – Алма-Ата, 1972.
8. Бекхожин К. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алмат, 1964.
9. Қазақ ССР тарихы. Көне замандардан бүгінгі күнге дейін. Т.4. – Алматы, 1978.
10. Омарбеков Т. ХХ ғасыр басындағы Қазақстан тарихының мәселелері. – Алматы, 2002.
11. Дүкенбаева З.О. Қазақтың шығармашылық интеллигенциясының тарихы (1917-1941). – Алматы. Ғалым, 2003. – 330 б.
12. Махат Д.Қазақ зиялыларының қасіреті.Алматы.2001ж
13. Жаңа және қазіргі замандағы Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы. // Қ.С. Қаражанның редакциясымен. – Алматы-2005
14. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Т.3. – Алматы. 2002.
15. Кәкішев Т. Қызыл сұңқар. – Алма-Ата, 1968.
16. Қозыбаев С., Бекболатов Ж. Өмір айнасы. – Алма-Ата, 1990.
17. Қожакеев Т. «Жас Алаштан» «Лениншіл жасқа» дейін // Лениншіл жас. 1991. 5 мамыр.
18. Есова С. Октябрьдің ұрпақтары. Мына кітапта: Қазақстан азамат соғысы жылдарында. – Алма-Ата, 1969.
19. Беков. Руководство корреспондентам (аулкорам) // Красный Казахстан. №1.
20. Бурабаев М. Общественная мысль Казахстана в 1917-1940 гг. – Алма-Ата, 1991.

21. Қозыбаев М. Тарих зердесі. 1-кітап. – Алматы, 1998.
22. Оброзование Казахской ССР. Сборник документов и материалов. – Алма-Ата,1957
23. Қазақстандағы зерттеу қоғамының тарихи-этнография секциясының мүшелерінің отырысы.1926жыл 14наурыз №5хаттама.//ҚР ОМА.Қ.693:т.1,іс.91.-15-23пп.
24. Урашев С.А. Родники просвещения. – Алматы,1998.
25. Қараңыз:Қойгелдиев М.Алаш қозғалысы.
26. История Академии наук СССР. – Т.5. – М.,-Л., 1964.
27. Донцова З.Н. Изучение Казахстанских недр. // Памяти академика Л.С: Берга. – Л., 1995.
28. Қаленова Т.С. Ж. Аймауытовтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі (1889-1931 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2001. – 31 б.
29. Тулбасиева С.Қ. Мұхамеджан Тынышбаевтың ғылымға келген жолы және шығармашылық мұрасы: Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2004. – 30 б.
30. Жүгенбаева Г. Мұхамеджан Тынышбаевтың өмірі мен қызметі (1879-1938): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 1998. – 25 б.
31. Иманбаева С.С. М. Дулатовтың өмірі мен қызметі (1879-1935 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1999. – 197 б.
32. Мұқанұлы С. Өмір мектебі. Есею жылдары. Үшінші кітап. – Алматы: «Жазушы», 1970.
33. Елеукенов Ш.Мағжан. Өмірі мен шығармагерлігі. – Алматы: «Санат», 1995.
34. Кахиани М. КазАПП жұмысын қайта құрайық, большевиктік баспасөз жұмысын көтерейік. – Алматы: 1932. -31-32 бб.
35. Қойшыбаев Б. Мәңгілік мұрат // Егемен Қазақстан. 1994. 3 ақпан.
36. Қазақстан Кеңес жазушыларының тұңғыш съезі. – Алматы: «Қазақстан көркем әдебиет баспасы», 1994.
37. Мәжит. Қазақ әдебиетіндегі орынды және орынсыз сындар туралы // Еңбекші қазақ. 1923. 2 тамыз.
38. Кеңес жазушыларының тұңғыш съезі. – Алматы, 1934.
39. М.Әуезовтың өмірі мен шығармашылық шежіресі. – Алматы, 1997.
40. Мұқанов С. Өмір мектебі. Екінші кітап. – Алматы, 1970.
41. Ысмайлов Е. Жамбыл және халық ақындары. – Алматы, 1996.
42. Мағжан. Бернияз Күлеев. // Ақжол. 1923 ж. 22 қаңтар.
43. Тайшықов Қ. Октябрь ұшқыны. – Алматы, 1961.
44. Жұмалиев Қ. Стиль-өнер ерекшелігі. – Алматы, 1996.
45. Қабдолов З. Жебе. Әдеби толғаныстар мен талдаулар. – Алматы, 1997. -
46. Мәжит-бек. Түркістан. // Жұлдыз. 1991. №1
47. Абдуллин Х. Хасен Оралтайға хат Есова С. Октябрьдің ұрпақтары. Мына кітапта: Қазақстан азамат соғысы жылдарында. – Алма-Аты, 196. -377 б

48. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, 1989. – 262 б.
49. Нұртазин Т. Жазушы және өмір. 1960.
50. Би аға. Б.Майлин туралы естеліктер. – Алматы, 1991.
51. Тәжібаев Ә. Бас жазушымыз Бейімбетке құрмет // Социалды Қазақстан. 1933. 3 қараша.
52. Жүргенов Т. Қазақстандағы мәдениет революциясы. – Алматы, 1935.
53. Сейфоллаұлы С. Менің қаталарым туралы // Еңбекшы қазақ. 1929. 2 қыркүйек.
54. Мұқанов С. Менің қатем қандай? // Социалды Қазақстан. 1932. 8 ақпан.
55. Жансүгірұлы І. Қателесуге қарсы большевиктік сынды күшейтеміз. // Социалды Қазақстан. 1932. 12 ақпан.
56. Р.Мәрсекұлы. Қазақ қайда бара жатыр. – Алматы, 2001
57. Тоқпанов А.Сахна сазы.-алматы,1969.
58. Қазақ театрның тарихы.-Т.2.-Алматы,1978.-12б
59. Қадыров А.Годы становления.-Алма-Ата,1978.
60. Құндақбаев Б.Мұхтар Әуезов және театр.-Алматы,1997.-36б.
61. Нургалиев Р.Қазақ драматургиясының поэтикасы.-Алматы,4978.-49б.
62. Қазақ мәдениетінің тарихының очеркі.-Алматы,2005.-237б.
63. Сулейменов К.Ұлы тоғыс.-Алматы,1996.-118б.
64. История казахской музыки.-Алматы,2000.-96б .
65. Елеманова С.Казахское традиционное песенное искуства.-Алматы,2000.-54б,
66. Сиранов К.Казахское Киноискусство.-69б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................3
I. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ... ... ... ... ... ... ... және алғашқы ғылыми
мекемелер..................
.........................................................................
.............13
II. ... ПЕН ... ... ... ... ... реализм» бағытының
қалыптасуы..................................................................
......................23
2.2 Театр, музыка, бейнелеу және кино ... ... ... ... МЕН ... ... ... жеке ... көтеріп, өз алдына еркіндік
туын тігу, ... ... ... ... өркениетті елдері қатарынан
көріну арманы қазіргі күні толығымен жүзеге асқан тарихи оқиға болып ... ... бүл қол ... зор ... ... оның ... ... елдігіне қажетті саяси, әлеуметтік-
экономикалық, алдыңғы қатарлы озық ... және ... ... ... одан әрі өрбіту керектігі сөзсіз.
Еліміз егемендік алған уақыттан бері осы қойылып отырған ... ... ... ... де аз ... ... бірі ... саласында аздаған жылдар аралығында кеңестік дәуірде саналы түрде
бұрмаланып, жасырылып келген ... ... ... ... ... ... оған тиісті баға беруде орын алып отыр. Республика
тарихшы ғалымдарының осы ... ... ... қол ... ... куә. ... ғылымның бұл саласында зерттелмей тың
жатқан жәпе жаңа тұрғыдан қарауды ... ... ... әлі де ... ... ... 1998 жылдың наурыз айында еліміздің
зиялы қауым өкілдерінің басын қосқан жиналысында: «Бұл жылы да біз ... ... ... ... ... ... да ... әлі сырыла
қоймаған тоталитаризм идеологиясын әшкерелеуді жалғастыра түсеміз.
Тоталитаризмге ... ... ... жоқ. Ол ... ... жадын жойып,
мәңгүрттік психологияны орнықтыруға мүдделі. Өйткені, өткенін білмейтін
халықтың өзіне сенімі болмайды. Ал ... ... ... ... ... жер асты ... ... ма. Олай дей алмаймыз. Осынау
дүбірлі ... ... ... ... жолы - ... ... ғылымың, өрелі мәдениетің» - деп сөйлеуі жиналған жұртқа аз ой салған
жоқ /1/.
Сонымен, ұлттық, елдік ... ... ... оның ... мен
үлгілерін, ұлтымыз бен тәуелсіз республикамызды бүкіл әлемге танытуға ... ... ... ... беру үшін ... мемлекеттік көлемде
назар аударылып отыр.
Осындай өзекті, қайта қарауды ... ... ... ... ... ... ... басындағы қазақ мәдениеті өзінің қалыптасуы мен дамуынында
өте күрделі, қайшылықты кезеңді басынан өткерді. Бұл кезең бір жағынан алып
қарағанда ... ... ... ... ... ... би ... мен кәсіби қазақ журналистикасының қалыптасып дамуы, содай-ақ
қазақ әдебиетінің ең бір шарықтаған кезеңі ... де ... ... ХХ
ғасырдың басында орын алған күрделі ... ... ... ... да ... ... қалдырды. Тарихи тамырларын
сонау ерте дәуірлерден алатын, өзіндік бірқалыпты даму жолымен келе жатқан
қазақ мәдениетінің бет-бейнесі мен мазмұны үлкен ... ... ... де екі ... ... ... ... қазақ мәдениеті әлемдік
классикалық мәдениет туындыларымен танысып, бұрын қазақ ... өнер ... ... ... ... алағанда мәдениет бірте-
бірте идеолгия құралына айналып, ... ... ... ... ... тар таптық жүйеге негізделген жалған ... ... ... шыға келді.
Қазақ халқының санасын большевизмге қолайлы арнаға бұру ісі ең алдымен
оның оқыған азаматтарын өз ... ... ... ... ... ... ... басталды. 1917 жылғы Қазан
төңкерісінен кейін таптық ... ... ... ... ... ... айналдырылды. Шығармашылық, ғылыми интеллигенцияның
өзі де, оның ... де ... ... ... ... ... қызметшісіне айналдырылды. Барлық мәдениет қайраткерлері
өз еркімен де, еркінен тыс та, әйтеуір бірі ... ... ... ... ... ол ... ... тайқымауға тиіс болды.
Өзінің өмірге келген алғашқы күндерінен бастап қазақ халқының кеңестік
негіздегі мәдениетінің басты өзегі, негізгі арқауы – Компартияның және ... ... Ұлы ... ... ... Кеңес халықтарының
интернационалдық достығын, социалистік құрылысты мадақтау болды. ... ... жаңа ... жаңа түр ... қазақ ақын-жазушыларын
партиялық әдебиетке, саяси лирика, әлеуметтік поэзияға ден ... ... ... ... ... ... ... Дулатов,
Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов сияқты Алаш ... ... ... мен ... мойындағандай болғанымен, қазақтың «кеңестік»
деп аталатын жаңа ... ... бас ... Олар адамзаттың тарихи
жолы мен тәжірибесіне сүйене отырып, өз халқын ... ... ... ... ... ... ... елін әлемдік дамудың
даңғыл жолынан бұрып әкеткендігін білді. Бір ғана әлеуметік тапқа қызмет
етудің ... ... ... таптық әдебиеттің жасандылығын, ерте
ме, кеш пе пролетарлық мәдениет ғұмырының сарқылатындығын ... ... ... ... ... ... ... таптық емес,
ұлттық сипатта дамуы керек деп, өз жолдарының ... ... ... көп ... ... балама жолды мойындамайтын кеңестік тоталитарлық
жүйе «өзгеше» ойлайтындарды әртүрлі себептермен ... ... ... көздерін жойып тынды. Осылайша бірте-бірте айтқанға көніп,
айдауға жүретін «тіл алғыш» мәдениет ... жаңа ... ... ... мәдниет ешқашан, еш дәуірде өзінің миссиясын ұмытқан емес.
Жолдан тайқып, жалпы сарынға үн ... ... ... ... ... ... қайраткерлердің әртүрлі саладағы шығармашылықтары
арқылы замана үнін айқын көрсетіп, ... ... ... ... ту етіп ... ... ... ХХ ғасырдың
басындағы кеңестік ... ... ... ... ... осы
қағидаларды естен шығармауымыз қажет. Осы тұрғыдан алғанда ... ... ... ... ... деректік негіздерін ХХ ғасырдың басындағы кеңестік
мәдени ... ... ... сондай-ақ сол кезеңдегі жалпы-қрғамдық
саяси, ... өмір ... ... ... ... құрайды. Олар әр ... мен ... ... ретінде де баспа беттерінде жарық көрген.
Солардың ең алғашқысы ХХ ... ... ... жарияланған. Сондай-
ақ, 1965 жылы жарық көрген «Культурное строительство в Казахстане (1918-
1932 гг.)», «Оброзование Казахской ССР» және т.б. ... мен ... ... ... /2/. ... бұл ... сол ... талабына
сәйкес принциптермен жинақталғандығына қарамастан, мәлімметерін ... ... ... ... ... кейін тарих ғылымында бел
алаған серпіліс, тың зерттеулер негізінде «ақтаңдақ» ... де ... ... мен ... жинағы жарық көре бастады. ... ... да ... ... ... ... ... негізінде жазып
шығуымызға септігін тигізді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... бір түрі – мерзімді баспасөз материалдары
да құрайды. ... ... Қ.М. ... ... ... ... дерек көзі ретінде пайдалану жолдары ... ... /3/ ... ала ... ХХ ... ... жарық көрген
большевиктік баспасөз материалдарын да пайдалануға ұмтылдық.
Сонымен қатар мәселені жан-жақты объективті ... ХХ ... ... зиялылырның мәдениет жайлы жызылған шығармаларының алар
орны ерекше. Бітіру жұмысының деректік ... ... Алаш ... ... ... баспасөз беттерінде жарық көрген шығармалары мен ... ... ... ... толық жинақтарын
пайдаландық /4/.
2002 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ... және ... ... ... ... ... ... Қ.С. Қаражановтың ғылыми жетекшілігімен Қазақстанның жаңа және
қазіргі заман тарихы бойынша ... 1-ші ... ... шығарды. Бұл
еңбекте 1917-1939 жылдар аралығын қамтитын тарихи оқиғалар мен ... ... ... ... «ақтаңдақ» беттерінен хабар
беретін құнды материалдар жинақталған /4,1/. Жинақтың ... ... құру ... ... революцияға ерекше мән бергенін,
бірақ сауатсыздықты жою, халық шаруашылығы мен мәдениетінің әр ... ... ... ... ... ... жетістіктеріне қарамастан
көптеген «ақтаңдақ» мәселелердің бар ... атап ... ... құжаттар мен материалдар осы принцип негізінде ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы кеңестік
мәдениет ошақтарының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... қатарына жатады. Біз қарастырып ... ... ... ... ... алына бастады. Мәселен, кеңестік жоғарғы оқу
орындары туралы алғашқылардың бірі ... ... К. ... ... в
Казахстане» еңбегін жарияласа /5/, бұдан кейінгі жылдары ... ... ... ... ... тарихы, қазақ әдебиетінің тарихы, кеңестік
Қазақстанның ғылымы, қазақ академиялық драма театрының ... ... ... туралы зерттеулер бірінен соң бірі жариялана бастады /6/. Сонымен
қатар бұл кезеңде жарық көрген кеңестік ... ... ... ... бір ... ... ... мәдениет пен мәдени дамуға
тигізген ықпалын баяндауға арналып, қазақ халқының «капитализмге соқпай
социализм құру ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші Р. Сулейменов «Ленинские идеи ... и их ... в ... және Х. ... соавторлықта
жазған «Социалистический путь культурного прогресса отсталых народов» ... ... ... ... шыға ... /7/.
Кеңестік кезеңдегі қазақ баспасөзі, қазақ журналистикасының қалыптасуы
туралы белгілі зерттеуші К. Бекхожиннің еңбектерін атап өту ... ... ... ... ... ... және оның құрамында
болған Қазақстандағы мәдени кұрылыс мәселелері жайында көптеген ... ... ... ... Бұл ... ... ... мәдени
құрылыс жайындағы түрлі деректерді жан-жақты ... ... ... ... ... ... жасады. Бірақ, олардың басым
көпшілігі өз ... ... ... құрсауында болуына орай
жалпы мәдени құрылыс ... бір ... ... ... ... ... 4-ші ... мынандай жолдарды оқимыз: «Буржуазияшыл-ұлтшыл және
шовинистік элементтер, құлатылған таптардың қалдықтары ... мен ... ... құрылысы саласындағы барлық шараларына өршелене ... ... ... ... мен ... ... Орта Азия ... алғашқы ірі-ірі саяси шараларының өзі ғалымдардың тікелей
қатысуымен дайындалып, жүзеге асырылды. В.И. ... ... ... жылы ... ... ... ... жасаған карталар
болмаса, Лениннің қатысуымен 1918 жылы ... ... ... ... ... 1920 жылы ... россиялық ауыл шаруашылық санағы
мен 1923 жылғы ... ... ... ... ... Орта Азияны ұлттық-
территориялық жағынан межелеуді және ... да ... ... ... ... асыру мүмкін болмас еді» /9/.
Дегенмен, бұл еңбектер әлі де ... өз ... ... жоқ ... ... ... құрылыс мәселесін жаңаша көзқараспен зерттеп
қарастыруда алатын орны ерекше деп ой түйеміз.
Дегенмен Қазақстандағы кеңестік ... ... ... шынайы
тұрғыдан зерттеу ісі еліміздің тәуелсіздік алған кезеңінде ғана ... ... ... ... Т. ... «ХХ ... ... тарихының мәселелері»/10/ туралы,З.Дүкенбаеваның «Қазақтың
шығармашылық ... ... ... ... ... ... жазылды,/12/сонымен қатар К.
Нұрпейісовтың, М. Қойгелдиевтің ... ... мен Алаш ... арналған іргелі зерттеулерінің де біз қарастырып отырған мәселені
жаңаша тұрғыдан қарастырудағы ... өте ... ... ... ... жазылған соңғы еңбектердің бірі профессор ... ... ... ... жаңа және ... замандағы
Қазақстан тарихына арналған дәрістер ... да атап өту ... ... 2002 жылы ... көрген Қазақстан тарихына арналған бес томдық
академиялық зерттеудің 3-ші томында да ХХ ғасыр басындағы кеңестік ... ... ... жаңа ... ... ... ... басындағы мәдениет мәселелерін зерттеуде соңғы жылдары жарық
көрген Алаш зиялыларының өмірі мен ... ... ... зерттеулердің орны ерекше . Сонымен қатар Ш. Таукебаева сынды
жас зертеушілердің еңбектерінде ХХ ғасыр басындағы ... ... ... мен ... ... жаңа ... тұрғысынан қарастырылған
/14/.
Жалпы мәселенің зерттелу деңгейіне қысқаша қорытынды жасай отырып,
мынандай тұжырым ... ... ... біз ... ... ... ... барлық салаларын қамтитын болғандықтан мәселенің зертелу
деңгейі өте ауқымды болып келеді. ... ... ... ... би,
музыка, әдебиет және т.б. салалар бойынша барлық зерттеулерді толық ... ... ... Екіншіден еліміз тәуелсіздік алаған кезеңнен кейін біз
қарастырып отырған мәселенің зерттелуінің жалпы бағыттары мен методолоиялық
ұстанымдар туралы ... ... ... ... зерттеу ісі қолға алынған жоқ. Қазіргі кезде мәдениеттің әр саласы
бойынша жекелеген мамандандырылған зерттеулер жарық көре ... ... ... ... тарихи тұрғыдан зерттеу келешектің ісі
деп санаймын.
Бітіру жұмысының хронологиялық шеңбері ХХ ... 20-30 ... Бұл ... ... ... ... толық орныққан уақыты,
сондай-ақ жалпы кеңестік мәдениет ... ... ... ... ... жұмысының методологиялық және әдістемелік негіздері ретінде тарих
ғылымындағы дәстүрлі әдіс-тәсілдер, ... ... мен ... ... ... ... жұмысын жазу барысында ХХ ғасыр
басындағы мәдениет ... ... ... ... әдістері
пайдаланылды. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... әдіс, талдау әдістерін пайдалана отырып
жазылды.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері: Бітіру жұмысының мақсаты қазақ
мәдениетінің тарихында өте ... ... ... ... ХХ ғасырдың
басындағы кеңестік мәдениет ошақтарының ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей міндеттер
тобын шешу көзделді:
- Қазақстандағы кеңестік ... ... ... ... ... ... ... ісі, білім беру, баспасөздің дамуының ерекшеліктерін
қарастыру;
- Қазақ ... ... ... жолын зерделеу;
- Алғашқы ғылыми мекемелердің қызметіне талдау жасау;
- Әдебиеттеің дамуындағы қайшылықтар, сондай-ақ ... ... ... ... ... музыка, бейнелеу, кино өнерінің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... екі ... (әр тарау екі
бөлімшеден)қорытынды және пайдаланаған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КЕҢЕСТІК МӘДЕНИЕТ ОШАҚТАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Баспасөздің дамуы.
ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... қалыптасуын сөз
еткенде ең ... ... ... ... ісі, ... ... дамуына назар аудару қажет. Арнаулы оқу орындары жоқ ... ... ... ... үлкенді-кішілі шығармашылық туындыларды
жариялау – қазақ журналистерінің қалыптасуының басты жолы болды. ... ... ... ... ... ... алынып, маман
журналистерге айналды. Ұлттық ... БАҚ ... 4-5 ... ... ... (уездік, округтік, аудандық, губерниялық, облыстық)
газеттерде; орталық яғни республикалық басылымдарда; салалық («Ауыл ... ... ... «Теміржолшы» газеттері, т.б.) ... ... мен оқу ... ... ... мен қолжазба
журналдарында; радиожурналистика (жергілікті және ... ... ... ... арқылы).
20-шы жылдардың екінші жартысында республикада жүргізілген әкімшілдік-
территориалдық өзгерістер барысында жаңа округтік, ал 30-шы ... ... ... шыға бастады. Газет-журналдардың көбеюімен бірге
қазақ ... ... да ... ... өсіп артумен болды. Ұлт
зиялылары баспасөзге елдің санасын ... ... ... шақыру,
шаруашылықты жандандырып, тұрмысы жақсарту жолындағы бұқаралық үгіт-насихат
құралы ретінде қарады. Газет, журнал шығару – ... ... ... ... етуі деп ... ... ... алғашқы республикалық газет – 1919 жылдың 17-
желтоқсанында 1-саны жарық көрген «Ұшқын» газеті болды. Қазақ баспасөзінің
қарашаңырағы ... ... ... ... ... осы ... 1920 жылы 13 қарашадан баастап «Еңбек туы», 1921 жылы 7 ... ... ... ... ... атап ... тиісті мәселе – газеттің
бастауында тұрған адамдар туралы нақтылы деректердің тапшылығы. ... ... ... мен ... ... ... тарихын
зерттеуші ғалымдар – Х.Бекхожин, С.Имашев, Т.Қожакеев, С.Қозыбав,
Ж.Бекболатов, т.б. ... әр ... ... ... ... ... «Ұшқынды» кім шығарды дегенде, «Казревком құрған
Тәмимдр Сафиев бастаған редакциялық алқа ... ... ... пен
Әміржанов Қаратаев)» деп жауап беріліп ... ... ... ... ... ... ... – 1938 жылы саяси қуғында қаза
тапқан Халел Есенбаев болған. ... ... ... - «Еңбекшіл
қазақтың» 1922 жылға ... ... ... ... алқасының
мүшелері ретінде Бернияз Күлеев, Смағұл ... ... ... ... ... ... С.Мұқановтардың есімдері аталады.
Дерек көздері нақты көрсетілмегендіктен бұл ... ... ... кім ... қанша уақыт қатысқандығын тексеріп анықтау қиын. Бұл
мағлұматтар газеттің ... емес ... ... ... келеді.
Мұрағаттық деректер келтірілген мәліметтерді де тексеруді қажет етеді.
Біздіңше, Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты қорында ... екі ... 1921 және 1922 ... газет редакциясының құрамын
анықтауға септеседі. 1921 жылы 22 ... күні ... ... ... (Кироком)
төралқасы материалдық жағдайдың қиындығынан шықпай тоқтап қалан «Еңбек туы»
газетінің орнына «Еңбекшіл қазақ» атты газет ... оның ... ... ... ... ... енгізілсін деген
аулы қабылдады. Көрсетілген факт аталған бес адамның тек ... ... пен ... ... ... 1926 ... ... БК(б)П Қазақ өлкелік ... ... ... ... ... ресми сипаттағы жазбасында «Еңбекшіл қазақ»
газетінің 1921 жылдың 7 ... мен 1922 ... ... ... ... ... – М.Әуезов, А.Асылбеков, Е.Алдоңғаров және Ә.Байділдин –
редакциялық алқасының шығарғандығы, 1922 ... ... ... ... ... болып С.Сейфуллиннің тағайындалғаны айтылады. Бұл дерек
Т.Кәкішевтың кітаптарында расталады /15/. Редакциялық алқа ... ... ... ... жеке ... ... қызметі туралы
талас пікір тудырса, С.Сейфуллиннен бастап ... ... ...... ... ... ... Сәдуақасов (1925-26),
Т.Рысқұлов (1926) О.Жандосов (1926), О.Исаев (1926), ... ... ... Ғ.Мүсірпов (1934-36), Ж.Сәдуақасов, Ж.Арыстанов,
С.Бәйішевтердің (1936-41) газеттің жауапты редакторы болған күні мен ... ... ... және ... деректермен нақтыланды.
1924 жылдың 17 қаңтарында РК(б)П Қазақ обкомының ... ... ... ... съзіне делегат болып Мәскеуге кеткен
С.Сейфуллиннің орнына ... ... ... редакторы міндетін уақытша
атқаруды жүктеді. Сол жылғы 11 сәуірде РК(б)П Қазақ ... ... ... ... ... ал ... ... пен
Р.Сүгіровты редакция алқасының мүшесі етіп ... 1925 жылы 7 ... ... ... ... ... шешіммен «Еңбекші қазақ»
газетінің редакциясына қызметке жіберілді. С.Қозыбаев пен ... ... ... ... 1926 ... 23 ... ... сол жылғы 31 тамыздан кірісті деп жазады /16/. ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан редакторларды
өзі тағайындап бекітті. Сондықтан ... ... ... ... ... 1926 ... 19 сәуірінде, Ғ.Тоғжановты сол жылдың 28 тамызында
тағайындалды, аталған қайраткерлердің редакторлық ... ... ... есептелуге тиіс.
БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің тапсырмасымен жазылған «Заключение о
руководящей казахской печати» (1926 ж. 4 ... атты ... ... ... ... ... ... қорытып, газеттің идеологиялық
жұмысы Компартия қойған міндеттерге сай ... ... ... ... ... күшейтуі керек, осы уақытқа дейін тек сөз жүзінде ... ... ... ... ... іс жүзінде партияның үні ету үшін
«Еңбекші қазақтың» басшылығын өзгертіп, құрамында О.Жандосов, С.Сәдуақасов
және ... ... ... алқа ... ... ... ... баспасөзді шын мәнінде халықтық ету ісі
түгелімен шығармашылық зиялылардың ... ... ... ... ... қол ... «Еңбекші қазақтың» 1926 жылдың ақпанындағы
есеп-хатынан «Еңбекші қазақ» республикадағы ең басты газетке ... ... ... бұл ... ... 7000 ... құраса,
«Советская степьтің» таралымы небәрі 2400 данаға ... ... ... ... ... істеген 12 адамның (техникалық персоналды
қоспағанда) әдеби ... ... ... ... С.Сәдуақасовтың
әдебиет пен журналистикаға араласуы 1916 жылдан басталған болса, газет
хатшысы Б.Майлин 1913 ... ... ... ... әдеби қызметкерлері
М.Жолдыбаев – 1912, Е.Алдоңғаров – 1918, ... – 1923, ... ... ... ... жаза ... ... 2000 санының шығуына байланысты (1931 ж. 17 мамыр)
Халком Кеңесінің төрағасы О.Исаев газет редакциясына құттықтау хат ... ... - ... ... ... ... ұран ... дей келе, «Нағыз лениншіл пролетариат ... ... ... ... ... дүкен бола біл... Жұмысшылар мен
колхозшыларды тап жауларына, сарыуайымшыл, үмітсіздерге, Ленин партиясының
ұлы ... ауа ... ... бәріне да қарсы күрестіре біл» деп
тілегін білдіреді. Газеттің осы санындағы бас ... ... ... ... ... 34000 ... бұл 4,7 млн. ... шаққанда 138
қазаққа бір «Еңбекші қазақ» газеті келетіндігі, газетті бұл есеп бойынша
қазақ ... ... 0,7 ... ... ... ... ... жылдардағы қазақ баспасөзінің тарихында «Ақжол» газеті аса
көрнекті рөл атқарды. Бұл – осы ... ... Алаш ... ... ... ... нәтижесі еді. Қазақ
мәдениетінің жұлдыздары болып танылған зиялылары және олардың ізбасарлары –
болашақта үздік ... әлі ... жас ... ... М.Әуезов, т.б.) газеттің бағыт-бағдарын түзулеп, ұлтжандылық
сипат беріп, ... ... ... ... ... ... сипаттағы бұқаралық басылым ... ... ... ... Онң ... домалақ арыздар Мәскеуге
жетіп, БК(б)П ОК Бас хатшысы И.В.Сталиннің өзі ... ... ... жоқ ... тез ... ... редакциясынан
шығаруды талап етті. Бұрынғы редакция мүшелері газет жұмысынан ... ... ... ... үніне айналдырылды. 1926 жылы 21 сәуірде
БК(б)П Қазақ өлкекомының секретариаты «Ақжол» газетін «Еңбекші ... қосу ... ... ... бұл шешімді іске ... ... ... ... ... ... ... жіберді.
1921 жылы 22 науызда Ташкент қаласында Ғ.Мұратбаевтың редакторлығымен
қазақ жастарына арналған ... ... – «Жас ... ... ... ... көрді. Алғашында Қазастанның оңтүстігінде ғана (Түркістан АКСР-де)
тараған осы газетті шығаруға Ғ.Мұратбаев, ... ... ... 1922 ... 1 ... ... «Жас ... орнына «Жас қайрат»
газеті шыға бастады (Ташкент). Бұл газетті шығарушылар Е.Алдоңғаров,
И.Тоқтыбаев, ... ... 1924 ... ... «Жас ... ... шықты. Т.Қожакеев: «Газет кезінде де, журнал болып тарағанда да оған
Ғ.Мұратбаев тікелей басшылық етті» деп ... ... /17/. ... ... шыққан жастар басылымдарында «Ақжолдағы» ... ... ашып ... ... ... автономиялық републикасындағы жастардың
тұңғыш басылымы – «Өртең» ... ... 1922 ж.) ... Е.Алдоңғаров, Ә.Байділдин шығарды. «Өртең» газеті екі ай
шығып ... ... ... ... ... қазақ
басылымдарының астауында тұрғандығы белгілі. Соның бір ...... ... 1923 жылы 17 ... Қазақ КЖО-ның саяси-ағарту
бөлімінің алқасында Е.Алдоңғаров қазақ жастарына ... ... ... мәселе қойып, басшыларды «Жас қазақ» журналын шығаруға көндірді.
Журналдың 5 адамнан тұратын ... ... ... ... ... да осы күні бекітілді /18/. «Жас қазақ»
журналы 1923-25 жылдары шғып тұрды. 1924 ж. 8 ... ... ... ... саны жарық көрді. Газет редакторы Е.Алдоңғарұлының жазған
бас мақаласында жаңа басылымның мақсаты: «елдегі надан ... ... деп ... 1925 ж. ... «Пионер» журналының да тұңғыш редакторы
болды. Осы журналдың алғашқы санында Ш.Иманбаеваның өлеңдері жарияланды.
Жастар ... ... ... ... қазақ» газетінің жауапты
хатшысына дейін көтерілді. Ерғали жас қаламгерлерге өнеге көрсетті, олардың
шығармашылық жағынан төселуіне үлкен ... бола ... ... ... бетін ашқан, алғашқы сабақ берген аяулы Ерғали еді» деп еске
алды қазақ журналистикасының ардагері ... жылы ... ... ... көмекші» атты кітабы
жарық көрді. Орынбек Беков осы басылымға ... ... ... ... яғни ... мен ... ғана ... ауыл
интеллигенциясына арналған. Ауыл тілшілерінің әдеби тілмен жазуға шамасы
әлі жетпейді, сондықтан ... ... да ... талап қою артық, оларға
бір ғана талап қоюға болады – тек шындықты жазса болды, - дейді.
Ғ.Мұратбаев, Е.Алдоңғаров ... ... ... ... ... қатарында С.Сәдуақасов (1933) пен С.Ерубаев (1914-37)
есімдері аталуға тиіті. Жан-жақты дарынды С.Сәдуақасов ... ... ... ... газеті (1922) мен «Жас қазақ» журналының
(1923) редакциялық алқасының мүшесі, «Қызыл Қазақстан» ... ... (1924), ... ... ... ... редакторы (1925-26)
қызметін атқарған көрнекті журналист болды. Ол ... ... ... білікті көсемсөзші, оқу-білімді насихаттаған, мерзімді
баспасөзге, кітап баспаларына, әдебиет пен ... ... мен ... нақты
қолдау көрсеткен, мәдениет қызметкерлерінің жанашыры, нағыз ... адам ... ... ... мұрасы М.Бурабаев, М.Қойгелдиев,
Д.Қамзабекұлының ... ... ашып ... /19/. С.Ерубаев
Ленинградтың тарихи-лингвистика иститутын баспа редакторы мамандығы бойынша
бітірді (1933). Ол «Ленинская смена» газетінің ... және өнер ... ... жас» ... редакторының орынбасары, «Қарағанды
пролетариаты» газетінің жуапты ... ... ... ... дарынды, шыншыл жорналшы ретінде танытып үлгерді. «Лениншіл жас» -
«Жас алаштың» мектебінен ... ... иесі ... ақын ... ... ... Ж.Алтайбаев (1911-87) сынды қаламгерлер өтті.
Кеңес дәуірінде ана тілімізде тұңғыш ... ... ... Қазақстан»
(Орынбор, 1922 ж. қазан) – «қазақ баспасөзі майталмандарының ... ... ... Академик М.Қ.Қозыбаев «Қызыл Қазақстан»
журналы кейін «Ауыл ... мен ... ... айналғанына
дейін тарихи принципті жоғары ұстаған, аты «қызыл» болғанымен, ... ... ... ... ... ... атап ... /20/.
Бұл журналдың бастауында ... ... ... ... ... ... көрнекті өкілдері тұрды.
Журналдың әр ... ... ... ... ... т.б. ... ... Қазақ өлкекомы бюросының шешімімен 1933
жылдың 3 шілдесінде Ж.Сәдуақасов ... ... және ... ... ... де редакциялақ алқасына мүше ... /21/. 1937 жылы 20 ... ... жауапты редакторы болып
М.Атаниязов (1899-1945) тағайындалғанымен, ол көп ұзамай тұтқындалып, ГУЛАГ-
қа ... ... ... оқу ... ... ... журнал
мен қабырға газеттерін ... ... кең өріс ... Бұл ... ... баулудың бір жолы еді. ... ... ... атты ... ... ... – Б.Майлин,
Ж.Тілепбергенов) алғашқы саны 1915 ж. қараша айында шықты, ал соңғы ... ж. ... ... ... еді. 1917-18 ж.ж. ... ... ұйымы
«Балапан» журналында М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, С.Сәдуақасов т.б. бізге
жетпеген шығармалары болуға тиісті. 1924 жылы ... ... ... ... (директоры – І.Жансүгіров) шәкірттері «Қызыл суаат»
(«суатт – қырғыщ сөзі болса керек») атты қолжазба ... ... ... ж. ... рабфагінің оқушылары «Екпін» атты қолжазба журналын шығарды.
1917 ж. Қазан төңкерісі қарсаңындағы қазақ ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов, С.Торғайыров, К.Тоғысов,
Х.Ғаббасов, Р.Мәрсеков, т.б. зиялылар Семейде ірі мәдени ... 1916 ж. ... ... астап 1917 ж. мамырына дейін Семейде
К.оғысовтың «Алаш» ... ... ... 1917 ж. ... ... заң ... ... Р.Мәрсеков пен Мәскеу
университетінің физика-математика факультетінің түлегі (1915) Х.Ғаббасовтың
(1888-1931) редакторлығымен Шығыс ... ... үні ... ... ... 1918 ж. Семейде Ж.Аймауытовтың редакторлық етуімен ... ... ... ... 1919-1928 ж.ж. Семей қаласында С.Дөнентаев,
Ш.Тоқжігітов, І.Молдажанов, С.Машақов т.б. қаламгерлер ... ... ... газеті шығып тұрды. Бұл азет көптеген қазақ ... ... ... ... ... бәрі Семейді қазақ бапасөзінің
астанасы етті.
1.2 Кеңестік интеллигенцияның қалыптасуы және алғашқы ғылыми мекемелер
Жаңа, кеңестік интеллигенцияның ... ... ... ... кадрларын қалыптастыру проблемасы өте қиын ... ... ... ... ... ... ... мұнда
интеллигенцияның саны анағұрлым аз еді. Жаңа ұлттық советтік интеллигенция
қажеті туды, оларды халықтың ішінен өсіру ... ... ... ... ... ... демократияшыл
интеллигециясының өкілдері – республикамызға ... ... пен ауыл ... ... зор ... ... Олар ... алғашқы советтік мектептерді және басқа оқу орындарын ашты, ... ... ... ... ... дәрігерлердің,
композиторлардың алғашқы ұстаздары болды. Олар еңбекші ... адал ... ... ... қол ... қажырлы еңбек етті.
Педагог кадрлары туралы мәселе ерекше маңызды болды. ... саны ... ... азамат соғысы жылдарында ойсырап қалды: кейбіреулері қаза
тапты ... Б. ... және ... бірсыпырасы партия, совет
және шаруашылық ... ... ... ... ... ... басқалар). Ағарту халық комиссариаты: «жеті жылғы ... ... ... ... және ... ... ... халық
мұғалімдерінің қатары қатты сиреп кетті» - деп атап көрсетті ... бір ... атап өту ... ... оның ішінде қазақ
мұғалімдерінің басым көпшілігі халықтық өкіметке, ... ... ... ... олар ... ағарту жөніндегі өздерінің
мәртебелі міндетін ынта-жігермен орындап отырды. Мамандардың бәрі әрқайсысы
өз ғылымы мен ... ... ... ... ... ... ... деп атап көрсетуінің дұрыстығы айқын сенді.
Жиырмасыншы жылдардың ортасына ... ... ... ... ... ... ... мен педагогикалық тәжірибесі жеткіліксіз
еді. 1924 жылғы 1 ... ... ... ... соцвос қызметкерлері
балалар үйлеріндегі қызметкерлерді қосқанда 5388 адам болды, оның ішінде
орыстар 8954 (73 ... ... 1149 ... татарлар 254 (5 пайыз)
және басқалар 31 (1пайыз ) болды. 4306 ... ... ... ... 252-ақ адам (5,8 пайыз), мұғалімдер даярлайтын институттар мен
семинарияларды бітіргендер 421 (9,1 ... ... ... ... мен ... ... ... 533 (12,2
пайыз), тұрақты педагогикалық курстарды бітіргендер 754 (17 ... ... 1942 ... ... білімі болмады /14,1/.
Қиыншылықтан шығудың жолы республиканың астанасында, губерниялық
қалаларда, уездік және аудандық ... ... ... ... үшін тұрақты және қысқа мерзімді педагогикалық ... ... Бұл ... ... тәжірибелі педагогтар, совет және партия
қызметкерлері, шығыс еңбекшілері ... ... ... Лекциялар қазақ тіліне аударылды. Гурьевтегі курстың және ... ... ... ... ... ... ... институтын бітірушілер белсене қатынасты. Семейдегі сондай
курста балалардың коммунистік қозғалысы туралы ... ... жас ... ... ... ... өткізді, ал қоғамдық-
саяси пәндер жөніндегі лекцияларды Н.К. ... ... ... ... студенті оқыды.
Мектептің одан әрі дамуымен білікті маман педагогтар даярлайтын
қалыпты педагогикалық оқу орындарын құру ... ... ... ... ... жылы республикада 14 педтехникум және бірнеше ... ... ... ... сабақ орыс тілінде жүретін ПИНО (практикалық
халық ... ... ТИНО ... ... ... институты), КИНО (қазақ
халық ағарту институты), Семейде, Алматыда және Ташкентте аралас ... ... ... 1925 жылы ... халық ағарту институты
Қызылордаға көшірілді. Бұл оқу орындарының жоғарылау ... ... ... ... оқу орындары еліміздің орталығына, не ... оқу ... не ... ал Қазақстанда сақталып ... ... ... ... ... да ... ... елеулі роль
атқарды. 1925 жылы халық ағарту ... ... ... оның ... ... ... жастары болды. Алғашқы бітірушілер саны өте аз ... 1925/26 оқу ... ... ... ... ... ... институты 10 түлек шығарды. Соның өзінде бұл маңызды оқиға
болды. ... ... ... былай деп жазды: «Бұл жолғы оқу
бітірушілердің сан ... аз ... ... ... жағынан зор маңызы
бар... Бұқаралық ... ... бұл 10 ... ... рет нағыз өз
қызметкерін көреді /6,1/.
Коммунистік партия мұғалімдер мәселесін де ... ... ... (б) ... ... мен Совет үкіметі ағарту қызметкерлері ... ... (1921 ж.), село ... ... ... ... (1924 ... партияға алу туралы (1924 ж. және 1925 ж.), ... ... ету ... және ... бірқатар шешімдер қабылдады.
Педагогикалық курстар мен техникумдардың, семинарлардың, конференциялардың
және мұғалімдер оқуының басқа да ... ... ... ... аса ... орын ... ... Комиссарлары Кеңестің 1920 ... 29 ... ... ... ... ... комиссариаты құрамында Кәсіптік-
техникалық білім жөніндегі бас ... ... ... ... ... бөлімі жанынан ... ... ... ... ... ... 1921 жылдың ағашқы жартысында-ақ
104 кәсіптік оқу орны ... Олар ... ... ... ... мен ... ... өнеркәсіп үшін
техниктерді даярлады. Кәсіптік ... мен ... ... ... мен ... губернияларында болды. Бұдан кейінгі жылдарда
экономикалық қиыншылықтар салдарынан олардың саны ... ... ... ... таман тағы көбейді.
Ауыл шаруашылық арнай орта оқу орындарына ... ... ... оқу ... Орынборда, Семейде, Оралда, Петропавлда, Қостанайда,
Алматыда агрономиялық және мал дәрігерлік-зоотехникалық ... ... ... ... ... ... ... Оқушылардың
жартысынан көбі (57 пайыз) шаруа балалары, 14 пайыз қазақтар болды /14,2/.
Арнаулы оқу орындарының бәрінде ... көп ... ... ... ... бұл курстарда қазақ жастары өзінің білімін толықтырып, одан
әрі оқуға мүмкіндік алды. Дайындық курстар ... оқу ... ... шыққан оқушылар құрамымен қамтамасыз етуде өте маңызды орын
алды және ... табы мен ... ... кадрларын құруда маңызды
роль атқарды.
Қазақстанда өнеркәсіп үшін маман кадрлар даярлау халық шаруашылығын
қалпына ... ... ... ... ... Ол ... ... шәкірттік әдісімен жүргізілді. 1925 жылдан бастап ФЗО ... ... ... ... ... ... ... заводында және Алматы
маңындағы Қарғалы шұға ... ... ... Ембі ... ... кен-металлургия кәсіпорындарындағы, Петропавл
былғары-тері заводындағы фабрика-завод және ... ... де сол ... ... ... өнеркәсіп орталықтарына
Қазақстаннан жұмысшылар жіберу практикаға кеңінен енді. Көптеген ... 1925 жылы ... ... ... үшін ... ... ФЗО мектебіне барды.
Қазақстанда Орынбордағы инженерлік техникум негізінде политехникалық
институт және университет құруға әрекет ... ... бұл тым ерте ... ... ... пен оқытушылар кадрлары жеткіліксіз еді /4,2/.
Қазақстан үшін ... ... бар ... ... тыс ... Мұндай жоғары оқу орындарының біріншісі Ташкенттегі Түркістан
мемлекеттік университет болды; бұл университет 1920 ... 7 ... ... ... үшін ... ... ... Шығыс
еңбекшілері коммунистік университеті мен Ташкенттегі Орта Азия ... де зор роль ... 1924/25 оқу ... ... ... 927 адам, Орта Азия коммунистік ... адам ... ... қоса ... және ... ... жоғары оқу
орындарында жүздеген қазақ жігіттері мен қыздары жоғары білім алды; олардың
саны тез өсті: 1923/24 жылы олар ... адам ... ал ... жылы ... ... ғана ... астам, Ленинградта 47, Қазанда 31, Омбыда ... ... ... 1926/27 оқу ... ... ... ... бойынша 400 адам, келесі жылы 839 адм ... ... ... ... оның ... 21-і ... ... тұңғыш жоғары оқу орны қазір Абай атындағы Қазақ мемлекеттік
педагогикалық институты болды; ол ... ... ... ... ... ... 1928 жылы ... Алматыға көшірілді.
Партияның Орталық Комитетінің нұсқауларына сәйкес 1928 жылы Алматыда
мал дәргерлік-зоотехникалық институты, 1930 жылы ауыл ... ... ... ... ... үшін 1930 ... ... Урал-Қазақстан өнеркәсіп академиясы мамандар даярлады, бұл
академияның тыңдаушылары ... ... ... ... ... алынды. 1931 жылы медицина институтының ашылуы
республика өміріндегі зор оқиға болды. 1932 жылы ... А.С. ... ... ... жұмыс істей бастады (ол Орынборда
көшірілген халық ағарту ... ... ... ... ... ... 1919 жылғы декабрьде Орынбордағы
Казвоенкомат штабының ... ... ... құрылуын
республиканың өзінде Қазақстанның табиғаты мен тарихын зерттейтін мекеме
құру жөніндегі алғашқы әрекет деп ... ... бұл ... ... ... қазақ халқының географиялық, тарихи және этнографялық жағынан ежелдегі
және таяудағы өткендегісін зерттеу...» ... алға ... Онда төрт ... белгілі тарихшы А.П. Чулошников, филолог А.А. ... ... ... және ... К.П. ... жұмыс істеді.
1920 жылғы 20 апрельде тарих-статистика бөлімі тартылып, оның
қызметкерлері ... ... ... ... ... де, онда Ғылыми
комиссия, кейіннен Ғылыми бөлім құрды. Оның қызметін 1920 ... ... ... ... есептен аңғаруға болады; онда бірінші және екінші ... үшін ... ... этнография жөнінде оқулықтар мен
хрестоматиялар жасау жайындағы жұмыстар туралы ... ... ... - ... есепте, халық бұқарасын оның ... және ... ... таныстыруға асығу керек» /23/.
Қазақ АССР-і құрылғаннан кейін ғылым, өнер мәселелері – бәрін ... ... ... ... ... ... немесе секторын
басқарды, ол 1921 жылғы августа ағарту халық комиссариатының Академиялық
орталығы ... ... ... Академиялық орталық туралы ережеде
айтылғандай, ол ... ... ... теориялық және программалық
басшылық жасау орталығы» ретінде құрылды. Оның құрмында екі секция: бірі ... ... ... ... ... ... (Мемлекеттік ғылыми
совет), екіншісі - әдебиет, ... ... ... ... және
кинематография мәселелерін басқаратын көркемдік ... ... ... болды. Академиялық орталықтың құрамына архив және ... да ... ... халық комиссариаты, оның ғылыми мекемелері және
Қазақстанды зерттеу қоғамы архив және музей ісінің берік негізін ... ... ... құрылған Орынбор-Торғай губерниялық архиві негізінде
1921 жылғы ... ... ... ... ... ұйымдастырылды. Әр
түрлі ведомстволардың қорларын – бұрынғы Ғылыми архив комиссиясының қорын
(150 арба ... және ... ... ... ... (34 ... жинастыру үшін көп күш, шыдам мен күш-жігер керек болды.
Жергілікті ... ... ... істерін талдау, жүйелеу, құрастыру
жөніндегі қажырлы ... ... ісін ... да зор ... ... Республикада
ғылыми мекемелер болмаған жағдайда музейлер ... ... ... орын ... қана ... жоқ, ... қатар географияны, тарихты,
этнографияны зерттейтін, күрделілігі мен маңыздылығы осыдан ... ... әр ... ... ... орындарына методикалық және
басқа да жәрдем көрсету музейге жүктелгенін айтсақ та ... ... ... Орынборда Орталық өлкелік (тарихи-мәдени) музей, Табиғат
музейі, ... ... ... ... Семей мен Алматыда өлкетану
музейлері, сондай-ақ Ақтөбе мен ... ... ... ... ... ... ... істеді.
Жалпы кеңестік кезеңнің алағашқы жылдарындағы мұражай жүйесі құрылысы
жайындағы өкімет тарапынан ... ... ... ... мен ... ... ... хаттамалары арқылы
Қазақстандағы ... ... ... тың ... ... ... ... отырған кезеңде республикада мұражай
жүйесі кұрылысындағы қол жеткізген ... ... ... мен
жіберген қателіктер қазіргі күні мұражайлардың жүмыстарын қайта ұйымдастыру
барысында ескерілуі қажет.
Қорыта айтқанда, XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы ... ... ... мен ... ... ... ... мәдениет ошақтарының қалыптасуының жалпы тарихынан хабар береді.
20-жылдардың ... ... ... ... өмірінде ерікті
қоғамдар басты роль атқарды, өйкені мемлекеттік ғылыми мекемелер әлі жоқ
еді. ... ... ... пен мал ... ... ... ортасында ғана пайда болды. Олар - ... ... (1924 ж.), мал ... ... (1926
ж.) және Егіншілік халық комссариаты жанындағы тыңайытқыштар және агро-
топырақ ... ... (1926 ж.) ... Ең ... ... ғылыми-зерттеу мекемесі – санитарлық-бактериологиялық институт
– 1925 жылы құрылды (қазіргі Қазақ ССР Денсаулық ... ... ... ... және инфекциялық аурулар институты).
1920 жылғы 15 октябрьде ... ... ... ... (1925 жылдан
бастап Қазақстанды зерттеу қоғамы) ұйымдық жиналысы болды. Осы жиналысқа
қатынасушылр қоғамның құрушы-мүшелері деп жарияланды, ал жаңа ... ... ... ... ... ... ... А.П. Чулошников
(қоғам басқармасының бірінші председателі), Орынбор ... ... ... ... ... комиссиясының құрметті мүшесі А.П. Грач,
тарихшылар мен этнографтар Ә.А.Диваев, С.М. ... И.В. ... ... И.М. ... ... ... ... Л.П. Лошкарев, М.В.Сакурова, В.В. Тележников болды. Құрушы мүшелер
ішінде Қазақ АССР ... ... ... председателі С.Меңдешев,
әскери комиссариат штабының бастығы А.Н. Турской және ... ... ... ... ... музыкасын зерттеп жинаушы А.В. Затаевич,
археологтар мен ... А.Ю. ... М.Е. ... және ... ... ... және совет қызметкерлері, мұғалімдер қоғамның
қызметіне ... ... ... қоғамның мақсаттарын («Қазақ республикасына қатысты мәселерді
жан-жақты ... оның ... ... мен сипатын (архивтер,
музейлер, ... ... ... ... ... ... т.б.) және ... (үш бөлім: тарихи-археологиялық, жаратылыстану-
географиялық және этнографиялық бөлімдер; кейін тағы да екі бөлім ... және ... ... ... ... ... бір
пунктінде былай делінді: «өзінің шығындарын өтеу үшін қоғам ... ... ... комисариатының Ғылыми бөлімінің, сондай-ақ басқа да мүдделес
мекемелердің субсидиясымен пайдаланады» /2,1/.
1920 жылғы 20 ... ... ... мен ... ... ұйымдастырылды. Бірінші қоғам өзін 1865 жылдан бері
сол атпен өмір ... ... ... деп ... Жаңа ... ол ... алдына медицина мен жаратылыстану ғылымдарын дамыту,
денсаулық сақтау ісіне көмектесу мақсатын қойды. Екінші қоғам ... ... деп ... ... ... ... мәселелерін
коллективтік түрде талдау», ағарту қайраткерлеріне олардың практикалық
жұмысы саласында өзара ... ... ... ... ... дейінгі
жұмыстың және саяси-ағарту жұмысының мәселелерін талдау міндетін есептеді.
Сол жылы РГО ... ... ... ... ... (1924 жылдан –
бөлім) және РГО-ның Алматыдағы Жетісу бөлімі өз қызметін қайта бастады. Көп
ұзамай ... ... ... және ... ... ... ... қоғамының бөлімдері ашылды. 1921жылғы 7 февральдағы декреті арқылы
КАССР Орталық ... ... ... территориясындағы ғылыми бөлімнің
қарамағында болады деп жариялады.
1922 жылдың жазында Қазақстанды зерттеу қоғамының ... ... ... ... ... ... және Орталық
өлкелік музей советіне енгізілді. 1921 жылдың өзінде «Қазақ өлкесін зерттеу
қоғамының еңбектерінің» бірінші ... ... ... ол ... және
шетелдік бірқатар ғылыми мекемелерге жіберілді. 1922 жылы ... ... ... ... ... 1923 ... ... ауылшаруашылық
көрмесінің жұмысына белсене қатынасып, онда Қазақстан халықтарының ... ... ... 1924 жылы ... ... Париждегі
көркемөнеркәсіп пен декорация өнерінің бүкіл дүниежүзілік көрмесінде
көрсетілетін ... ... ... мүшелері мектеп ісін ... ... ... ... ... оқу ... ... қазақ тіліне аударды,
марксизм-ленининзм классиктерінің шығармаларын аударды; олар ... ... ... ... этнограф А.А.Четыркина Қазақ
АССР Орталық Атқару Комитетінің Ә.Жанкелдин басқарған атақты ... (1922 ж.) ... және ... көп ... ... ... ... алды, ұлттық ою-өрнектің үлгілерін суретке салды,
музейге қазақ ... мен ... ... ... кезеңдегі ғылыми зерттеулер кеңестік тарихнамада теріс бағаланды.
Мәслен, Қазақ ССР тарихының 4-ші томында «Ғылыми ... мен ... ... ... ... ірі ... де болды. Мәселен,
М.Г. Сириус Қазақстан аудандарының көпшілігінде ... ... ... ... ... ... ұсынды. 1930 ж. апрельде І Қазақстан өлкетану
съезінде сөйлеген ... ... ... ... ... ... ... алдына Сириустың қағидаларын теріске
шығару міндетін қойды»,- деп жазды /14,3/. Қазақ тілінің ... ... ... ... ... 1924 жылы ... ... олар қазақ тілінде жоқ терминдер тек түркі тілдерінен
(негізінен ... ... ... араб ... ... ... еті. Тегі
батысевропалық терминдерді олар қазақ тіліне ағылшынша, французша, немісше
сөйлеу ... ... ... ... ... ... жүйе ... бірінің мағынасы біреу ғана: қазақтарды орыс ... ... орыс ... ... ... ... мен ... да барынша оқшаулау болды», - деп бағалаудан аса алмады /14,4/.
Тарих ғылымында да күрес өрши ... Бұл ... ... Алаш
Қозғалысының тарихына қатысты дау-дамайларды ғана тап өтсек жеткілікті
/25/. Алайда ... ... ... ... ... істеу жолына берік
түсті. Ғылыми жұмыстардың ... ... ... ... 1924 жылы
қоғамның есебінде «Павлодар уезінің топырағы», «Орынбор губерниясында ... ... ... ... баяндамалар мен еңбектер
көрсетілді. Алғашқы археологиялық карталар жасалды; ... ... ... ... зерттелді. Тарихшылар өткендегі халық-азаматтық
қозғалысқа ерекше көңіл білді. Қоғамның «Еңбектерінде» ... ... ... ... ... Исатай Таймановтың қозғалысы туралы,
Е.Пугачев қозғалысның Оралдағы, Поволжъедегі, Қазақстандағы жаңғырықтары
т.б. ... ... мен ... ... ... ... ... тұрмысы мен қолданбалы өнерін зерттеу жөнінде көп іс істелді.
Қазақтың ... ... ... пен А.Л. ... ... ... зерттеушісі А.В.Затаевич жазып алған халық музыкасы асыл
қазыналарының көптеген үлгілері жарияланды.
Қазақстанды зерттеу қоғамының 1924 ж. ... ... ... сол жылы ... ұйымдастырды.
РГО Семейдегі бөлімі аса маңызды ... ... оның ... ... ... ... өлке зерттеушілері Н.Н. және
А.Н.Белослюдовтар, Қазақстанның ... ... ... болды.
Бөлім үнемі өзінің «Запискаларын ... ... ... Егіншілік Халық
Комиссариаты мен ҚазССР Егіншілік Халық комиссариатының ... ... ... ... ... қатынасты, мектептер мен
техникумдардың ... ... ... ... РГО Семейдегі бөлімінің
инициативасы бойынша 1924 ж. декабрьде Абайдың ... ... 20 ... орай ... жиналыс болды. Қазақ халқы ағартушысының өмірі мен
творчествосы ... ... ... ... Әншілер Абай әндерін
орындады.
1926 жылы ССР ... ... ... және ... ... ... ... жөнінде академик А.Е.Ферсман
басқарған Ерекше Комитетті және ССР Ғылым Академиясының ... ... ... ... (С.С.Неуструев,
И.И.Крашенников, С.И.Руденко) республиканың топырақ және су ресурстарын
зерттеді, ... ... және ... ... ... шаруашылығы жоғары советінің Геологиялық комитеті өз ... ... ... М.П. ... ... кенінің Кеңтөбе-Тоғай
тобын (Қарқаралы ауданы) зерттеп бітірді. Сол ... ... мен ... ... ... ... және басқа темір мен түсті метал
кендерін ... ... ... 1925 ж. ... ... түсті
металдар қоры есептелді. Ащысай қорғасын және мырыш кенін геологиялық
партияның комплексті түрде зерттеуі ... ... ... ... ... ... ... және басқалар) /27/.
1932 ж. мартта Алматыда СССР Ғылым Академиясының тұрақты ... ... ... ... маңызды кезең болды.
Сонымен ХХ ғасырдың басындағы қазақ ғылымының дамуына жалпы шолу ... ... ... ... санасы – тарихтың жол айрығына душар келген
қоғамның өзі сияқты күрделі ... ... тағы да бір рет ... ... Біз қарастырып отырған кезеңде шовинистік ... мен ... ... ... ... күрес жүріп
жатты. Аяғынанан жаңа тұра бастаған қазақ ғылымы, ғылыми интелигенциясы ту
етіп ұстанған идеялар ... ... ... ... халқымыздың
құқықтық, эстетикалық, ғылыми санасы мен ой-өрісіне зор ықпал жасады.
2. ӘДЕБИЕТ ПЕН ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы
ХХ ғасырдың басында қалыптасып дамыған қазақ әдебиеті өте ... ... ... ... азаттық үшін күресінің өткір үніне айналған
әдебиет өкілдері заман ағымына сәйкес қайшылықты дәуірді ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттің идеологиялық
рөлі де өзгерді. Кеңестік дәуірде тарих сахнасына ... ... ... өмір ... халық ақын-жазушыларынан айырмашылығы көп
болды. Біріншіден, 1917 жылға ... ... бас ... мен
шығармашылық еркіндігін патша отаршылары шектесе, кеңестік ... ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылар атанғандардың шыққан тегі ... ... ... ... ... ескі ақындардың ... ... ... тән болса, кеңестік халық ақындары «қолдан жасалды».
Төртіншіден, алғашқылардың өсіп-жетілуінің негізі қайнар көзі қазақтың ауыз
әдебиеті болса, ... ... ... орыс ... бетке
ұстаған (М.Горький, Д.Бедный, В.Маяковский т.б.) өсті. Бесіншіден,
соңғылардың сөз ... ... ... аясы ... Алтыншыдан,
шығармашылығының мазмұны жағынан алғашқылардікі – бүкілхалықтық, ұлттық
сипатта болса, кейінгілердікі – таптық, біршама ... ... ... ... ... туындысының құндылығын бағалауда басты өлшем
оның көркемдік дәрежесі болып табылса, ендігі заманда, әдеби шығармалар ... ... ... ... бағаланатын болды. Сегізіншіден, төңкеріске
дейінгі ақын-жыраулардың ... сөз ... ... ... және ... ... айқындалса, ендігі уақытта ақынның тағдыры да,
атақ-даңқы да коммунистік идеологтардың қолдап-қошеметтеуіне ... ... ... өнер иесі ... ақыны тағын жеңіл алатын болса,
ендігі уақытта бұл атақты өкімет пен партия берді.
Қазақ халқының санасын ... ... ... бұру ісі ең ... ... ... өз жағына тартып, ұлттық интеллигенцияның
дүниетанымын таптық идеологиямен уландырудан ... 1917 ... ... ... ... ... бәрінен жоғары қойылып, барық
құндылықтардың өлшеміне айналдырылды. Шығармашылық ... өзі ... ... – Коммунистік партияның басшылығына берілді, бақылауына
алынды, қызметшісіне айналдырылды. Қазақтың қалам қайраткерлері өз ... әлде ... тыс па, ... бірі ... ... ... түгел
мақұл көріп, ол нұсқаған бағыттан тайқымауға тиіс болды.
Өзінің өмірге келген алғашқы күндерінен бастап ... ... ... ... басты өзегі, негізгі арқауы – ... және ... ... Ұлы ... ... ... Кеңес халықтарының
интернационалдық достығын, социалистік құрылысты жырлаумен болды. Әдеби
шығармашылықта жаңа ... жаңа түр ... ... ... ... ... ... әлеуметтік поэзияға ден ұруына ... ... ... ... ... ... ... мен үстемдігін мойындағандай болғанымен, қазақтың «кеңестік»
деп аталатын жаңа әдебиетін ... бас ... Олар ... ... мен ... сүйене отырып, өз халқын әлемдік өркениетке ілесуін
қалады. Лениншілдердің пролетариат диктатурасы қазақ елін ... ... ... ... ... ... Бір ғана әлеуметік тапқа қызмет
етудің дұрыс болмайтындығын түсініп, таптық ... ... ... кеш пе ... ... ... сарқылатындығын алдын-ала болжап
білді, әріптестерін үлкен ... ... ... ... емес,
ұлттық сипатта дамуы керек деп, өз жолдарының дұрыстығына кәміл сенді.
Қазақстанның саяси басшылығы ... еске ... ... ... жіті ... ... ... Шамамен 1926-27 жылдары БК(б)П Қазақ
өлкекомы баспасөз ... ... ... ... ... жіберілген құжатта (авторы М.Жолдыбаев немесе С.Мұқанов
болуға тиісті) 24 ... ... ... ... ... ... ... сипатына қарай екі топқа бөлініп
көрсетілген /11,1/. Халықшыл, ұлтшыл бағыттағы ақын-жазушылар делініп, ... ... ... ... ... Омаров; Жүсіпбек Аймауытов;
Халел Досмұхамедов; Мұхтар Әуезов: Міржақып ... ... ... ... ... ... Жұмағали Тілеулин; Мағжан
Жұмабаев; ошке ... ... ... ... ... ... ... Аймауытовтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі
(1889-1931жж)»Тар.ғыл.кан.ғыл.авторефератында,/28/,Тулбасиева.С.Қ ... ... ... жолы және ... ... ... мен ... (1879-
1938)»Тар.ғыл.кан.ғыл.авторефератында/30/, ... ... мен ... ... Тар.ғыл.кан.ғыл.автореферат /31/
ақын-жазушылар туралы жазылған. Ал революциялық ... ... ... 10 ... ... ... Төреқұлов;. Ғаббас Тоғжанов; Молдағали
Жолдыбаев; 4. Бейімбет Майлин; Смағұл Сәдуақасов; Сәкен Сейфуллин; ... ... ... Ерғали Алдонғаров; Қажым Басымов. ... ... ... ... кеңес дәуіріне тән болды. Қаламгерлерді
біріне-бірі қарсы топтарға бөлу ... ... ... ... мақсатында жүргізілді.
Қазақ ақын-жазушыларының Абай, ... ... ... ... ... ... ... олардың М.Горький,
В.Маяковский, Д.Бедныйларға еліктеуіне мейлінше қолдау көрсетті. ... үлгі ... ... ... Сейфуллин көрсетті. Қазақтар
арасынан шыққан тұңғыш төңкерісшіл ақын ... ... «Бұл ... ... ... оның бұл ... іс-әрекеті мен
шығармаларында қазақ болмысына жасандылықтар сол кездің өзінде көзге ұрып
тұрды. Сәкен ... көп ... ... ... ... ... ұйқысына жаңа түр ретінде енгізді. Сәкеннің замандас-
сыншылары мен ... ... мұны ... ... ... ... ... тамаша құбылыс деп бағалады.
Қазақстанда жүргізілген большевиктік ұлт саясаты ... ... ... ... мен ... ... өзгелерге
үлгі-өнегесі мен прогрессивті ықпалы тым ... ... ... жеке ... орыс ... үндестігі мадақталды,
орыс тіліне аударылып жариялануы ... ... ие ... Бұл ... ... ... дами бастаған ұлтаралық әдеби байланыстар ішінде орыс-
қазақ қарым-қатынастары ғана көзге түсіп, өзге ұлттар әдебиетімен ... ... ... ... күй кешті.
С.Мұқанов Қазан революциясына дейін қазақта әдеби бірлестікке ұқсайтын
жалғыз топ – Абай ... ... ... «Қазақ» пен «Айқап»
маңындағылар ұйымдық жағынан біріге алмады деп дұрыс атап көрсетті. ... 1917 жылы ... ... екі ... ... бірі – Сәкен
Сейфуллин жетекшілік еткен төңкерісішілеріне, екіншісі – Мағжан ... ... ... ... ... ... тобы 1925 жылы ... атты
ресми ұйымға айналды, ал Мағжан бастаған топ ... атты ұйым ... ... бұл ұйымның мақсаты советтік құрылысқа, яғни тап ... ... ... ... ... ... – советтік жағдай
болғандықтан, «Алқаның» идеясын жеке мақалаларда ... ... ... ... ... алмады /32/. «Ұйым болмады» дегенімен (бұл сөздер кейін
айтылды), замандастары «Алқаны» мойындауға ... ... ... ... ... байламын өзі жоққа шығарып, Қазақстан Жазушылар одағының
құрылатын күніне ... ... ... - ... ашық ... ... – бүркенішті түрде («Алқа») ... ... ... ... КазАПП-тың барлық мүшелері кірді, ал ... ... ... сәл ... «Алқадан» жалғыз Мұхтар Әуезов қана келді» /32,1/
деп мойындайды.
Сол заманғы үйреншікті әдет: не болса да, «біздікі-біздікі емес ... ... ... бөлу ... ... ... айқас тартысқа итеру
саясаты «Алқа» мен КазАПП-тың ... да ... 1927 ... күш ала ... ... ... ... в казахской
литературе» деп әділ атады.
1932 жылдың 26-29 ... ... ... ... І-съезі қазақ
қаламгерлерінің сан немесе сапалық ... ... ... ... алмады. М.Қайыпназаровтың баяндамасында және съездің
шешімінде Мәскеуде ... ... ... ... отырған М.Әуезов пен
Қ.Кемеңгеров, С.Сәдуақасов пен Ә.Мәметова сынды ... ... ... ... /33/. БК (б)П Қазақ өлкекомы басшыларының бірі
М.Кахиани съезде сөйлеген сөзінде барлық қазақ жазушаларының ішінен ... ... ... оның ... ... ... ... жасады. Ол
Сәкеннің ең жақсы шығармасы – ... ... ... ... ... қазақ ауылының тұрмысын мақтап-дәріптейді, «ескі дәуренге
қайта оралыңдар деп үгіт таратады» деп сөкті. ... ... ... ... жас ... үлгі ... автор ойының
таяздығын, мүсәпірлігін көрсетеді деп, Сәкеннің «солшылдық ... ... ... күрес ашу керек» деп шақырды. Мұндай жөн-жосықсыз айыптаулар
қаламгерлер ... ... ... ... ... басшылықтың
әдебиетшілерге саяси қысымының күшейе түскенін көрсетті.
КазАПП-тың ... ... ... ... аты жазылған қаулы
қабылдады. Алдымен, қазақ ... ... ... айқын байқалады делініп, С.Сейфуллиннің фамилиясы жазылды, одан
соң қазақ әдебиетінде санасы төмен шаруаларға тән ... ... ... идеалзм орын алған делінді де, бұл ... ... ... ... Ө.Тұрманжановтар, ал жолбикелердің
көрнектілері М.Дәулетбаев, ... ... ... сын әлі ... күш ала ... ... бұл сын Кеңес үкіметіне жау ақын-жазушыларды
(Ж.Аймауытов, ... ... ... ... ... ... көрсетуде. КазАПП-тың басшы қызметкерлері
(Ғ.Тоғжанов, С.Сейфуллин, С.Мұқанов, І.Жансүгіров, ... ... ... ... (А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов)
шығармаларының бағасын дұрыс бере ... ... ... комчанство яғни коммунистік өркөкіректік мінез ... ... мен ... ... көп ... ... пен
С.Мұқанов сынды жазушылар пролетар әдебиетінің Қазақстандағы жеңісін
мерзімінен ... ... ... ... оның ... ... ... Демьян Бедныйдың жолына түсіру керек деп шатасты делінді /34/.
КазАПП өзіне жүктелген тарихи міндет – ... ... ... ... ... ... біріктіру ісін жөнді атқара ... ... ... ... ... ... комитетінің бюросы 1932 жылдың
10 мамырында ... ... ... шешім қабылдады. Оның орнына
қаламгерлердің жаңа кәсіби ұйымы – ... ... ... ... ... ... ... жазушыларының І-съезі қарсаңында
«Социады Қазақстан» газетінде жетекші қаламгерлеге арналған «Екі оқушының»:
Рахымжан Жаманқұлов ... пен ... ... ... ашық
хаттары жарияланды. Бірінші хат ...... ... ... ... ... екіншісі С.Сейфуллинге – дәстүр мен
жаңашылдық арақатынасы жөнінде, ... ...... ... ... ... – І.Жансүгіровке – жазушылардың шығармашылық
ұйымының қызметін жақсартудың жолдары ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің өзекті мәселелерін көтерген. «Екі
оқушының» ашық хаттарының шығармашылық интеллигенцияға тигізген әсері ... еске ... ... дарынды әрі еңбекқор жас талапкерлердің есімдері әдеби
қауымға тез ... ... ... ... жол» атты ... ... ... бас жүлдеге ие ... ... ... орынбасары, Қазақтың көркем әдебиеті баспасының
директоры қызметтерін атқарған ... 1937 жылы ... ... бірі ... тұтқындалды. Небәрі 19 жасында Ленинградтың
философия-тіл институтын бітіріп үлерген С.Ерубаев қазақ және орыс ... ... ... әрі ... ретіне ерте көзге түсті. Ол «Лениншіл
жастың» редакторының орынбасары, «Қарағанды ... ... ... атқара жүріп, жаынды публицистикасымен, әдеби
шығармашылығымен еліне кеңінен танылды. Ол – ... ... ... ... ... ... алғаш рет жол ... ... ... Бейбіт Қойшыбаевтың деректері бойынша Саттардың атақты «Менің
құрдастарым» романы ... ... ... ... ... ... аяусыз қысқартып, күзелткендігі себепті бізге едәуір жұқарып
жетті /36/. ... ... бұл ... ... ... мен кейінгі
ұрпақтары жоғары бағалады. С.Ерубаев Қазақстан ... ... ... ... Н.Островский атындағы әдеби сыйлықтың қазақстандық
бірінші иегері ... ... 27 ... ... Қазақстан Жазушылар одағына жаңа
мүшелер ... ... ... ... С.Сейфуллин) қызметке кірісті
Комиссияның осы күнгі отырысында (№1 хаттама бойынша) Жазушылар ... ... ... ... ... ... ... хаттама бойынша (1934 ж. 10 ... ... ... ... ... А.Тоқмағамбетов және 4
ұйғыр жазушысы (Қ.Хасанов, М.Ансары, Х.Закиров, И.Искандеров) қабылданды. ... ...... Е.Ысмайылов, Т.Отарбаев, ... ... ... ... қабылданды.
Одақ басшылары әдебиетте де кадр мәселесін, жеке қаламгерлердің
тағдырын партком аппаратындағылармен келіп шешуге ... ... ... жаңа ... ... ісі де ... ... жіті бақылауымен
жүргізілді. Партия құжаттарын тексеру үстінде «әшкереленген» ... ... ... ... ... бөлімшесінің төрағасы
Әбдірахман Айсарин ... ... ... 1936 жылы 31
қаңтарда ... ... ... ... ... қуылды.
Төңкеріске дейін көзге іліне бермейтін ақындық шеберлік мәселесі
Кеңестік дәуірде өте өзекті ... ... ... үгіттеуге
кіріскен «күшенгіш ақындардың» жасанды, ... ... ... ... өзі ... қиянат болар еді. «Нағыз ақындар қазір жоқ» деген пікір
20-шы жылдары да, 30-шы ... ... ... ... /37/. ... бір себебі
ежелгі ақындық дәстүрдің үзілуі болса, енді бір себебі – ақындық ... ... ... ... керек.
Біздіңше, Қазан төңкерісіне дейін ақындар мектебі кең ... ... Әр ... ... ... ... ... аса ірілері өз елінде
ғана емес, бүкіл қазақтың құрметі мен қошеметіне ие ... ... ... ... шәкірттері шоғырланса, оның үстіне әр ауылда ... ... ... жатқа айтатын ақын-жыршылар да болды. ... ... ... теңгермешілік ақындар мектебінің қалыптасуына
теріс әсерін ... ... ... жас ақындардың өсіп-өнуіне бөгет
жасалды.
С.Мұқанов бектер дәуірінде (феодализм дегені) ... ... ... ... пролетарлық әдебиетінде – Сәкеннің мектебі бар деп есептеді
/38/. ... ... ... ... екі ғана ... мектеп болды
деген, әрине шындыққа үйлеспейді. ... ... ... ... ... (1934 ж. ... жасаған баяндамасында айтқан еді.
Кеңес дәуірінде (1934 ж. дейін) ... ... ... Сәкеннің
ақындық мектебі болса, осы тұста бастап ... ... ... мектебінің қалыптасып орнығуына партия мен өкімет тарапынан жан-
жақты қолдау жасала бастады. Айналасы 4-5 ... ... ... ... ... (1939 ж. маусым) жаңа тұрпаттағы Жамбылдың ақындық мектебі
құрылды. ... өзі ... ... ... болса дағы («Менің пірім
Сүйінбай, Сөз сөйлемен сыйынбай»), Сүйінбайдың есімін зерттеушілер ... ... ... ... ақындық мектебі жетісулық ақын-жыраулардың
мектебі болатын. Ал Жамбылдың ақындық мектебіне бүкіл ... ... ... ... ... бағалана бастағанда қазақтың халық
ақындары ішінен Компартияның құрметіне алғаш бөленген ... ... ... ... ... ... ... Кеңестер одағында теңдессіз
биікке көтерілді. Жамбыл ... ... КСРО ... де, ... ... үлкен тұлға болды. Оның дарыны қазақтың ... зор ... ... паш ... атқарған тағы бір игілікті ісі – республика басшыларының
назарын қазақтың халық ... ... ... ... ... ... қойғанда, ақын-жазушылар ұйымы - ... өзі ... мен ... еш ... ... Құрылтай съезі 1934 жылдың
жазында болып өткен Қазақстан жазушылар одағы шығармашылығын ... ... ...... ... ... дейін халық ақындарына әсіресе
коммунистер салқын көзқараста болды, оларға ескіліктің сарқыншағы ретінде
қарап келді. Әдеби сахнаға КСРО-дағы ... ... ... ... ... ... ... таба алмай қиналған Жамбыл ... ... ... көзі жаңа ... ... ... халық
ақындарының зор мүмкіншіліктерін олардың жаңа ... ... ... ... ете алатындығын көрсетіп, іс жүзінде дәлелдеді. Жас ақындар
шыққан тегі жағынан ғана ... ... ... ... ... ... көркемдік шеберлігі жағынан халық ақындарымен тіпті салыстыруға
келмейтін-ді. Ал ... ... ... ... ел сынынан өткен, ... ... ... ... ... ... «дайын» ақындар еді.
Бар мәселе олардың қоғамдық белсенділігін қайта оятып, жаңа ... ... ... жай ғана қолдап қоймай, социализмнің жаршысы,
сталинизмнің ... ... ... ... ... ... ... ақындарын
іздеуге кіріскен комунистер діттеген мақсаттарына бірден жете қойған жоқ.
Халық ... көбі ... мен ... ... бармады. Тіпті
Жамбылдың халық ақыны ретінде асқақтатып, ешкімнің қолы ... ... ... елі ... ... ... үй ... машина
беріп, жоғары зейнетақы тағайындап, көмекші хатшылар тағайындаса да «Жамбыл
болам» деп үлгі алған халық ақындары көп ... жоқ. Бір ғана ... ... Тоғызақов, Шәкір Әбенов, Қапан Сатыбалдин, Әбділдә Тәжібаев,
Ғали Орманов, Таир Жароков, Павел Кузнецов сынды ... ... ... ... ... ... хатшысы Әбдісапар Жаманкенов (1896-1937) ұсталып
кетсе де, қарт ақын Сталин мақтаған ... өзге ... ... 1939 жылы ... халық ақындарының тізімінде (қол қойғандар
Жазушылар одағы басқармасының төрағасы Дихан Әбілев пен КСРО ҒА ... ... пен ... ... ... ... Есмағамбет
Ысмайылов) есімдері аталған өнерпазар астанадағыларға ... ... ... ... ... Саяділ Керімбековтың тұсына – «выявлен
в 1936 году» Шәкір Әбенов - ... в 1937 ... ... ... ... (Сәкен Сейфуллиннің досы), Доскей Әлімбеков ... ... ... ... ... ақын) тұстарына «выявлен во время 75-
летнего юбилея ... яғни 1938 ... ... ... деп ... ... одағының төралқасының жауапты хатшысы Ә.Тәжібаев
пен Қазақ КСР ... ... ... ... ... ... (1940 ж. 4 ... халық ақындары Нрпейіс Байғанин (Ақтөбе облысы),
Орынбай Тайманов (Оңтүстік Қазақстан), Омар Шипин (Қостанай), ... ... ... ... ... ... Қошқарбаев
(Балқаш), Кенен Әзірбаев (Жетісу), Әлібек Байкенов (Қызылорда), Қуат
Терібаев ... ... ... ... ... ... Қазақстан), Доскей Әлімбековтың (Қарағанды) шығармашылық қызметін
өте жоғары ... ... ... ... ... мерейтойлар
өткізуге қаржы бөлуін сұрады.
Өзін әдебиет пен өнер саласында ... ... ... ... өнерінде
сал-серілік, айтыскерлік (14 жасынан бастап айтысқа түскен) дәстүрлерді
жалғастырушы Кенен ... ... ... ... ... Кенен
алғашқы әнін («Бозторғай») 11 жасында, ал ... әні ... ... ... салар алдында шығарды. Шығармашылық ғұмырының ұзақтығы
жағынан (80 жылдан астам) ... ұлт ... ең ... қатарында орын
алады. Кенен шын жүйрікке тән қасиет – сөз өнерінде шеберлік таныта білді.
Оның ... ... ... ... жұртты тамсандырды,
ізбасарларын алға ... ... ... Жазушылар,
Композиторлар одақтарының мүшесі, алғашқылардың бірі болып Қазақ КСР-і
халық ... ... ... ие болды.
Сәкен Сейфуллиннің жақын серігі, Жамбылдың әдеби хатшысы болған Шәкір
Әбеновтің (1900-94) тағдыры өте күрделі ... ... ... ... ... ... ... қолдау тауып, мейлінше марапатталып жатқанда
Шәкір Әбенов, Файзоллла Сатыбалдыұлы, Олжабай Нұралыұлы ... ... ... Ш.Әбенов бір емес, бірнеше рет абақтының дәмін ... ... ... ... өлеңдер мен әндер жазуын жалғастыра
берді. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының Ш.Әбенов жазған нұсқасы 1937 ... және ... ... ... Соғысқа дейінгі жылдардан
бастап ол шежіре жинаумен, ел ... ... ... ... шұғылданды. Көптеген ғылыми, көркемдік маңызы зор фольклор
туындыларын жоғалу ... ... ... Еліміздің ардақты ақсақалы
Ш.Әбенов 1991 жылы 10 ... күні ... ... ... ... ақ ... ... Ахмедов (1906-2002) Орынбордағы Қазақтың халық ағарту иститутын
бітіргеннен (1925) кейін шығармашылық жолы аудармашылықтан бастап, танымал
романистке айналды. Тәуелсіздік жылдары ол ... ... ... ... ... көсемсөздік, естелік, тарихи мақалалар жариялады. Ал
«Алаш» «Алаш» болғанда» атты деректі ... ... ... да, ... де ... ... қызықты шығарма болды. Ғ.Ахмедов жастарға
ғана ... орта буын ... ... болған зиялы еді. Шығармашылық
қызметі соғысқа дейінгі кезеңде ... ... де көзі тірі ... ... ... 1907 жылы ... ақын Д.Әбілев бастаған
санаулы ғана шоғыры ХХІ ғасырға аяқ басты.
Мұрағаттық ... ... ... «қай жылдары ... ... ... ... сауалға нақты жауап беруге мүмкіндік береді.
Қаламгерлердің әдебиетке келуін баспа ... ... ... ... ... көрген тырнақалды шығармасынан бастау алады деп келісіп,
жүйелейтін болсақ, онда ... ... сан ... ... тиянақты
шежіресін жасауға болады.
Мысалға, 1917 жыл қазақ әдебиетіне ұлы жазушы М.Әуезов келген жыл деп
толық сеніммен айтуға ... ... ... белгілі «Өз жайымнан
мағлұмат» атты өмірбаянында ең алғашқы баспаға ... ... ... 1917 жылы 5 ... ... ... негізі - әйел» атты
мақала деп көрсетіп келді. Автор ... ... деп ... ... ... ... ... екеуіміз жазып едік дейді. Анығында,
мұнан жарты жыл бұрын 1917 жылы 30-шы ... ... мен ... ... шығарған «Алаш» газетінде М.Әуезов пен ... ... ... ... ... ... ... көрген еді
/39/. Ж.Аймауытов ақталмағандықтан бұл ... ... ... ... ... Ал Ж.Аймауытовтың туындысы алғаш рет 1913 жылы ... ... ... 1917-21 ... қазақ әдебиетіне Ә.Байділдин,
М.Дәулетбаев, Б.Сүлеев, С.Сәдуақасов, Ғ.Тоғжанов, Е.Алдонғаров, А.Байтасов
сынды қаламгерлер ... жылы ... ... ... ... академик-жазушы Сәбит
Мұқановтың (1900-73) әдебиет табалдырығын ... жылы ... Осы жылы ... ... ... ... С.Мұқановтың Мағжан Жұмабаевты
мысқылдаған ... ... ... басылды. «...Бұл ... - деп ... ... өзінің «Өмір мектебінде», - Жұмабаевтың
байшылдық сырын символикалық түрде әшкерелеуге ... Бұл ... ... ... ... еді ... 1922 жылы ... «Біздің де күніміз туды» атты повесімен
Абдолла Асылбеков, өлеңдері мен «Бидің ... атты ... ... ... 1923 жылы ... ... ... Тұрманжанов, 1924 жылы
Қадыр Тайшықов, Асқар ... ... ... ... ... ... өлеңдері алаш жарық көрді. 1925 жылы Қалмақан
Әбдіқадыров (1901-64), Ғабит Мүсірепов ... ... ... (1905-
86), 1926 жылы Ғабиден Мұстафин (1902-85), Ғалым Малдыбаев ... ... ... 1927 жылы ... ... Тайыр Жароковтың
еңбектері тұңғыш басылды.
Ұлттық әдебиет үшін ... 1928 жыл ... ... Бұл жылдары
қаламгерлердің үлкен шоғыры көркем шығармаларын алғаш рет жариялап, ақын-
жазушылар қатарын толықтырғандарын паш етті.
Шығармашылық жолын ... ... үш ... ... ... ... ақындық өнердің теориясы мен практикасын қатар игеріп,
ғалым ретінде зерттеуге кірісіп, үлкен нәтижелерге жетті. Қазақ ақындарының
шығармашылығындағы ұлттық дәстүрлерді көп ... бойы ... ... ... ғалымның пікірлері бүгін де салмағын жоғалтқан
жоқ. Е.Ысмайылов қазақ ақыны өзінің шығармашылық ... ... ... ... ... ... деп ... 1) әуестену, еліктеу,
құмарлану (ақынның жастық ... 2) ... ... ... ... ... өзіндік шығармашылық бетін ашу кезеңі); 3) Ашық ... ... ... ... ... ... айту ... қалыптасу дәуірі);
4) Тарихи кезеңнің, өз ... ... ... ... ... жыр-дастан дәрежесіне көтеріп түйіндеп жырлау (ақынның кемеліне
келу, шығармашылық гүлдену ... кету ... ... ... да, одан кейін де ғалымдар мұндай
жіктеуге барған емес. Жоғарыда келтірілген жіктеуін түйіндей ... ... ... халық ақындары әуестену, шығармашылық бетін
ашу, қалыптасу кезеңдерін өткізгенімен, ... ... ... ... ... ... еліктеу, не ақындық шымылдығын сыпыру кезеңімен
талантын жоғалтып ... ... ... ... бір ... ғана
қалыптасу дәуіріне әзер жеткен» /41/, -деп пайымдайды.
Сөз шеберлігіне бейімділік, ақындық дарынның ерте ... ... ... ... ... шығатын заңдылық деуге болады.
Мұны аз ғана ғұмыр сүрсе де ақындық, қаламгерлік өнерімен ... ... ... ... Бейсенғали Жәнікешев (1894-1921),
Баймағамбет Ізтелин (1899-1921), Бернияз Күлеев (1901-30), Шолпан ... ... ... ... ... Айтбаев (1914-45), Абдолла
Жұмағалиев (1915-42), Баубек Бұлқышевтің (1916-44) шығармашылығы растайды.
Лирик-ақын Бернияз Күлеев қазақ ... ... ... төңкерісі
туырған ақын ретінде жазылып келді. 1990 жылдарға дейін Бернияздың ... ... оның ... ... негіз іздеп, байларды сынаған
тұстарын ... ... өзін де, ... ... ... бақты. Бұл мәселе туралы алғаш рет ғылым
анықтама берген басқа ... ақын ... ... ... ... туған ақын, - деп жазды М.Жұмабаев, - бірақ төңкеріспен дүниеге
шыққан шағы бір келгені болмаса,төңкеріс туғызған ақын емес еді» /42/. ... ... ... бір ... ... ... деп ... пікірінше, Бернияздың екпіні «тым күшті еді. Біраз өлеңдер
басылған соң-ақ оқушы оған жалт ... ... ... ... ... «Жас ... «Асау жан» деп атаса, С.Мұқанов Бернияз –
«саяси адам», оның қазасына махаббат емес, саяси себептер ... ... ... ... ... ... дейді. С.Мұқановқа Мағжан
мен Бернияздың рухани туыстығы ұнамайды, ол Мағжанға деген теріс ... ... ... ... бай ... ақыны...» «Бернияз...
Мағжанның копиясы», «Мағжанның әйелжандылығы ...Берниязда да болды» /32,2/,
- деп жазды. Бұл ... ... ... ... ... қайшылықты көзқарастардың орын алғандығын ... ... ... оның шығармашылығына қайшылықты
көзқарастардың орын алғандығын айғақтайды. Б.Күлеевтің ақындық ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан жазғандарына
қарағанда (С.Мұқанов т.б.) Мағжанның тұжырымдары шындыққа жақын, сондықтан
да оның ғылыми мәні ... ... жылы ... Қазақстан» журналының 13 санында Елжас Бекеновтың
«Бидің жауыздығы» атты әңгімесі жарық көрді. Бұл әңгіме ... ... ... ... еді. Аз ... ... талапты, әрі шебер
қаламгер болып республикаға танылған Елжастың ... ... ... ... ... ... ... интеллигенция өкіліне
айналмастан бұрын ол ... ... ... ... қара ... жылы ... ... соғыстың майдан жұмысына алынғандар қатарында
болды, мұғалімдік етті, С.Мұқановпен ... ... ... ... ... ... халық ағарту бөлімінің ... ... ... ... 1922 жылдан бастап 15 жылдай Қазақстанның әдеби ... ... ... ... көптеген газет редакцияларында,
республикалық ... ... ... ... ... АКСР-і ОАК-нің
жергіліктендіру комитетінде жауапты қызметтер ... ... ... ... ... ... ... бөлімін оқып
бітірді (1931-33). КНИИМЛ-да ғылыми қызметкер ... ... ... ... 1937 жылы Қазақстан Главлитосының саяси редакторы болған еді.
1923 жылы «Ақ жол» газетінде Өтебай ... ... ... рет ... ... ... ... көп қырлы талант иесі келді. Өз
қолымен жазған өмірбаянында (1937 жылы 14 ... ... ... ... ... болғандығын, 1920-22 жылдары балалар
үйінде, одан соң ... ... оқып ... ... жеті ... Ташкенттегі Ортаазиялық Комуниверситетінде оқытушы болып 1931 жылдан
бастап Алматыда Казиздатта сектор меңгрушісі әрі ... ... ... ... 1933-34 ... Балқашта «Балқаш жұмысшысы» газетінің
жауапты хатшысы, 1934-37 ... ... ... және ... ... ... қызметін атқарғандығын атап көрсетті.
Зиялылығы, өткір қаламы мен шыққан тегінің саяси репрессияға ұшыруына
себеп болған Қ.Тайшықовтың (1900-37), алғашқы туындылары 1924 жылы ... Ол ... ... ... ... ... ... сықақшы, фельтоншы,
дарынды композитор әрі әдеби аудармашы ... ... ... ... 3-4 әндері мен күйдің аттарын келтіреді. Әкесі Баспақ бай әрі ... ... 1928 жылы ... ... (САГУ) қуылды.
Оқыған-тоқығаны көп, өнімді еңбегімен көпе белгілі ... ... ... ... ... ... тұрған қаламгер.
1927 жылы қазақ әдебиетіне аса талантты ақын ... ... ... ... ... ... дарыны мен күш-қайраты ең алдымен
Коммунистік партияға қызмет ... ... Мұны өз ... сан ... ... мұны оның ... да, өмірі мен шығармашылық
қызметін зерттеген ғалымдар да (Қ.Жұмалиев, С.Сейітов) растайды. ... ... ... париялық ақын» деп тұжырымдады академик
Қ.Жұмалиев /43/. ... өзі: «Мен 1917 ... әр ... ... деп, өзін өз ... ... деп ... Қазақтың халық
ағарту институтын (Қызылорда, 1927), Қазақ педагогикалық институтын
(Алматы, 1932), ... тіл және ... ... аспирантурасын
бітірген (1935) Т.Жароков білімі жағынан қаламгерлердің алдыңғы сапына
шықса да өзгелер сияқты күш-қуатын түрлі ... ... тек ... ... ... ... өтті.
Шығармашылық жұмыспен ертерек айналысқанымен Қалижан Бекхожин (1913-
90) ... ... ... ... ... ... КазПИ-дің
қабырғасында басталды», - деп жазды /44/. ... ... мен ... ... қызметімнің басталуы 1936 жыл, осы жылы ... ... ... ... сол жылы ... ... мүше
болып кірдім деуінің ар жағында бірталай сыр жатты. Ақан сері, Мәжһүр Жүсіп
сынды алыптармен ... ... ... ... ... келген Қалижан
жастайынан халық шығармашылығына жақын болды. Нұрғожа ақын ... ... ... ... көп күш салды. Қазақ молдасы мен орыс учителінің алдын
көрген Қалижан оқу-білімге ынталығын, ... ... ерте ... ... ... оны 1931 жылы ... ... «Колхоз» газетіне
қызметке кіруіне себеп болды. Осы газеттің жауапты хатшысы бола жүріп, ... ... ... ... қосып, әдеби ... Осы ... ... ... ... ... ... І –
съезіне делегат болып қатысты. Съезден соң елге қайтпай, ... ... ... ... ... әдеби ортада шынығуға кірісті. КазПИ-ді
бітіретін жылы (1938) ... ... ... ... республикалық
конкурста бәйге алды.
1936 жылы Оралда шығатын «Екпінді құрылыс» газетінде Хамит Ерғалиевтің
«Тұңғыш» атты ... ... ... ... ... талантың келгенін
паш етті. Ол ұлы сазгер Құрманғазының, академик Ахмет Жұбановтың поэзиялық
бейнесін жасады, ... ... ... жанрын өркендетуге үлкен үлес
қосты. Кейін Х.Ерғалиевтің шығармашылығын саралай келіп, академик-сыншы
Зейнолла Қабдолов ... бес ... ... ... ... 1. Өз ... екен аса маңызды сұрақтарға жауап іздеуде, келелі тақырыптар мен
күрделі ... ... ақын ... пен ... қасиеттерді айқын
танытады. 2. Дәуір шындығын көркем жинақтаудағы әдемі әрекет етуі ... ... ... ... ... ... 3. Қазақ поэзиясында
бүтін бір ... ... ... 4. Көп ақындарға үлгі мен өнеге
беретін ... ... ... ... кең ... пен лирикалы терең
тынысты ұштастыруы: «Хамит ақын ешкімге ... оған ... ... 5. ... ... «Ол – нағыз партиялық поэзияның
өкілі, шын мәніндегі коммунист ақын». Х.Ерғалиев поэзиясының осы саясилығы
оның бүкіл ақындық ... ... ... ... Қазақстан Жазушылар одағының Қызылорда облыстық
бөлімшесінің жетекшісі болған ақын ... ... ... аты - ... 1941 жылы ... ... ... түсіп, Алмани өкіметі
жарақтандырған «Түркістан легионның» ... ... ... 1943 жыы ... ... тілінде «Абылай хан» дастаны,
өлеңдері, Гете мен Шиллерден аудармаларының жинағы жарық көрді. ...... ... ... ... ... ... дейінгі жазған
өлеңдерінің қолжазбаларын аман сақтап қалды. ... ... ... ... тұңғыш рет «Жұлдыз» журналында 1991 жылы ... ... ... ... ... ... ... жарқырап шыққан өте дарынды қаламгер еді. Соғысқа дейінгі
жылдары ол Алматы ... ... ... ... ... бөлім
меңгерушісі болды. 1940 жылы бүкілқазақстандық әдеби конкурста оның «Шойын
жолда» дастаны жеңімпаз атанды. Хасен Оралтай Абдуллинді ... ... ... әрі ізбасар інісі деп жазды. 1941 жылы ... ... ... ол ... ... ... ... легионына» алынды,
шығармашылығын «Сайран» деген лақап атпен жалғастырды. Тағдыр тепкісінен
мойымай өтіп, еліне аман жеткен Х.Абдуллин 90-шы ... ... ... ... бірталай естелік мақалалар жазды /46/.
Қазақ төңкерісі мен Ұлы Отан соғысы ... ... ... повесть сынды шағын жанрларын дамытқан бірталай жазушылар ... ... ... жергілікті басылымдарды есептемегенде, республикалық
«Еңбекші қазақ», «Социалды Қазақстан», «Социалистік Қазақстан» және «Қазақ
әдебиеті» (1934-39), ... мен ... ... ... «Әдебиет
майданы» (1932-39) журналдарында ғана жарияланған әңгімелер мен повестердің
авторларын есепке алғанда жазушылардың саны 100-ден асады.
Бастапқы ... ... және ... ... сапалық
деңгейлерін салыстыруға тіпті болмайтын еді. Ақындардың ... ... ... ... түр-мазмұнының үйлесуі, жалпы
жетілгендігімен ... ... ... ... сөз, ... ... ... дүниелер, айтар ойының таяздығы мен сюжеттегі схематизм,
идеялық жасандылық, баяндаудағы қарабайырлық, сөйлем құрылысындағы көптеген
кемшіліктерімен көзге ... оның ... ... жанрын - қазақша «ұлы
әңгіме» ... 20-30 ... ... ... /47/, биік ... ... қаламгерлер әдебиетке келді. Қазақтың жаңа романистерінің
есімдері белгілі болды. Ұлттық әдебиетіміздің тархында тұңғыш романист ... ... ... ... ... 1910 ж.) ... қазақтың тұңғыш
романистері Тайыр Жомартбаев («Қыз көрелік», 1912), Спандияр Көбеев («Қалың
мал», 1913), ... ... ... ... 1914) ... келгені
белгілі. Осы сияқты тарихи әділетсіздік кеңестік дәуірдің романистерінде
қолданылды.
Кеңес дәуіріндегі қазақ ... ... рет ... көрген роман –
Жүсіпбек Аймуытовтың ... (1926) ... ... ... бұл ... ... өтті. Кеңестік қазақ әдебиетіндегі тұңғыш
роман – «Тар жол, тайғақ кешу» (1972), тұңғыш ... ... ... Көп ... осылай айтылғанымен, «Тар жол, тайғақ кешу» ... ... ... ... ... ... сай ... пікірлер де
айтылды. Н.Төреқұлов сияқты «Тар жолды...» көркем шығарма емес дегендер
Сәкенді ... ... ... деп танымады. «Тар жолды...» -
«тарихи-публицистикалық кітап» деген Е.Ысмайылов, «тарихи ... ... ... ... ... ... «тарихи хроника» дейтін
Т.Кәкішев те, Сәкенді тұңғыш ... ... ... деп танитын
М.Қаратаев, С.Қирабаев, Т.Нұртазиндердің көзқарасына біршама қайшы пікір
айтты /48/. Біздіңше, ...... «Тар ... белгілі бір әдеби
жанр таланттарына сай ... ... ... Біз үшін тағы ... ... – «Тар жол...» қазақ әдебиетіндегі мемуарлық жанрда жазылған
үлкен шығармалардың тұңғышы.
С.Сейфуллинді бірінші кеңестік романист деп танымағандар біріншілікті
Сәбит Мұқановқа беріп, оның 1931 жылы ... ... ...... ... дәуірдегі тұңғыш романы деп жазды. С.Мұқанов (1900-73)
қазақ әдебиетінің тарихына аса ірі ... ... ... ... осы ... ... үшін ... дәрежесіне
жетті. Әділін айтсақ, ... ... ... қазақ әдебиетінде
С.Мұқановтай өндіре ... ... ... ... жоқ. ... ... деген атпен өңделіп жазылған «Адасқандар» романы, «Ботакөз» болып
түзетілген «Жұмбақ жалау» (1938) ... ... ... ... ... ... ... қайта өңеліп, аттары өзгеруіне
дөрекі социологиялық сын себеп болды. «Адасқандар» 1931 жылы ... бойы ... ... ... ... Біра бұл сын ... 1935 ... «Сын бая» деген атпен орысша шыққанда ұшыраған сынның қасында түк
емес деуге болады. Бүкілодақтық «Комсомольская ... ... (1935, ... ... ... ... ... етілді. БК(б)П Қазақ өлкекомының
тегеурінді талабымен Қазақстан Жазушылар одағының басқармасы ... ... ... көз жеткізу үшін С.Сейфуллиннің
төрағалығымен (мүшелері ... пен ... ... ... ... сақталған осы комисияның қорытынды пікіріне
қарағанда /49/, ... ... ... ... ... деп тауып,
С.Мұқановқа жасалған шабуылды одан әрі үдете түсті. Пролетар ... ... ... деген аттың өзі әділетсіз сыннан қорған бола алмағандығына
С.Мұқановтың осы тұстағы тағдыры айқын көрсетеді.
«Тар жол ... ... ... ... ... ... ... болса, Сәкеннің әсерімен, «Тар жолдың» үлгісімен
жазылған С.Мұқановтың «Өмір мектебі» романы осы жанрдағы екінші ... ... ... ... ... туған хроникалық жағынан екінші еңбек
болғанымен, ... ... ... тарихи-танымдық мәнімен, әдеби-
көркемдігімен өте тартымды әрі ... ... ... ... Бұл ... тараулары 1930 жылы «Жаңа әдебиет» журналында басылып, бірінші
кітабы 1941 жылы ... ... ... ... мен повестің асқан шебері Бейімбет Майлин (1894-1938) де
1930 ... ... ... ... ... кірісті. 1930 жылы «Жаңа әдебиет»
журналында оның тұңғыш романы «Азамат ... жеке ... ... 1935 жылы ... ... деген атпен орысша басылды. (1934 жылы
кітап болып шықты). Б.Майлиннің «Азамат Азаматыч» ... ... ... ... ... аяқталмаса да оның ардақты есімі ... ... ... ... ... ... қауырт жұмыстар,
әдебиеттің өзге жанрларында қызметі, одан соң репрессияға ... ... ... ... бермеді. Б.Майлиннің прозада атқарған
мол еңбегі оның ... ... ... негізін қалаушы аталуына
себеп болды. 1932 жылы 5 наурызда Б.Майлиннің шығармашылық қызметінің ... ... ... Бұл ... ... бойынша, қазақ әдебиетнің
тарихында ресми түрде ... ... ... еді. Ақын ... ... жазылған бір мақаласын «Бас жазушымыз Бейімбетке құрмет» деп ... ... ... романистері – Ілияс Жансүгіров (1894-1938),
«Қызылжар» ... (1935), ... ... (1896-1938), «Менің
құрдастарым» (1937) атты аяқталмай қалған романның авторы Саттар ... ... мен ... ... ... Ғабиден Мұстафин (192-85) роман
жанрының қазақ әдебиетінде орнығып, күш алуына көп еңбек сіңірді. 1937 ... ... ... ... ... ... «Татьянаның қырдағы әні»
атты туындысы жарияланды. Бұл – қазақ романы мен ... биік ... ... теңдесі жоқ үлкен жетістігі болып табылатын «Абай
жолы» эпопеясының алғашқы кітабынан тұңғыш жарияланған үзіндісі еді. ... ... І ... 1942 жылы жарық көрді.
Драматургия әдеби шығармашылықтың ең күрделі түрінің бірі болып
саналады. Драматургтер ең ... ... ... ... ... ... қиын болатын себебі – прозаиктер шығармаларында түрлі
сипаттаулар, ... ... ... әрі ... ... ... ... толығымен автордың қасиеттері мен
өзгешеліктеріне ... Ал, ... ... ... ... тартыс кейіпкерлердің сөздері арқылы, диалогтар ... ... ... ... ... шиеленіскен күресі арқылы жеткізіледі.
Ақын-жазушылар үшін басты ...... ... ... үшін – ... ... болып табылады. Қаламгер ойының
жемісі болып қағазға түскен драмалық шығарма жан ... өнер ... ... ... ... ... - ... ен өнердің жиынтығы, ал драматург-
әдебиет пен өнерді меңгерген жазушы, әдебиет пен ... мол ... ... ... ... ... ... адам, шығармашыл
еңбекқор.
Қазақ драматургиясының негізін Көлбай Тоғысов (Төгісов), И.Меңдіханов,
Б.Майлин, Б.Серкебаевтар Қазан ... ... ... еді. Ал ... ... ... жанр ... қалыптасуы соғысқа дейінгі
жылдары өтті. Алғашқы драмалық ... ... ... арнап
кеңестік дәуірдің драматургтерінің пайда болу процесін жүйелеуге ... ... 1917-18 ... ... иық тіресе келген
Ж.Аймауытов, М.Әуезов, С.Сейфуллин, Қ.Кемеңгеровтың есімдері ... ... ... ... «Мансапқорлар», «Қанапия-Шәрбану» пьесаларының
1916-17 жылдары жазылғандығы туралы дерек ... /51/. ... ... ... 1917 жылы ... ... ... жолына» және
Қ.Кемеңгеровтың «Әулие тәуіп» пьесалары 1918 жылы жазылды. Бұл төрт
қаламгер ... ... ... ... ... ... ... атқарады.
Түрлі деректердегі мәліметтердің жиынтығы 1926 ... ... 1941 ... ... ... ... мемлекеттік академиялық драма
театры өз сахнасында 92 атау пьеса қойғандығын айқындайды. Республикамыздың
бас театрының ... ... ... ... ... ... біз осы 92 ... 42 драматург жазғандығын, оның 29-ы қазақ, 17-
өзге ұлттар екендігін анықтады. 92 пьесаның үштен ... (64 ... ... ... болса, қалған 28-і басқа тілдерден, негізінен орыс тілінен
қазақшаға аударылып қойылған ... ... жылы 27 ... ... ... ... ... бюросы
А.С.Пушкиннің қаза болуына 100 жыл ... ... ... ... ... ... ақынның қазақ тілінде 3-томдық ... ... ... ... қаулы қабылдап, оның шығармаларын қазақшалауға
ең үздік әдеби күштерді жұмылдырды. Бюро осы ... ... ... секторының меңгерушісі болып қызмет істеген
Ғ.Мүсіреповтың ... ... ... Б.Майлин,
І.Жансүгіров, С.Мұқанов, М.Әуезов ... ... ... ... ... аударылуына барлық жауапкершілікті артты.
Осы қатаң саясатқа байланысты ... ... ... ... құрамын жиі талқылап, саяси тұрғыдан қате жіберді деп ... ... ... ... аударма ісінен аулақтату туралы
шешімдерін шығарып ... Айта кету ... ... ... өте ... болған осы тұста аудармашылық кәсіптің маңызы үлкен
еді. Сондықтан Қазөлкеком мен ... ... ... ... ісін
саудаға айналдырды. Еркін ойлы, ұлтжанды қаламгерлерге аударма ... ... ... ... ... тегі ... ... жғынан сенімді делініп, аударма
жұмыстары ... ... ... ... ... дәржесінің
кемдігі көріне берді. Әдеби-көркемдік сипаты нашар болғанымен, саяси
тұрғыдан ... ... ... ... Бұл, жалпы алғанда, сапасыз
әрі түсінуге қиын туындыларды зорлықпен енгізу, ұлттық танымға, ... ... ... соққысы болып табылды.
1917-41 жылдары аудармалар негізінен орыс тілінен ... Бұл ... ... ... ... ... әдебиет болды.
«Интернационалды» аударған Ж.Аймауытов, Маркс пен Энгельстің ... ... ... ... ... ... жинағын
қазақшалаған Ә.Лекеров (1901-43), Н.Островскийдің «Құрыш қалай шынықты»
романын аударған Хамза Жүсіпбеков ... ... ... ... де ... құрбаны болып дүниеден өтті. Қуғын көргенімен,
тағдыр ... аман ... ... Арыстанов, Ахмет ... ... ... ... ... ... ісін алға ... жаңа ұрпақтарын тәрбиелеуге көп еңбек сіңірді. Көркем
аударма мәселелерін ғылыми дәрежеде ... осы ... ... Сейділ Талжанов (1906-72) орыс классикасын қазақ тіліне аударумен
қатар, С.Сйфуллин, Б.Майлин, М.Әуезовтың шығармаларын орыс тіліне ... ... Ол ... «тар жол, ... ... ... романын
орысшаға аударды (И.Щеголихинмен бірге). Өміржан Майлыбаев (1915-67) ұзақ
жылдар бойы ... ... ... ... тарих ғылымының докторы,
профессор болды. 1932 жылдан «Лениншіл жас» газетінің әдеби ... ... орыс ... ... ... жазушысы Проспер Меримені
(«Кармен») қазақшаға шебер аударған Әнуар ... ... ... эстетикалық талғамы биік мәдениетті аудармашы деп бағалады.
Аударма ісінің неізінен бір бағытта жүргізілуі, орыс ... ... ... ... ... ... етті. Қазақшадан
орысшаға аудару ісінің мардымсыз көлемде болуы кеңестік ұлт саясатының
әділетсіздігін көрсетті. ... ... ... ... ... ... ... соғысқа дейінгі жылдары аударма ісі біршама жолға
қойылып, тәжірибе жинақталды, ... ... ... ... әдебиетпен қатар ғылыми-техникалық кітаптар, әсіресе білімнің сан-
саласы бойынша оқулықтарды аударатын білікті ... ... ... ... ... ... шығармашылық жұмысын
жандандыруға Н.Нұрмақов, О.Исаев, О.Жандосов, Т.Жүргенов сынды қоғам
қайраткерлері едәуір көмек ... ... ... ... комитетінің үгіт-
насихат бөлімінің меңгерушісі Ораз ... ... ... ... ... ... Ә.Байділдиндерге
арнаулы хат жолдап (1927 ж. 14 ... ... ... ... ... ... әдебиет журналын шығаруға қаражат сұрайтындығын
хабарлады. 1928 ... ... ... ... «Жаңа әдебиет» журналына
О.Жандосов бас-көз болды. Бұл ... ... ... ... аталған,
бүгінгі «Жұлдыз»журналы) ақын-жазушыларымыздың қалыптасып, өркендеуіне көп
қызмет етті.
Т.Жүргеновтың көсемсөздік мақалалары ертеректе жариялана бастағанымен,
1933 жылы ... ... ... Оқу ... қызметіне
келгеннен, 1937 жылдың тамызында ... ... ... ... ... ... ... байыпты мақалалары, баяндамалары
мен сөздері көптеп жарияланды /45,1/. Бұл ... ... ... үлкен қамқоршысы болғандығын көрсетеді. Т.Жүргенов қазақ
әдебиеті мен тілі жөнінде тың мәселелер көтерді, мәдениет қызметкерлеріне
талапкершілікті ... ... сан және сапа ... ... жағдай жасалуы үшін көп еңбектенді. Ол Оқу ... ... ... ... С.Аспандияров пен Қ.Жұбановты
алды, қаламерлердің туындыларының кітап болып шығуына нақты көмек етті.
1937 жылы 20 ... өз ... ... ... Қайсар Тәштитов
1930 жылы Мәскеудегі Свердлов атындағы ... ... ... ... ... ... ... келіп КомВУЗ-да партия тарихы
пәнінен дәріс оқығандығын, (1930-33) жылдары Халық ағарту ... 1933 ... ... ... ... ... ... хатшысы
қызметін атқарғандығын жазды /52/. Қ.Тәштитовтың қазақ жастарын оқу-білімге
тартудағы атқарған ерен ... оны ... ... интеллигенцияның
қалыптасуына едәуір үлес қосқан қоғам қайраткері ретінде бағалауға негіз
болып табылады.
Мұрағаттарда ... КП ... ... ... жөніндегі
хатшысы, кейін ҚазССР Министрлер Кеңесінің төрағасы болған Сәлкен Дәуленов
(1907-84), Сібірде өскен, Қазақстанда небәрі 2-жылдай қызмет істеп ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан облыстық
атқару комитетінің төрағасы, ал соғыс жылдары Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... 1939 жылдың 16 наурызында С.Дәленов қазақ тілін ... мен ... ... ... Осы ... ол қазақ
әдебиетін жандандыруға бағытталған бірталай шарасын (1940) әлденеше қайтара
жазды. Осы поэманың алғашқы екі ... ... ... ... ... ... ... «Первый вариант после некоторой доработки может быть
приемлимым, а ... ... ... ... Мне ... ... работая над вторым вариантом, увлекся любовной стороной, а
существо забыто. Бузурбаев» деп ... - ... ... екендігі шындық. Сонымен бірге әдеби сын белгілі
бір ... ... ... ... тарихи дерек көзі болып
табылады. Ал сыншы тұлғасы – ұлттық ... ... бір ... белсенді қызмет атқарып келді. Қаралып отырған тарихи ... ... ... ... ... тұңғыш ұлттық мамандар пайда болды. Ғасырлар
бірталай қаламгер өздерін ... ... ... ... олар әдеби
қызметімен жеке бөліп қарамады.
Соғысқа ... ... ... ... ең ... ...... әдеби шығармадан алдымен саяси астар ізделуінде болды. Бұл кездегі
сынды көп жағдайда әдебиеттің жанры деп атаудың өзі ... ... ... әдебиетші болудан гөрі партияның идеологиялық жауынгері болуды
көбірек көксегенге ұқсайды. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... өкілдері деудің орнына, Компартияның саясаткер-
идеологтары партаппараттың функционерлері деп атау ыңғайлырақ көрінеді.
Әдебиеттегі ұлтшылдықтың ең ... ... ... ... әсіре қызыл
сынның ыңғайлы нысанасына айналдырылды. Мәскеуде 1924 жылы 24 қарашасында,
Орынборда сол жылғы желтоқсанда коммунистердің әдейі ... ... ... ... ... ... өзі саяси жау етіп
көрсетілді. Байшылдыққа тойтарыс беру желеуімен А.Байтұрсынов, М.Дулатовтың
әрбір шығармасы баспадан ... ... ... ... гөрі прокурордың айыптау
үкіміне көбірек ұқсайтын мақалаларға жем етілді.
Мағжанға ... ...... ... байшыл делінген.
А.Байтұрсынов бастаған, осы уақытқа ... ... ... мен ... рөл ... ... ... бағытталды. 20-шы жылдардың алғашқы
жартысынан 30-шы ... ... ... ... ... ... айтыс-тартыс бірде саябырлап, бірде ... ... ... ... ...... ... қаламгерлер ретінде танылған
алаш интеллигенциясын әдеби кеңістіктен ... ... ... ... ... алып беру ... ... зиялылар тағдырын шешуге өз мүдделерін ғана көздеп,
жеке қаламгердің пікірімен есептеспей, олардың бір ... ... ... ... ... тоғытып қабылдаумен болды. Мысалы,
БК(б) Қазақ ... ... 1927 жылы 18 ... ... 13 ... ... ... оқуға жіберу туралы шешімінің күшін жойып,
оны «Қызыл ... ... ... ... етіп ... ... қазақта» партия жұмысы бөлімінің меңгерушісі қызметін ... ... Ал 24 ... әлгі ... ... оны Қазақ
мемлекеттік баспасының бөлім бастығы міндетін атқаруға ... Бұл ... ... ... ... С.Мұқановқа партия басшылығы
тарапынан көрсетілген үлкен сенімнің көрінісі болса, екінші жағынан ... ... ... пайдаланғандығын көрсетеді. Сонымен бірге
С.Мұқановты газет, журнал мен ... ... ... ... мен ... аталған шығармашылық интеллигенция өкілдерінің
туындыларын жарыққа шығармаудың да амалы да болды.
БК(б)П ... ... ... V ... (1929 ж. ... ... ... пролетариат әдебиеті бар» деп, С.Сейфуллин,
С.Мұқанов, Ғ.Тоғжанов сынды қаламгерлерді жеңіс ... ... ... ... КазАПП-тың жеңісімен тоқтатуды ... ... ... ... ... ... – пролетарлық кеңестік жас
жазушылардың шығармашылық жағынан өсуіне барлық ... ... ... ... ... ... ... жетуіне қолдау көрсету делінді.
Алайда бұл тұстағы пролетар ақыны, кедей-жұмысшы жазушысы ... ... ... ғана емес, көбіне шыққан тегіне қарай
осылай аталғандығын ... және де ... мен оның ... ... ... бөліп, біріне-бірін айдап салу саясаты осы арада
мейлінше айқын көрініс берді.
Әдеби ... ... ... ... ... ... ... (1929-30) жылдары партия органдары мен ... ... ... ескі интеллигенцияны тұтқындауға
ұласты. Қазақ қаламгерлерінен Ахмет ... ... ... (1881-1937), Халел Досмұхамедов (1883-1939), Міржақып Дулатов
(1885-1935), Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931), ... ... ... ... Сүлеев (1892-1937), Мағжан Жұмабаев (1893-1938), ... ... ... ... Қошке Кемеңгеров
(1896-1937), Ахметсапа Жүсіпов (1896-1931), Абдолла Байтасов (1901-38) т.б.
қамауға алынды. Бүкіл қазақ ... ... ... ... ... алғашқы толқыны болы.
Қазақ зиялыларын ашық түрде қуғынға салу, ... ... ... ... ... ... ... газеті мен «Қызыл
Қазақстан» журналына «Менің қаталарым туралы» атты ашық хат ... ... Бұл хат ... ... ... өрши ... ... сынның үстіне ақын-
жазушылардың өздерін-өздері табалау науқанын ... ... ... ... қандай мақаласына жазғаны/54/ «Жаздым, жаңылдым, енді
түзелемін» дегенге ... ... ... алдын алмақ оймен
І.Жансүгіров те ... ... ... ... С.Мұқанов 1928 жылы
жазылған «Сұлушаш» поэмасында жіберілген ақаулықтарды мойындаса, Ілияс
сонау 1921 жылы «Жас ... ... ... «Жас ... ... мен ... ... атты өлеңі «Менің сол кездегі теріс пікірім»
екені ... ... қара ... бір ... еді ... ... кездерім болды, кейде үмітсіздікке жол бердім, кейде социалистік
өмірдің жақсы жағын көре алмадым деп ... Сол ... ... 1932 ... ... «Социалды Қазақстан» мен «Казахстанская правда» ... жаңа ... ... М.Әуезовтың ашық хаты да шарасыздықтан туған
амал еді. Голощекин кезінде қуғынға ұшыратылған ақын-жазушылар ... да ... ... мен ... болмысына 1937 және 1938 жылдардағы жапай
саяси қуғын-сүргіннің тигізген ... өте ауыр ... Бұл ... ... ... ... бұрын-соңды болмаған көлемде қызыл
большевиктік шабуыл ... ... ... ... осы ... ... ... ең көп қаза тапқандар мемлекеттік және ... ... Ал осы ... соң, ... ең көп ... ұшыратылғандар – ұлтық шығармашылық интеллигенция өкілдері, ал
олардың ішінен ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... (1937 жылдың 13
маусымында) Қазақстан Жазушылар одағының бастауыш партия ... ... ... ... мүше етіп ... ... СОКп
мүшелігіне өтуіне С.Мұқанов, С.Сейфуллин, М.Жолдыбаев, Б.Алманов, М.Баталов
кепілдік берсе, ... ... ... ... ... ... ... жылы 11 тамыз күні І.Жансүгіров тұтқынға алынды. 24 қыркүйекте
С.Сейфуллин тұтқындалды. Б.Майлин 6 ... күні ... ... ... ... ... түсіріліп біткенше тимеңдер деп
Бейімбеттің ұсталатын ... ... ... ... бар. 8 ... ұсталды.
1937 жылы 14 тамызда Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан обкомының үгіт-
насихат бөлімінің меңгерушісі әрі ... ... ... редакторы
Мұстафа Қайыпназаров қызметінен алынып, Алматыға жіберілді. Сол ... ... ... К(б)П ... Комитетінің бюросы жаңа қызметке – Қазақ
ССР Хаком Кеңесінің өнер ... ... ... ... ... ... жұмыстан алып, партиядан шығарды. Кезінде
КазАПП-ты ... ... ... М.Қайыпназаров 1938 жылы 5
наурызда атылды.
Сол 1937 жылы ... ... ... СОКП мүшелігінен қуылып,
Қазақстан жазушылар одағы қатарынан шығарылды. 27 қарашад Алматының ... ... ... Жазушылар одағының бастаушы ұйымының С.Мұқановты
партиядан шығару жөніндегі шешімін бекітті. 1938 жылы 5 ... ... ... ... ... ... байланысы үшін және әдебиетке
контрреволюциялық идеяларды енгізгені үшін ... ... ... ... ... ... ... қаламгерлердің кітаптарын отқа жағу кең
өріс алды.
1938 жылы 28 маусымында Қазақстан К(б)П Орталық Комитетінің ... ... ... мен ... Главлит ұсынған Халық
жауларының отқа жағылуға тиісті 117 кітаптан ... ... ... ... ... 25 атау ... ... дәуірінде
баспадан шыққан шығармаларының түгелі), Т.Шонановтың 18 атау ... ... ... 10, Б.Майлиннің – 9, Ғ.Тоғжановтың – ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев, О.Бековтың
т.б. қаламгерлердің туындылары аталған сол жылғы 13 қыркүйекте Қазақстан
К(б)П ОК бюросы ... ... ... ... ... жаңа ... ... мазмұнды құжаттар әсіресе партиялық комитеттерінің іс-
қағаздары арасында көп кездеседі. ... ... ... ... ... есімдерін еске түсіру хұқынан, олардың әдеби мұраларын оқу
мүмкіншілігінен айырылды.
Алматыдағы Қазақстан Жаушылар одғының бас ғимаратында «ХХ ... ... ... ... ... ... ... қазақстандық
қаламгерлер» деген атаумен 74 адамның есімдері жазылған мемориалдық тақта
орнатылды. Аяулы азаматтарымыздың есімдерін тасқа қашап ескерткіш ... ... бұл ... ... ... ... туғызады. Сонымен
бірге саяси қуғын-сүргінде қаза тапқан қалам қайраткерлерін ... ... ... ... жасыруға болмайды.
Ең алдымен ескерткіш тақтаға бірталай ... ... тиіс еді. ... ... ... ... (1873-1918), Имам
Әлімбеков (1883-1937), ақын Олжабай Нұралин ... ... ... ... ... Баржақсин (1894-1935), Мұстафа Қайыпназаров
(1904-38), Рақым Сүгіров (1904-38), Абат Әлібаев ... ... ... Есім ... ... Бірмұхамед Айбасов
(1895-1938), Тайжан Берденов (1906-38) және т.б. ... ... ... ... ... енгізілгеннен кейін осы қатарды Ілияс
Қабылов (1904-38), Сейітқали Меңдешев (1882-1938), Садықбек ... ... ... ... ... аты аталған Саттар Ерубаевтың
(1914-37) қуғындалғаны, астанадан Қарағандыға кетуге мәжбүр етілгені рас,
бірақ ол ... ... ... өкпе тубуркулезінен кеткендігі
белгілі. Ал Смағұл Сәдуақасов (1900-33) қазасы осы күнге ... ... ... Иса ... ... ... бойынша 1967 жылы қайтыс
болды.
Тарихшылар С.Смағұлов мен ... ... ... ... ... ... жинақтың арқасында Шығыс Қазақстан облысы Ұлан
ауданы ауданының тумасы, Алашоданың белгілі ... ... ... жуық ... ... ... 1917 Сарыарқа газетін
ұйымдастырушы әрі редакторы ... ірі ... ... ... /56/. Бұл ... ... ... түрлі гипотезалар
жасалғанымен, анығы – Р.Мәрсеков коммунистер ... ... ... ... ... 1937-38 ... ... қаза тапқан ақындар
мен жазушыларды басым бөлігі Қазан төңкерісіне дейінгі заманда қызмет еткен
зиялылар еді. ... ... ... М.ЖОлдыбаев,
С.Сейфуллин, Х.Досмұхамедов, Е.Бөкенов, М.Бекімов, ... ... ... ... ... өтуі – төңкеріске дейінгі ескі
шығармашылық интеллигенциясының түгелдей дерлік репрессия құрбаны болып,
қаламгерлердің осы ұрпағынан аман ... ... ... Ескі оқығандар басқа, ал Х.Жүсіпбеков, Ә.Айсарин, ... ... ... ... т.б. қаламгерлерді әдебиетке
әкелген де, саяси жау деп өмірлерін қиған да социализм ... ... ... ... ... ең ... қаза ... Ұлтымыз өзінің аса дарынды, білімді, ұлтжанды ... ... Орны ... ... ... ұлттық
мәдениетіміздің даму қарқыны бәсеңдеді.
2.2 Театр, музыка, бейнелеу және кино өнерінің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... өнер болмаған. Ол кезде
сахналық өнер элементтері ел арасындағы жыршы-ақындардың, сал-серілердің,
қағытпа қулар мен ... ... ... ... ... бой ... ... неше алуан күлдіргі әңгімелерді
жанынан шығарып, әрі оны бар ... ... ... ... ... қу немесе қуақылар деп аталды. Олар өздерінің ... ... ел көп ... ... ... ... отырған. Қулар әділетсіздікке, ескі кертартпа әдет-
ғұрыпқа, зұлымдыққа қарсы шығып, күншілдік, қызғаншақтық, ... ... ... адам ... жат ... ... мысқыл етіп аяусыз
ажуалады, осыған қоса олардың өнері әдетте шапшаң ... ... ... ... ... ... ... әрекеттер жасауға
құрылып отырды. Олардың импровизация мен актерлік шеберлікке негізделген
өнері театр ойын-сауығына жақын ... ... ... ... мен ... ... байланысты күлдіргі әңгімелер арасында ертеден белгілі. Ал
Айдарбек, Битан-Шитан, Зәрубай, ... ... ... ... секілді белгілі халық қуларының өнері туралы кезінде Ш.Хұсайынов
пен ... ... ... ... ... атты ... ... Е.Өмірзақов сынды актерлар өз ойындарында халық
қуларының бай тәжірибесін мол пайдаланды /57/.
ХІХ ғ. ... ... ... ... мен Омбыда орыстың
профессионал ... ... ... В.А. ... П.А. ... Г.Н.Федотова сынды атақты ... осы ... ... ... ... өнер ... ... оқиғаға айналды. ХХ ғасырдың бас кезінде көшпелі татар
труппалары да ... ... ... ... игі ... 1911-12 ... (Қызылорда), Ақмолада, Қостанайда, Қызылжарда (Петропавл),
Оралда, Семейде және ... да елді ... ... ойын-сауық
үйірмелері ұйымдаса бастады. 1913-14 жылы Семейде қазақ, татар мұғалімдері
мен оқушы ... ... ... ... ... ... ... кештерін
ұйымдастырады. Осыған сәйкес ойын-сауық бағдарламасы мәдени-ағарту
тақырыбындағы баяндамалардан, ... ... ... ойындардан
және концерттерден құралды. Көрермендерді қазақ халқының тұрмыс-салтымен,
жалпы әлеуметтік-рухани өмірімен ... ... осы ... ... ... ... Семейде ұйымдастырылған осындай ойын-сауық
үйірмесінің күшімен 1914 жылы Абайдың ... ... он жыл ... ... ... кеші мен 1915 жылы ... мен Сара
айтысының» және «Жанақ пен бала айтысының» сахнаға лайықталып инсценировка
түрінде қойылған қазақ театр шежіресінде тұңғыш рет ... ... ... ал әнші ... Жанақтың ролін орындағаны
жайында деректер сақталған /58/.
Осы жылдары ұлттық драматургияның алғашқы туындылары да жазылып, баспа
бетін ... әрі оның ... ... ... сахнаға қойылады.
Мысалы, мұғалім Б.Серкебаев діни ескі көзқарасты ажуалап «Бақсы», «Ғазиза»,
ал И.Меңдіханов ... атты ... (1912) ... Бұл пьесалардың
көркемдік дәрежесі жоғары ... ... ... ... туындылар
ағартушылық тенденциялармен және сатиралық бағытымен ерекше бағаланды. 1914
жылы «Айқапта» ... ... ... және осы ... ... жарияланды. 1915 жылы Уфа қаласында К.Тоғысовтың «Надандық
құрбаны» атты ... ... рет ... ... көрді /59/.
Бірақ осындай игі талпыныстарға қарамастан феодалдық құрылыс пен патша
үкіметінің ... ... ХХ ... бас ... дейінгі қазақ
театрының даму процесіне көп ... ... жылы ... ... ... ... (бұрынғы Семей облысының
Абй ауданы) М.Әуезовтың «Еңлік-Кебек» трагедиясы алғаш рет қойылып, оған
автордың өзі ... ... ... ... ... драмалық труппалар
ұйымдастырылып бой көрсете бастады. Солардың қатарынан Қостанайдағы «Қызыл
керуен», ... «Ес ... және ... ... ... ... жанынан құрылған драмалық труппалардың ... және ... ... ... ... ... өнерінің өмірге
келу жолында үлкен роль атқарды.
Қазақстанда ұйымдастырылған көптеген драма ... ... ... ... ... мен «Рәбиға»,
М.Әуезовтың «Еңлік-Кебек», «Ел ... ... ... ... ... молда», «Неке қияр», С.Сейфулиннің ... мен ... ... ... ... ... ... және басқа жазушылардың пьсалары орын алды.
Осы жылдары Ә.Қашаубаев, Қ.Жандарбеков, Қ.Қуанышбаев, ... ... ... ... ... ... бастады. 1918 жылы
Алматыда, Семейде, Петропавлда орыс драма театрлары ... ... ... жылы Қызылорда қаласында тұңғыш профессионал ...... ... ... (қазіргі Қазақтың Мемлекеттік академиялық драма
театры) ашылуы ұлттық мәдени ... аса ... ... ... ... ... ресми түрде 1926 жылы 13 қаңтарда М.Әуезовтің «Еңлік-Кебек»
спектаклін қоюмен басталды. Спектакльде ... ... ... ... ... күні ... ескі салт-саналары әшкереленді.
Театр репертуарында «Еңлік-Кебектен» басқа Ж.Шаниннің «Арқалық
батыры», Қ.Кемеңгеровтың «Алтын сақинасы», Е.Ерданаевтың ... ... ... ... ... даму ... ... әлеуметтік-тұрмыстық және фольклорлық-этнографиялық бояудың
қатаң сақталуымен, халық әндерін мол пайдалануымен ... ... ... ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынасты күшейтуге
мүмкіндік туғызса, екінші жағынан актерлердің ... ... ... ... кезеңде театр ұлттық пьесаларды ғана қоюымен шектелмей, алғаш рет
классикалық драматургия ... ... ... ... ... ... қою жұмысы режиссерлік шеберлігі, орындаушылық
өнер ... мен ... ... ... ... көп ... жылы ... мемлекеттік драма театры республиканың ... ... ... келді. Мұнда бұрынғыға қарағанда шығармашылық жұмыс
жүргізуге айтарлықтай жағдай жасалып, театрға арнайы үй ... ... ... ... ... ұйымдастырылып, дарынды жастармен
театр труппасы ... ... ... ... ... мен ... қатар дамыған К.Байсейітова, актерлік жұмысымен қатар драматургия
жанрымен байланысып, бірнеше пьеса жазған Қ.Байсейітов, биші ... ... пен ... ... ... ... ... және
басқа өнерпаздар театр труппасының тың күші болып қосылды. Театр репертуары
Ж.Шаниннің «Шахта» (1930), ... ... (1931), ... ... ... ... пен ... «Зәуре», «Тартыс»
(192-30) секілді жаңа өмір жолындағы халық күресін ... ... ... ... ... осы кезеңдегі қазақ театры өнерінің қалыптасу жолында М.Әуезов
драматургиясы мен Ж.Шаниннің режиссерлік қызметінің мәні зор болды.
Ж.Шанин Қазақтың Мемлекеттік драма театрының ... әрі ... ... ... ол ... шығармашылық және профессионалдық
жағынан өсуіне, репертуардан тәрбиелік һәм ... ... ... ... орын ... актерлер мәдениетін көтеруге, драмалық
шығармадағы белгілі бір дәуір тынысын айқындап, халық өнерінің көркем, озық
дәстүрлерін кең ... ... ... ... Шанин республикадағы
тұңғыш драма театрының негізін салып, оны ұйымдастыруға зор еңбек сіңірді.
Қазақ ... ...... Е.Өмірзақов,
Қ.Жандарбеков, С.Қожамқұловтың ... ... ... ... ашыла түсті. Әсіресе «Арқалық батырдағы» Диуананы ойнаған
Е.Өмірзақов пен Қ.Қуанышбаевтың орындауындағы Әжіхан ролін М.Әуезов ... ... ... ... ... ... бекіп, қалыптасуына ерен
еңбек сіңіргендердің бірі – заманымыздың ұлы жазушысы М.Әуезовтың көп ... ең ... бір ... ... профессионалды театр өнерінің
туып, қалыптасуы, нығайып өсу, өркендеп даму жолымен тығыз ... ... ... ... қадамын драматургиялық жанрдан, атап айтқанда,
әйгілі «Еңлік-Кебек» трагедиясынан бастағаны, оны өзі бас ... ... ... рет ... ... ... ... іле-шала «Бәйбіше-тоқал»
мен «Ел ағасы» пьесаларын жазған. Аталмыш драмалық ... ... ... ... орын ... ... ... туып, өріс алуына ұйытқы болды. М.Әуезов қазақ ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы жемісті еңбек етті. Оған
жазушының «Қарагөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», «Абай», ... ... ... ... ... ... ... Ол бұған қоса осы
заманғы және классикалық шетел драматургиясының озық ... ... ... ... ... репертуарының қорын байытты. Сөйтіп
М.Әуезовтің драматургиялық мұрасы қазақ театрлары репертуарының ... ... ... театр өнерінің қалыптасуы мен дамуы барысында М.Әуезовтің «Жалпы
театр өнері мен қазақ театры», «Қазақстан мемлекет театры», «Театр, ... ... ... ... жеті ... және ... міндеттер»
(соңғысын О.Бековпен бірге жазған) атты мақалаларының да мән-маңызы үлкен
болды.
1920-шы жылдардың 2-жартысы мен 30-шы жылдардың бас ... ... ... ... ... 1930-33) және ... ... жұмысшы жастар театры ... ... ... ... ... ... көп еңбек сіңірді. ... ... ... ... ... ... Р.Қойшыбаева, Ә.Мұсабекова, ... ... ... секілді белгілі сахна шеберлері кезінде өздерінің
шығармашылық қызметін осы ... ... ... ... ... ... «Қарагөзін», Б.Майлиннің (Талтаңбайдың тәртібі) мен
«Майданын», А.Тоқмағамбетовтің «Екі заңын», Ж.Шаниннің ... ... ... ... ... ... театрында қойылған спектакльдерде ... ... ... ... ... ... сахнадан
әсерлі естілуіне ғана мән берілді, актерлердің ойындарында қаһарманның ... ... мен ... дүниесінен гөрі сыртқы кескін-кейіпі мен қимыл-
әрекетінің қарабайыр өмірдегідей болуына көп көңіл бөлінді.
Қазақ театрының өнерін одан әрі ... ... ... ... ... игі ... сондай-ақ 1933 жылы 8
қыркүйектегі ... ... ... комитетінің «Ұлт өнерін дамыту
шаралары» атты қаулысының ролі ... ... ... орай ... ... ... ашылып, жергілікті жас өнерпаздар орталық көркемөнер
оқу орындарына ... ... ... 1934 жылы Орал мен ... 1935 жылы ... (1935-38) мен Ақтөбе (1935-48), 1936 жылы
Қарағанды мен Жамбылда (қазіргі Тараз қаласында) және 1938 жылы ... ... ... пен ... облыстық қазақ театрлары ашылып,
халыққа мәдени қызмет көрсете бастады. Сонымен қатар Алматы қаласында Ұйғыр
музыкалық драма театры (1934) және ... ... ... ... ... (1937, 1968 ... Алматы қаласында) жұмыс істеді. 1933 жылы
Семей қаласында ... орыс ... ... ... ... орыс ... театры) көп кешікпей Алматы қаласына қоныс аударды.
Бұл жылдар осы театрларда актерлер Ш.Айманов, ... ... ... С.Майанова, З.И.Морская,
Р.Сәлменов, В.Б.Харламова (Республикалық қазақ және орыс ... ... ... ... ... Қ.Қасымбеков, И.Құлтаева, С.Қыдыралин, Ш.Мусин, Ш.Оразғалиев,
Ш.Сәкиев, З.Сүлейменова, М.Табанов, Ә.Шанин, ... ... ... ... ... ... ... АВ.Туманов, М.П.Чосс (облстық орыс театрларында); Ж.Әсімов,
Х.Илиева, С.Саттарова, ... ... ... ... Ким Дин, ... Ли Ха Дек, Цой Бон До ... ... мен ... суретшілері В.Азимов, Л.В.Варпаховский; А.Марджанов,
Цай Ен; И.Г.Алхозин, С.И.Гуськов (гример-суретші), Қ.Қожықов, А.И. Ненашев,
Пан Ир Чу, ... тағы ... ... етіп, республикада сахна
өнерін ілгері дамытуға ат салысты. Әсіресе 30-шы жылдары қазақ ... ... ... ... М.А.Соколов,
М.В.Соколовский, Я.П.Танеев секілді кәсіби ... бар ... ... көп ... Олар ... ... орыс театрының бай
тәжірибесі және ... ... ... ... өнеріне шыңдалды, әсіресе орыс, шетел классикасы мен осы ... озық ... ... Н.Ф.Погодиннің,
К.А.Треневтің, У.Шекспирдің ... ... ... ... ... ... 1934 жылы ... Қазақстан жазушыларының І
съезінде ұлттық әдебиет мәселесімен бірге драматургия мен театр жайы да
кеңінен сөз ... ... ... ... Театр репертуарын идеялық
және көркемдік жағынан сапалы шығармаларымен толықтыруда осы съездің ықпалы
зор болды. Қазақ ... ... ... қоры мен идеялық-көркемдік
сапа-деңгейі М.Әуезовтің, С.Сейфуллиннің, Б.Майлиннің, І.Жансүгіровтың,
Ғ.Мүсіреповтың драматургиясы және осы ... ... ... ... ... Ш.Хұсайыновтың, М.Ақынжановтың шығармашылығы
арқылы айқындалып, ... ... және ... күн ... ... ... «Тас түлегі» мен ... ... ... ... ... ... ... т.б.) өз
көрінісін тапты /62/.
Республика үкіметінің 1935 жылы «Колхоз-совхоз театрларын құру туралы»
қабылдаған арнайы ... ... ... ... ... бастап
көркемөнерпаздар үйірмелері негізінде пайда болған ... және ... ... кең ... ... Олардың саны 1937 жылы 8 болса, 1940 жылы
14-ке ... ... ... ... ... ... ... Ойыл (Ақтөбе облысы), Теңіз (бұрыны ... ... ... ... ... және ... (қазіргі Тараз қаласында;
кейіннен Жамбыл облыстық ... ... ... ... ... кезінде көрермендердің сүйіспеншілігіне бөленді. Мұндай театр
репертуары көбіне ән-күй, күлдіргі би мен сықақ әңгімелер, ... ... ... қоса драмалық спектакльдерді де қойып, жергілікті
тұрғындардың мәдени талап-тілегін өтеу ісіне ... үлес ... ... ... ... ... ... Алматыдағы, Москвадағы және
Ленинградтағы (қазір Санкт-Петербургтегі) арнаулы театр оқу орындарын
бітірген ... ... ... ... ... Алматы театр училищесі мен
театр студиясын ... ... ... ... Қ.Доғалақов, З.Жақыпов, Ә.Жолымбетов, Б.Қалтаев, К.Сәкиева,
К.Сыздықова, Қ.Төлеков, Ж.Тұрсынов және ... ... ... ... техникумы (кейіннен Театр, музыка және кинематография институты)
жанындағы ... ... ... бір топ жастар (Р.Байкенов,
Г.Батырғалиева, Х.Бөкеев, ... ... ... ... ... ... театрының құрамына, ал ГИТИС-тің (1992 жылдан
Россияның театр өнері ... ... ... ... (Г.Ғалиева,
Ж.Жалмұхамедова, Ә.Ордабаева, М.Сыздықов, Н.Шәукенбаева т.б.) ... ... ... ... театрының труппасына қабылданды.
Осылармен қатар келген Н.Бейсеков, А.Тоқпанов, Ә.Ысмайылов сияқты ... ... ... режиссерлері де ГИТИС-тің түлектері еді.
Қазақтың Мемлекеттік драма театрының көркемдік жағын М.Г.Насонов (1932-
35), И.Г.Боров (1936-38) пен М.В.Соколовский ... ... ... пен ... (1938 ... ... ретінд спектакльдер
қойды. Театрдың репертуары негізінен ... ... мен ... ... бейнелейтін ұлттық драматургия туындыларынан құралды.
Әсіресе тарихи тақырыпқа жазылған пьесаларды қоюда театр табысты болды. Бұл
жөнінен ... ... ХІХ ... және 1916 ... ... ... ... «Түнгі сарыны»), әділдік
пен бостандық жолында күресуші қазақтың ұлы ақыны Абай ... ... ... «Абайы»), Қазақстандағы азамат соғысы оқиғаларына
(Б.Майлиннің «Біздің жігіттері», Б.Майлин мен ... ... пен ... «Ақ ... арналған драмалық шығармаларды тауға
болады. Сондай-ақ ... ... (1933) мен ... ... ... (1940) ... ... қойылған фольклорлық
спектакльдер ерекше көзге түсіп, көрермендер көңілінен ... Ал ... ... ... ... ... қойылған спектакль (1940;
басты рольде Қ.Қуанышбаев) театрдың аса елеулі еңбегі саналады. Қазақстан
өнері шежіресінде ... ... ... (1935) және ... ... «Амангелді» (1937) қойылымы кезінде үлкен тарихи-әлеуметтік
мәні бар ... ... ... /63/. ... ... ... ... мен олардың жаға қоғам құрылысын нығайту ісіне ат
салысуы, осыған қоса моральдық-этикалық мәселелерді қозғайтын ... ... ... Осындай пьесалар қатарынан М.Қайбалдин мен Ш.Хұсайыновтың
«Марабай» және Ә.Әбішевтің «Жолдастар» (екеуі де 1941ж.) ... ... ... жасалды.
Тұжырымдап айтқанда, 1930-40 жылдары театр өнерінде бұрынғы үстірт,
көшірме ... және ... ... бояу ... оның орнына реалистік бағытқа ойысу тендениясы айқын ... ... ... ... ... жан-жақты ашып
көрсетуге әрі шынайы театр өнерінің негізгі шарты болып табылатын ... және ... ... ден ... ... ... мәдениетіне келер болсақ, 1917 ... ... ... бұрынғы саяси құрылымның өзгеруіне байланысты Қазақстан
КСРО ... ... Бұл ... музыка өнерінің еуропалық дәстүрмен
дамуына түрткі болды. Соның нәтижесінде КСРО-да ... ... ... ... жаңа ... ұжымдары, кәсіби музыкалық білімнің базасы
ашылып, музыка ... ... мен ... қызметі өріс алды,
тыңдаушылардың жаңа ... ... ... Осы ... ... ... мәдениеттің ауызша дәстүрінен жазбаша
дәстүріне көшті, соның ең алғашқы үлгісі А.В. Затаевич ... ... әні мен ... ... ... ... ... мәдениеті саласында да елеулі өзгерістер жүріп жатты.
Ансамбльдер мен оркестрлер тек ... ... ғана ... ... ... ... композиторлық жанрды да орындай бастады. Осыған орай музыка
аспаптары бірыңғай қалыпқа ... ... ... ... мен
қобыздың жаңа үлгілері пайда болды. Еуропалық опера сияқты жаңа жанрдағы ... ... ... ... ... орындаушылары эстрададан
жиі көріне бастады. Музыка мәдениетінің дамуына ... ... ... ... ... ... ... одан
тысқары жерлерде де қазақ мәдениетімен жұртшылықтың ... ... ... ... ... ... қалыптасу тарихында 1925 жылы
еліміздің жаңа астанасы Қызылорда қаласында ашылған ... ... ... роль ... ... ... Елеубай Өмірзақов, Құрманбек
Жандарбеков, Әміре Қашаубаев, Серке Қожамқұлов, Иса Байзақов ... ... ... өнер қайраткерлері өнер көрсетті. Олар спектакльдерде немесе
спектакль үзінділерінде ойнаумен ... ... ... де ... аты аталған театр қайраткерлерінің көпшілігі ... ... ... негізін қалаушыларға айналды.
1932 жылы музыкалық-драмалық техникум ашылып, осында әншілер Ришат
және Мүсілім ... ... ... Ғазиз Дұғашев, болашақ
композиторлар Қапан Мусин, Құдыс Қожамияровтар оқыды.
Музыкалық-драмалық техникумда аса ... ... ... ... ... Ә.Қашаубаев, А.Айтбаев, И.Байзақовтар сабақ
берді. Оқу ... ... үшін ... ... оқып
жүрген Ахмет Жұбановты техникумға шақыртып алдырды. Артынша Ахмет Жұбанов
ұстаздық етуге Е.Брусиловскийді ... ... ... ... ... кабинетін ашып, осы кабинетте қазақтың халық әндері мен күйлерін
нотаға түсірді. Бұл материалдар оқу ... ... ... ... ... ... ... ол 1934 жылы ұлы күйші
Құрманғазы атындағы қазақтың халық аспаптары ... ... ... ... Л.Хамиди, А.Жұбанов сынды композиторлардың,
кейінірек Мәскеу консерваториясында оқып ... ... ... ... ... ... композиторлық мектептің негізін салды. Осы
дәстүрді орта буынның өкілдері Е.Рахмадиев, Ғ.Жұбанова, С.Мұхамеджанов,
Б.Байқадамов, ... одан ары ... және ... қазіргі заманғы
ізбасарлары да алдыңғы буынның туын жықпай келеді.
ХХ ғ. І жартысындағы бейнелеу өнерінің дамуында бұл ... ... ... ... өнеріндегі қондырғылы кескіндеменің пайда болуы
дүние капиталисік және социалистік екі ... ... ... ... ... ... ... дінінің тірі тіршілік иелерін суретпен бейнелеуге
тиым салған теріс ықпалынан басқа, патшаның отаршылдық саясаты тек ... ... ... бірге бүкіл қазақ мәдениетінің дамуына әрқилы кедергілер
жасауға бағытталды. Бірақ соған қарамастан Қазақстанның бейнелеу ... жоқ, даму ... ... ... ... ... ... Солардың бірі – Одесса қаласында көркемсурет білімін алған реалист-
суретші ... ... 1877 жылы ол ... ... ... ... бабымен келеді. Сурет пәнінің мұғалімі болады және ... ... ... бірге келген) Қазақстан халықтарының (қазақ, ұйғыр,
дүнген, өзбек және т.б. ... ... ... ... ... ... мен қазақтардың тыныс-
тіршілігінің өзгешелігіне ... ... ... ... ... ... мұқият зерттеуге кіріседі және көрген-білгенін қылқаламмен суретке
түсіріп отырады. Табанды және ... ... ... ... туындылары пайда болады. ХІХ-ХХ ғасырлардың межесіндегі ... өзге де ... ... және ... ... еңбектері қазір аса құнды этнографиялық мұра болып табылады.
Бүгінгі таңда суретші ... ... ... Республикасының
Орталық Мемлекеттік мұражайында сақтаулы. 1920 жылы Верный ... ... Н.Г. ... ... тұңғыш изостудия ашылды.
Кәсіби бейнелеу өнері ХХ ғасырдың 20-30 ... ... ... ... қарлығаштары кескіндеме өнерінің шеберлігін ... ... - ... ... ... және басқалары болды. 1921
жылы Ә.Смайылов, Н.Крутильников, Ф.Болкоев, З.Назыров, В.Уфимцев ... ... ... жастар көркемсурет студиясы ашылды /62,1/.
Қазақтың көркемсурет мәдениеті тарихы бойынша қазақ бейнелеу өнерінің
негізін қалаушылардың бірі - Әбілхан Қастеев, ол ... ... ... ... пен Н.И. Бродский (Мәскеу) студияларынан оқып-үйренді.
Ә.Қастеев (1904-1973) – ... ... ... ... ... ... ... Өз туындыларында аса көрнекті суретші нағыз
шынайы патриоттық сүйіспеншілікпен ... ... ... ... ... ... Қазақстанның қарапайым және ұлы адамдарының
бейнелерін айшықтайды.
1928 ж. ... ... ... ... арналған тұңғыш көркемсурет
көрмесі ұйымдастырылды. Көрмені ... үшін ... ... өнерді
насихаттау мақсатымен суретшілер түйеге мініп, елді мекендерді аралайды.
30-жылдары ... ... ... ... ... ... ... осының арқасында 1933 жылы ... ... ... ... ... 1934 жылы ... ұлттық
мәдениетінің ғылыми-зерттеу институты ашылды, онда ... және ... ... ... ... және ... тілдерін
зерттеп-зерделеу), бейнелеу өнері, музыка және хореография, театр және ... ... ... ... ... жинағының І томын ... ... ... Ф.Болкоев өзінің ғылыми-зерттеу мақаласын Н.Г.
Хлудов шығармашылығына арнайды, мақалада ... ... ... тізімдемесі көрсетілген. Сол 1934 жылы Мемлекеттік шығыс мәдениеті
мұражайында (Мәскеу) ... ... І ... ... жылы ... ... жаңа ... Алматы қаласында Қазақтың
Мемлекеттік Т.Г. ... ... ... галереясы ашылды. Ұлы
Кобзарьдың тек украин ... ғана ... ... ... ... халқының тұрмыс-
салтын бейнелеген суретші екені де баршаға аян. ... жер ... ... ... ... ... қазақ халқы үшін аса құнды
дүниелер.
1938 жылы Алматыда театр-көркемсурет ... ... ... ... кәсіби суретшілер дәріс бере бастады.
Ә.Қастеев, Ә.Смайылов, З.Қадыров сияқты арнайы білімі бар ... ... ... ... бір сипаттарын кескіндей бастады.
Алғашқыда қондырғылы кескіндеме ... ... жеке түрі ... жұмыс істей отырып, олар нағыз ... ... ... орай, осы суретшілердің көптеген акварельдік шығармалары жоғалған,
бірақ сақталған туындылары бойынша да аталмыш суретшілердің әр еңбек ... ... ... ... ... ... кеңейіп,
бояуларының қоюлана түскенін аңғаруға болады. Қазақстан кәсіби бейнелеу
өнерінің қалыптасуы мен дамуына Х.Ходжиков, А.Бортников, ... ... ... үлес ... /62,2/.
Ал, кино ХІХ ғасырдың соңында дүниеге ... Оның ... ... ... ... табылуы түрткі болды. Жасынан сурет ... ... ... Луи және Огюст Люмьерлер көп жылдар талмай
іздену нәтижесінде пленкаға ... ... беру және оны ... көрсету
жолдарын тапқан еді. Осы жаңалықтарын олар ағаш 1895 жылы 25 желтоқсанда
Францияның астанасы Париж қаласында ... ... ... Экранда
көрсетілген поездың станцияға келуі, кішентай баланың өз үйінде тамақтануы,
жұмысшылардың жұмыстан ... ... ... сияқты әрқайсысы бір минөтке
толмар-толмас уақытқа созылған қозғалысты көріп ... ... ... ... ... көп ... ... бұл таң қаларлық жаңалық
бүкіл әлемге тарады. Біздегі және ... ұлт ... ... даму ... еске ... онда ең ... еңбек сіңірген сол кездің
талантты жастары екенін байқаймыз. Белгілі режиссер И.Пырьевтің: ... жас ... ... ... ... ... кейде тіпті оқ ... ... ... сөзі еске ... кино ... рет 1896 жылы мамырда Санкт-Петербургте өрсетілді.
Ағайынды Люмьерлер түсірген «Лиондағы Республика көшесі», ... ... ... фабрикасынан жұмысшылардың шығуы», «Баланың
тамақтануы», «Су астында қалған суарушы», «Карта ... атты ... ... ғана созылған сеанстың көрермендері ... ... ... ... ... ... ... кәдімгідей аса
нанымды көрсетілді /66/.
Пленкадағы адамның, машинаның, поездың т.б. қимылсыз суреттердің
экранда жан ... ... ... ... кино ... мен ... аппараттардың түсіру, көрсету тәсілдерінде болатын. Мысалы,
қимылды көріністерді пленкада бейнеленгенде, кино ... ... ... мен оны ... ... ... ... болады. Сонда
бір секундта 24 кадр-қозғалыс кезеңі түсіріледі де, ... ... ... ... ... ... ... табиғи әрі нанымды
шығады. Сурет ... ... ... шыққаны соншалық, экранда
өздеріне қарай зымырап келе жатқан поезді көргенде залдағылар ... қаша ... кез ... өнер ... кино да бірте-бірте дамыды.
Кино өнерінің даму жолы шартты түрде төрт кезеңге бөлінеді. Алғашқы
кезеңі – тұңғыш киноның ... – 1895 жыл мен 1914-18 ... ... ... аралығын қамтиды. Осы кезеңнің өзінде-ақ кинематография
бүкіл дүниежүзіне кең тарады. Ол «Жанды фотография» түрінде ... ... ... ... ... көп ... хроникалық-
документті, ғылыми-көпшілік және көркем суретті деп аталатын үш салаға
бөлінді.
Тұңғыш фильмдерде ... ... ... ... ... ... ... суреттің астына жазылған текстер арқылы
ғана жалғасты. Киноаппарат тұрған орнынан ... ... өз ... ... сахнада ойнап жүргендей дәрежеде ғана экрандауға
мүмкіндігі болды. Кинода дыбыс болмағандықтан, актерлер сөйлемейтін сөздің
орнын театрлық ... ... ... ... ... ... өте
режиссерлер кадр кеңістігіндегі қимыл-әрекетті еркінірек ... ... ... бен план ... ... ... ден қойды. Актерлер
киноаппараттың алдында ойнау ... ... ... ... ... кезеңі – жиырмасыншы жылдар. Бұл
дыбыссыз киноның өз алдына өнер болып ... ... Оны «Ұлы ... деп ... ... ... ... фильм өндірісі мен кино көрсету
орындары жеке адамдардың қарамағынан мемлекет меншігіне ... ... ... ... кең жол ... Кеңестер
одағында революция тақырыбы басты орын алды. Я.Протазанов, Ф.Эрмлер, ... ... ... ... ... тартар ескіліктің
сарыншақтарына қарсы күрес пен жаңа ... ... мен ... ... өзінің көркемдік бейнесін әкелді.
Үшінші кезең 30-40 жылдарды қамтиды. Бұл кезеңде кинопленкаға ... ... ... киноның пайда ... ... мен ... ... жол ... Кеңестер одағында социалистік
реализмнің қалыптасу кезеңінде жұмысшы табы мен колхоз ... ... ... ... революция және Ұлы Отан соғысы
тақырыбындағы фильмдер шығаруға ... ... ... Осы ... ... ... (1934), ... «Біз Кронштадтанбыз» (1936),
М.Левиннің «Амангелді» (1938), А.Довженконың «Щорс» (1939) секілді ... ... ... ... ... айтылған мәселелерді қорыта келе, ХХ ғасырдың басы ... ... кино ... мен музыка, бейнелеу өнерінің ... ... көз ... ... ХХ ... ... орын алған
үлкен қоғамдық-саяси өзгерістер, ... ... ... ... жүйесінің
орнауымен бірге келген тоталитарлық жүйе бірте-бірте аталған ... ... өз ... ... ... да ... ... диктат пен жалған идеологияның амалсыз жаршысына
айналғанына қарамастан қазақ өнері бұл ... ... ... даму
кезеңін басынан өткеріп, үлкен табыстарға қол жеткізді. Қазақ ... ... ... актерларының, суретшілері мен әнші-композиторларының ең
талантты үлкен шоғырының ... ... ... ... жемісті
белестері мәңгілікке тарих бетінде қалды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстандаңы ХХ ... ... ... мәәдениет ошақтарының
қалыптасу тарихын зерделей келе, ... ... қол ... ... ХХ ... басындағы кеңестік мәдениет ошақтарының
қалыптасуында ең алдымен мәдени-ағарту ісі, білім беру, баспасөздің ... ... ... ... ісі, ... ... ... жаңа орнаған
кеңестік үкіметтің ... ... ... ХХ ... ... ... қазақ мәдениеті өте күрделі жолдан өтті. Қазақ халқының
азаттық үшін күресінің өткір үніне айналған ... ... ... өкілдері
заман ағымына сәйкес қайшылықты дәуірді бастан өткерді. Көп ұзамай кеңестік
тоталитарлық ... ... ... ... идеологиялық рөлі де
өзгерді. Бұл жағдайдың себептерін атап көрсетксек: Жалпы, 1917 жылға дейін
ақын-жыраулардың бас ... мен ... ... патша
отаршылары шектесе, кеңестік дәуірде пролетариат диктатурасын бетке ұстаған
коммунистер қадағалады. Сондай-ақ, кеңестік ақын-жазушы, суретші, ... және т.б. ... ... тегі ... ... ... жалшылар
болды. Үшіншіден, ескі ақындардың шығармашылық ... ... тән ... ... ... ... ... жасалды», суретшілер,
музыканттар да «социалистік реализм» бағытынан ауытқымауы тиіс ... ... ... дейінгі мәдениет қайраткерлерінің өсіп-жетілуінің негізі
қайнар көзі қазақтың төл мәдениеті болса, ... ... ... ... ... ... ... Ал, мұндай тәртіпке бағынғысы келмеген,
таланттардың шығармашылық бостандығы шектеліп, тақырып аясы ... ... ... ... ... ... ... таптық, біршама орыстанған сипатқа ие болды. ... ... ... ... ... ... оның көркемдік дәрежесі емес,
ендігі заманда, әдеби ... ең ... ... ... жағынан
бағаланатын болды. Осылайша, төңкеріске дейінгі ... ... ... ... қасиетіне қарай және ақындар айтысында айқындалса,
ендігі уақытта ... ... да, ... да ... ... тікелей байланысты боды. Бұрын өнер иесі ... ... ... ... болса, ендігі уақытта бұл атақты ... пен ... ... ... ... қолайлы арнаға бұру ісі ең алдымен
оның оқыған азаматтарын өз ... ... ... интеллигенцияның
дүниетанымын таптық идеологиямен уландырудан ... 1917 ... ... кейін таптық мүдде бәрінен ... ... ... ... ... ... интеллигенцияның өзі де,
оның жетекшісі – Коммунистік партияның ... ... ... ... ... Қазақтың қалам қайраткерлері өз еркімен
бе, әлде еркінен тыс па, ... бірі ... ... ... ... ... ол нұсқаған бағыттан тайқымауға тиіс болды.
Қорыта келе, Қазақстандағы ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... ... өткенін көреміз. Кеңес
үкіметінің орнауымен бірге келген тар-таптық идеологияға ... жүйе ... ... өз ... ... ... ... мәдениетінің кәсіби театр, музыка, бейнелеу өрері, би өнері
сияқты түрлі салаларының жаңа белеске көтеріліп даму ХХ ... ... ... да ... ... МЕН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н. Ә. Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. - ... 20 ... ... ... в ... (1918-1932 гг.). Сборник
документов и материалов. – Алма-Ата, ... ... К. ... ... ... тарихының дерек көзі (1980-1918
жж.).- Алматы, 2000.
4. ... по ... ... ... ... гг.). Т.1. ... ред. К.С. ... – Алматы, 2002.
5. Жаманбаев К. Высшая школа в Казахстане. – Алма-Ата, 1972.
6. Изобразительное иссскуство Казахской ССР. – М., ... ... Р. ... идеи ... ... и их ... ... – Алма-Ата, 1972.
8. Бекхожин К. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алмат, 1964.
9. Қазақ ССР ... Көне ... ... күнге дейін. Т.4. – Алматы,
1978.
10. Омарбеков Т. ХХ ғасыр басындағы Қазақстан ... ... ... ... ... З.О. ... шығармашылық интеллигенциясының тарихы (1917-
1941). – Алматы. Ғалым, 2003. – 330 ... ... ... ... қасіреті.Алматы.2001ж
13. Жаңа және қазіргі замандағы ... ... ... ... //
Қ.С. Қаражанның редакциясымен. – Алматы-2005
14. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Т.3. – Алматы. ... ... Т. ... ...... 1968.
16. Қозыбаев С., Бекболатов Ж. Өмір айнасы. – Алма-Ата, 1990.
17. Қожакеев Т. «Жас Алаштан» «Лениншіл ... ... // ... жас.
1991. 5 мамыр.
18. Есова С. Октябрьдің ұрпақтары. Мына кітапта: Қазақстан азамат соғысы
жылдарында. – Алма-Ата, 1969.
19. ... ... ... ... // ... ... Бурабаев М. Общественная мысль Казахстана в 1917-1940 гг. – Алма-Ата,
1991.
21. Қозыбаев М. Тарих зердесі. 1-кітап. – ... ... ... Казахской ССР. Сборник документов и материалов. – Алма-
Ата,1957
23. Қазақстандағы ... ... ... секциясының
мүшелерінің отырысы.1926жыл 14наурыз ... ... С.А. ... ...... ... ... қозғалысы.
26. История Академии наук СССР. – Т.5. – М.,-Л., 1964.
27. Донцова З.Н. Изучение Казахстанских недр. // Памяти ... ... – Л., ... Қаленова Т.С. Ж. Аймауытовтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі (1889-
1931 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – ... 2001. – 31 ... ... С.Қ. ... ... ғылымға келген жолы және
шығармашылық ... Тар. ғыл. ... дис. ... Алматы, 2004. – 30 б.
30. Жүгенбаева Г. ... ... ... мен ... (1879-1938):
Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 1998. – 25 б.
31. Иманбаева С.С. М. ... ... мен ... ... жж.): ... канд. дис. – Алматы, 1999. – 197 б.
32. ... С. Өмір ... Есею ... ... ...... 1970.
33. Елеукенов Ш.Мағжан. Өмірі мен шығармагерлігі. – Алматы: «Санат», 1995.
34. Кахиани М. КазАПП жұмысын қайта құрайық, большевиктік баспасөз жұмысын
көтерейік. – ... 1932. -31-32 ... ... Б. ... ... // Егемен Қазақстан. 1994. 3 ақпан.
36. Қазақстан Кеңес жазушыларының тұңғыш съезі. – ... ... ... ... 1994.
37. Мәжит. Қазақ әдебиетіндегі орынды және орынсыз сындар туралы //
Еңбекші ... 1923. 2 ... ... ... ... съезі. – Алматы, 1934.
39. М.Әуезовтың өмірі мен шығармашылық шежіресі. – ... ... ... С. Өмір ... ... кітап. – Алматы, 1970.
41. Ысмайлов Е. Жамбыл және халық ...... ... ... Бернияз Күлеев. // Ақжол. 1923 ж. 22 қаңтар.
43. Тайшықов Қ. ... ...... ... Жұмалиев Қ. Стиль-өнер ерекшелігі. – Алматы, 1996.
45. Қабдолов З. ... ... ... мен ...... 1997. ... ... Түркістан. // Жұлдыз. 1991. №1
47. Абдуллин Х. Хасен Оралтайға хат ... С. ... ... ... ... азамат соғысы жылдарында. – Алма-Аты, 196. -377 б
48. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, 1989. – 262 ... ... Т. ... және ... ... Би аға. Б.Майлин туралы естеліктер. – Алматы, 1991.
51. Тәжібаев Ә. Бас жазушымыз Бейімбетке ... // ... ... 3 ... ... Т. ... ... революциясы. – Алматы, 1935.
53. Сейфоллаұлы С. Менің қаталарым туралы // Еңбекшы қазақ. 1929. ... ... С. ... қатем қандай? // Социалды Қазақстан. 1932. 8 ақпан.
55. Жансүгірұлы І. Қателесуге ... ... ... ... ... ... 1932. 12 ... Р.Мәрсекұлы. Қазақ қайда бара жатыр. – Алматы, 2001
57. Тоқпанов А.Сахна сазы.-алматы,1969.
58. Қазақ театрның тарихы.-Т.2.-Алматы,1978.-12б
59. Қадыров А.Годы становления.-Алма-Ата,1978.
60. Құндақбаев ... ... және ... ... ... драматургиясының поэтикасы.-Алматы,4978.-49б.
62. Қазақ мәдениетінің тарихының очеркі.-Алматы,2005.-237б.
63. Сулейменов К.Ұлы ... ... ... ... ... ... ... традиционное песенное искуства.-Алматы,2000.-
54б,
66. Сиранов К.Казахское Киноискусство.-69б.
67.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Ежелгі үнді мәдениеті10 бет
Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ: СОҢҒЫ “МӘДЕНИ МҰРА”9 бет
Ұлттық суретшілердің рухани әлемі26 бет
1917-1920 ж.ж Кеңес мемлекетіндегі мәдени құрылыс48 бет
1920-1930 жж. Қазақстандағы мәдениеттің дамуы17 бет
1922 – 1924 жж. Ақша реформалары6 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь