ХХ ғасырдың басындағы Ресейдің ұлттық аймақтарындағы қоғамдық саяси жағдай және жер мәселесі. (Қазақстан мысалында)

Кіріспе

І тарау. ХХ ғасырдың басындағы Ресейдің ұлттық аймақтарындағы қоғамдық саяси жағдай және жер мәселесі. (Қазақстан мысалында).

1.1. Ресей империясы және ұлттық аймақтардағы жалпы саяси жағдай. (1905.1916 жж).

1.2. Столыпин реформасы кезіндегі Ресей империясы. (Қазақстан мысалында).

ІІ тарау. ХХ ғасырдың бас кезіндегі Семей өңіріндегі жер мәселесі және Жер комитеттерінің құрылуы мен қызметінің тарихы.

2.1 Жер мәселесінің көтерілуі. (Қазақстан).

2.2 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейіңгі Уақытша үкімет тұсындағы жер мәселесінің шешілу жолдары. (1917 жыл ақпан.қазан айлары).

2.3 1917 жыл желтоқсан . 1919 жыл желтоқсан айлары аралығындағы Семей өңіріндегі жер мәселесінің жалпы сипаты және Жер комитеттерінің құрылымдық жүйесінің өзгеріске ұшырауы мен қызмет аясы.

Қорытынды

Әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуымен бірге қазақтың тарих ғылымы да коммунистік идеология шырмауынан босап, ұлттық-өркениеттілік қалыптастыру бағытында ізденіс үстінде дамып келеді. Бүгінгі таңда ұлттық сана мен ұлттық рухты өсіріп-өркендету үшін тарихшылар қауымының алдындағы ең өзекті мәселелердің бірі – Отан тарихының қай кезеңінде болмасын өзекті болған жер мәселесін, өз дәрежесінде объективті түрде халықтың санасына жеткізу.
ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде елде белең алған ұлт-азаттық қозғалыстың бір саласын құраған жер қатынастары тарихын зерттеуді жан-жақты, әрі терең ғылыми тұрғыда жалғастыру міндеті тәуелсіз Қазақстан тарихшыларының еншісіне тиіп отыр. Ал, сол тарихи кезеңде Ресейдің қазақ халқын отарлау кезіндегі жер қатынастарының даму барысы, ұлт-азаттық қозғалыс басшыларының жер мәселесін шешуде ұстанған позициясы мен аталған мәселенің ұлттық мүдде тұрғысынан шешуде қандай қызмет атқарғандықтарын анықтау, зерттеу жұмысы әлі де болса кенже қалып келеді.
Сондықтан да ХХ ғасырдың бас кезіндегі Ресейдегі қоғамдық-саяси өмірдің тарихы, оның ішінде Қазақстан сияқты ұлттық аймақта жер мәселесінің даму барысы және оның шешілу жолдарына тарихтан лайықты бағасын беру – бүгінде өзекті мәселелердің біріне саналады.
Біздің зерттеу мәселеміз – Семей өңіріндегі жер мәселесін және оны шешу жолында қызмет еткен жергілікті органдардың атқарған іс-шараларын ғылыми зерттеулер мен мұрағат құжаттары арқылы баяндауға талпыныс жасау. Семей өлкесінде жер мәселелерін шешуде қомақты еңбек жасаған қазақ Жер комитеттерінің, кейіннен Земство құрамындағы Жер бөлімінің атқарған іс-шаралары тақырыптың бүгінгі күні де өзекті екендігін көрсетеді.
ХХ ғасырдың басында ұлттық интеллигенцияның қалыптасуы, ұлт-азаттық қозғалыстың өрбуі, саяси өмірдің жандануы елде үлкен өзгерістерге алып келді. Осы тұста жоғары билік жүйесіне басшылыққа келген Уақытша өкімет басшылары аймақтық, облыстық жерлерде түрлі деңгейдегі комитеттер мен мекемелер құруға нұсқау, жарлықтар (1917 ж. көктем) беруін, сол жарлықтарға байланысты Уақытша үкіметтің түрлі деңгейде қалыптастыра бастаған түрлі мекемелерімен қатар Семей өлкесінде Жер комитетінің (1917 ж. 21 сәуір) құрылуын және кейіннен өлкеде билік басына келген Уақытша Сібір үкіметінің (1918 ж. 25 шілде) жарлығымен аталған органның Земство құрамында Жер бөлімі болып қайта құрылғанын баянды ету.
1. Аврех А.Я. П. А. Столыпин и судьбы реформ в Россий. – Москва, 1991. – 286 с.
2. Айқап / Құрастырғандар: Ү. Субханбердина, С. Дәуітов. – Алматы: Қазақ университеті, 1995. – 368 б.
3. Алаш Орда: Сборник документов / Сост. Н. Мартыненко. – Алматы: Айқап, 1992. – 192 с.
4. Алексеенко П.В. Население дореволюционного Казахстана (Численность, размещение, состав 1870-1914 гг) Алма-Ата: Наука, 1981. – 112 с.
5. Сайлаубай Е.Е. Алашорда үкіметінің Шығыс бөлімі.Тар. ғылым. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссерт. – 49 б.
6. Бөкейханов Ә. Таңдамалы (избранное) / Гл. ред. Р. Нургалиев. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995. – 478 с.
7. Бородин А.П. Объединенное дворянство и аграрная реформа // Новая и новейшая история, 1997. – №7. 33-37 с.
8. Геллер М. История Российской империй. ІІІ том. – Москва: Изд «МИК», 1997. – 425 с.
9. Гинев В.Н. Аграрный вопрос и мелкобуржуазные партии в России в начале ХХ века. – Ленинград, 1977. – 274 с.
10. Галузо П.Г. Аграрные отношения на Юге Казахстана в 1867-1914 гг. – Алматы: Наука, 1965. – 345 с.
11. Дж. Демко. Орыстардың Қазақстанды отарлауы (1896-1916) Алматы: Ғылым, 1997. – 230 б.
12. Емелях Л.И. Крестяне и церковь накануне Октября. – Ленинград, 1976. – 308 с.
13. Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в ХІХ – ХХ веков. – Алматы: Жеті Жарғы, 1996. – 352 с.
14. Козыбаев М.И. Историография Казахстана: уроки истории – Алма-Ата: Рауан, 1990. – 134 с.
15. Касымбаев Ж.К. История города Семипалатинска (1718-1917гг) – Алматы, 1998. – 276 с.
16. Кабанов В.В. Пути и бездорожье аграрного развития России в ХХ веке // Вопросы историй, 1992 – №3, 34-38 с.
17. Кул-Мұхаммед М. Колониальный режим в Казахстане (1868-1917гг) – Алматы: Атамұра, 2000. – 48 с.
18. Құл-Мұхаммед М. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. – Алматы: Атамұра, 1998. – 360 б.
19. «Қазақ» газеті. Құраст: Субханбердина Ү, Дәуітов С. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 560 б.
20. ҚР ОММ 1398 қор. -1-т. 310-іс, -35 б.
21. Сонда 292-іс, -28 б.
22. ҚР ОММ 644 қор. -1-т. 5-іс, -69 б.
23. Сонда 15-іс, 71 б.
24. Сонда 27-іс, 2 б.
25. Мэйси Д. Земельная реформа и политические перемены: феномен Столыпина // Вопросы истории, 1990 – №6, 2-15 с.
26. Марсеков Р. Қазақ қайда бара жатыр? – Алматы: Арыс, 2001. – 174 б.
27. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. – 256 б.
28. Краткая История СССР. І часть. Москва: Наука, 1983 – 430 с.
29. Першин П.Н. Аграрная революция в России. Москва, 1966. –254 с.
30. Сапаргалиев Г. Карательная политика царизма в Казахстане (1905-1917гг) Москва: Наука, 1966. – 376 с.
31. Сапаргалиев М.С. Возникновение казахской советской государственности (1917-1920гг) Алма-Ата: АНКАЗ, 1948. – 178 с.
32. Сулейменов Б.С, Басин В.Я. Восстание 1916 года в Казахстане. – Алма-Ата: Наука, 1977. – 165 с.
33. Спирин Л.М. Россия 1917 год. Из историй борьбы полит. партий. – Москва: Мысль, 1987. – 333 с.
34. Седельников Т. Борьба за землю в Киргизской степи. – Алма-Ата, 1991 – 127 с.
35. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. – 368 б.
36. Шаяхметов Н.У. «Ел – бүгіншіл, менікі – ертеңгі үшін», Алматы, 2001 – 149 б.
37. Шонанұлы Т. Жер тағдыры – ел тағдыры. – Алматы: Санат, 1995. – 224 б.
38. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 37 қор.-1-т. 1-іс, -112 б.
39. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 48 қор. -2-т. 1-іс, -218 б.
40. Сонда 3-іс, -22 б.
41. Сонда 7-іс, -55-58 б.
42. Сонда 188-іс, -36,44,18 б.
43. Сонда 7-іс, -67-69 б.
44. Сонда 3-іс, 1-22 б.
45. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 72 қор. -1-т. 90-іс, -195 б.
46. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 37 қор. -1-т. 6-іс, -18 б.
47. Сонда 125-іс, -86 б.
48. Сонда 94-іс, -23,31 б.
49. Сонда 9-іс, 74 б.
50. Сонда 43-іс, -8 б.
51. Сонда 120-іс, -47 б.
52. Сонда 24-іс, -61 б.
53. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 48 қор. 3-іс, -10 б.
54. Сонда 63-іс, -17,23 б.
55. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 37 қор. -1-т. 89-іс, -28,62,67 б.
56. Сонда 127-іс, -438,440,441 б.
57. Сонда 126-іс, -33,68,112 б.
58. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 72 қор. -3-т. 2-іс, -31 б.
59. Сонда 5-іс, -62 б.
60. Сонда 27-іс, -17,23 б.
        
        ЖОСПАРЫ:
Кіріспе
І тарау. ХХ ғасырдың басындағы Ресейдің ұлттық аймақтарындағы қоғамдық
саяси жағдай және жер мәселесі. (Қазақстан мысалында).
1. Ресей империясы және ... ... ... ... жағдай. (1905-
1916 жж).
2. Столыпин реформасы кезіндегі Ресей ... ... ... ... ХХ ғасырдың бас кезіндегі Семей өңіріндегі жер мәселесі және
Жер комитеттерінің құрылуы мен қызметінің тарихы.
1. Жер мәселесінің көтерілуі. (Қазақстан).
2. 1917 ... ... ... ... Уақытша үкімет тұсындағы
жер мәселесінің шешілу жолдары. (1917 жыл ақпан-қазан айлары).
3. 1917 жыл желтоқсан – 1919 жыл ... ... ... ... жер ... ... ... және Жер
комитеттерінің құрылымдық жүйесінің өзгеріске ұшырауы мен қызмет
аясы.
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік ... ... ... ... да ... ... ... босап,
ұлттық-өркениеттілік қалыптастыру бағытында ізденіс үстінде дамып келеді.
Бүгінгі таңда ұлттық сана мен ұлттық рухты өсіріп-өркендету үшін ... ... ең ... мәселелердің бірі – Отан ... ... ... ... ... жер мәселесін, өз дәрежесінде объективті
түрде халықтың санасына жеткізу.
ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде елде ... ... ... бір ... ... жер ... ... зерттеуді жан-
жақты, әрі терең ғылыми тұрғыда жалғастыру міндеті тәуелсіз ... ... тиіп ... Ал, сол тарихи кезеңде Ресейдің қазақ
халқын отарлау ... жер ... даму ... ... ... жер ... шешуде ұстанған позициясы мен аталған
мәселенің ұлттық мүдде тұрғысынан шешуде ... ... ... ... ... әлі де ... ... қалып келеді.
Сондықтан да ХХ ғасырдың бас кезіндегі Ресейдегі қоғамдық-саяси
өмірдің тарихы, оның ішінде ... ... ... ... жер ... барысы және оның шешілу жолдарына тарихтан лайықты ... беру ... ... ... біріне саналады.
Біздің зерттеу мәселеміз – Семей өңіріндегі жер мәселесін және оны
шешу жолында қызмет ... ... ... атқарған іс-шараларын
ғылыми зерттеулер мен мұрағат құжаттары арқылы баяндауға талпыныс ... ... жер ... ... қомақты еңбек жасаған қазақ Жер
комитеттерінің, кейіннен Земство ... Жер ... ... ... ... ... күні де ... екендігін көрсетеді.
ХХ ғасырдың басында ұлттық интеллигенцияның қалыптасуы, ... ... ... ... ... елде ... ... алып
келді. Осы тұста жоғары билік жүйесіне басшылыққа келген Уақытша ... ... ... ... ... деңгейдегі комитеттер мен
мекемелер құруға нұсқау, ... (1917 ж. ... ... сол ... ... ... түрлі деңгейде қалыптастыра бастаған түрлі
мекемелерімен қатар Семей өлкесінде Жер комитетінің (1917 ж. 21 ... және ... ... ... ... ... ... Сібір үкіметінің
(1918 ж. 25 шілде) жарлығымен аталған органның Земство құрамында Жер бөлімі
болып қайта құрылғанын баянды ... ... ... ... ... тұрғыда көрсету, жер
мәселелерін шешуде өз алдына ... ... ... ... ... ... негізінде межелеу, сонымен қатар мекеме құрамына
енген қазақ зиялыларының жер мәселесін шешуде ... ... ... ... ... мәселенің шешілу жолында қосқан үлестерін көрсету.
Жер мекемелері құрылуымен ... ... ... ... ... отырып
қызметтер атқарды және жер мәселесін шешуді мақсат ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде Ресей
жерінде белең алған ... ... ... ... ... шиеленісуін, даму барысын қазіргі тың тарих тұрғысынан арнайы
зерттеуді алдына мақсат етіп қойған еңбектер мен ... ... ... Кеңестік Қазақстан тарихнамасында белгілі саяси-идеологиялық
себептерге байланысты жер мәселесі бір ... ... ... ... ... ... ... байланысты бүгінде Ресейдің Қазақстанды және басқа
шет ұлт аймақтарын отарлауда ... жер ... ... ... ... ... ... жоқ. /35/.
Алайда аталған мәселе төңірегінде сол кездің ... ... ... ... қайраткерлерінің баспа беті мен мерзімді баспасөз беттерінде
жарық көрген еңбектерінің мәселені толық ашып көрсетуде ... ... ... алуы тарихи заңдылық. Жер ... ... ... ... тұжырымды ойлар А. Байтұрсыновтың «Қазақ пайдасындағы
жерді алу турасындағы низамдар, бұйрықтар» /2/ және «5 мың ... ... ... ... ... ... болатын. Қазақтың ұлттық
мүддесін еш ... ... ... алу мақсатындағы жарлықтар мен
бұйрықтардың мәтініндегі әрбір бөлімнің отарлық саясатын ... ... ... ... ... ... «Айқап» журналының 1911 жылғы 11
санында жарық көрсе, келесі ... ... ... 1913 жылғы 29
санында басылып шықты.
Сондай-ақ ғасыр басында ұлт-азаттық қозғалыстың хабаршысы ... ... ... «Айқап», «Сарыарқа» беттерінде ... ... ... және ... ... ... ... тұрған бір
топ зиялылардың, атап айтсақ, Ә. ... М. ... Р. ... ... Ж. ... Н. ... жер ... арналған
көптеген мақалаларының да маңызы зор екендігін айта кеткен жөн. Әсіресе, Ә.
Бөкейхановтың Столыпин дәуіріндегі Қазақстан, Мемлекеттік дума және ... ... ... Жер комитеттерін құру және оның ... ... ... ... тақырыбымыздың мазмұнын ашуда
орны ерекше.
Еліміздің тәуелсіздік алып, тарихи сананы қалыптастырудың ... ие ... ... төл ... ... ... ... М.И. Қозыбаевтың, С. Асфендияровтың, Ж.К. Қасымбаевтың
еңбектеріндегі жер мәселесіне қатысты ... ... ... алып ... тарихи заңдылық деп ұғамыз.
А. Я. Аврехтің «П. А. ... и ... ... в ... /1/ ... ... ... аралығында билік басында болған П.А. Столыпиннің
реформаларының ... ... ... ... ... жағдайға тигізген
ықпалын кеңінен талқылап, реформа ... ашып ... ... орны
ерекше екенін атаған жөн. ... ... ІІІ ... Столыпиннің
аграрлық реформасының Думада талқылануы, және ... іске ... ... ... пайдасы мен кері жақтары
сараланып, тарихи объективтілік тұрғысынан ... ... ... ... ... ... өмір ... қатынастардың шиеленісуіне қысқаша түрде нақты сипаттама берген
еңбектер қатарына В.Н. Гинев ... ... и ... ... в
Россий в начале ХХ века» /9/ және Л.И. Емелях «Крестьяне и церковь ... /12/ ... ... ... болады. Аталған еңбектерде
әсіресе ғасыр басында империя көлемінде шиеленіскен сипат ... ... ... жолдарын жеке-жеке талдай отырып, ... ... ... әр ... ... версияларын ұсынып, елде белең алған
барлық дағдарыстың қайнар көзі самодержавиелік билік екендігін баса айтқан.
Е.Е. Сайлаубай ... және оның ... ... /5/ ... ... ... ... Жер комитеттерінің құрылу
тарихына және оның алғашқы ... ... ... ... ... ... жазып кеткен. Зерттеуде автор сонымен қатар жер
мәселесінің бір жақты ... ... ... әсер ететін қоғамдық-саяси
жағдайға (Семей өңіріндегі) кеңінен тоқталған.
Алаш қозғалысын кеңінен зерттеген М. Қойгелдиев «Алаш қозғалысы»
/35/ атты ... жер ... ... ... ... ой-тұжырымдар
жасаған. Автор өзінің зерттеу жұмысында патшалық биліктің қазақ жерлерін
отарлауын кезеңдерге бөле ... ... ... ... мен ... көшу мәселесін кеңінен талқылап, осы негіздегі
отарлау саясатының мәнін ашуға көп көңіл бөлген.
Уақытша үкімет тұсында Қазақ ... ... Жер ... ... мен ... қысқаша түрде нақты тоқталған бірден-
бір еңбек Қ.А. Жиренчиннің «Политическое ... ... в ХІХ – ... ... /13/ атты ... ... ... өз кезегінде Қазақстандағы құрылған
Жер комитеттерінің құрылу ерекшеліктеріне ... оның ... ... ... әсер ... ... ... переселен мәселесін Т. Шонанұлының «Жер тағдыры – ... /37/ атты ... ... яғни ... ... 1917 ... нақты статистикалық мәліметтер негізінде тұтас зерттеп, сапалы ғылыми
тұжырымдар жасаған автор болған жоқ. Еңбек 1923 жылы ... ... үшін істі ... ... әрі жер ... Кеңес үкіметі де
шеше алмай жатқан ауыр күйзеліс, ... ... ... да, ... ала ... ... ... ешқандай саясаттың табы
байқалмайды, зерттеуші жерге қатысты мәліметтер ... таза ... ... Т. Шонанұлы өз заманында «Қазақ жерінің тарихы – колония
тарихы. Колония тарихы – бірте-бірте қазақ ... ... ... иемденудің
тарихы, талаудың тарихы», деп әуел бастан ашық айта ... ... ... ... ... на Юге ... в ... гг»
/10/ деген зерттеу еңбегінде Қазақстанның ... ... ... ... материалдар негізінде үлкен хронологиялық
кеңістікті қамти отырып жазылған. Қоныс аударушылардың жер ... ... ... ... автор, қоныстандыру процесі қазақтардың жер өңдеу
ісі мен табиғи отырықшылыққа көшуіне кедергі-зиян келтірді деген ... ... ... ... ... дейіңгі
мүліктік жағдайын, қоныстанғаннан кейіңгі шаруашылық ... жер ... ... түрде зерттегеннен кейін, өзінің мынадай батыл тұжырымдарын
жасайды: «Қоныстанушылар – деп жазады ол, - жер ... ... ... ... жете алған жоқ, тіптен ауыл шаруашылығындағы
капитализм орыс ... ... ... ... ... ... ... өз пікірінің көптеген ... ... тап ... білсе де, өз позициясынан қайтпаған.
Американдық зерттеуші Дж. Демко «Орыстардың Қазақстанды отарлауы
(1896-1916)» /11/ ... ... ... статистикалық мәліметтер
арқылы отаршыл саясат әсерінен ... ... ... ... экономикалық және демографиялық даму көрсеткіштерінің ауытқуын,
сонымен қатар ... ... ... ... Қазақстанға қоныс
аудару моделі мен ... ... ... ... орын алған
өзгерістерді, оның ... бұл ... ... ... ... ... дала ландшафтына тигізген сан алуан ықпалын зерттеген.
М. Құл-Мұхамед «Алаш қайраткерлерінің ... ... /18/ атты ... патша үкіметінің қоныстандыру саясатының
отарлық мәнін саяси аспектіде қарастырса, өзінің келесі «Колониальный ... ... ... /17/ атты ... ... қазақ жерлерін тартып
алудың құқықтық негізіне аса көп көңіл бөлген.
Кеңес билігі, Уақытша Сібір үкіметі, Бүкілресейлік Уақытша үкімет
(Колчак ... ... ... ... ... ... тұрған қазақ зиялыларының айқын позициялары Н. Шаяхметовтың «Ел ... ...... үшін» /36/ атты зерттеу ... ... ... кеңінен баяндалады.
Аграрлық мәселе төңірегіндегі еңбектердің тарихнамасының басты
ерекшелігі, аталған мәселеге әрбір ... ... ... мен ... ... ... келеді, сондықтан да қарастырған
әрбір еңбекке жеке-жеке тоқталуға тура келді. Қазіргі кезде Алаш қозғалысы
тарихының бір ... ... жер ... ... ... ... ... Қазақстанның Ақпан, Қазан төңкерістері және Азамат соғысы
жылдарындағы Жер мәселелері бойынша жалпылама қысқаша зерттеулер ... ... ... ... Жер мәселесінің Қазақстан бойынша
біртұтас нақты тарихы ... ... деп ... ... мақсаты мен міндеттері. ХХ ғасырдың ... ... ... белең алған аграрлық дағдарыс ... ... ... туындаған Жер мәселелерінің өрбу барысын және
аталған мәселені шешуде Жер ... ... ... ... тұрғысынан жан-жақты талқылай отырып, түпкі мәнін ашу.
Семей ... ... ... ... ... негізінде
туындаған аграрлық мәселелер мен Уақытша үкімет тұсынан Кеңес билігіне
дейіңгі аралықтағы Жер ісі ... ... ... кең көлемде
зерттеу міндеттері төмендегідей:
– Ғасыр басында Ресей империясында орын алған ... ... ... ... Ресейдің, соның ішінде Столыпиннің аграрлық саясатының
мәнін ашу;
– Семей өңірінде жер мәселесінің көтерілуін ... ... ... ... алға қойылу деңгейін анықтап, баға беру;
– Уақытша үкімет тұсында ... Жер ... ... ... ... ... ... оның қызметіне тарихи талдау жасау;
– Қазақстанда өрбіген жер ... ... ... ... ... ... мен мәселенің сәтті шешілу жолында
атқарған қызметтеріне баға беру.
Зерттеу жұмысының хронологиялық ... 1905 ... ... ... 1919 ... ... ... дейіңгі мерзімді қамтиды.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. Жер ... ... ... ... ... тарихи білімді жинақтау арқылы историзм,
объективтілік принциптерін ... ... ... ... ... ... қолданылды.
Зерттеу жұмысының деректік негіздері. Негізгі деректер – Шығыс
Қазақстан облыстық қазіргі заман тарихы ... ... 37, 48, ... және Қазақстан Республикасының орталық ... 644, 1398 ... ... ... ... бірінші
рет ғылыми айналымға енеді. Ғылыми зерттеулердегі мәліметтер мен ... ... ... ... жаңалығы. Қазақстан Республикасында бүгінде
қалыптасу процесін өткеріп отырған демократиялық ... ... ... «ақтаңдақтарына» айналып келген көптеген күрделі де тартысты
тарихи ... жаңа ... ... ... оны ... ... пен
мүддені және жалпы адамзаттық идеясына үйлестіре отырып, іске асыру ... ... ... ... ... Зерттеудің ғылыми
жаңалығына тың архивтік деректердің ... ... ... ... жұмысының практикалық маңызы. Зерттеудің өзекті мәселесі
бойынша пайдаланылған мұрағат және құжаттық ... ... ... ... мен толықтыруларын, ұлттық жаңғыртуға бастаған, ұлттық
егемендік ... ... Алаш ... мен оның ... ... бойынша жұмыстың нәтижесін мектеп мұғалімдері ... ... оқу ... ... пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі ... мен ... ... тұрады.
І тарау. ХХ ғасырдың басындағы Ресейдің ұлттық аймақтарындағы
қоғамдық-саяси жағдай және жер мәселесі. (Қазақстан мысалында)
1.1 бөлім. Ресей ... және ... ... жалпы
саяси жағдай. (1905-1916 жж).
ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... капитализмнің ең жаңа формалары,
патшаның жартылайазиялық типтегі деспоттық билігі, дамып келе ... ... ... ... ... ... ... рухани мәдениеттің гүлденуінің ең биік шыңы – сияқты белгілер тән
болды. Империялық мемлекет ... ... ... үлкен күшпен
прогресстік бағытта варварлық қойнаудан шыға берді. ... ... ... ... ... шоғырландырған абсолюттік
монархия өкілі ... әр ... көп ... ... империялық
тұтастығын сақтай отырып, Ресейдің халықаралық беделін көтеруге тырысып
бақты. ХХ ... ... ... саяси-қоғамдық жағдайында көптеген
өзгерістер белең алды. Елде өздерінің құқықтарын есепке алуды ... ... ... ... процесі негізінде азаматтық қоғамдар пайда
бола бастады. Азаматтық қоғамдардың және капиталистік ... ... бола ... жұмысшы таптарының қозғалысы елде шексіз билікке ... ... ... ... ... ... Ғасыр басында Ресейдің
саяси аренасында көптеген қарама-қайшылықтар көрініс ... (29;91). ... ... ... ... ... Ресейді шешуші қадамдар жасауға
итермеледі. Бірақ, бұл жерде биліктегілер шешуші ... ... ... Бір ... ... ... ... өмір сүргісі келмеді,
ал «жоғарыдағылар» елді ескіше басқарып тұра ... ... ... ең күрделі қарама-қайшылық шаруалар мен ... ... ... жою үшін ... ... тыс ... жою керек болды. Ал, капиталистер мен ... ... ... ... ... талап-тілектерінен: 8
сағаттық жұмыс күні, ереуілге шығу құқығы, әйел ... ... және ... тиым салу ... құралды. (28;369).
Әсіресе, билік пен қалыптасушы азаматтық қоғамдар арасында қарама-
қайшылық өткір сипат алды. ... ... ... капиталистік
державалардың ішінде не парламенті, не заңды түрдегі саяси партиялары, не
азаматтарының толық ... жоқ ... ... Осы ... ... шешу көп ... басқа қарама-қайшылықтарды шешуге тәуелді
болды.
Ең соңында ... ... мен ... ... халықтары арасындағы
қарама-қайшылық өте шиеленісті түрде болды. ... ... ... ... өсуі ... автономиядан бастап, жеке
мемлекет ретінде бөліну талап-тілегіне ұласты. (28;352).
Жалпы 1900 жылдың басында Ресейде революциялық ... ... ... әр ... және бір-бірімен байланыстары жоқ
көптеген социал-демократ ұйымдары, комитеттер, топтар ... ... ... ... ... ... ... социал-демократтардың өз
партияларын құруға алғышарт жасап берді. Ресейдегі социал-демократиялық
партиясы ... ... ... негізге алған жалғыз партия
болды. (8;124). ... ... ... ... ... ... ... ана тілінде білім алу, таптарды жою сияқты талап-тілектер болды.
Ал, аграрлық мәселеде ... ... жер ... ... ... олар ... ... күш деп таныды. Революциялық
қозғалыс толқынында 1902 жылы ... ... ... ... ... ... ... базасы ретінде еңбекші
халықты, пролетариатты, еңбекші шаруаларды, еңбекші ... ... ... ... «жерді социализациялау» идеясын көтерді, яғни
барлық жерді шаруа қоғамдарына беріп, және ... ... ... ... Олар ... ... федеративтік бағытты ұстап, ұлттардың
өз биліктеріне құқық беруді ұйғарды.
Және де ... ... ... күш ... ... қозғалыстар негізіндегі жергілікті өзін-өзі басқару – Земство
мен қалалық думалар қалыптасқан болатын.
Елдегі ... ... ... ... әрбір ұлттардың сана-
сезімінің өсуі, шаруалардың жер мәселелерінің шешімі ... ... мен ... жалпы елдің рухани және мәдени өрлеуі,
интеллигенция өкілдерінің белсенді әрекеттері шиеленіскен жағдайды одан әрі
күрделендірді.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... саны ... адамды құрады. Тұрғындардың 72 % - ы европалық ... 10 % - ... ... мен Финляндияда, 7 % - ы ... 6 % - ы ... 5 % - ы ... ... (4;84). ... тұрғындарының 14 % - ... ... ... Ел ... 96896648 - ін ... 13386392 ... ... құрады.
Сонымен қатар Ресей империясында ұлттық мәселе шешімін таппаған
өткір сипатта болды. Тұрғындардың 90 ... ... ... ... ... адам ислам дінін ұстанды. Ел тұрғындары 146 түрлі тілде сөйледі.
Елдің тұрғындарының 65,5 % - ы ... 81 ... адам ... ... ... ... ... Олардың 55,5 миллионы орыс тілін
ана тілі есебінде қабылдады. Екінші орында 40,6 % - ды ... ... ... бойы, Қазақстан, Қырымды қоныстанған тұрғындар болды. (28;337).
Ол кезде орыс ... көбі ... ... ... өте
ұйымдасқан түрде орналасқан болатын. ... ХХ ... ... ... тек 2 % - ды құраса, Балтық ... – 5,5 ... – 4 %, ... – 0,2 % - ды ғана ... ... орыс ұлтшылдары «Ресей тек орыстарға» деген бағыт
ұстанды. Олар күш қолдану арқылы орыстандыру, саяси және діни ... үміт ... ... ... тіпті Александр І тұсында
автономия құқығы берілген болатын. ... ... ... ... ... фин тілінде жүргізіліп, елдің өз әскері
болатын. ... 1900 ... ... ... ... аталған артықшылықтарды
алып тастады. Сонымен қатар, поляктардың мәдениеті, қоғамдық әрекеттері,
тілі барлығы – қуғын-сүргінге ... ... ... ... Ресейде қауымдық жер иелену сақталды. Қауымдық
жер иелену помещиктердің мүдделеріне сай келді. (7;36). Көптеген ... 8 ... ... жер ... ... сондықтан кейбір шаруаларға
жерді помещиктен жалға алуларына тура келді. Жалға алған жердің ... ... жоқ ... өзінің еңбегі арқылы өтеді.
ХХ ғасырдың басында Ресейде помещиктік шаруашылықтың таза ... өте аз ... ... ... ... «прустық» типін 500
десятинадан артық жерлерде, яғни өте ірі ... ... ... еді. Елде ... жартылайфеодалдық шаруашылықтар – «кулактық»
шаруашылықтар маңызды орында болды. (16;34). ... ... ... ... жол ... ... ... тапты. Орташа
есеппен бір кулактық ... 40-50 ... ... ... ... ... дейін баратын алып шаруашылықтар да ... ... ... ... шаруашылық кулактық негізде болғанмен де, губерния бойынша
әртүрлі болды. Мәселен, Воронеж губерниясында 3 % - ды ... ... ... Кавказда 30 % - ды құрады. ... ... ... ... 67 % - ын, ... берілетін жердің 40 % - ын, жұмысқа
пайдаланылатын малдың 60 % - ын, ... ... ... 80-90 % - ... Елдегі нан өнімінің жартысынан ... ... ... Кулақтар қауымның жойылуына мүдделі болды, өйткені олар тек қана
помещиктік емес, сонымен қатар шаруа жерлерін сатып ... ... ... ... ... жолы ... жер иелену жоқ
аудандарға тән ... , атап ... ... ... ... жағалауы, Сібір,
Солтүстік Кавказ. (8;107).
Көп жағдайда, шаруалар жоғарыда айтып кеткендей жағдайға қарамастан
өздеріне қарсы тап ... ... ... ... ... таңдап
алды. Мәселен, статистикалық мәліметтерге сүйенетін болсақ, 1900-1914
жылдар аралығында болған 670 ... 66 % - ы ... ... тек 3 % - ы ғана ... ... ... ... дамуындағы «прустық» жолмен «американдық» жол
екеуі де жері жоқ ... ... ... алмады, керісінше кедейлер
мен орташалардың жаппай алшақтануына алып келді. Осы ... ... ... үшін ... ... бере кетсек, 1905 жылы жерсіз шаруалар 2200000
ауланы құрап, барлық шаруалардың 14 % - ын ... ал 5 ... ... бар шаруалар 2900000 ауланы құрап, барлық ... 19,7 % - ... 5-10 ... ... жер ... ... ... 5100000
ауласы болып, елдегі барлық шаруалардың 34,7 % - ын ... 50 ... жер ... ... 200000 ғана ... ... барлық
шаруалардың тек 1,4 % - ын ғана құрады. (25;12).
Жоғарыдағы мәліметтерден көріп ... ... ... ХХ ғасырдың басында шаруалардың жер үшін күрестерін күшейтті. Күшті
шаруа ... ... және ... губерниялары мен Кавказда көрініс
берді. Шаруаларды көп жағдайда жаңадан қалыптасып келе жатқан жұмысшы табы
қолдады, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан революциялық ... ... ... аграрлық
мәселені шешу үшін реформаның қажет екендігін 1905-1906 жылдар аралығында
Министрлер Кеңесінің төраға қызметін атқарған С. Ю. ... ... ... ... ХХ ... ... Ресейдегі әлеуметтік-экономикалық және
саяси өмірдегі маңызды өзгерістер тығыз байланысты.
Витте өз позициясында шектелген конституциялық монархияны ... және ... ... ... ұстанды. (1;23). Өзінің саяси
көзқарастарында Витте ... пен ... ... ... дер
кезінде пісіп жетілген халықтардың талап-тілектерін орындамағандығынан» деп
білдіреді. Ол жерсіз қалған ... ... жер ... жою ... ... жою ... деп ... Витте тіпті 1893 жылы жерсіз
шаруаларды Қиыр Шығыс пен Сібірге қоныс аударту туралы ... ... Ал, 1895 жылы ... ... Жер ... ... ... алып, оларды шаруаларға алып сата ... ... 1902 ... ... ... комиссиясы құрылады. Ол өз кезегінде жерді
шаруаларға меншіктеп беруді және оларға азаматтық құқық беруді талап етті.
Алайда ... ... ... ... ... ... ... мүмкін еместігін көрсетті.
Тарих дамуының өзі көрсеткендей дағдарыстан шығудың реформалық жолы
еш ... ... соң ... жолға кезек келгендей болды. (28;347).
1905 жылы 9 ... ... ... ... ... Революция
барысында елдің саяси сахнасында үш лагерь қалыптасты. Бірінші лагерьге
самодержавиені жақтаушылар ... Олар ... ... қаламайтын
реакциялық помещиктер, мемлекеттік органдардың жоғары шенділері, полиция
қызметкерлері, патша үкіметімен тығыз байланысты буржуазияның бір ... ... ... ... буржуазия мен либералдық интеллигенция,
алдыңғы қатарлы дворян өкілдері, ... ұсақ ... мен ... ... құралды. Олар конституциялық-парламенттік монархияны жақтап,
билікті халық сайлаған парламентке ... ... ... лагерьді
революциялық-демократиялық негіздегі пролетариат, шаруалардың бір бөлігі,
ұсақ буржуазияның ... ... ... ... социал-демократтар,
эсерлер, анархистер және басқа да ... ... ... Олар жалпы
самодержавиелік билікті құлатуға мүдделі болды,
Демонстрациялар, биліктегілермен қақтығыстар барлық елді ... ... ... бөлігінде 85 уезді шаруа толқулары шарпыды.
Шаруалар ... ... ... комитеттері басқарды. Олар қазыналық
және помещиктік жер иеліктерін басып алып жатты. Алғашында шаруа ереуілдері
стихиялы сипатта болса, ... 1905 жылы ... ... ... ...... алғашқы саяси ұйымы негізінде ұйымдасқан сипат
алды. (8;114). Аталған ұйым, ұйым ... ... ... ... ... Ол аталған ұйым талап-тілектерінен көрініс
берді: жерге жеке меншікті жою ... ... ... ... жерлерді конфискелеу, помещиктік жерлердің бір
бөлігін төлемсіз алу, ... ... ... алу, ... жиналысын шақыру.
Мұның барлығы шаруалардың таптық және саяси ... ... жеке ... күш ... тап ... өз ... ... көрсетті.
1905 жылы 6 тамызда патша үкіметі революция барысында Мемлекеттік
дума құру туралы манифест жариялайды. Дума қаржы, штат және ... ... ... ... тиіс болды. Дума жобасы А. Г. ... ... ... «булыгиндік» деген атпен енді. Ресей
тұрғындарының көп ... ... ... ... ... ... ... әскери қызметтегілер, ... ... ... жоқ
«бұратаналар» болды. Осындай сайлау жүйесі негізінде 1,5 миллион ... бар ... 7 мың ... ғана ... ... ... ... қозғалыстың жақтаушыларының көп бөлігі булыгин Думасына қарсы
шықты. 1905 жылдың ... ... ... ... дерліктей түгел
қозғалысқа қатысты. Осы барыста революциялық және либералдық қозғалыстардың
әр түрлі ағымдары ... ... (8;135). ... ... ... ... қарсы бағытталды. 1905 жылдың ... ... ... ... орталығы Москваға ауысып, қалада жалпы қалалық
саяси ереуілдер бел алды. ... ... ... ... ... ... Бүкілресейлік кәсіподақ жиналысын шақыруды ұйғарған
ереуілшілерге Орталық Ресей, Волга жағалауы, Орал, ... ... ... ... ... ... тартылды. Москвадағы саяси
ереуілдер ... ... ... ... ... ала ... Революциялық
оқиғалар баяу түрде болса да, шаруалардың саяси көзқарастарын ... ... та ... ... ... шаруалар қозғалысын ортақ
революциялық күреске ... ... ... да нәтижесіз қалып
отырды.
1905 жылдың күзі мен қысында шаруа қозғалыстарының ұйымдық жаңа түрі
– революциялық шаруа комитеттері пайда ... ... Олар жер ... қолдану әдістерімен шешуге тырысқан болатын. 1905 жылы 31 ... ... ... ... ... селосында шаруалар
міндетті ... ... бас ... ... ... дума ... мекеме құруды талап етіп, сословиелік теңсіздікке қарсы ... ... ... ... ... бір жыл өмір ... ... бүкіл революция барысында өз жемістерін беріп
отырды. Мәселен, 1905 ... ... ... ... ... ... 3 қарашада 1906 жылдың 1 ... ... ... ... азайту және 1907 жылдың 1 қаңтарынан шаруа төлемдерін
толықтай жою жөніндегі манифестке қол ... жылы 12 ... ... ... заң ... ... ...
конституциялық-демократиялық партиясының (кадеттер) құрылтай ... ... ... ... ... Орталық Комитетінің құрамына 11 ірі
помещик және интеллигенцияның 44 өкілі ... ... ... ... сайлау құқығы негізіндегі конституциялық құрылыс болды.
Елдегі революция ... ... ... ұлттық аймақтарда
ұлт-азаттық қозғалыстар белең алды. Волга жағалауының ұлттық аудандары мен
Украинада жұмысшы толқулары ... ... ... мен Түркістанның
теміржолшылары, қазақтар, ... ... ... ... ... ... Финдер республика жариялау мәселесін
қозғады. Латыштар мен эстондар империямен ... ... ... ... ... ... ... Ресей империясымен тек
жоғары биліктің байланысын қалады. Украин ұлттық зиялы қауымы ұлттық-мәдени
автономияны талап етті.
Сонымен бірге ұлт ... ... ... ... ... ... болды. Большевиктер ұлттардың өзін-өзі
басқаруынан жеке бөлінуіне дейіңгі құқықтарын қорғады. (12;228). ... ... ... ... жақтап, барлық қоғамдық және
мемлекеттік ... ... ... ... ... Ал, ... Ресей» бағытын ұстанып, барлық азаматтардың ұлттарына қарамастан тең
құқықтығын жақтап, жергілікті ... ... ... ... ... жылы қыркүйекте Москвада земстволық және қалалық Басқармалардың
кезекті съезі өтіп, онда Польша, Балтық жағалауы, ... ... ... ... ... беру туралы мәселе көтерілді. Бірақ та
федеративтік құрылыс мәселесінде ... ... ... ... әрбір
федеративтік облыстар құрылатын болса, орталық ... ... не ... де ... ... қай ... ... айтылғанында ескеру
қажет ».
1905 жылдың қараша-желтоқсан ... ... ... ... ... ... 1905 жылы ... елде мүшелерінң 77 % - ... ... 48 ... болды. Әрбір кеңестің өзінде қарулы отрядтары
болды. 21 ... ... ... ... ... ... жылы 8 шілде де бірінші думаның таратылып ... ... ... ... ... ... ретінде қабылдады.
Меньшевиктер қарулы көтерілісті қаламаса да, ... мен ... ... ... ал большевиктер ... ... ... ... ... қолға алды. 1906 жылы 14 шілде де
Гельсингфорста революциялық партиялардың ... ... Олар өз ... ... ... басып алуға және Құрылтай жиналысын шақыруға
күрес жүргізуге шақырды.
1906 жылы Министрлер Кеңесінің төрағалығына П. А. ... ... ... революциялық партиялар қудалауға түсіп,
баспасөз беттеріне қарсы репрессия басталды.
Сол күндер туралы өз күнделігінде А. Ф. ... ... деп ... ... ... баскөтерулері қатал түрде басып ... ... жоқ ... ... ... Финляндия, Балтық жағалауы
губерниялары мен Польшада «антирусстік» сипат көрініс берді. Елдің түкпір-
түкпіріне жазалаушы экспедициялар жіберілді». ... өз ... ... ... ... ... болды.
1906 жылы шілде де помещиктік жер меншігіне қол сұғушылықтың алдын алу
туралы үкімет ... ... Осы ... ... айларында Столыпин
шаруалар мәселесіне байланысты бірқатар қаулылар қабылдап, 9-15 қараша
аралығында аталған ... ... деп ... аграрлық реформаның
негізін қалады. 1907 жылы 20 ... ... ... думада негізгі мәселе
аграрлық қатынастар болды. Еңбекшілер мен солшыл топтар бос жерлерде ... ... ... ... 3 заң ... ... ... аграрлық бағдарламасында мемлекеттік жер қазынасы деген ... ... ... ... ... ... ... жарты бағасына
сатуды ұйғарды.
Алайда 1907 жылы 1 ... ... ... 55 ... ... ... мақсатында астыртын сөз байласты деген жала
жауып, 3 ... ... ... Думаны таратып, сайлау заңын өзгерту туралы
манифест жариялады. (1;32). ... ... ... ... ... алып, самодержавиеге елеулі соққы берген 1905-1907
жылдар аралығын қамтыған революция аяқталды.
1905-1907 жылдар ... ... ... ... белгісі
халықтың сана-сезімінің өскендігін ... ... ... ... ... келе ... ... өзінің сипатына қарай
буржуазиялық-демократиялық негізде болды. Патша үкіметіне алғаш рет елдегі
буржуазиялық демократия ... – Дума мен ... ... келді. Ресейдегі жаңа сипатқа енген қоғам өздерінің негізгі құқықтарын
патша үкіметіне мойындатуда ... ... ... ... ... емес және де ол құқықтарды патша ... ... ... кепілдік болған жоқ. (28;351) Қоғамда ... ... ... саяси процестер негізінде халық бостандық пен
демократия үшін күрес жүргізуде үлкен ... ... ... ... ... ауылдағы жағдай
капитализм қатынастарының шарттарына жақындай ... Атап ... ... ... тасталды, помещиктердің озбырлығы тоқталды,
жердің сату және жалға беру бағасы төмендеді, мекен ... мен ... ... ... ... ... ... сонымен бірге
жұмысшылардың бір бөлігі сайлау құқығын иемденді, ... ... ... туды. Жұмыс күні кейбір жерлерде 9-10 сағатқа дейін, тағы
да басқа бір ... ... 8 ... ... ... ... ... 4,3
миллион ереуілшілер өздерінің табанды күрестері арқасында жалақы 12-14 % -
ға дейін көтеруге қол жеткізді.
Сонымен қатар империяның ұлттық ... да ... ... орын алып ... ... ... ... үкіметіне ұлттық
аймақтарда жүргізіліп жатқан «орыстандыру» саясатын сәл тежеуге тура ... Өз ... ... ... ... ... Дума ... алу
құқығына қол жеткізді.
Бірақта 1905-1907 жылдар аралығындағы революция кезінде туындаған
қарама-қайшылықтар ... ... ... жоқ, тек қана ... ... ... Ресейдегі капитализмнің дамуына көп ықпал етті.
Революциядан кейін ... ......... ... ... ... қалыптасты. Патша үкіметіне әртүрлі қоғамдық ... ... ... «екі жүзді» саясат ұстауына тура келді. Мұндай саясат
тарихта «бонопартизм» ... ... ... империясы 1861-1904 жылдар аралығында жартылайфеодалдық
абсолютизм ... ... ... ... ... империяда
помещиктер мен буржуазияның жоғарғы топтары арасындағы одаққа негізделген
буржуазиялық монархияның ... ... ... жатты. (13;185).
1907 жылы 3 маусымдағы заң негізінде Үшінші ... ... ... ... ... ... 140 орынды – оңшылдар, 104 орынды –
кадеттер мен ... ... ... 148 ... - «17 ... Одағының»
центристері иеленді. Нәтижесінде Думада екі топ: ... ... ... ... ... ... екі ... күштер арасындағы тартыс
патша үкіметіне помещиктер мен ірі ... ... «екі ... ... ... ... мәселелер бұрыңғыдай тағы да аграрлық, жұмысшылар
мәселесі және ... ... ... Дума ... ... 9 украин және
белорусс губернияларында Земстволық басқару жүйесі еңгізілді. Дума ... ... ... ... заңдар қабылдады. Финляндияда тұрып
жатқан орыс және фин ... ... ... (8;123). ... ... бағыныштылық төлем ретінде 20 ... ... ... ... сот, тәртіп сақтау, кеден салаларындағы билік құқығынан
айрылды және де фин ... ... ... ... ... де ... ... өз шешімін таппады,
сондықтан үкімет оны шешу үшін бірден жол – ... ... деп ... ... есеп бойынша «аграрлық былықшылықтан» елдің 47 ... ... ... ... ... Столыпин өз кезегінде ең алдымен
шаруалар арасында революциялық ... ... ... ... жоюды
ұйғарды. (1;17). Бұл жерде ол ... ... ... ... яғни ... 3-5 км алшақ орналасқан шаруа шаруашылықтарын алды.
Столыпиннің аграрлық реформасының қарсаңында Европалық Ресейдің ... 400 ... ... ... ... ... ... жерлер 155 миллион десятина, шаруалардың ... ... ... ... ... жеке ... жер ... 102 миллион десятина
болды. Столыпиннің негізгі жоспары шаруалардың жер бөліктерін жеке ... еді. 1906 жылы 9 ... 1910 жылы 14 ... 1911 жылы ... ... ... ... негізде болды:
1. Кез келген шаруа өзінің иелігіндегі жер ... өз ... ... Кез ... ... ... шығуға, өзінің тұрғын жайының орнын
анықтауға және қандай кәсіппен айналысуға да құқылы.
3. Кез келген ... ... ... ... жер ... бір
жерге қосуға (отруб) және сол жер ... ... ... ... ... Жері аз шаруалар Орта Азия мен Сібір жерлеріне қоныс аударуға
ниет білдірсе, ... ... ... ... көрсетілсін. (9;82).
Қалай дегенмен де Столыпиннің аграрлық реформасы көптеген қарама-
қайшылықтарға толы болды. Және де сол уақытта жер ... ... ... ... және де ... ... ... Столыпин өз
реформасының жемісін көру үшін кемінде 20 жыл ... ... ... ... де ... жер ... ... сақталды. Аталған
реформа тек шаруалар қоғамын таратты. Нәтижесінде аз жері бар ... ... ... табына айналды. Ал ақшалық қоры бар ауқатты
шаруалар жерлерді кедей шаруалардан ... ... ... айналып отырды.
Шаруалар қоғамына шыққан шаруалардың 30 % - ы ғана ... ... ... ... ... икемді болды.Қалған 70-80 % - ы ешқандай іс-шара
істей алмады. Және де көп ... ... ... ... арқылы
бюрократтық сипат алған болатын. Әсіресе шаруаларды ... ... ... ... ... пікірімен санаспай күштеу арқылы
орналастырды. Бұл ... ... тек бір ... ... ... революциялық идеяларды таратуға жағдай жасайтын қауымдарды қандай
жолмен болса да жою еді. Және де көптеген ... ... ... ... ... қауым жерлерінің біртіндеп ауыл буржуазиясының қолына өту
процесі жүріп жатқан болатын. Шаруалар ... ... ... реформаға
қарсы күрес жүргізді. Құнарлы жерлерге орналасқандардың жер ... ... ... ... шаруалар өртеп кетіп отырды.
Шаруа наразылықтары ... ... ... ... ... ... ... Помещиктік және мемлекеттік жерлердің бір
бөлігін сатып алып, шаруаларға сатып таратып ... ... ... ... ... ... банк ... тек ауқатты шаруалар ғана пайдалана
алады.
Столыпин реформасы ауыл шаруашылық өнім ... ... ... атап айтсақ Волга жағалауы, Балтық ... ... ... ... ... жетті. Мәселен,
аталған аймақтарда қауымдық аулалардың 26 % - ы (15-25 млн адам) отрубтар
мен хуторларға бөлінді. ... ... 22 % - ы ... ... ... ... ... ауыл буржуазиясының жағдайын айтарлықтай
мөлшерде нығайтты. Кулактар нан өнімін тек қана ішкі ... ғана ... ... ... ... ... ... да шығарды. 1913 жылы Ресей
647,6 миллион пұт нан өнімін экспортқа ... ... ... ұсақ жер ... жерге меншік құқығын
заңдастыруға негіз салды. Өндірушінің экономикалық ... ... ... ... ... ... мен ... мемлекеттің
қалыптасуына маңызды алғышарт болып табылады. Революция ... ... ... өз ... мойындата алды. Қоғам өз кезегінде
мемлекеттің алдында тұрған бірқатар ... ... өз ... ... Осы ... Ресей империясында Земстволық өзін-өзі басқару
органдарының атқарған іс-шаралары ... ... 1908 ... ... ауыл шаруашылығын дамытуға көп көмек көрсетті. Земство сонымен
қатар ... ... және ... ... беру ... ... ... Атап айтсақ, Земствоның тікелей әрекет ... ... ... ... Киев губерниясында емдеу бөлімшелерінің саны 55-108
дейін, фельдшерлер саны 212-378 дейін, ауруханалардың жалпы саны ... ... 1914 ... ... 25 мың ... бір емдеу бөлімшесі келді, ал
бөлімшеге ... 7 ... ... құрады. 61 миллион тұрғыны бар ... ... ... ... Дон жағалауы) ол кезде жергілікті
өзін - өзі ... ... жоқ еді. ... ... орта ... ... елде жалпы демократиялық қозғалыс
жаңа деңгейге көтерілді. Кәсіподақ қозғалысы ... ... саны ... 1909 жылы 63 ... (16 мың мүшесі) болса, 1913 жылы кәсіподақтар
саны 119-ға жетті (45 мың мүше). 1912 жылы ... өз ... ... ... дума ... елде ... алған демократиялық және
революциялық қозғалыстар айтарлықтай ықпал етті. Төртінші дума құрамында
либерал ... ... ... Дума ... ... М. В.
Родзянко сайланды. 1913 жылдың жазынан бастап ... ... ... ... қарсы оппозициялық көзқарас қалыптаса бастады.
Аталған жағдай ... ... ... ... ... ... байқалды.
Бұл позициялық көзқарас елде 1905-1907 жылдар аралығында революциялық өрлеу
жылдарында қалыптасып, кейіннен либералдардың үлкен саяси ... ... ... өз ... 1906 жылы ... 27-інде бастаған І
Мемлекеттік думаны Николай ІІ патшаның тікелей нұсқауымен елдің ішкі ... П. А. ... ... ... ... ... ... (1;19). Ә.
Бөкейханов Петербургке Дума таратылғаннан соң жеткен еді. ... ... ... ... ... думаның либералдық және
социалистік ... ... ... ... Ә. ... Выборг қаласына келіп, онда «Выборг манифесті» аталған
наразылық үндеуіне қол қояды. Онда ... ... ... ... ... ... түрдегі қарсылық жасауға: салық төлемеуге, әскер
қатарына адам бермеуге, т.с.с ... ... де ... ... ... Ресейде патша үкіметіне қарсы
күштер ұйымдасқан түрде ... ... ... ... ... ... қарсылықтың көптеген түрлерін қолданса, Қазақстандағы
самодержавиеге қарсылық шашыраңқы, ұйымдаспаған түрде болды. Өлкеде ... ... ... сахнасына жекелеген адамдар шығып,
олардың әрқайсысы жинақтаған тәжірибесі негізінде өзінше күрес жолын таңдай
бастады.
Бірінші орыс ... ... ... ... іш тартқан, сенімді түрде либериалистік ағымды жақтайтын
қазақ зиялылары да бой көрсетті. Жариялық ... ... ... және ... ... ... зиялыларының 1908-1912 жылдардағы
шығармашылық қызметі мен саяси іс-әрекетіне өте ... әрі ... ... ... ... жалпы демократиялық мәндегі ұлттық тең праволық,
халықтың мәдениетін көтеру, әйел ... ... ету, ... ... суды ... ... ... білдіру сияқты көкейтесті мәселелерді өз
шығармаларының өзекті ... ... Осы ... ... талап-тілектердің өзі халық арасында объективті түрде отарлық
езгіге қарсы хал-ахуалды қалыптастыруға қызмет етті. (30;172).
1914 жылы ... ... ... ... ... ... әрі ауырлата түсті. Соғыстың басталуы, оған байланысты отарлық
езгінің ... ... ... ... ... қисапсыз өсуі
«Қазақ» төңірегіне топталған ұлттық-демократиялық интеллигенцияның да
жағдайын күрделендірді.
Әлеуметтік және ұлттық езгінің күшеюі, ... ... ... ... ... ... ... пен аш-жалаңаштық
өріс алуы – міне, осының бәрі еңбекші бұқара ... ... ... ... қозғалысының, шаруалардың аграрлық және ұлттық
езгіге қарсы күресінің жаңа ... ... Бұл ... қоныс
аударушы село тұрғындары да шет қалмады, ... ... ... ... ... ... ең жарамдыларын шақыру, майданның мұқтаждары ... ат пен ... ... ... алу село ... да тұрмыс-тіршілігін
айтарлықтай ауырлатқан еді.
Ресей империясына тән осы дағдарыстың жарқын көрінісі – ... Орта Азия ... 1916 ... ұлт-азаттық көтерілісі болды. Аталған
аймақтарды түгелге жуық қамтыған бұл көтеріліс бірінші дүниежүзілік соғыс
жылдарында патшалық ... ... ... жеткен революциялық ахуалдың
нақтылы бір көрінісі болумен қатар, өлке еңбекшілерінің 1917 ... ... ... ... және ... сана-сезімдерін оятуда және өз
бостандықтары үшін күреске дайындауда ерекше роль атқарды.
1.2 бөлім. ... ... ... Ресей империясы. (Қазақстан
мысалында).
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Ресейдің қоғамдық –
экономикалық ... ... ... бел ... ... ... ... ортақ жалпы жүйесіне топтасқан еді. Шаруа
шаруашылықтары өзінің экономикалық ... ... ... даму жолына тартылды. ... ... ... ... құру ... ... ... ұғымына соқпастан
айналып өте алмады. Ғасыр ... ауыл ... ... ... помещиктік шаруашылықтардың даму эволюциясына айтарлықтай мөлшерде
соққы болды. Бу транспортының дамуымен түсіндірілетін «американдық бәсеке»
европалық рынокта Ресей помещиктерінің ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық саласындағы дағдарыс
помещиктік жер иеліктерінің біраз мөлшерде азаюымен ... ... ... помещиктер 11,7 миллион десятина көлеміндегі жерінен
айрылды. Басталған ауыл шаруашылық ... бұл ... ... ... жоқ.
1905 жылғы революция помещиктік жер иеліктерін басқа сословие өкілдерінің
қолдарына шоғырландырудың жалғасуына жағдай жасады. Соңғы алты жыл ... 6,6 ... ... ... ... ал ... ... жартысынан
астамы шаруаларға жалға берілген болатын.
ХХ ғасырдың басында елде әсіресе жартылайфеодалдық шаруашылықтар –
«кулактық» шаруашылықтар ... ... ... (8;167). Аталған
шаруашылықта ... ... екі типі де – ... ... жолы да көрініс берді. Орташа есеппен бір кулактық аулаға 40-
50 ... ... ... ... 1000 ... ... баратын алып
шаруашылықтар да кездесіп отырды. Кулактар өз кезегінде қауымның жойылуына
мүдделі болды, өйткені олар тек қана ... емес ... ... шаруа
жерлерін сатып алуға ұмтылды. Дегенмен де көп ... ... ... ... ... қарамастан өздеріне қарама-қарсы тап ретінде
кулактарды емес, ... ... ... ... Мәселен, статистикалық
мәліметтерге сүйенетін болсақ, ... ... ... орын алған
шаруалардың 670 ереуілдерінің 66 % - ы ... ... ... тек 3
% - ы ғана кулактарға қарсы бағытталды. (28;331).
ХХ ғасырдың басында шаруалардың жер үшін күресі ... ... ... көп ... көтеріліске дейін ұласып кетіп отырды. Мәселен,
1902 жылы көктемде шаруа көтерілістері Полтава мен ... ... ... ... шаруалардың күшті қозғалысы шарпыды. 1901-1904 жылдар
аралығында Ресейде революциялық жағдай толықтай қалыптасты. «Төмендегілер»
ескіше өмір ... ... ал ... елді ... ... ... жетті.
Елдегі Министрлер Кеңесінің төрағасы С. Ю. Витте елдегі революциялық
жағдайды реформалық жолмен алдын ... бел ... (16;35). Ол ... көптеген маңызды әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістерге
себеп болды. Тіпті, 1893 жылы Витте ... ... Қиыр ... пен
Сібірге жер аудару туралы мәселе көтерген болатын. Алайда, бұл ... ... ... ашық ... ... ... басшылығымен
1902 жылы Шаруалар комиссиясы құрылады. Ол өз ... ... ... ... және оларға азаматтық құқық беруді ұйғарады. Алайда бұл
сұрақтардың шешілуін патша үкіметі созыңқыратып жіберді.
Ұсынылған реформалардың іске ... ... ... ... ... Буржуазиялық-демократиялық сипат алған революция барысында
1906 жылы Министрлер Кеңесінің төрағалығына Петр Аркадьевич Столыпин ... ... ... ... ... ... көзге
түскен Столыпин аграрлық мәселеге байланысты бірқатар маңызды шешімдер
қабылдайды. 1906 жылы ... ... ... жер ... ... жол ... ... мемлекеттік қаулы қабылданады. Ал, тамыз-
қыркүйек айларында шаруалар мәселесіне байланысты Столыпиннің ... ... және 9-15 ... ... ол кейініректе «Столыпин
реформасы» деген ат ... ... ... ... негізін қалайды.
Революция жеңілісінен кейін де аграрлық мәселе түпкілікті шешімін ... ... ... ... ... ... ... шығын 47 миллион рубль көлемді құраған. Көптеген мамандар, билік
басындағылар, соның ... ... ... дағдарыс пен шаруалар
мәселесінің шиеленісуін қауымда деп тапты. Столыпиндік аграрлық ... ... ... жер ... мөлшермен 400 миллион десятина
жерді құрап, ... ... ... мемлекеттік, бөліктік, шіркеулік және
монастырьлік жер иеліктері – 155 миллион десятина, ... ... – 139 ... ... әртүрлі жекеменшік иеліктер – 102
миллион десятина ... ... ... ... ... шаруа жер бөліктерін шаруаға
меншіктеп беру арқылы ... жою ... (7;34). 1906 жыл 9 ... 1910
жыл 14 маусым және 1911 жыл 29 мамыр күндері ... ... ... ... ... болды:
1. Әрбір шаруа өз ... жер ... ... ... ... ... ... шаруа қауымнан ерікті түрде шығуға, өз тұратын жерін және
айналысатын кәсібін еркін түрде таңдауға құқылы болды. ... ... тең ... беру уәде етілген болатын ).
3. Кез-келген шаруа өз ... ... ... ... ... ... ... әрбір жер бөліктерін бір жерге
топтастыруға (отруб) мүмкіндік алды. Егер аталған жерге (отруб) ... ... ... ... ... ... Іс жүзінде
хуторлар бұрыңғы деревня бейнесін бүтіндей ... ... ... ... ... Қиыр ... және Сібірге қоныс
аудара алады. Қоныс аударушыға үкімет тарапынан қаржылық ... ... ... ... ... тапты. Европада ауыл шаруашылық
дағдарыс аяқталып, нан бағасы өсе ... ... 1907 ... ... ... ... алынып тасталды. Революциядан кейін
көптеген дворяндар өз поместьелерінен тез арада құтылуға ... ... ... қанау түрлерінің азаюына алып келді. Егін шығымды болған жылдары
шаруалар өздерінің ... ... ... ... ... пайымдауынша, болашақта Ресейде биліктің сенімді тірегі
болатын және экономиканың аграрлық ... ... ... ... ... ... ауыл ... берік таптары
пайда болады деген сенімде болды.
Алайда реформаның бюрократиялық ... ... ... ... ... ... қауым әр түрлі өзгермелі
жағдайларға ... ... Ол өз ... жерге қоғамдық меншікті бере
отырып, өміршең болатын. ... ... ... ... бір ... ... қорғайтын. Мәселен, жалғыз қарттар мен жетім балаларды өз
қамқорлығына алатын. Ал, хуторлар ... ... ... Және де ... ... жалғыз (фермерлік жолмен) шаруашылық
жүргізуге батылдары жетпеді және тәуекелшілдікке бара алмады. ... ... ... ... мөлшерде жігерлері болмады.
Сонымен қатар Столыпин өзінің реформасы тез ... ... ... ... 1909 жылы ол өз ... ... ... өзгерту үшін кемінде 20 жыл керектігін айтқан болатын. Реформаны
жүргізудегі бюрократтық әдіс елдің ... ... Қиыр ... ... мен ... ... көп ... Көп жағдайда бұл ... тыс, ... ... ... ... жер өлшеушілер әрбір
отбасымен әуреленіп жүруді жөн ... ал ... ... ... ... олардың арасындағы революциялық ықпалды жоюға
тырысты.
Және де сонымен қатар ауқатты шаруалар қауымнан шығуға асықпады,
өйткені сол ... ... жер ... ауыл ... ... ... жүріп жатқан болатын.
В. И. Ленин реформаны жүргізудің бюрократтық әдісін әшкерелей ... ... ... «Тек ... ... жерді пайдалану мен жер
иеленудің қай түрі қай жерге ыңғайлы екенін анықтау керек. Жерді ... ... ... ... ... ... құқығының қалдығы »
(28;287).
Шаруалар аграрлық реформаның жүргізілуіне қарсы ... ... олар ... ... өртеп кетіп отырды. Шаруалардың басты
қарсылықтары негізінен ... ... ... ... ... ... банкісінің помещиктік және мемлекеттік жер иеліктерін
шаруаларға сату әрекетінен де айтарлықтай нәтиже шыға ... ... ... ... тек ... ... ғана ... алды.
Столыпин реформасы тауарлы ауыл шаруашылығы жақсы дамыған аудандарда
үлкен жетістіктерге ... ... ... ... ... Балтық жағалауы,
Украинаның оңтүстік аудандары және т.б. Хуторлар мен отрубтарға барлық
қауымдық ... (15-25 ... ... 26 % - ы ... ... жер
иеліктерінен 22 % жер алынды. Көптеген шаруалар қауымдағы жер иеліктерін
меншіктеп алғанмен де, қауымнан шыға ... арғы ... ... ... ... ... 3 миллион адам
қоныстанды. Алайда, олардың 500 мыңы қайтып оралды.
Столыпиннің аграрлық реформасы ауыл ... ... ... ішкі рыноктағы нан өнімінің жартысын беріп қана қойған
жоқ, сонымен қатар ... ... ... ... да нан ... ... 1913 жылға қарай Ресей 647,6 миллион пұт нан ... ... ... ... барысында ұсақ жер иелерінің ... ... ... ... болды. Өндірушіні экономикалық
еркіндікпен қамтамасыз ететін жекеменшік құқығы азаматтық ... ... ... ... ... ... болды. Экономикалық және
әлеуметтік-саяси құқықтарды иеленген тұлға бостандығы әлемдік ... бірі ... ... дәл ... ... ... ... өркениеттің «орыстық» вариантына прогресс әкелген болатын.
Тарихта Столыпиннің аграрлық реформасы патша үкіметінің тағдырын
түсінуге бірден-бір кілт ... ... ... ... ... ... немесе себепкері ретінде қаралды, анығырақ айтсақ іс-
жүзінде шаруалардың екінші рет (1861 жылдан ... ... алуы ... ... ... қате ... ... реформасын
революцияға қарсы бағытта помещиктердің саяси ... ... ... шара деп ... (9;74). Тағы бір ... ... ... саяси өзгерістер авторының жеке тұлғасына, мәселен Столыпинге көп
көңіл бөледі, ал реформа деген жеке ... ... ... жоқ ұзақ та,
шиеленіскен интеллектуальдық, әлеуметтік және ... ... ... ... ескере бермейді. Екінші жағынан көпшілік зерттеушілер
реформаға объективті тұрғыдан қарамай тек ... ... мен ... қарастырады.
Бүгінде Столыпиннің аграрлық реформасын қарастыру ... ... ... ... ... аталған
реформаға критикалық көзқараста. Дегенмен Столыпин реформаны өзі ойдан
ойлап шығарған жоқ ... ... сол ... тәжірибеден алынған
болатын: қоныстандыру саясаты, ұлттық аймақтарды ... ... ... ... ... Бүгінде көптеген зерттеушілер реформаның
күйреуіне, яғни іске аспауына көп ... ... бұл ... ... жоқ: ... алдымен соғыс, артынан ... ... ... ... ... ... Ал, ... реформа әсерімен
кейіңгі 10 жыл ішінде нақты, ... аз ... алға ... ... помещик пен шаруа арасындағы әлеуметтік мүдде тұрғысынан
қарастыру мүлде дұрыс ... Өз ... 1907 жылы В. И. ... ... ... мағынада реакциялық сипатта деп тіптен айтуға
болмайды деп өз ... ... ... аграрлық саясатының қорытындысы мен жүргізу әдістерін
қоныс аудару саясаты толықтай ашық ... ... ... ... ... арғы жағына шаруалардың жаппай (1,3 миллион) ... орын ... ... ... ... ... бюрократтық
әдісі соңында қоныс аударушылардың қайтып оралуына себепкер болды. 1906-
1916 жылдар аралығында ... арғы ... 0,5 ... адам ... ... % - ы қайтып оралды, ал 1910-1916 жылдар аралығында ... ... 30,9 % - ды, ал 1911 жылы 61,3 % - ды ... ... ... ірі ауданы Қазақстан мен Орта Азия болды. Қазақтар
мен қырғыздардың ... ... ... ... ... құнарсыз сортаң
жерлерге ығыстырып тастады. 1906-1915 жылдар аралығында 28,9 миллион
десятина жер ... ... ... ... ... ... ... реформа жоспары іс-
жүзінде өзгерістерге ұшырап отырған. Әрбір губерниядан ... ... ... мен шын ... қоныс аударғандар арасында салыстырмалы
айырмашылықтар орын алды. Қоныс аударғандар саны ... ... ... екі ... ... олардың бірі – Қазақстанның батыс жағалауындағы
губерниялар (Орта Еділ ... ...... және Орталық қара
топырақты ... ... ... ... ... аймақ.
Сонымен қатар қоныс аударғандар саны күтілген мөлшерден кем түскен төрт
аймақ белгілі болды. Олар:
1. ... ... ... ... ... дейін
созылып жатқан батыс шекаралық губерниялар;
2. Москва ... ... ... ... ... және Коми ... губерниялары;
4. Закавказье. (11;128).
Украина мен Қаратопырақты аймақтан қоныс аударушыларға тән ... ол ... жер ... ... байланысты. Бұл
жөнінде қажетті деректердің аздығы біздің ... ... ... ... ... ... ... жағдайға басқа көптеген
түсініктемелер беруге болады.
1905 жылы ... және оның ... ... ... ... ... және ... (Украина) секілді ауыл шаруашылықты
губернияларда өткен шаруа көтерілістері ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде көптеген шаруалар Шығысқа қарай ағылды.
Оған қоса 1906 ... ... ... жүргізілген үгіт-насихат жұмыстары
да оңтүстік губерниялардан қоныс аударуды тездете ... ... ... ... ... земство ұйымдары жаңа жерлер жөнінде
хабарларды таратуда зор белсенділік танытты. Полтавада ... ... ... ... ... ... ... ол болашақ қоныс аударушылар
үшін материалдар жариялап таратты. (8;109).
Реформаның қарама-қайшылықтарының бірі, ... ... ... ... ... қоныс аудару саясатын ... еді. ... бұл ... тек ... ғана жер аз, және ... аз
деген сұрақтардың басы ашық қалады.
Енді Столыпиннің ... ... ... ... ... ... ... келетін болсақ. Негізінен ХХ ғасырдың
басында Қазақстандағы аграрлық мәселелердің шиеленісуі ... ... ... ... ... ... бұрынғы қоныстандыру саясаты және
одан кейіңгі жергілікті халықтан жерді тартып алуға бағытталған қаулылар
әкеп соқты.
Негізінен ... ... ... славян халықтарының алғашқы
өкілдері казактар екені бұрыннан белгілі. (15;215). ... ... ... ... ... 404 ... ... болды. Сол жылы
казактар қарамағындағы жер көлемі 11,5 миллион десятинаға жетті, бұл бүкіл
Қазақстан ... ... ... ... еді. Ал ... ... ... шаруалардың ағылып келуінің күшеюі үкіметті
Қазақстанның бұрын жабық болған ... ... ... үшін ... ... ... ... үшін 1904 жылғы 6 шілдедегі «Село
тұрғындары мен егінші мещандарды өз еркімен қоныс ... ... ... зор ... ... оның заң күші бар еді. (10;138). Жаңа
ережелерге сәйкес ... ... ... ... ... рұқсатынсыз еркін кетуіне рұқсат етілді.
Алайда үкіметтің барлық күш-жігеріне қарамастан, қоныс ... ... ... ... ... ... ... түрде жүре
берді. Мәселен, 1905 жылы өз бетімен ... ... саны ... ... ... ... санының 54,7 % - ы, Семей облысында – 61,5 % - ... ... – 88,6 % - ы ... ... ... ... ... ісі бойынша толып жатқан заңдар
мен өкімдерге қарамастан, үкімет өз ... ... ... ... ... ете ... ... өз бетімен қоныс аударушылар саны жылдан-
жылға өсе берді» ... ... ... «Үкімет қоныс аудару ісіне
басшылық етіп отырған жоқ, оларды кеш біліп, оқиғаларды ... ... - ... ... ... отарлауға заңдық құқық беру жөніндегі үкімет
органдарының әрекеттері туралы ашық айтылды. ... ... ... ... облыстарда 4074180 десятина, оның ішінде Ақмола
қоныстандыру ауданында – 2550202 ... ... – 499566 ... ... – 1024412 ... жер тартып алынды.(37;123).
Қазақстандағы күрделі жер қатынастары жағдайында Столыпин реформасын
кеңінен жүргізу өріс ... оның ... ... қозғалысын күшейту
болатын. Сөйтіп, Столыпиндік аграрлық реформа қауым ...... етті және ... ... еркіндік берді: жерді жеке пайдалану
құқығын беріп, қоныс аударушылардың жаңа орында ... ... ... ... қайтып оралу мүмкіндігін шектеді.
Қазақстанда қоныс аударушылар үшін алынған жердің ... ... ... мәліметтердің өзара едәуір айырмашылығы бар. Мәселен, 1917
жылы қоныс ... ... ... В. А. Тресвятский жариялаған
деректер бойынша, 1916 жылға қарай Дала ... ... 106 ... ... 30 ... десятинасы, яғни үштен біріне жуығы басы ... ... ... және ... ... ... алуға арналған.
Алайда «Оралдың арғы жағына қоныс аудару және жерге орналастыру бойынша
шолулар» деректеріне ... Ә. Б. ... ... ... ... ... кезеңі ішінде Ақмола, Семей және Торғай-Орал қоныс аудару
аудандарында нақты алынған қазақ жерлері 15,8 ... ... ... ... ... ... округінде – 3,3 миллион десятина, Сырдария
округінде – 2,5 ... ... жер ... ... ... ... ... болды. Б. С. Сүлейменов нақ осы ... ... ... ... ... жер 9111 ... тұрды. Бірақ
іс жүзінде қоныс аударушылар ... ... ... ... учаскесінің орта мүшелері 4 мың десятина шамасында болды.
Кейбір ... ... 200 ... ... ... 10 ... 15 ... дейіңгі аймақты да алып жатты. 1915 жылы ... ... ... ... олар 15 миллион десятина жерді алып жатты. 9
миллион десятинадан астам жер жеке иеліктер ретінде есептелді. ... ... ... ... үшін ... 9 ... ... учаскені
қоса есептегенде, мигранттардың қарамағындағы жер көлемі 21 миллионнан асып
түсті.(11;87).
Көптеген қоныс аудару учаскелеріне ... 10-15-20 ... ... Мәселен, Зайсан уезінде шаруалар өздеріне бөлінген
учаскелерге соқпай өтіп, «Қытайдағы суармалы егістікке қарай ұмтылды». Ал,
мұндай жағдайлар көп еді. ... ... ... ... ... әсіресе өз бетімен қоныс аударушылар санының көп болуы себепті
анықтау мүмкін емес. Бірақ, қоныс аудару ... ... ... ... ... жер пайдалануынан казак ... ... ... және ... да ... ... қалалар мен теміржолдардың
орналасуына арнап тартып алынған жердің жалпы көлемі 45 миллион десятинадан
астам болып шығады.
Дала өлкесінің уездері мен облыстары ... ... ... жердің
көлемі тең бөлінбеді. Мәселен,Омбы уезінде бұл барлық жердің 52 % - ... ... – 73 % - ы, ... ... – 54 % - ы ... (10;117).
Жердің неғұрлым көп ауқымы тартып алуға жатса, егіншілік жөнінен бұл
жерлердің соғұрлым қолайлы болғанын аңғару қиын емес. «Басы артық жердің ... ... ... ... қара ... және ... ... құнарлы өңірде орналасқан уездерде болып табылады» деп жазып,
кезінде қоныс аудару басқармасы шенеуніктерінің өздері де атап ... ... жер ... өзі де ... ... аударуға тілек
білдірушілерді орналастыра алмады. Бұған бүкіл қоныс аудару қозғалысындағы
жер учаскелерін бөлуге ... ... ... ... себепші
болды. 1906 жылдан 1915 жылға дейіңгі дала ... ... ... 580587 адам ... ... ... ғана есепке алынған). Олардың
47 % - ы – Ақмола қоныс аудару ауданына, 38 % - ы – ... 15 % - ... ... ... ... ... қоныс аударушылар санының серпінділігін жылдар бойынша
қарастыратын ... 1906 ... ... ... ... ... жылы ... толқыны көбейе түсті. 1906 жылы Дала өлкесіне ерлерден 25100
жан, ал 1907 жылы 80360 жан ... (34;83). ... ... деңгейі
аздаған ауытқулармен 1908 жылмен 1909 жылы осы деңгейде ... ... ... ... ... және ... ал 1914 ... қарай 53360 жанға
дейін төмендеген.
Реформаны жүргізудің алғашқы жылдарында Ресейдің еуропалық бөлігі
шаруаларының ... ... ... ... ... ... Қазақстанға қоныс аударумен байланыстырғаны белгілі жағдай. Қоныс
аударушылар санының қысқаруы реформаның ... ... ... ... ... кері қайтуы да нақ осыны ... ... ... жыл ... ... ... 20 % - ынан 34 %
- ына дейін кері қайтып кеткен.
П. А. Столыпин ... ... ... ... құру ... ... бірі де ... ұшырады. Елде
фермерлік шаруашылықты дамыту туралы ой дұрыс айтылған ... ... ... ... ... ... арасында, керісінше,
тірі қалу кепілі ретінде қауымдардың рөлі арта түсті.
Негізінен жаппай орыс мұжықтарын қоныс аудару ... ... ... ... ... ... әрине, қазақ елінің
пайдалануындағы басы ... ... ... ... ... ... болды. Бұл шараны іске асыру үшін оларға алдымен формальды ... да ... ... ... жер ... анықтау қажет еді.
(17;27). Сондықтан да 1907 жылдан бастап жаңа ... ... ... ... ... ... ... уездердегі қазақ шаруашылықтарын
қайта зерттеу жұмыстары басталып кетті.
1910 жылы Торғай облысының Ақтөбе уезі және ... ... ... ... ... Сонымен қатар Семей облысының Қарқаралы, Өскемен
уездері де қамтылды. Мәселен, ... ... 1911 жылы ... ... А. В. ... ... және ... орналастыру бас
басқармасына берген есебінде аталған уезді 16 табиғи-тарихи ... ... ... ... әр үйге шамамен 90 десятина, ал қолайсыз
аудандарда шамамен 142 ... ... ... ... ең ... ... 1907 ... есеппен салыстырғанда (Кузнецов жүргізген) 20-30
десятинаға кемітілді. Мұндай қысқарту тек осы уезде ғана 1023857 ... жер ... олар ... ... мен қоныстандыру қорына
өтуге тиіс болды. Он жыл ішінде Қоныстандыру ... ... ... ... ғана 2 миллион «артық» жер тапқан.
Қоныстандыру мекемелері қазақ шаруаларын ... ... ... ... ... кең ... ... (37;182). Оған негіз болған
1909 жылы 9 маусымда Министрлер Кеңесінің Ақмола, Семей, Торғай және Орал
облыстарындағы ... ... және ... ... ... ... нұсқаудың отарлық мәні: «отырықшы болуға ... ... орыс ... тең ... 15 ... жер беру» деген
пункті.
Ал 1913 жылы қазақтарға түпкілікті (отырықшылыққа) кесіп беруге
жоспарланған ... ... 4000000 ... ... ... ... Семей облысы Кереку (Павлодар), Семей және Өскемен уездерінен
белгіленген.
Қазақ шаруаларын тез ... ... ... ... ... ... тартып алуды көздеген Қоныстандыру мекемелері бұл ... ... ... ... ... ... «сүйеніш» іздегені мәлім. Ондай «сүйеніш»
көп болмаса да бар еді. Үкімет чиновниктері оларға түрлі «құрмет» ... ... ... ... ... ... ... және Мұздыкөл
болыстарындағы жұртты бастап 15 десятинадан жер алып, отырықшы тұрмысқа
көшуге ... үшін осы ... екі ... жер бөлу ... ... ... 30 десятинадан үлес берген.
Столыпин реформасын іске ... ... ... терең «із
қалдырған» губернаторлардың бірі 1908 – 1914 жылдары Семей облысында ... А. П. ... еді. (26, 118). Оның ... «өлкесін ұлттандыру»
(проект «национализаций края») жобасы мынаған сайды: Семей ... ... ... ... ... ... де, ал олардың орнына Курск
губерниясының шаруалары қоныстандырылады. Бірақ көп ұзамай, ... ... бас ... ... ең батыл жобасын Семей облысында іске асыруды
көздейді. Қазақтар қоныстанған ең ... ... ... алып ... жасап, оларға облыстағы орыс шаруаларына қоныс тебуді ұсынады.
Бірақ шаруалар ол ... ... ... бас ... ... үшін де орыс шаруаларына «қырғыздардан да жаман, арамтамақтар» деген
баға ... ... ... еткен жылдары Семей облысында жаңа
полицейлік ... құру ... ... ... Оның ... ... ... «егер жақын арада жаңа полицейлік штаттар белгіленбесе
қырғыздарының өз бетінше есеп ... ... ... мүмкін. Өйткені
жергілікті жерлерде билік жоқ. Қырғыздар болса өздерін даланың ... ... ... малы мен ... ... кетуде, тіптен
чиновниктерге де шабуыл жасауда. Жылқы ұрлаудан қырғыздар орыс шаруаларымен
күресудің бүтін бір жүйесін ... ... ... ... ... ... қазақтардың қарсылығын басуда, бұрындары орнаған
полицейлік жүйе әліде жеткіліксіз еді.
Столыпин реформасының шарықтау шегі ... ... ... ... көшіп келсе, соның 8259-ы өздеріне бөлінген жерге ... ... ... ... ... ... ... переселен учаскесі мен
мемлекет жерінің қоры деп 3707172 ... жер ... ... (19, ... ... алып ... көрсету және дәстүрлі көшу жолдарынан айыру
көшпелі халық арасында да толып жатқан жанжалдар ... Олар ... ... ... ... бірге қоныс аударушылардың едәуір
көпшілігі де өздерінің жерге ... риза ... ... ... ... немесе орыс мұжықтарынан жалға алып өңдеді, ал
енді кейбірі егіншілікпен жерге бәсеке онша ... емес ... ... сияқты рұқсатсыз орналасып алып айналыса берді. Аталған саяси
жағдайға байланысты шиеленістер көбейіп отырған.
Қазақ халқының ... ... ... ... және соның салдары
ретінде әлеуметтік шиеленістің өсуі реформаның күйінішті қорытындысы болды.
Қарсылықтың стихиялы көріністері қожайындарды, өкімет ... ... ... төлеуден бас тартудан, малды айдап әкетуден, егістіктерді
тапттаудан және басқаларынан көрінді. (32;115). ... ... ... ... өз құқықтарын заңды түрде-өтініштер беру ... ... ... көп ... ... қорларында кездестіруге
болады.
Столыпин реформасы жылдары Қазақстанды басып алған келімсектердің
толқыны өлке географиясын ... ... ... ... ... халқы жартысынан астам мөлшерде, нақтылап айтсақ 2 млн адамға өсті, ал
солтүстік уездер тұрғындарының саны екі есе артты. ... ... ... ... ... ... саны үш ... артық өсті, ал
жергілікті тұрғындар саны бар болғаны 14 % - ға ғана ... ... ... те ... ... 1916 жылы 35 % - ды құрады.
Революция қарсаңында Қазақстандағы орыстар барлық жердің 16 % - ... 25 млн ... ... ... ... жерге иелігінің дәстүрлі
түрінен гөрі қоныс аударушылар арасында, әсіресе, Столыпин ... ... ... жеке меншік өріс ала бастады. 1916 жылы Қазақстанның
солтүстігіндегі төрт облыста жер учаскелерінің 20 % - ы ... ... ... ... Оған қоса ... ... ... құны 2-3 есе
өсті, жер сату дағдыға айналды. 1906-1916 жылдары төрт облыста егіс ... есе ... 1916 жылы ... ... 75 % - ын ... ... ... бұл өңірде жыл сайын тұтыну қажетінен ... 2 ... ... ... ... ... ... Қазақстан өмірінің әлеуметтік-экономикалық
саласында ұшқын беруші рөл атқарғаны ... ... (34;73). ... жерлерін
қоныс аударушылардың пайдасына жаппай алып қою ... және бұл ... ... ... ... да айтылып та өтті. Сонымен ... ... ... аудандарынан шаруаларды қоныс ... ... ... және материалдық ресурстар әкелді. Жаңа жерлерді
шаруашылыққа игеруге себепші болды. Сонымен орыс иммиграциясы ... ... зор ... ... ... оған ... баға беру қиындау.
Отарлау әкелген ең басты өзгеріс бәлкім, жергілікті тұрғындардың отырықшы
өмір ... ... ... ... Орыс ... осы ... ... қосып отырған құбылыстардың басқа жақтары да болды.
Ең алдымен қазақтар бұрыннан шаруашылық айналымдағы ұланғайыр жайылымдық
жерлерінен ... Оның ... орыс ... ... жақсарды.
Солтүстік өңірдегі орыс шаруасы бұрыңғы атамекендерімен салыстырғанда жеті
есе артық жерді иеленді, оның егістігі де екі есе асып ... ... ... де ... жарақтанды. Жаңа жерде олар ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың бас кезіндегі Семей өңіріндегі жер ... Жер ... ... мен ... ... ... Жер ... көтерілуі. (Қазақстан).
ХХ ғасыр басында отарлық саясаттың шарықтау ... ... ... ... алу, ... ... т.б) байланысты қазақ ұлтының
болашағына қауіп төнгенін түсінген халық көсемдері - ... ... ... ... Дулатовтар ұлт-азаттық күрестің діңгегі ретінде
Алаш идеологиясын қалыптастыру процесінде отарлық езгіге қарсы ... ... ... біріктіріп, топтастырудың алғышарттарын жасай бастады. Осы
кезеңнен ... ... ... ... сапалық жағынан саяси-
интеллектуалдық деңгейге көтерілді. Дәл осы ... ... ... ... ... істеріне, саясатқа, қоғам өміріне жекелеген
аймақтардағы қазақ зиялылары да тартыла бастады. (36;22).
ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... үстем болған аграрлы-отарлық өлкесі болды.
Сол ... ... ... ... және ... хал-ахуал
аграрлық, ұлттық және таптық мәселелердің шиеленісуімен ... осы ... ... ... және ұлт-азаттық қозғалыс ең
алдымен отаршылдыққа қарсы бағытталды. (27;32).Қазақтың ... ... ... біріншіден, патшалық Ресейдің
халықты қорлайтын отарлық саясатының мәнін әшкерелеуді және қазақтардың
этнос ретінде сақталып ... үшін оның ... ... ... ... ... өлкені кеулеп бара жатқан жан-жақты экспансиясын тоқтатуды
мақсат ... ... олар заң ... және ... ... ... кадеттер ұсынған үлгімен әртүрлі ... ... қою ... мен шерулер ұйымдастыру, Мемлекеттік
думаның сайлауына ... ... ... ... халық өкілдерін
өткізу үшін күресуді мұрат тұтты.
Сондықтан да 1905-1907 ... ... ... ... Ресей қоғамын реформалау талаптарын жүзеге асыру жолында
жүргізілген ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерге барды. Олар атап айтқанда, қазақ қауымын басқарудың
ең болмағанда уездер мен болыстар ... ... ... ... ... ... етті.
Қазақ интеллигентерінің қоғамдық-саяси қызметінің тағы бір ... ... орыс ... ... ісін ... ... ... тоқтату үшін саяси күрес жүргізуге арналды. Қазақ
жерлерін отарлау барысында ... ... ... «жер ... ... тапқан әдістерінің бірі көшпелі қазақтарды «жерге орналастыру»
(землеустройство) саясаты еді. Патша үкіметі ... ... жер ... орналастыру және оларды көшпелі тұрмыстан отырықшы тұрмысқа өтуге
ынталандыратын ... ... жылы 5 ... ... ... ... және мемлекеттік
мүлік министрлігі Жерге орналастыру және Егіншілік Бас басқармасы ... ... Осы ... Ішкі ... ... қарасты Сібір
бұратаналарына қатысты жерге орналастыру және жер пайдалану істері де ... ... тиіс ... 1907 ... ... бастап жерге орналастыру ісі Қоныстандыру
басқармасының қолына өтіп, жергілікті ... ... ... ... орналастыру мекемелерінің бірігу процесі жүрді. Енді тұтас бір ... ... ... ... ... яғни ... және жерге
орналастыру ісінің меңгерушісі тұрды. Бұл мекемелердің ең негізгі міндеті
қазақтарды жерге неғұрлым көбірек ... ... ... ... ... ... ... шығару еді.
Жергілікті әкімшілік орындар да қоныс ... жер ... ету ісін ... ... ... орналастыру науқанымен қатар
алып жүру қажеттігін ... ... ... ... ... ... ... ісін, әсіресе 1909-1910 жылдары кең көлемде
жүргізді. Оған ... ... 1909 жылы ... ... кеңесінің
Ақмола, Семей, Торғай және Орал облыстарындағы жерге ... ... ... ... ... ... нұсқауда «отырып қала ретінде боламыз деген қазақтарға жер ... ... ... ... ... ... оған ... жан басына 15 десятинадан асырмай жер кесіп береді» делінген. ... ... ... жұрт ... ... болатын. Қоныстандыру
мекемесінің басшысы Глинка Мемлекеттік думада сөйлеген ... ... ... ... берді: «Біздің жолымыз екеу-ақ. Бірі ... ... алу; ... ... жер ... орналастыру. Қазақтың
артық жерін алып жатырмыз – артық жерді алсын деген заң бойынша; қазаққа
жер ... ... ... ... тілегі бойынша. Қазаққа істеп
отырған дұрыс әдісіміз бар: ... ... жер ... ... турасында
Думаға заң жобасын кіргізбей отырмыз. Кіргізбей тұрғанымыздың мәнісі мынау:
көшпелі қалыбында жер беріп орналастырсақ қазаққа көп жер ... ... аз ... Оны Дума ... ... ... қазаққа берген соң қайтадан
ала алмаймыз. Қазақ жері қазақтан көп ... ... ... яғни
переселендерге қазақтан жерді көбірек алу үшін біз әдіс істеп отырмыз.
Қазаққа отырықшы болып жер ... риза ... ... де ... 15 ... еркек басына жер береміз дедік. Айтуымыз-ақ мұң екен,
қазақтар отырықшы нормамен жер бер деп ... ... ... Өткен жылда
отырықшы нормамен қазақтарға 700 мың ... жер ... ... ... ... ... та, ... та жерге орналастыруда жергілікті
қоныстандыру мекемелері үлкен белсенділік танытты. Алғашқы ... ... ... өтуге даяр екендігін байқатып, сонымен бірге
енді қазақ жұртын біртіндеп отырықшыландырудан жаппай ... ... ... ... ... Алаш зиялыларының қазақ шаруаларына 15 десятинадан жер
алып отырықшы болудан бас тартуға, өз ұлтының санасын оятуға бар ... ... ... ... ... тәуелділіктегі қазақ
қоғамында таптық ... гөрі ... ... ... ... ... ... туып жатқандығын байқаған Алаш зиялылары осы сәтті
жібермеуге тырысты. Әрине, 1905 жылғы оқиғаларға қазақ интеллигенциясының
белсенді ... ... ... ... ... ескерусіз қалмағаны
белгілі. Үкімет орындары бірден жазалауға көшпегенімен, өз нысаны орыс
мұжығына ... ... ... ... ... ... жоқ. Оны ... бастады. Оған алдымен Семей қаласына келуге тиым салынды. Ал,
1906 жылғы 8 қаңтарда Керекуден Семейге облыстық ... ... ... оны Ямышевск поселкісінде ұстап абақтыға жапты. (19;78). Сөйтіп,
ұлттық интеллигенция мен билік арасындағы егес ... ... ... ... ... ... ... бәрінде патша
самодержавиесінің геноцидтік саясатын, отаршылдықтың кез-келген көрінісін
сынауға бағытталған әрекеттер ... орыс ... ... патша самодержавиесін құлатуға дейіңгі аралықта жүзеге асырылды.
Саяси ... ... мен ... орай бұл бағыттың да әлсіреген
немесе күшейген кезеңдері болды. Ол көбінесе Ресейдегісаяси ... ... және ... ... қазақ халқын қанауды одан әрі ... жаңа ... ... ... ... ... саяси күрес 1905-1906, 1912-1914, 1916 жылдары өзінің
шырқау шегіне жетіп отырды. Бұл күресте ... ... ... ... ... ... сауат ашу істері (жәбірленуші
атынан түскен арыз-шағымдар жазу), баспасөздегі ... ... ... ... ... ... «Сарыарқа» газеттерінің
шығуы), мемлекеттік заң шығару ісі (Мемлекеттік думаға депутат сайлау), ... ... ... ... ... ... съездері),
конституциялық сипаттағы құжаттар жасау (Алаш бағдарламасы жобасының
жасалуы), ... ... ... жариялау (Алаш автономиясын
құру) сияқты саяси күрестің қиын да ... ... ... жаңа ... ... күрестің қайнар бастауы саналатын
Қарқаралы петициясына келер болсақ, ол ... ... ... ... ... елу ... ... атты мақаласында: «1905 жылы Қарқаралыда Ақаңмен
басқа біраз оқығандар бас қосып, кіндік хүкіметке ... ... ... ... ... Ол ... аталған үлкен сөздер: бірінші
– жер мәселесі. Қазақтың жерін алуды тоқтатып, переселендерді ... ...... жұртына земство беруді сұраған. Үшіншісі ... орыс ... ... құтылу үшін, ол күннің құралы барлық
мұсылман жұртының қосылуында болғандықтан, қазақ ... ... ... ... тілек қылған ірі мәселелер осы» деп жазады М. Әуезов.
Бөкейханов, Ақбаевтардың ... ... ... ... ... мен ... ... мәселелердің саяси салмақтылығына
ерекше назар аударумен қатар, оның халықтық сана-сезімнің оянуына зор ықпал
жасағанын да ұмытпаған жөн. ... ... ... ... ... ... шығуымен қазақ
даласындағы құқықтық, саяси үгіт жүргізу ісі сапалық жаңа ... ... ... Ахаң ... ... ... ... қатысты деуге болады.
Аталған баспасөз беттерінде Ресей патшалығының отарлау саясаты, атап айтсақ
жер мәселесі, ... ... орыс ... ... ... ... ... қазақ халқына қарапайым жетік тілмен ашып көрсетілді. «Айқап» бетінде
жарияланған А. Байтұрсыновтың, Ә. ... М. ... ... т.б мақалалары саяси үгіт пен насихаттың қыр ... ... ... жазылған тамаша үлгілері болды. Бұл дәстүр «Қазақ» газеті
шығуымен ... ... ... ие ... ерекше қарқынмен өрістеді.
«Қазақ», «Алаш», «Сарыарқа» газеттерінде әр жылдары ... ... ... саралай отырып, олардың көзқарас эволюциясын айқын
аңғаруға болады. Онда, жоғарыда ... Алаш ... ... ... Р. ... М. ... Шәкәрім, Х. Досмұхамедов, Ж. Сейдалин,
К.Тоғысов, Ә. Ермеков, Х.. Ғаббасов т.б ... ... ... де ... ат ... ... езгі, Столыпин реформасы салдарынан жер үшін күрестің
шиеленісе ... ... ... ... ... ... ... осындай жағдайда «Қазақ» жалпыұлттық мәселелерді
көтеріп, сол үшін күресті. Егер таптық және ... ... ... ... даму ... ... ... келе алатындығын есепке алсақ
«Қазақ» газетінің бұл ұстанған айқындамасы сол тарихи ... ... ... ... оның сол ... ең зәру ... ретінде мақсат-мүддесін білдіретін еді. (30;248). Анығырақ айтқанда,
«Қазақ» империяның шет аймақтарында ұлыдержавалық ... ... ... ... үдей ... ұлт-азаттық қозғалыстың үні
ретінде өмірге келді және 1918 жылы ... ... осы ... қызмет
етті.
Жоғарыда айтып кеткендей патшаға, орталық билікке петиция жазып
тапсыруда ең маңызды, келелі ... ... – жер ... ... ... орындарына тапсырылған Орал және Торғай облыстары
қазақтары жазған ... 44 ... ал ... Қоянды жәрмеңкесінде өмірге
келген Қарқаралы петициясына 14,5 мың адам қол қойған. (35;96). Орал және
Торғай ... ... ... 1905 жылы Орал ... К. ... ... жарық көрген. Екі бөлімнен тұратын бұл құжатта қазақ
елінің дін және жер мәселелеріне байланысты талаптары жан-жақты және ... ... жер ... ... ... ... қойылған :
«1.Қазақ жерінде бұл күнге шейін қала салып алып бейбіт өмір ... ... ... ... және олар ... ... де ... жоқ. Бірақ
қалған жеріміз қырғыз-қазақ ... өз ... ... ... ... ... ортағынсыз берілсін, сондай-ақ бұл жерді қазақ халқы ... ... ... ... ... ... ... былай орыс крестьяндарына қазақ жерінен жер берілмесін және
қазақ ... ... ... ... ... ... ... 119-136, яғни барлығы 17 статьялары негізсіз
деп танылып, жойылсын;
4.Қырғыз-қазақ халқының ... жер ... ... ... ... ... құжатты дайындауда Бақытжан Қаратаев басшылық жасаған. Мазмұндық
тұрғыдан алғанда, бұл құжатта жер мәселесіне ... ... ... 1905 жылы ... облысының Қарқаралы уезіндегі ... 14500 ... ... – 12767) адам қол ... ... ... келді. Бұл петицияның да көтерген негізгі мәселелерінің
бірі – жер мәселесі болды. (2;257). ... ... ... ... азат ... атамекенін орыс мемлекеті ешқандай дәлел себепсіз,
күштінің құқығы ... ... ... сай, ... ... жері мемлекет
меншігі болып табылады деген заңды бекітіп, соның салдарынан қазақ даласына
қоныс ... ... ... ... ... алдына мынадай
талаптар қойған болатын:
«Соңғы 15 жыл бойы Дала ... ... ... ... Жыл өткен сайын
қазақтардың иелігіндегі жер азайып келеді. Мал шаруашылығы өз ... ... ... ... жоқ, ... да ол өмір ... үшін кең
жайылымдарды талап етеді. Ал қоныс аударушыларға бөлінген ... үшін ... ... тұщы су көздері тартып алынуда. Сондықтан да ... ... ... ... ... деп тану шарт».
Ресейдегі азаттық қозғалыстың өрлеу барысында қазақ қоғамына ... ... ... ... бірі 1905 жылы 6 ... шыққан манифест
бойынша қазақ еліне де Мемлекеттік думаға ... ... ... ... Қазақ интеллигенциясы Мемлекеттік думаны империяның ... ... жер ... әсер ету ... деп ... ... ... үміт артып, сайлау науқаны мен ... ... ... ... ... жылы 27 ... Мемлекеттік дума өз жұмысын бастап кеткенде
Семей ... ... өз ... енді ғана анықтаған еді. Ал
облыстың ... ... ... ... ... ... болып Ә.
Бөкейханов осы ... 15 ... күні ... ... сайлануына
үлкен үлес қосқан «Семипалатинский листок» газеті ол жөнінде: «15 маусым
күні Семейде ... ... ... ... ... ... думаға мүше
сайлау болып өтті. Оған бірауыздан Қарқаралы уезі, Тоқырауын болысының
қазағы, ... ... ... ... ... сайланды.
(19;328).
Сонымен бірінші Мемлекеттік дума жұмысына қазақ ... ... ... ... Олар Орал ...... Қалменев, Торғай
облысынан – Ахмет Бірімжанов және ... ... - ... ... ... күні ... дума отырысында А. Бірімжанов сөз сөйлеп,
қазақ елінің жерге байланысты шешілмей жатқан көп ... бар ... ... ... ... құрылған комиссияның құрамына қазақ
депутаттарының өкілін еңгізуді ұсынды. (35;113).
Қазақ депутаттары Мемлекеттік дума ... ... ... құрамында қатынасты. Бұл фракцияның заң жобасы ретінде дайындаған
ең басты құжаты аграрлық мәселеге ... еді. ... ... ... ... ... бағдарламасын ала отырып,
біріншіден, жерді ... ... ... сол ... облыс
қарауындағы жерді оның тұрақты жұрты арасында бөлуді, екіншіден, жер үлесі
көлемі оны игеруші егіншілер үшін ғана ... ... ... ... үшін ... үшіншіден жер мәселесі шешілгенше сырттан келіп қоныс тебу ... ... жеке ... ... ... салу үшін жер
ауылдық қауым меншігіне берілуін талап етті.
Мемлекеттік думаның аграрлық комиссиясының назарына ұсынылған ... бір ... ... ... және ... ... ... орындарына қоныс аударушыларды жерге ... ... ... жасап жатқан заңсыз әрекеттері жөнінде ... ... ... 1907 жылы 20 ... ... ... Мемлекеттік думаға
қазақтардан бес депутат сайланды. Олар Орал облысынан ... Б. ... ... ... М. Тынышпаев, Сырдария ... ... ... ... губерниясынан заңгер Б. Құлманов және ... Т. ... ... бағыты бойынша қазақ депутаттарының бәрі
мұсылман депутаттар фракциясын қолдады.
Екінші Мемлекеттік дума ... ... ... ... ... бірі аграрлық және қоныс аудару мәселесі болды. Екінші
Мемлекеттік ... ... ... ... және ... ... шаруа
депутаттарының ынтасымен Сібірдегі жерге орналастыру ісі бойынша Бас
Басқарушыға депутаттық сұрау ... онда ... ... жүріп
жатқан аудандарда «байырғы тұрғындардың құқығы мен ... ... ... ... ... ... отырған қоныс аудару
саясатын кең насихаттауы ... ... ... ... ... ... ... айыпты мойындаудан бас тартып: «Орыс адамдарының шығысқа
қарай табиғи қоныс аударуын заставалар, баррикадалар, ... ... ... арқылы ғана бәсеңдетуге немесе тиым салуға болады» ... ... жылы 16 ... ... ... байланысты жарыссөзде
депутат Б. Қаратаев сөйледі. Ол ... ... ... үшін ең зәру ... жер мәселесіне арнады. Бұл сөз іс жүзінде патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... еді.
Осы уақытқа дейін тек тар таптық ... ... ... ... ... маңызды жақтарын бөліп айту қажет. ... ... ... ... ... оның ішкі ... ... логикалық
жалғасы. Үкімет «Ресей ішіндегі помещиктер мүддесін, яғни 130000 помещиктің
мүддесін қорғау үшін» жерсіз орыс ... ... ... ... әперіп
отыр. Екіншіден, үкіметтің бұл саясаты ашықтан-ашық ұлыдержавалық,
шовинистік негізде жүргізіліп ... ... ... ... ... ... «орныққан орындарынан, поселке, деревня құрап отырған
үйлерінен жаппай қуып шығумен айналысып отыр».
Сол кезде қазақ ... жер ... көп ... ... ... болды. (17;34). «Қазақ» газеті беттеріндегі ... ... ... ... орыс ... орналасуы туралы құнды деректер
аламыз. Мысалы, 1913 жылы қазақ пайдасындағы жерлерден орыс мұжығына қанша
жер кесіліп ... ... ... ... ... ... 135000 ... Мұның
бәрі де Қостанай уезіндегі ... ... ... ... ... кесіледі.
2.Семей облысынан 50000 десятина жер ... Олар ... ... ... ... ... ... 125000 десятина жер кесіледі. Бұл жерлер – Омбы,
Қызылжар, Көкшетау уездерінен кесіледі.
4.Жетісу облысында екі уезге қараған жерден кесіледі. Бұл ... мен ... ... 40000 ... ... уезінде төрт волосқа
қараған жерден 80000 десятина жер алынды.
Осы төрт облыстан тартып алынатын жалпы жер көлемі – 430000 ... ... Бұл ... жер ... ... ... аудандарын
отырықшылықтандыру есебінен кесілетін болады. (19;12).
«Қазақ» газеті бетіндегі мәліметтерде берілгендей, 1912 жылы ... ... ... 7-старшындағы Қосшанай рулы қазақтардың жері қоныс
аударушыларға өтеді. ... ... ... ... ... ... арыз
жазады. Арызда 169 үйлі бұл ауылдың 60-сы өз ... ... ... ... алып ... қой, ... ... жерді жылқы басына 10 тиын,
қой басына 5 тиын ... ... тағы ... ... ... ... Скалозубов араласқаннан соң бұл дау уездік комиссияда қаралып,
Қошанай жері өз ... ... ... жылы 13 ... ... ... ... «Степное положениенің»
120 бабының ескертуіндегі «артық» жерді ... екі ... ... ...... ... деп, екіншісі – мемлекет ... қоры ... қоры ... билігінде болып, мемлекет нұсқауы арқылы ... ... жер ... ... ... да қазынаның жалғыз ғана ... ... ... алатын. Осы қазына қоры да переселен учаскесімен қатар
кесіліп отыратын.
Министрлер Кеңесінің 1909 жылғы 9 маусымдағы нұсқауын негізге ... ... ... ... ашып, қайсыбір уездерде қазақтарға
15 десятинадан жер үлесін белгілеп, отырықшы тұрмысқа аударуға көшкен еді.
1909 жылы ... ... ... ... мен ... ... Бөкейхановқа хат жазып, «Не айтасың, ата қоныс, кір жуып, кіндік
кескен Қарауыл ... ... ... ... ... жер ал дейді, аламыз ба?»
деп сұрайды. Отырықшы норманың отаршыл мазмұнын түсінген Ә. ... ... мен ... ... ... жер ... бас ... газеті баспасөз бетінде берілген осындай мақалалардан ... ... ... ... ... болады.
Сонымен бірге Столыпин реакциясынан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... белсенді қазақ зиялылары
ішінде қазақ қоғамының даму жолына байланысты ұстанған бағыты бойынша өзара
принциптік айырмашылығы бар кем ... ... екі ... ... ... бірі (Б. ... Ж. ... және т. б.) Столыпиндік
реакция тұсында отаршыл әкімшіліктің ... ... ... ... көзімен көрген соң, патшалық жүйемен ашық күреске
шығудан жалтарып, негізгі мақсаттар үшін ... ... ... ... да олар ... оппозициялық күштермен бірге отаршыл әкімшілікке
қарсы күресті емес, монархиялық билікпен ымыраға келіп, қазақ ... ... ... ... ... ... Бұл топ жер ... бұқарасына да переселен ... ... жер ... ... ... ... отырықшы тұрмысқа көшуді жақтады. Олар өздерінің
«ымырашылдық» саясатын Уақытша үкімет, Кеңес үкіметі тұсында да байқатты.
(6; ... ... ... ... ағым (Ә. ... А. ... ... және т. б.) саясатта ресейлік басқа демократиялық күштермен біріге
отырып, монархиялық билікпен ақырына ... ... Олар ... ымырасыз күрес тактикасын ұстана отырып, бұл айқындамасын жер,
мәдениет және басқа қоғамдық мәселелерде де ... ... ... олар 15 ... жер алып, жаппай отырықшы тұрмысқа ... ... ... ... ... ... ... соқтыратын
қауіпті шара есебінде бағалады. (35; 164).
Міне осы айтылғандар, біздің пікірімізше, ... ... ... ұлттық демократиялық интеллигенция атауға негіз бола алады.
Сондай-ақ Столыпиндік реакция жылдары және одан ... ... бұл ... ... ... 1905 жылы ... конституциялық-демократиялық
партиясын құру идеясының төңірегіне бірігуі уақытша, өткінші қажеттіліктен
туған шара екендігін көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... тереңдей түсті.
Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы, оған ... ... ... ... ... ... ... өсуі «Қазақ»
төңірегіне топталған ... ... ... ... оның ... 1916 жылы ... қара жұмыстарына
Қазақстан мен Орта Азияның жергілікті халықтарының өкілдерін шақыру
жөніндегі ... ... және ... ... ... байланысты
өз көзқарастары мен позицияларын анықтау ұлттық-демократиялық ... үшін оңай ... жоқ. (27; ... жылы ... бірінші дүниежүзілік соғыс халықтың жағдайын
бұрынғыдан әрі ... ... ... ... егіс ... азайып,
оның өнімі күрт төмендеді, мал басы кеміді. Жер мәселесіәне де осы ... ... ... патша үкіметі бұрыннан жүзеге асырылып келген
қазақ жерлеріне қоныс ... ... ... ... ... ... үшін тұрғылықты халықтың атамекенін тартып алу саясатын ... ... 1914 ... ... ... патша үкіметінің қазақ
халқынан тартып алған жердің көлемі 45 миллион ... тең ... ... ... шабындығынан айрылған қазақтар таулы және
шөлейтті жерлерге ығыстырылды.
Бұл ... ... ... ... ... жариялады. Оларда патша
үкіметінің, жергілікті қоныс аудару мекемелерінің жер мәселесіне байланысты
озбырлықтары әшкереленді. Бұл ... Ә. ... А. ... ... және т. б. ... ... мақалаларын бірінші кезекте
атаған жөн. Мәселен, А. Байтұрсыновтың «Қазақ жерін алу туралы низам» атты
мақаласында былай деп ... ... ... ... алады, қыстауларынан
көшіреді… Сондай жолсыз істерден орынсыз ... ... әуре ... ... көп. ... ... жерінен айырылып, қыстайтұғын жаңа жерді
общество бермей, жер алып беріп ... ... ... ... қайысып қайғырмай, екі жыл, үш жыл, төрт жыл пішен шаба алмай,
егін сала алмай, ... орын ... ... ... ... ... ... (19; 23).
Ал «Қазақ» газетінде бас мақала ретінде ... ... «Жер ... жайынан» атты мақаласында Қазақ жерінің екі ұшы
екі қолда: бір ұшы ... ... ұшы ... екендігі айтыла келіп,
мынандай маңызды ой түйілген: «Әдіс қылған жағы ауыстырып алып жатыр, бос
ұстаған жағы ... ... ... ... ... ... ... бос ұстау
қазақтың өздерінен… Қазақ жері қазақтан кетпес еді, ... жері ... іс ... Жерін алдыруға болмаса, алдырмасқа іс қылған қазақ
жоқ. Әркім өз ... ғана ... өз ... ғана ... ... өз ... көздеп іс қылып, жұрт пайдасы мен зарарына тіпті қарамайды».
Бұл жерде өз ойын ашық ... ... ... А. ... орыс ... жерін тонауына бірлесіп қарсы тұруға, «Қазақ жері
қазақтан ... іс ... ... отырғандығын аңғару қиын емес.
«Қазақ» газетіне осыған мазмұндас патша үкіметінің жер саясаты өз
пікірін ... ... аз ... жоқ. ... ... жер ... ... да, келелі сөз қозғаған Р. Мәрсековтың «Жер мәселесі» атты
тақырыптағы мақаласына тоқталсақ. (18; 144). Р. ... ... деп ... ... ... айналу өте қиын мәселе. Бұл мәселе,
әсіресе қазақ даласына ішкі Руссиядан мұжықтар ... ... ... 15 десятинадан жер бөліп қазақты отырықшыландырып, қала боламыз
деді. Жарайды оғанда көндік. Переселен управлениесіне қазақтар арыз ... ... ... ... жер алып қала ... ... ... бұл арыздардың барлығын жауып, аталған жерде жер дауы өрістеді
деп, жерді қазақ ... ... ... ... ... ... жер ... қазақты отырықшыландыру емес, түп тамырында қазақ
отырған ... да, ... ... ... ... ғой. Жер ... төрелер
қазақ жерінің ең қондысын мұжықтарға һам казактарға алады да, қазақтарға ... ... ... ... дәлел ретінде Семей облысы Өскемен
уезі, Айыртау елі ... қала ... жер ... арыз бергені берілген.
Бұлардың арыздары қабылданып, жер өлшеніп, жоба дайындалып, временный
уездный ... ... ... көп ... ... басқармасына
аталған өлке қазақтарыннан шағым келіп түседі. Шағым мәтіні мынадай: ... ... деп жер ... егіндікке жарамды жер аламыз деп үміт етіп
едік, мыналардың бізге беріп отырған тау, тасына не егін егіп ... не мал ... ... болмайды» делінген. (26; 30).
Сонымен қатар газет ... ... ... редакциялық
жариялымдарда патша үкіметінің қазақ халқының жері ... ... ... ... оны жүзеге асырудағы озбырлық пен заңсыздықтарға
қарсы ... ... Осы ... сөз жоқ ... ... отарлыққа қарсы саяси хал-ахуалды қалыптастырып, нығайтуға қызмет
етті.
Алаш зиялылары жер ... ... ... ... саясатына «қазақ
жерінің күшпен тартып алынуына» қарсы шығып, сол турасында ... жиі сөз ... ... ... ... ... нақтылау
мақсатында 1906-1916 жылдар аралығындағы статистика мәліметтеріне ... Дж. ... ... ... жылдар аралығында Торғай, Орал,
Семей, Ақмола, Жетісу облыстарындағы переселен учаскелерінің саны ... ... Бұл ... жалпы көлемі 14106143 десятинаны құраған.
Бұл ... тек ... ... ғана ... яғни мемлекет
қазынасына деп қазақтан тартып алынған жер берілмегендігін ... ... ... енді ... ... ... жылдары келген келімсек мұжықтар
саны Т. Шонанұлы еңбегіндегі мәлімет бойынша Ақмола облысына – ... ... – 122867, ... ... – 213793, Орал ... – 56338
көшіп келген. Барлығы – 883255-ті құрайды.
Жоғарыда ... ... ... деп ... ... ... ... Т. Шонанұлы еңбегінен көруге болады. Аталған еңбекте нақты
сандар негізінде салыстырмалы тұрде берілген. Мәселен, Қазақстан ... ... ... ... ... алынған жер көлемі 581103 десятина.
Ал 1906-1916 жылдар аралығында алынғаны – 3267309 десятина. Бұл ... ... ... ... 1906 ... ... жаңа қарқынға
көшкендігі. (37; 127).
Дж. Демко ... ... ... ... ... қазақтар
мен орыстардың егістік жер көлемі туралы мәлімет көңіл аударарлықтай.
Мәселен, 1906 жылы ... ... орыс ... ... жер 91 %-ды,
ал қазақтар иелігіндегі егістік жер 9 %-ды ... Ал, 1916 ... ... жер ... 96 %-ға ... ... егістік жер көлемі
5 %-ға дейін төмендеген. Семей облысында 1906 жылы ... ... ... 40 %-ды, ... ... жері 57 %-ды құраған. 1916 жылы бұл
көрсеткіш былай өзгерген, орыстардың егістік жер ... 75 %-ға ... ... ... жері 24 %-ға ... төмендеген. (11; 68).
Патша үкіметінің отарлау саясатының осылайша күшейіп, шарықтауы,
әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... бұқарасының қайыршылануы, қымбатшылық пен ... алуы – ... ... бәрі ... бұқара тарапынан жаппай наразылық
туғызды. Жұмысшылардың ереуіл қозғалысының, шаруалардың аграрлық ... ... ... ... жаңа ... көрінісі 1916 жылғы ... ... ... ... тікелей басталуына патша үкіметінің
1916 жылғы маусымның 25-індегі жарлығы ... ... (32; 85). ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және саяси рухани
мәні болды. Ол себептер, жіктеп айтқанда, мынаған ... ... ... ... ... ... айыру, салықтар мен алымдардың шексіз
өсуі, патша үкіметі ... ... бойы ... ... ... орыстандыру саясатының немесе рухани отарлаудың күшеюі, халық
бұқарасы жағдайының соғысқа ... күрт ... ... ... басындағы қазақ қоғамдық ойы мен азаттық қозғалысының ... ... ... – жер ... еді. Әсіресе «артық» деген
сылтаумен құнарлы қазақ жерлерін переселендерге жаппай тартып алып беру, 15
десятина жер ... ... ... переселен чиновниктері бастап берген.
Қазақ қожалықтарын отырықшылыққа аудару сияқты аса ... ... ... тез ... бұл ... ... қоярлық бір тұжырымдарға келіп,
оларды іскке асыру үшін елді жұмылдыруға ... ... ... Ал, ... өз тарапынан ғасырлар бойы отаршыл саясат жүргізе отырып, қазақ
қоғамы ... ... ... ... ... жалпы
мемлекеттік туралы ойды, пиғылды біржола жоюға күш салды. Өз ... ... да ... ... ... ... ... жүйесінің басынан
аяғына дейін отарлық сипатын, әрине, жақсы түсінді. (18; 307). ... ... ... ... ... ... ... ылғи да
жетіліп, өзгеріп отырғандығы түсінікті. Дегенмен, болашақ ... ... ... ... туралы олардың пікірі осы кезде- ақ ... ... ... ... ... және басқа мемлекеттік басқару
жүйесінде қызметте жүрген ұлттық интеллигенция бүкіл отарлау процесін ... ... ... ... ... не екенін жақсы білді. Соның
нәтижесінде ол отарлау жүйесінде қызмет етуші ... ... ... ... бастаушы күшке айналды. Сондықтан да
оның дүниетанымында ұлттық мүдде, бостандық ... ... ... ... ... Басқаша болуы мүмкін де емес еді. Ұлт-азаттық қозғалыс ... ... ... саясатына қарсы демократиялық интеллигенцияның
күнделікті әрекеті нәтижесінде өмірге келіп, біртіндеп өмір ... ... ... ... айқындаушы негізге айналды.
Ұлттық бостандық үшін ... ... ... айналған қазақ
зиялылары сонымен бірге ағартушылық міндетті де қоса алып жүруге мәжбүр
болды. Өйткені, ... ...... жету үшін қаранғылық пен
надандықтан құтылу қандай қажет болса, ... ... ... бір жола ... үшін ... та ... ... еді. Басқаша
айтқанда, олар үшін ұлттық бостандық жолындағы күрес пен ... ... ... қос ... ... ... 1917 ... Ақпан төңкерісінен кейіңгі Уақытша үкімет
тұсындағы жер мәселесінің ... ... жыл ... ... ... ... ... тақтан түскені туралы хабарды
елдегі және майдандағы жұмысшылар арасында ... ... ... зор ... және оның мұраттарын іске асыруға деген үлкен
қуанышпен қарсы алды. Алаш ... ... ... ... ... өзгерістер ұлт-азаттық қозғалыстың негізгі мақсаттарының орындалуына,
яғни ұлттық мемлекеттік дербестік алуға, жер ... ... ... ... ... өркендетуге және басқа міндеттерді шешуге жол
ашады деп ... ... ... ... Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, М.
Есболов бастаған барлығы 15 қазақ ... ... ... ... атап ... ... Райымжан Мәрсеков атына ... ... ... ... халыққа ағайындық, теңдік, бостандық
күні туды. Жаңа құрылған үкімет дүкенін сүйеу үшін қазаққа ... ... ... ... ... ... қамдану керек. Жер
мәселесінде қозғап, тезірек ... ала ... Біз ... ... түрі
–демократическая республика яғни мал өсіріп, егін салып, жерге ие ... деп ... ... ... ... үшін әр ... ең негізгі
мәселе – жер мәселесі болды. Патша ... оның ... ... Уақытша
үкімет пен қазақ демократиялық интеллигенциясы арасындағы кейде ашық, ... ... ... күрес, арбасулардың түп-тамыры, қайнар көзі осы жер
мәселесі еді. Уақытша үкімет қайшылықты, әлжуаз билік екендігін ал ... ... ... келгенде патша үкіметінің тікелей мұаргері
болғандығын, әсіресе оның жер саясатында ұстанған бағыты көрсетіп берді.
Бір жағынан, ... ... ... ... және ішкі ... қамтамасыз ету үшін шаруалардың талап-тілегімен аз да болса
есептесуге мәжбүр болса, екінші жағынан, ол орыс ... мен ... ... бола ... жер ... демократиялық негізде біржола
шешуді Құрылтай жиналысына қалдырды. Министрлер Кеңесінің ... ... 1917 жылы 15 ... ... облыстарға жіберген жарлығында
«шаруаларға өздеріне тиесілі жерге егін салуға кедергі ... ... ... ... өз ... ... болсын, елді азық-
түлікпен қамтамасыз етуге қажет жағдай қалыптастырылсын» деп ... ... ... дауларды шешіп отыру үшін болыстық және уездік комитеттер
жанынан ... мен жер ... ... ... комиссиясын
құруды ұсынды. Бұған қосымша егіншілік министрлігі «жері аз, яки ... жер ... егін егу үшін бос ... бәрін жерге мұқтаж
шаруалар биылша пайдалансын» деген нұсқау береді. Бұл шаралар, ... ... бір ... таптық наразылығының бәсеңдеуіне ықпалын
тигізсе, екіншіден, азық-түлік тапшылығын аз да болса шешуге ... еді. (35; ... ... ... ... 10-ынан бастап облыс, уез, болыс және
ауылдарда ескі құлаған үкіметтің ... жаңа ... ... ... қалыптаса бастайды. Бүкіл Ресей сияқты Қазақстанда да ол билік
орындары алғашқы кезеңде Азаматтық ... ... ... ... ... құруда инициатива облыс және уез ... ... ... еді, және ... басшы орындар да ескі патшалық
әкімшілік көзқарастағы орыс ұлт өкілдерінің қолында болатын.
Міне, осындай жағдайда қазақтарға ескі ... ... ... оның ... жаңа ... ... де, сол тағы да ... мүддені
қорғап, талап-тілекті білдіретін мемлекеттік мекемелерсіз қалу қаупі төнген
болатын. Сондықтан да Азаматтық комитеттермен бір мезгілде ... ... ... және ... ... ... ... комитеттері
қалыптаса бастайды. (19; 219)
Қазақ жерінде облыстық және уездік ... ... ... ... ... ... 1917 ... наурыздағы санында былай
делінген: «Жаңа үкімет жұрт билігін жұрттың өзіне беріп отыр. Жұрт ... ... Мұны ... ... ... Жұрт болып ортасынан бірнеше
сенімді,адал адамдарды шығарады. Мұны – ... деп ... Жаңа ... ... ... ... ... реттелуін тілеп отыр. Сол ... ... жұрт ... ... халық өз қолына алар ... ... жылы 11 ... ... ... ... ... құрылып, Р.
Мәрсеков төрағалығымен жұмыс жасай бастайды. Семей облыстық қазақ съезінің
хаттамасында ... ... ... ... ... ескі, шіріген
билік құлап, енді халықтың өзіне тез революция жеңістерін бекітіп және ... ... үшін ... ... ... ... ... төңкеріс
жолымен пайда болды», деп көрсетілді. Кейінен осы ... ... ... белсенді түрде араласып, өз ықпалын тигізіп отырғандығын ... ... ... басқару ісіне араласа бастаған ұлт зиялылары қазақ халқы үшін
маңызды болып келген мәселелерді, соның ішінде жер мәселесін ... ... ... ... тұжырымдарға келу үшін болыстық, уездік,
облыстық және жалпықазақтық съездерін шақыруды ... деп ... ... ... ... съездерін бастап берген 1-2 сәуір аралығында Орынбор
қаласында ... ... ... ... ... ... еді. Съезге Ақмола,
Семей, Сырдария облыстарынан, ... ... өкіл ... 300 адам
қатысты. Съезді кіріспе сөзбен Ә. Бөкейханов ашты. Съезд жаңа тәртіп жайы,
жер мәселесін, земство туралы, зиянды ... мен ... ... ... сияқты барлығы 13 мәселені қарап, олар бойынша ... ... ... Жер ... ... ... «жер алу дала
уалаяттарында һәм Түркістанда ... ... ... ... ашылғанша бұл күнге шейін мұжық орнамаған учаскелер, ... ... ... жерлер, отрубной, оброчной статьялар, мал бағуға
деп һәм монастырский учаске деп алған ... бәрі ... ... ... ... ... жоба ... жерлерге енді мұжық жазу
тоқтатылсын» деген және басқа жерге қатысты мәселелердің тиімді ... ... ... бұл ... ... облыстық қазақ съездеріне ең өзекті
мәселелерді көтеріп, нақты шешімдер қабылдаудың үлгісін де ... ... ... жалпы қазақ съезі 21-26 шілде аралығында Орынбор қаласында
өтті. ... ... ... ... ... Орал, Жетісу, Сырдария,
Ферғана облыстарынан және ... ... ... ... астам өкіл
қатынасты. Оның күн тәртібіне барлығы 14 мәселе қойылып, олардың ... ... ... ... автономиясы, қазақ облыстарындағы жер жағдайы,
әскер құру, земство, әйел ... және ... да ... бар ... ... ... бойынша, Ресей «демократиялық, федеративтік,
парламенттік республика болып, қазақ облыстары қоныс-ұлт жігіне қарай
облыстық ... ... ... ... Демек, съезд пікірі бойынша, ... ... ... ... ... ... ... алып емес, «қоныс-ұлт
жігіне қарай» жариялануға тиіс еді. Бұл ... ... ... ... екендігі өзінен-өзі түсінікті. Жалпы басқа да деректерді саралай
отырып, қазақ ... ... ... ... ... 1917 жылдың күзіне қарай айқындала ... ... ... ... сипаты әсіресе жер мәселесіне байланысты
қабылдаған қаулысынан анық көрінді. 14 тармақтан ... бұл ... ... ... және ... ... жерге байланысты жасаған
тұжырымдары бағдарламалық дәрежеде берілген еді. «Қазақ халқы өзіне еншілі
жерге орнығып болғанша қазақ жері ешкімге ... деп ... ... ... ... ... ... жер аз болғандықтан, - деп
көрсетілді ... ... - ... ... ... кеткен мынадай
учаскелер қазақтың өзіне тоқтаусыз қайтарылсын: дворяндық, мал өсіру, сауда-
өнеркәсіп, курорт, монастырь үшін деп ... ... ... отрубтар, оброктік статьялар жай адамдарға «показательные ... ... ... ... жоқ ... һәм гарнизондарға беріліп, бұл күнде
олар кеткеннен ... яки саны ... ... ... ... ... қаулыда «Қазақ халқы жермен ортақ пайдалансын (ру, ауыл,
болыс болып), яғни земельний община ... «жер ... ... ... ... ... еркі ... собраниеде қазақ депутаттарына
берілсін», «жер хақында қазақ өз алдына жер жобасын ... ... ... ... жеріне иелік құқығын қазақ халқының өзіне қайтару туралы
талаптар қойылған еді. (35; ... ... ... ... ... ... тек осы жер ... деңгейде қою арқылы-ақ жалпыұлттық дәрежеге көтеріліп, өзінің тарихи
міндетін орындаған болатын.
Жаз айларында қазақ өлкесінің ... ... ... қазақ
съездерінің бір-бірінен айтарлықтай айырмашылықтары болды. Ұстанған
ұстанымдары, ... бір ... ... жатса да, мәселен, Оралда,
Орынборда, Ақтөбеде өткен ... ... ... және ... баса ... ... Ж. ... Ә. Ермеков, Х. Ғаббасов
жетекшілік еткен Семей облыстық қазақ съезінде әлеуметтік-саяси мәселелер
тілге тиек ... ... ... ... ... ... ... тоқтала кетсек.
1917 жылы наурызда Семей облысы қазақтарының съезін өткізу үшін Облыстық
Қазақ комитеті Р. Мәрсеков ... 15 ... ... ... ... ... Семей облыстық қазақ съезі 1917 жылдың сәуір 27-сі – мамырдың 7-і
аралығында болып өтті. Съезге ... бес ... ... ... ... Зайсан) 200-ге жуық делегат және Алтай өлкесіндегі
Бийск ... 2 ... ... ... ... ішінде 7 әйел
болды.
Ұйымдастыру комитетінің төрағасы Райымжан Мәрсековтың ұзаққа
созылған сөзінен ... ... ... ... мына ... ... ... (төраға); Х. Ғаббасов, Р. Мәрсеков, М. ... Б. ... ... Ә. Ермеков, Ә. Оразалин, М. Малдыбаев, Ш.
Ақпанов (хатшылар). Алғашқы болып ... ... ... тарихшы, философ
Шәкәрім Құдайбердиев құттықтады. Одан кейін Павлодар уезінің, ... ... ... және ... ... ... сөз
алды. Съездің атына Омбыдан, Томнан, Орынбордан, Ташкенттен және ... ... ... ... келіп түсті.
Съездің күн тәртібінде 16 мәселе қаралды. Басқалармен салыстырғанда
жаңа мәселелер қатарына «Автономия және ... ... ... ... мәселелерін жатқызуға болады. Ұйымдастыру бюросының есебі
тыңдалғаннан кейін съезд делегаттары 20 ... және 10 ... ... облыстық ұлттық комитетті сайлады, оның құрамына бір
әйел – Н.С. Құлжанова енді. ... өз ... 6 ... жүргізді.
Семей съезінің өзіне тән басты ерекшелігі онда ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша қабылдаған шешімдер
болды. Бұл ... ... ... ... ... басқа облыстық
съездерде кеңінен көтеріліп жатқан жер мәселесін тек өзі билікті ... ... ... жөн ... ... ... ... жеңген бетте барлық деңгейде
құрылып, өзінің негізгі басқару мекемелеріне айналған азаматтық комитеттер
мен олардың атқару ... ... ... ... бір мезгілде пайда
болған қазақ азаматтық комитеттеріне көрсете қоймады. Қазақ комитеттері бар
болғаны қоғамдық ұйымдар дәрежесінде, негізінен орыс ... ... ... және ... ... тәуелділік жағдайда тұрды.
Уақытша үкімет 1917 жылы 19 наурызда қабылдаған қаулысында тез ... ... ... шаралар қабылдау, атап айтсақ жер комитеттерін
құру керектігін түсініп, бұл істі Егіншілік ... ... ... «Жер ... ... да, ... дұрыс заң қабылдау үшін аса үлкен
дайындық, ... ... бос ... ... ... ... жекеменшікті
анықтап, жер пайдалану түрлері мен жағдайлары жайлы ... ... ... тауып, Уақытша үкімет жер мәселесін ... ... ... ... ... ... жөн санайды. (13; 303) Өз кезегінде
Уақытша үкімет тұрғындар ... өз ... жер ... алуды тоқтатуға
шақырып, жер мәселесін өркениетті және заңды түрде шешуге шақырады. Бірақта
жекелеген аудандарда жер қатынастарындағы күрестің әр ... ... ... ... Жер ... ... ... үкімет жарлығы бойынша Егіншілік министрлігі жанынан жер
мәселесін Құрылтай жиналысына ... ... ... құрылып, оның
жұмысын басқару IV Мемлекеттік дума мүшесі, «Русские ведомости» газетінің
редакторы, профессор А. С. ... ... (9; 237). Өз ... ... ... бұл мәселені түбегейлі шешу үшін ... жер ... ... құру ... ... ... ... оны
сәуір айының аяғында Уақыша үкімет бекітеді. Бұл ереже бойынша жергілікті
(облыстық, уездік және ... және бас ... Жер ... ... ... екі міндет жүктелетін болды. Олардың бірі жер
мәселесін Құрылтай жиналысына дайындау үшін империяның барлық ... ... ... ... ... бұл ... ... жиналысы
біржола шешкенге дейін ел ішінде күнделікті туып отырған жер ... ... ... еді. (35; 250).
Сонымен Уақытша үкімет жер мәселесін түпкілікті шешкенге дейін,
қазақ өлкесінде уақытша Жер ... ... ... 1917 жылы ... ... «Жер ... құру жөніндегі» қаулысында жер
комитеттерін құру ... және ... ... ... ... 21 баптан тұратын қаулыға Министр-төраға кньяз Львов пен егін
шаруашылығы министрі А. Шингарев 1917 ... 21 ... қол ... ... бұл ... ... ... бірінші ширегінен басталып,
алғашында тек облыстық Жер ... ғана ... ... біршама уақыт
өткеннен кейін 1917 жылдың ... ... ... және ... ... ... ... Жер комитеттерінің құрылуының бұлайша тежелуіне
себеп болған, Уақытша үкметтің 21 ... ... Дала ... жер иелену ерекшеліктері бар қазақ тұрғындарының әлеуметтік-
экономикалық және ... ... ... ... болды. Жер комитеттерін
құруға талпынған Уақытша үкімет өз алдына мынандай екі ... ... ... жерлерде жалпы мемлекеттік жер саясатын жүргізетін өзіне
қарасты жер органдарын құру ... ... ... ... да қоғамдық ұйымдар мен Кеңестерді араластырмау.
2. Жер комитеттері арқылы әділетті жер ... ... ... ... ... ... бәсеңдету болды. (13; 304).
1917 жылы 12 ... ... ... ... ... атына
Егіншілік министрі А. Шингарев пен Бас жер комитетінің ... А. ... ... хат келеді. Ол хатта «Жергілікті тұрғындарды тыныштандыру
мақсатында және жер мәселесін ... ... ... ... ... ... шұғыл түрде тез арада жер комитеттерін құру керек» ... ... Алаш ... ... аса ... деп ... жер
мәселесі Семей облысында ресми тұрғыдан ... ... Жер ... арнайы мақсатта ... ... ... және ... шаруалар мен қазақ депутаттары және Қазақ облыстық комитетінің
делегаттар жиналысының мәжілісінде Жер комитеттерін құру ... ... ... ... және шару ... облыстық қазақ атқару комитетінің
тікелей қатысуымен ... жер ... бес адам ... Онда ... ... депутаттары комитеті атынан Андреев пен ... ... ... өкілдікке кандидат, Қазақ комитеті атынан өкілдікке Р. Мәрсеков пен
Ғаббасов, ал кандидаттыққа ... ... және ... депутаттары
атынан Юдин ұсынылды. Және 21 сәуірдегі қаулыға сәйкес комитет құрамына
округтік соттан бір ... ... ... ... ... статистикалық
бөлімінен бір мүше, агрономдық ұйымнан бір мүше өтті.
1917 жылы 11 шілде де Облыстық Жер ... ... ... Осы ... ... шаралары талқыланып, нәтижесінде Х.
Ғаббасов (сырттай) комитет төрағасының (Н. С. Юдин) жолдастығына ... ... жоқ ... ... ... Р. ... ... комитеттерінің құрылуы мен қызметтеріне Қазақ комитеті белсенді түрде
араласты. Қазақ комитетінің өкілдері Семей ... ... ... ... ... ... жиналыстарына өз өкілдерін жіберіп
отырған.
Семей облысындағы сайлауға дайындық барысы туралы ... ... ... ... ... ... себепті ел аңдаусыз
қалмасын деп, облостной қазақ комитеті Павлодар, ... һәм ... 7 кісі ... ... ... ... Мұстақым Малдыбаев,
Мұхтар Әуезов, Шайхы ... ... ... Әшім ... барып, ондағы ақсақалдар, азаматтарымен сөйлесіп, сайлау
мәселесін түсіндірушілер шығару үшін ... ... ... ... ... ... ... Юсуфбек Аймауытов һәм Қаныш Сәтбаев» (19; 118)
«Алаш» партиясының переселендердің игілігіне ... ... мен ... ... алу, ... өз билігін өзіне беру, дін
бостандығы және сол ... ... ... ... ... ... ... әрі ұғымды көрінгені тарихи шындық еді. ... соңы және ... ... ... ... жиналысына
депутаттар сайлау науқаны ашықтан-ашық көрсетіп ... ... ... партиясы блогы сайлаушылардың Жетісу облысында 57,5; Торғай және
Орал облыстарында 75 ... ... ... ... ... «Алаш»
партиясының жеңісі мұнан да үлкен көрсеткіштермен сипатталды. Семей уезінде
оған сайлаушылардың 85,6 проценті қолдау көрсетті. (15; 115)
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... да Жер ... сайлау науқаны басталып кетті. Бұл ... аса ... ... шара ... ... ... үкімет Құрылтай
жиналысына ұсынбақ болған жер ... ... ... ... жерлердегі комитеттердің бұл мәселеге байланысты өз ... ... мен оны ... ... көп ... еді. ... демократиялық
интеллигенциясы Уақытша үкіметтің Жер комитеттерін құру туралы шарасын ... ... ... ... Жер ... уақытша құрылған мекеме ретінде
көрінді. Өйткені оның ... ... ... ... басқару Земство
органының өкілдерінен тұру керек болатын. Ал Семей Облыстық Земство
басқармасы өз ... 1918 ... 17 ... ... болатын .Бұдан
шығатын қорытынды Семей Облыстық Жер ... ... ... ... Земстволық басқару жүйесі жоқ болатын. (13; 305)
Қазақстандағы облыстық Жер ... ... ... ... ... Жер комитетінде Егіншілік ... бір ... ... Жер ... ... ... аграрлық
реформа кезінде құрылған переселен органдарының қызметімен тығыз байланысты
болды.
Уақытша үкімет ... ... ... ... ... жақсы хабардар бола отырып, революциядан кейіңгі уақытта өткен
облыстық қазақ съездерінің ішкі ... орыс ... ... ... аударуына шек қою, переселен мекемелерін жою, сөйтіп, жер мәселесін
белгілі бір жүйеге ... ... ... ... ... ... комитетінің жергілікті переселен мекемесінің жұмысын
тоқтатқанына наразы болған Егіншілік министрлігі, ... ... ... басқармасын тез арада қалпына келтіруді ... ... ... ... ... қол ... жеделхат жолдайды.
Осыдан көретініміз ақпан төңкерісінен кейін билікке келген Уақытша
үкімет өз кезегінде жер мәселесінде еш өзгеріссіз патша үкіметінің ... ... да ... қазақтар Құрылтай жиналысының шешімін
күтпей, ... ... ... ... ... ... алған
жерлерді» тартып ала бастады. Осындай әрекеттер әсіресе Семей, Ақмола, Орал
және ... ... орын ... ... сол ... қазақ
демократиялық интеллигенциясының Уақытша үкіметтің жер саясатына көзқарасы,
ақпан және қазан революциялық ... ... бір ... ... ... ... ... Егер олар шілде оқиғалары және шілдедегі бірінші
жалпықазақ съезіне дейін жер ... жаңа ... ... ... ... ... сенімді болса, жағдай мүлдем шиеленісіп кеткен ... ... ... бұл ... біржола шешілуін ұлттық мемлекеттік
дербестікпен байланыстыра қарады.
Архив құжаттарына тереңінен мән ... ... ... ... ... ... жер мәселесінде ұстанған саясаты, оның патша
үкіметінің толыққанды мұрагері ... ... ... 1917 жылы ... ... облысының Қоныстандыру басқармасының төрағасы А. Клочковтың
атынан Семей ... ... ... ... ... /44/. ... Семей облыстық Қоныстандыру басқармасының төрағасы А. ... ... ... ... министрі Н. Волковтың 1917 жылғы 19
мамырдағы заңына сәйкесінше Облыстық атқару ... ... ... ескі ... ... кезінде жүктелген
шаруашылық және әкімшілік міндеттерді алып, оларға тек Қоныстандыру ... ... ... және бұл үшін 1911 жылға дейін жұмыс істеген ... ... ... қалпына келтіруді бұйырған. Ал шаруашылық
және әкімшілік басқарма қызметін Уездік комиссарға беруді ұйғарған.
Осы мәселе ... ... ... ... ... ... болмағандықтан Өскемен және Зайсан уездерінде Қоныстандыру
мекемесін ... В. ... өз ... ... /53/. Және де осы ... ... ... жетіспеуіне байланысты қоныс
аударушыларды ... алу және ... ... ... қиыншылықтар
туған. Ал бұған дейін аталған міндеттер шаруашылық бөлімінің ... ... жылы 10 ... Егіншілік министрлігінің Қоныстандыру
басқармасы бөлімінің нұсқауы бойынша ... және ... ... ... ... үшін Томск губерниясынан келген топограф
Борис ... өз ... ... ... ... ... ... 1917 жылы 27 қыркүйектегі есеп бойынша
Семей уезіндегі 7189646 десятина жердің 434054 ... ... 189317 ... ... қазына қорына, 828350 десятинасы
Сібір казак әскерлеріне қарасты болған. Ал сол ... ... ... 21519 щаруашылығы тіркелген. Есеп бойынша әр ... 234 ... ... ... ... жылы 19 ... Семей уездік Земство басқармасын еңгізу
комитетінің кезекті отырысы өтті. /51/ .Отырыс С.С. ... ... және ... – П.Е. Гузнищев, А.Н. Обуков, И.В. Емельянцев, Ф.Ф.
Трейеров және С.Д. Дюсембиннің қатысуымен ... ... екі ... ... ... бекіту.
2.Уездік Жер комитетіне төрт мүше сайлау ... ... ... ... ... тапты. Ал, екінші мәселе ашық түрде қалды.
Өйткені, Уездік жер комитетіне төрт мүше ... ... ... ... ... ... ... комитетіне емес, керісінше ... ... ... ... ... болсақ, 1918 жылы 5 қаңтардағы Уездік
Земствоның бірінші төтенше жиналысында, уездік Жер ... ... ... Трофил Сергевич.
3.Есенқұлов Құрман.
4.Малдыбаев Анияр сайланды. /52/
Семей облыстық Жер ... 1917 жылы 19 ... ... ... ... үкім ... ... Ол үкім бойынша
Облыстық комиссариат төрағасы Уақытша ... 1917 жылы 4 ... сай ... Жер ... ... қызметін әкімшілік сотпен
байланыстырып, өзінің қабылдаған ... мен ... ... ... ... ... отыруды сұрайды. /43/. Архивтің бұл
құжатынан байқайтынымыз сол кездегі уақытша үкімет жер-жерде ... ... ... қызметін облыстық комиссариат арқылы қатаң түрде бақылап
отыруды ұйғарған. ... сол ... ... де, ... жер ... аграрлық
мәселе Уақытша үкіметтің өзін алаңдатып отырғаны белгілі.
Бірақ та, облыстық Жер ... өз ... ... ... және жер ... ... ... Облыстық комиссариатқа
баян етіп отыруды жөн көрмейді, және бұл Жер ... ... ашық ... баян ... /43/.
Семей облыстық Қоныстандыру басқармасының статистикалық бөлімінің
мәліметтеріне сүйенсек Уақытша үкімет тұсында да қоныстандыру ... ... ... ... ... ... те ... үкіметі
сияқты қазақтардың көшпеліліктен отырықшылыққа көшуінің артықшылықтарын
түсінді. Қоныс ... орыс ... жер ... ... ... ... ... жасалған жер нормалары негізінде анықталғандығы
белгілі. Жергілікті тұрғындардың отрықшылана бастағанына байланысты үкімет
бұрынғы жер ... ... ... әрі ... жүргізу үшін қосымша
жаңа жерлер дайындап отырған.
Архив құжаттарының деректері бойынша 1917 жылы ... ... ... ... 370000 ... отырықшылыққа көшкен. /45/.
Әрине, бұл көрсеткіштерден қоныстандыру ... ... ... істегендерін аңғару қиын емес. Отырықшы егіншілікке көшу процесін
тездету мақсатында жергілікті ... ... жер ... ... ... ... көптеген қазақтар жерді
казактардан немесе орыс мұжықтарынан жалға алып өңдеді, ал енді ... ... ... онша ... емес ... орыс ... ... орналасып алып айналыса берді. Осы негізде көп жағдайда орыс
мұжығы – қазақ – ... ... жер дауы жиі туып ... ... ... ... ... Көкжабағылы жер участігін қазақтар өз егіндерін
салу мақсатында екі жыл бойы пайдаланып ... 1915 ... жер иесі ... Шаров селосының орыс мұжықтары екі жылдан кейін өз жерін пайдалануға
ниет білдірген. Осы ... ... ... ... жанжал орыс
мұжықтарының жерін қазақтар пайдалануға жалға алғаннан ... ... сол ... туындап отырған жер мәселелеріне келетін ... ... ... ... басып алуы және кейінірек өлкеге орыс
шаруаларының қоныс аударуы қазақтардың мал жайылымдарын тарылтып, көшпелі
мал ... қол ... ... ... ... ... жер дауларының тууы, қазақтардың иеленген жер көлемдерінің
тарылуы, орыс ... ... ... ... қоныстандыру
мекемелерінің қалпына келтірілуі – ... ... ... ... ... ... анық түрде айқындап берді. Осы ... ... ... ... ... ... жоғалтып, жаз айларынан бастап
болашақ үшін үлкен ... зор ... ... ... шара – Құрылтай жиналысына
иек артты. Және де олар қазақ халқының автономиясы қақпасы осы ... ... ... ... жоқ. ... ұлты үшін өміршең
мәселелердің (автономия, жер мәселесі т. б.) Құрылтай жиналысының құзырына
дейін жабық ... ... ... мүддесі үшін саяси күрес жүргізуде батыл іс-
әрекеттерге ... ... ... ... ... ... ... қандай
мәселелер бойынша көрініс берді дегенге келсек, ... ... ... ... ... комитеттері өзекті мәселелер бойынша үкім шығарғанда
қазақ халқының талап-тілектері ескеріле ... жоқ және де орыс пен ... жер дауы мен ... ... ... саяси пікірталастарға алып
келіп отырды. (36; 51)
Уақытша үкімет өз тарапынан жер мәселесін шешуді өзінің 21 сәуірдегі
қаулысы бойынша ... ... ... ... Жер ... белгілі. Жер және ауыл шаруашылық қатынастарында ... шешу үшін ... ... ... ... камераларын құру
туралы Уақытша үкімет Облыстық және уездік жер комитеттеріне нұсқау берген.
/41/.
Аталған жағдайда Жер ... мен ... ... ... ... ... ... қызметтер атқаруы күмәнсіз еді.
Алайда аталған органдардың қазақ өлкелерінде өте кеш, нақтырақ айтсақ ... ... ... жер ... ... ... Осы барыста
жер тартыстарын шешу үшін жергілікті жерлердегі Қазақ ... ... ... түрде араласа бастады.
Архив құжаттары айғақтағандай Семей облысының ... ... ... өз ... іс ... 21 ... ғана бастаған. Алғашында
Өскемен уездік Жер комитетінің құрамы ... ... ... уездік аграномы, орманшы мен инспектордан ғана ... ... 1917 жылы 13 ... ... ... ... ... сәйкес
сайланған болатын. Өскемен уездік Жер комитеті өзінің алғашқы жиналысын ... де 1917 жылы ... ... ... өткізді. /48/. Бірақта бұл
отырыста Жер комитетін ұйымдастыру мен дайындық кезеңдерін жүргізу ... ғана ... ... ... ... ... ... аталған орган бірде-
бір жиналыс өткізген жоқ. Сондықтанда 21 қарашадағы ... ... ... ... жиыны деп қарастыруға толық негіз бар. Отырыс А.
Д. Айтбақиннің төрағалық етуімен және мүшелер: Қоныстандыру ісінің төрағасы
В. А. ... ... ... И. И. ... ... агроном Ф. П. Андреев
және казак әскерінен өкіл ретінде Т. И. Касьяненконың қатысуымен өткізілді.
Отырыста Жер ... ... ... ... Жер ісі ... ... ... жергілікті жерде Кеңестер билігі орнағанға шейін ... ... 54 іс ... ... істерді сипатына ... ... жер ... ... (жер кесіп беру, жер бөлу) қаралған
істер – 46 % ;
2.Әр түрлі сипаттағы жер тартып алу фактілеріне қатысты істер – 16 ... ... ... ... кесу ... қатысты істер – 2 %
;
4.Және әр түрлі аралас сипаттағы істер – 36 %.
Аталған істердің тек 63 % ғана ... ... Жер ... ... ... ... ... қаржы жетіспеушілігі мен орталық
үкімет тапрапынан ешқандай көмек көрсетілмегендігін тілге тиек еткенде,
келер ... 5 ... ... ... ... ... ... аталған орган қызметін Земстволық басқармасында Жер бөлімін ... ... ... береді. /48/. Нұсқау бойынша Өскемен уездік Жер
комитеті жеке әрекет ететін ... ... өмір ... ... ... аталған уездегі жер мәселелерін өз мойнына
алғанмен де, ... ... ... ... ... жоқ. Көп ... ... билік Кеңестердің қолына көшкенде жағдай тағы да ... жер ... ... мен шешу үшін Халық депутаттар кеңесінің
атқару комитетінде Жер ... ... Жер ... ... ... және ... ... комитетінен сайланған төрт мүшеге тапсырылды.
Шілде айынан бастап Алаш қайраткерлерінің жер және басқа қоғамдық
мәселелерге байланысты көзқарасы ... ... ... Оған
себепші болған, біріншіден, Уақытша ... ... ... көлеміндегі
саяси процестерді игеру қабілетінің күн ... ... ... болса,
екіншіден, құрамына енген кадеттер партиясы мен ... ... ... қозғалыстың негізгі принциптік мәселелерде өзара жігінің
алшақтай түсуі ... ... ... ... ... ... ... бере бастауы ұлттық мемлекеттік дербестік туралы мәселені неғұрлым
батылырақ қоюға итермелесе, ... ... үшін ... қарқынының өсуі
көптеген мәселелерді, соның ішінде, ең алдымен, жер туралы ... ... ... мүде тұрғысынан дербес көтеруді талап етті, ... ... ... ... ... ... ... жүруді көтермеді.
Осы барыста, Орынборда өткен тұңғыш жалпықазақ съезінде қазақ ... құру ... ... ... ... ... қабылданады: «Қазақ
халқының өз алдына саяси партиясы болуды тиіс көріп, бұл партияның жобасын
жасауды ... ... ... сайланған қазақ өкілдеріне тапсырады».
«Қазақ» газетінің 1917 жылғы 5 қазандағы санында Ж. Досмұхамедовтың
хаты жарияланады. (19; 112). Ол ... ... ... Кеңесте,
«Шораи исламда», және Бас Жер комитетінде жалғыз өзі жүргендігін білдіріп,
қазақ ... ... ... ... ... ... айтып
шағым жасайды.
Уақыттың тым аз қалғанын түсіне отырып, «Қазақ» газетінің басқармасы
Петроградтан Ж. ... ... ... соң, 5 ... күнгі санында
«Алаш партиясы» деген бас мақала жариялайды. Қазақ ... ... ... ... ... қаулысы жас партияның бағдарламасының
негізі болсын ... Осы ... ... Алаш ... жер мәселесінен
гөрі дербестік, автономия мәселелеріне көп көңіл бөлді. Өйткені, олар
автономияға, дербестікке қол ... жер ... ... шешудің реті
келетіндігіне күмәнсіз сенімді еді.
Көптеген ғылыми әдебиеттерде «Алаш» партиясы негізін сәуір ... ... ... ... ... ... ал осы комитеттердің
белсенділері «Алаш» партиясының мүшелері болды деген пікір бар. ... ... ... ... ... рас, ... бұл екі ұйымның
өзара жігі бары да анық. Негізінде, Қазақ комитеттері ... ... соң ... үкіметтің мемлекеттік басқару жүйесінде қазақ елінің
ұлттық мүддесін білдіру және қорғау ... ... ... демократиялық
бағыттағы қоғамдық негізде құрылған ұйымдар болатын.
«Алаш» партиясының облыстық ұйымдары 1917 жылдың қазан айынан ... ... ... ... ... Ә. Бөкейхановтың тікелей
ұйымдастыруымен және басшылығымен қазан айының 12-20 жұлдызы аралығында
партияның облыстық ұйымдары ең ... рет ... ... /49/.
«Алаш» партиясының Семей облыстық ... ... ... ... 8-10 ... аралығында болып өткен Сібір автономистері
съезінен қайтар сапарында іске асырылады. Ол қайтар жолында ... ... 12-13 ... ... қала ... ... өткізіп,
баяндамалар жасайды. Ал оның соңы ... ... 15 ... ... ... ... ... аяқталады. Комитет төрағасы болып Халел
Ғаббасов, жолдастығына Ахметжан Қозыбағаров, хатшысына Сыдық ... ... ... ... ... ... оған ... төраға
етіп Әлихан Бөкейхановты сайлайды. Комитет мүшелері: Ә. Ермеков, Р.
Мәрсеков, И. ... Т. ... М. ... Б. ... ... ... басқа комитет құрамына әрбір уезден бір адам ... (19; ... ... ... Ә. ... жер мәселесіне байланысты
көзқарасы, белгілі дәрежеде, шілдедегі ... ... ... ... одан ... ... жазған материалдарында,
әсіресе «Жалпы Сібір ... атты ... ... ... ... ... ол ... партиясы құрамынан шығуының басты себебі
есебінде жер мәселесін келтіріп «Кадет партиясы жер адамға меншікті ... де жөн ... ... ... ... ... ... алса, башқұртша
көрші орыс мұжығына сатып, біраз жылда сыпырылып жерсіз шыға ... ... ... ... ... болмауын, жердің ауылға, болысқа
берілуін жақтады.
8-15 қазан аралығында Том ... ... ... ... ... Ә. Бөкейханов бастаған қазақ делегациясы өздерінің ... ... ... дәл және ... ... Ал ... негізгі тұжырымдары «Алаш» партиясының бағдарламасына ... ... ... ... ... ... ... газетіне жазған мақаласында
осы жер мәселесіне тағы да ... Бұл ... оның ... ... ... ... ... еді.
1.Бас Переселен мекемесінің есебі бойынша, қазақ жері 240 миллион
десятина. Егер бұл рас болса әрбір қазаққа 44 ... ... Бір ... ... 5 адам болса, үй басына 220 десятинадан тимек. ... ... ... үй басы 200 ... түгілі, мұның оннан бірі
жоқ қазақ аз емес».
2.Жаңа билік орнап, ... ... ... ... рас болса
қазақ мұндай зорлыққа көне алмайды. Енді мұнан былай өзіміз жер ... ... ... ... ... ... ... тоқтатсын.
3.Құрылтай жиналысы жер мәселесіне байланысты заң қабылдаған соң,
қазақ өз жерінде алдымен енші алатын болсын. Адам ... жеке үй ... жер ... ... ... ... жергілікті табиғатына
байлаулы болсын. Жер сыбағасын ... Жер ... ... жер ... ... ... сай ... ұлысқа, руға
деп бөлінсін. Жерді бірігіп алған ру, ауыл, болыс өз ішінде ... ... ... ... жер ... тұрған жерінен, атамекенінен берілсін. Ертіс
бойындағы он шақырымдағы (десятиверстная) қазақ сол жерден үлес ... ... ... дер, біз ... ... жер ... ... жолмен, законмен аламыз. Қазақ «сыбаға жерін алған соң, қалған ... ... ... земство билігіне өтсін.
Сонымен қорыта айтсақ, алғашында қазақ демократиялық интелигенциясы
зор ... ... ... ... ... ... ... самодержавиелік
патша үкіметінің орнына келген Уақытша үкіметте жер ... ... жоқ. ... келгенде Уақытша үкімет жер саясатында патша үкіметінің
позициясын ұстап, самодержавиенің тікелей мұрагері ретінде отарлау ... ... ... ... ... ... өмір ... жылдам қарқынмен өрістеді. Алашшыл зиялылардың басшылығымен Қазақ
комитетінің құрылуы, жалпықазақ съезінің өткізілуі және жергілікті ... ... құру ... Уақытша үкімет жарлығы, міне осының ... ... ... өмірге кеңінен еніп, сәтті жағдайда өз
қызметтерін жандандыруға ... ... ... ... ... қазақ
зиялылары жер мәселесін шешуді тікелей қазақ елінің дербестік, автономия
ұғымдарымен ұштастырды. ... ... ... ... ... ... үміттерін жоғалтқан Алаш қайраткерлері жер мәселесін шешуде
маңызды кезең болып табылатын Құрылтай ... ... ... ... ... ... ... өмірдегі өзгерістердің барлығы қазақ зиялы
қауымының басын біріктіруге үлкен әсер ... Осы ... ... жер мәселесі сияқты қазақ халқы үшін маңызды мәселелерді алға
қойған «Алаш» партиясы өмірге келді.
2.3 бөлім. 1917 жыл ... – 1919 жыл ... ... ... жер мәселесінің жалпы сипаты және Жер комитеттерінің
құрылымдық жүйесінің ... ... мен ... ... ... ... айлары қазақ халқы үшін өте қарбалас
кезең болды. Себебі, Қазан төңкерісін дұрыс түсіне алмаған, оны ... ... ... ... ... ... сайлауы мен
Құрылтай Жиылысына сайлау науқанына тартылып, бұл жауапты шаралар мен ... ... тез ... ... үлгере алмай жатты. Одан іле-
шала, 1918 жылы 5 ... үміт етіп ... ... Жиылысының
большевиктердің тарапынан қуылуы және саяси ахуалдың жедел өзгеруі ұлт
зиялыларын біраз дағдартып қойды. ... ... ... ісі аяқталып, қазақ
зиялылары Земство мекемелері арқылы ұлт мүддесі үшін қызметке енді кірісе
бастаған ... 1918 жылы ... ... Қазақстанның солтүстік-
шығыс аймақтарында (соның ішінде Семейде) кеңестік-большевиктік ... ... ... ... ... да ... алмай жатып
тоқтатылды. (36; 47). Сөйтіп, большевиктер Земство жүйесінің ... ... ... ісіне қарсы әрекетімен халықтың өзін-өзі билеу
құқықтарына ... ... ... ... Енді ұлт зиялыларының қауымы
өздерінің табиғатына жат ... ... ... ... ... азамат соғысына ұрындырмау мақсатын көздеп, большевиктік
жүйеге бейімделуге мәжбүр болды. Сол кезеңдегі саяси ... ... ... келе, тарихшы К. Нұрпейісов тарихи жағдайлардың өрбуін былайша
сипаттайды: «Алаш партиясының басшылары осыған дейін ... ең ... ... мәселелерін (ұлттық-мемлекеттік құрылыс, жер, қоныс аударушылар,
казак-орыс әскерінің зорлық-зомбылығы және т. б.) шеше ... ... ... ... енді оның ... келіп, жоғарыда аталған
мәселелерді ... ... ... шешуге уәде еткен Кеңес өкіметіне
күмәнмен ... - деп, ой ... (26; ... облысында жергілікті баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... сипатта болды. Атап
айтсақ, «Воля ... ... ... ... ... насихат жасауда маңызды орында болды. Кейін ... ... бұл ... тыйым салынды. Әсіресе, кадеттік «Свободная
речь» газетінде 1917 жылдың қазан айының соңынан бастап ... мен ... ... ... ... Жергілікті билік ұйымдары мен түрлі
партиялардың, қоғамдық ұйымдардың Ресейде ... ... ... ... ... мен шешімдері үздіксіз жарияланып тұрды.
Мәселен, «Свободная речь» газетінің 29 қазандағы №76 ... ... ... ... ... ... күреске шақырған жеделхаты
жарияланды. Жеделхатта ... ... ... ... ... ... ығыстыруға мүмкіндік беретіні ашық жазылды. Іле-
шала Семейде 1917 жылы 28 ... ... ... ... ... жергілікті революциялық-демократиялық ұйымдардың бірлескен
жиналысы өтеді. Онда қалыптасқан саяси жағдайға байланысты ортақ шешімді
қабылдауды ... ... ... қалдырады. (6; 238). Қоғамдық
саяси ұйымдардың ұсынған резолюцияларының мазмұны мына сипатта болып ... ... ... ... және ... ... өткізуді баян ету.
Делегаттар Кеңесі құрамындағы саяси ұйымдар, Қалалық Дума, Уездік және
Облыстық Земстволар, ... ... ... ... ... ... ... Жиналысының баянды ету мақсатында түрлі саяси іс-
шаралар жүргізіп жатты. Өйткені, саяси билік орталықта ... ... ... Құрылтай Жиналысы өз жұмысын бастағанда ... ... ... ... ... мен ... негізін қорғап, іс жүзінде баянды етеді деген үміт зор ... ... ... ... ... ... позицияны ғана ұстанды
деп біржақты айта алмаймыз.
Қалыптасқан ... ... ... ... ... ... өтіп, оның жұмысыда басталып кетеді. Төтенше ... ... ... ... ... өз жұмысын 1918 жылғы 17 қаңтарда
бастайды. /42/. ... ... ... ... ұйымдастыру
мәселесі бірінші кезекте қаралды. Семей Облыстық Земство ... ... ... ... ... ... және Сәтбаевтар
сайланады. Облыстағы Комиссариаттан кейін өзін-өзі басқару жүйесіне жататын
Облыстық Земство бірден-бір беделді саяси ұйым ... ... ... Р. ... Ғаббасов пен Сәтбаевтардың болуы ... ... ... ... ... ... өз ... ұмтылғанын көрсетеді.
1918 жылдың қаңтар айының 20-сынан ... ... ... ... ... ... Уездік орталықтарда және Семей
қаласының өзінде большевиктік митингілер өтіп жатты. Жұмысшы және ... ... ... ... арта түсті. Нәтижесінде Облыс
орталығы Семей ... 1918 жылы 2 ... ... өкіметі билігі
жарияланды. /45/. Өлкеде Кеңес өкіметі билігінің орнауы ... ... ... ... ... әкелді. Әрине, бастапқы кезде Кеңес өкіметінің
жергілікті Кеңесі облыстағы ... ... ... ... ... ... ... шығару принципін ұстанғанын айтқанымыз жөн. Ал ... ... ... ... ... дәл сол ... жете түсіне қойған жоқ.
Облыстағы Кеңес өкіметі әскери гарнизондар мен ... ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі
комиссариатының төрағасы Шугаев, мүшелері ... ... және ... Сонымен Семей облысында ақпан ... ... екі ... ... бірі – ... өкіметі, екіншісі – Облыстық Земство Жиналысы.
Жоғарыда айтып кеткендей Кеңестер бел алған мұндай жағдайда Алашорда
жетекшілері жергілікті үкімет органдарын ... ... ... ... баруды жөн деп тапты. Алайда бұл тактика Қазақстанның барлық
жерінде ... ... қол ... жоқ. ... ... тобының өкілдері көпшілікке ие болған Петропавл, ... ... ... Кеңестері билік жүргізген аудандарда Алаш
қайраткерлері сол кездің өзінде-ақ саяси қуғын-сүргінге душар ... ... ... және уез ... атап ... ... ... т. б. кейбір қалаларда 1918 жылғы көктемде ұлттық-демократиялық Алаш
қозғалысының кейбір өкілдері жергілікті Кеңестермен ... ... ... жеткізіп, ресми (Кеңестік) басқару органдарында мүше болып сайланды.
(36; 74).
Дерек көздеріне қарағанда, осындай келісімдерге келудің нәтижесінде
жергілікті Алаш ... ... ... ... ... ... ... Кеңестің Атқару Комитетінің төрағасының орынбасары, Қаржы
Комиссиясының мүшесі қызметіне өтсе, Алаш партиясының ... ... ... беру ... ... Имам ... ... және
өнеркәсіп бөлімінің бастығының орынбасары қызметіне тағайындалды. Сонымен
бірге, ... ... ... ... ... ... және ... Атқару Комитетіне 1918 жылы 22-23 ... ... ... ... ... ... Ә. Ермеков, Почта, Телеграф және
Жол ... ... ... ... ... Әубәкіровты, Азық-
түлік бөліміне Р. Оразалинды, Сот ісі ... ... М. ... /41/.
Ал, уездік Кеңеске төрағаның орынбасары, жер бөлімінің төрағасының
орынбасары, дәрігерлік-санитарлық бөлім комиссары ретінде А. ... ... ... бастығы – А. Болатовты, Әлеуметтік ... ... етіп С. ... ... ... де ... ... билігі құрылғанда құрамына
большевик Нығмет Нұрмақовтармен бірге негізінен Алаш белсенділері ... ... бұл істі ... ... уезі ... ... ... Кеңесінің Атқару Комитетінің мүшесі Б. Сәрсенов болатын. ... ... ... ... ... А. Райымеков, орынбары С. Байтеков
сайланды. А. Райымбеов пен С. Байтеков екеуі де ... ... ... /54/.
Алашшыл зиялы қауым өкілдері Кеңестік билік органдарына ене ... ... ... үшін ... ... істер атқарды, қандай ...... ... тоқталғанда, әсіресе Семей облыстық және ... ... ... ... ... ... ... берді. Уақытша
үкіметтің өз кезінде жер ... ... ... ... де осы ең
өзекті де күрделі мәселе ... ... ... ... ... ... жер ... шешу талабын қойғанда, ең алдымен Қоныстандыру
Басқармаларын жоюды талап еткен болатын. Бірақ та, бұл ... ... ... ... ... ... билік басынан кеткеннен кейін,
Семей облыстық Земство жиылысының І - төтенше отырысында ... ... ... ... жұмысын тоқтатып, оның бөлімдері мен
мүлкін Земство жанынан ... ... ... ... ... еді. /57/.
Алайда, өлкедегі саяси билікті Кеңестер өз ... ... ... ... жою ісі ... ... ... большевиктер
Қоныстандыру Басқармаларын жоюға мүдделі болған жоқ еді. Керісінше, ... ... ие болу ... ... ... ... ... шаруалардың ... ... ... ... ... ... осы Басқарма болды және
де қазақтармен жерге қатысты дауларды реттеуде осы ... ... ... болатын. Сондықтан да, қазақ зиялыларының Кеңестердің жер мәселесі
жөніндегі ұстанған саясатына қарсы ...... ... ... ... ... күрес еді. Саяси пікірталастарда Уақытша
үкіметтің де, Кеңес билігінің де жер ... ... ... ... ... ... саясатымен сабақтасып жатқандығын қазақ зиялылары
ресми биліктің мінбелерінен батыл әшкереледі. Мәселен, 1918 жылы ... ... ... және ... ... бірікккен
съезінде А. Қозыбағаров жер мәселесі ... ... ... қазақтарға қарсы саясат жүргізіп отырғандығын, қоныс
аударушылар көптеген ... ие ... ... ең ... ... ... жасалуын талап етеді. /55/. Ал, И. Әлімбеков бұл съезде
сөйлеген сөзінде: ... ... бір ... ... ... ... ... бақытты еткісі келеді» деп, алдыңғы кезекте
қазақтардың ... ... ... ... ... ... бұл ... талаптары іс жүзіне аспады
және оның жүзеге асуы да ... емес еді. ... бұл ... большевиктер
де, одан кейін үкімет басына келген Уақытша Сібір үкіметі де, басқа саяси
партиялар да қазақтың ... ... ... ... келді. Өз кезегінде
Уақытша Сібір үкіметіне қазақ зиялылары жазған ... ... жер ... дәрігерлік-ветеринарлық бөлімдері ... ... ... ... тоқтатпауы бізді таң қалдырады»
делінген. Ал, Семей облыстық Земство ... ... «бұл ... ... ... қараудың себебі Уақытша Сібір
үкіметінің қазақ халқының ... ... ... ... ... мен ... тағайындауынан туындап отыр. /58/.
Олар өз қызметіне жауап бере алмайды және жауап беруі де ... ... ... ... бірге жер дауын, жер мәселелерін реттеуді және оларды ... ... ... ... ... мекемелері реттегенін
жөн көрген. Өйткені жергілікті жерлерде туындаған жер ... ... ... басқармасы араласып отырған. 1918 жылы 15 маусымда А.
Қозыбағаров ... ... Жер ... өлкедегі жер мәселелерін
Земствоға тапсыруды сұраған. Жылына қомақты да, көп мөлшерде ақша ... Жер ... ... оған жүктелген жер мәселелерін бейбіт түрде
шешуге икемді, бұрыннан тәжірибесі бар ... ... ... ... ... ... қазақ зиялылары ... ... ... ... ... ... ... Еренғали
Тұрмұхамедов, Ғабдулхалид Жүндібаев, Ғазымбек Бірімжанов жер мәселесін
жобада былай көрсеткен: «Учредительное собрание негізгі ... ... ... ... ... ... берілсін…Қазақ жер сыбағасын
отырған жерлерден алып ... ... ... ... мұжық келмеуі,
бұрын алынған жерлердің мұжық қоныстанып үлгермегендері қазаққа қайтадан
қайтуы, қазаққа тиетін жер сыбағасын ... ... ... ... ... жердің топырағы мен шаруашылық түріне қарай жасалу…
Жер законында жер сату деген болмау, әркім өзі пайдалану. ... жер ... ... ... ... ... ... қазынанікі болып, билігі Земство
қолында болу.Аса зор ағаш, зор өзендер мемлекеттік ... аз ағаш һәм ... ... ... саналу».(27;188)
Осындай Алашордашылардың ұстанған пікірінен ... ... ... жер дауларын шешуге белсенді түрде араласып отырған. Мәселен,
Митрофанов болысында үш ұлт ... ... ... ... ... және казактар арасында орман және жайылым жер дауы туғаны да
айтылады. Бұл дауға арнайы ... ... ... құрамында: Садықов,
Тоқтағұлов, Клочков, Чернашин және Шахворостов болды. Жер дауын бейбіт
түрде шешуге ... ... Жер ... нұсқауымен арнайы төтенше жиын
құрды.
Жиында әр түрлі шешімдер ... ... ... шешімді
бекітті:
1. Дау туып отырған жер бөлігі Земствоның жер бөліміне өтеді.
2. Жер бөліміне ... ... ... және ... ... ... шаруашылығы мақсатында қолдану.
3. Земствоға берілген жерлерді ауыл ... ... жер ... ... ... тәртіппен әр ұлт тұрғындарына
бөледі.
4. Земстволық жер ... ... ... ... тәртіп
бойынша бұлжытпай іске асыру.
Әр жерде, әр болыста түрлі ұлт ... ... ... ... ... айтсақ жер дауларын шешу үшін арнайы комиссия
құрамына өзгерістер ... ... /59/. Бұл ... ... ... Жер ... шаруа және қазақ депутаттары арасынан Андреев пен
Галяшов, Қазақ комитетінен Р. Мәрсеков және Ғаббасов, жұмысшы және солдат
депутаттары ... Юдин ... ... 1918 жылы 11 ... де ... ... ... әскерлері контрреволюция жасап, билікті өз ... ... ... ... жойылып, Облыстық Кеңсе Басқармасының орнына Колчак
үкіметі тағайындаған Облыстық комиссар аппараты ... ... ... ... ... ... ... зиялылары
Алашорда үкіметінің уездік-облыстық бөлімдерін құру және оның қызметін
дұрыс жолға қою ісін ... ... ... таратып жіберген
Земство мекемелерін қайта қалпына келтіріп, ... ... ... ... ... ... /58/. Алашорда үкіметі мен оның жергілікті жердегі
бөлімдері негізінен саяси және ел қорғау мәселелерімен ... ... ... ... ... ... ... айналысты. Осы
кезеңде қазақ зиялыларының Земство мекемелеріндегі сан-салалы қызметі жаңа
сапалық ... ... ... тән сипат – қазақ зиялылары большевиктік жүйедегі сияқты
Уақытша Сібір үкіметінің, одан кейін ... ... ... ... қысым жағдайында қызмет атқарды. Дегенмен,
уездік Земство жүйесінде қазақ жұртының да ... тең ... ... ... ... халықтың қам-көңіл жүрегіне, үмітіне үлкен медеу
болғаны анық. Өйткені, отарлық жүйеде ... ... өиір ... ... шағымданатын, арызданатын, талап-тілегін
білдіре алатын ресми орындары ... ... ... ... ... 1918 жылы 25 ... ... қаулысы негізінде Земство жүйесінде
құрылған арнайы Жер бөлімі жергілікті жерлердегі жер ... әділ ... ... ... /38/.
Архив құжаттарының мәліметтеріне жүгінсек, облыстар мен уездегі
Земство басқармаларында қазақ жұртының өкілдері белсенді қызмет ... 1918 жылы жаз ... ... ... келтірілген Земство
мекемелеріндегі бұрыңғы мүшелері қайта сайланып қойылады. /54/.
Семей облысында Земство ісін, яғни, өзін-өзі басқару мекемелерінің
тізгінін ... ... өз ... алды ... ... негіз бар. 1918 жылы
17 қаңтардағы Семей облыстық Земство Жиылысының төтенше ... ... ... ... ... Р. Мәрсеков және мүшелері
ретінде Х. Ғаббасов пен Ә. Сатпаевтың ... ... ... ... бірге архив деректерінен Семей облысының ... ... ... ... ... зиялылары өз қолдарына ... /56/. ... ... ... Земствосының Басқарма төрағасына А.
Қозыбағаров, мүшелері болып А. Болатов,С. ... ... ... үшін өзекті болған жер мәселесін қазақ мүддесі үшін
шешуде аса белсенділік танытқан А. Қозыбағаровтың ... ... зор. ... ... ... 1918 жылы 25 ... Жер комитеттерін жою туралы
қаулысы шықпай тұрып-ақ, шілде айының 15-інде Семей облыстық Жер комитетіне
қатынас хат жолдап, жер мәселелерін шешуді ... ... ... ... ... А. ... Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 21 сәуірдегі
Жер комитеттерін құру туралы қаулысындағы 1 бабына ... ... ... ... І ... Жер ... ... түрде Құрылтай жиналысы
шақырылғанға дейін ғана қызмет көрсету керек деп ... Және де ... өз ... жергілікті тұрғындар арасында жер мәселесін шешуде
Жер комитеті тұрғындардың ... ... ... осы ... ... ... өтінген өтініштерді де тілге
тиек еткен. /46/.
Архив деректеріне жүгінсек, Семей Уездік Земство басқармасы ... үшін сол ... ... ... ең зәру ... ... ... қажырлы еңбек еткеніне көз жеткіземіз.
Қазақ жұрты үшін ең қажетті, ең өзекті болған жер ... ... ... іс ... қазақ оқығандарының өз халқының жоғын
жоқтағаны айдан анық. /60/. Атап айтсақ, Семей облысының Қарқаралы ... ... ... С. ... ... ... Жер ... болған Ыдырыс Оразалин жер қатынастарында өз халқының ... ... жылы 5 ... ... ... ... ... тұрғыны
Ногербековтың өтінішіне Облыстық Земство Басқармасының төрағасы Р. ... ... ... ... ... ... егер қазақтар
шабындыққа зәру болса, онда оларды шабындықпен қамтамасыз етуді және ... ... ... ... ... білдіруді талап етеді. Жер
мәселесінің күрделілігіне ... жер ... ... ... ... облыстық Жер Кеңесінің төрағасы болып Р. ... /57/. Жер дауы ... ... ... ... ... қарап, шешім шығарып, реттеп ... ... ... ... ... жер қатынастарындағы маңызды кезең ол Уақытша
Сібір үкіметінің 25 шілдедегі ... ... ... ... жер ... мекемелеріне берілуі және Земство құрамында Жер бөлімі ашылуы жайлы
айтылған. Қаулыға ... ... ... ісін ұйымдастыру негізінде
облыстық және уездік жер ісі ... құру ... ... ... ... бойынша Уездік Жер ісі Кеңесіне мынадай міндеттер
жүктелді:
1.Переселен участоктарын құру ... мен ... ... ... ... құжаттарды қайта қарау.
2. Жер дауларын шешу Уездік съездерге жүктелсін. /39/.
Семей облыстық Земствосында Жер бөлімін құру ... ... ... ... ... ... 1918 ... аяқ шеніне қарай
ашылды.
Уақытша Сібір үкіметінің 1918 жылғы 25 шілдедегі заңының түп мәніне
терең үңіліп қарайтын болсақ Жер ... тек ... ... ретінде қызмет
атқарған. Ал үкім шығарып, шешім ... ... ... ... төрағасы, Жер бөлімінің төрағасы, Қоныстандыру ісінің
төрағасы және Юстиция Министрлігінің өкілі енген Жер ісі ... ... ... ... заң жер мәселелерін Земство мекемелеріне бере отырып,
Уездік Жер ісі Кеңесіне мынадай міндеттер жүктейді.
1. Көне ... ... ... ... ... ... ережесіне сай негізде бос жатқан жерлер ... ... ... ... ... 1912 ... 5 ... заңына сәйкес үй тұрғызуға ниет білдіргендерге
несие беру істерін қамтамасыз ету.
4. Жер мәселелерін бұрыңғы шаруа басшыларының уездік ... ... Жер ... ... ауыл қоғамдастықтары бекіткен қаулылар атына
түскен арыздарды шешу.
6. Жер ісіне байланысты ауыл және ... ... ... ... ... шешу.
7. Қоныстандыру мекемелеріне қарасты қазыналық, переселен және т.б
жерлерді пайдалану ... ... ... ... ... ... жерлерін ауыл шаруашылық
пайдалануға беру мәселелерін бекіту. /61/.
Егін шаруашылығы және Қоныстандыру министрлігінің 1918 жылы ... ... ... ... Жер ... ... 38500
рубль көлемінде қаржы бөлінген. Ал ... Жер ... 18000 ... ... ... ... ... дейін азаматтардың жер мәселесіне байланысты
туған тартыстарына сәйкес 1918 жылы тамыз айында Земство мекемесінен ... ... ... ... ... Жер тартыстары әсіресе шөп шабу
уақытында өте өткір сипат алды. Мұндай тартыстар қазақ және орыс тұрғындары
арасындағы сияқты, бір ... ... ... ... ... да ... ... Осындай тартыс туғызған келесі бір ... ... ... ... Серемин деген орыстың жеке шаруашылығы мен
қазақ тұрғындары арасында туған дау. Осы Подпускной станциясының ауданына
қазақтардың шөп ... ... ... ... да ... ... ... қазақ тұрғындарының қолдануында болған.
Кейіннен ол жерді Қоныстандыру Басқармасы өз ... ... ... жалға берген. Земство мекемесі өз кезегінде ... ... ... үшін өз ... ... ... атап ... агроном,
милиция қызметкерлерін жіберіп отырған.
Жоғарыдағы қаулы негізінде құрылған Жер бөлімінде Жер ісі Кеңесі
ұйымдастырылады.
Уездік Жер ісі ... ... ... тәртіп бойынша құрылды:
1.Уездік Земство мекемесінің төрағасы.
2.Жер бөлімінің меңгерушісі.
3.Аудан меңгерушісі ... ... ... ... және ... сот ... ... әділ сот.
5.Жер ісі және Мемлекеттік Меншік мекемесі тағайындаған ... ... ... Министрлер Кеңесі 1918 жылы 29 ... ... Жер ісі ... мен ... ... ... қаулы қабылдайды. Қаулы бойынша мынадай нұсқаулар берген:
1.Облыстық Жер ісі Кеңесі тез арада Уездік Жер ісі ... ... ... ... ... Колонизация қоры негізінде Қоныс
аударушыларды орналастыруға ыңғайлы жер участоктарын анықтау.
2.Қоныс аударушыларды орналастыру үшін: а) ... ... ... б) ... бос ... ... ... қорға берілуі
керек. /50/.
Ал, Уездік Жер ісі Кеңесіне берілген нұсқаулар легі мынадай болған:
1.Колонизация қорының санағын жүргізу.
2.Қазыналық қордағы ... ... ... мен ... енуі ... тез ... шара қабылдау.
3.Ешқандай дау туғызбайтын ... тез ... ... ... ... тұрғындар иелігіне қалатын жерлер мәселесін шешу.
Переселен қорының бос жерлерін Уақытша Сібір ... ... ... ... ... отырғандығын байқаймыз.
Архив құжаттарына зер сала қарап отырсақ жер ... ... ... Жер ... ашылуы жер мәселелерін шешуде жаңа сипатқа
ие болып, жаңа кезеңнің ... ... ... ... ... Жер ... жеке ... ретінде, дұрысын айтсақ тұйық
түрде қызмет атқарған. Ал кейіннен келген Жер бөлімі жер ... ... ... ... бөлімдерді, атап кетсек Агрономдық бөлім,
Орман ісі бөлімі, милиция қызметкерлерін тартып отырған. Және де сол ... ... ... ... ... қазақ зиялы азаматтарының
санының біршама ... ... сол ... ... казак – үш ұлт
арасындағы жер тартыстарын ... ... ... ... әділ үкім
шығарғандығын архив құжаттары дәлелдей түседі.
Сондай айқын позицияны Уезд Басқармасының төрағасы А. Қозыбағаровтың
1918 жылы тамыздағы Егін ... ... ... ... болады. Егін шаруашылығы ... ... ... ... ... жалға берілетін жер участоктарының тізімін бекіткен.
Екінші Семей Уездік Төтенше ... ... ... жер ... ... ... ... /44/. Біріншіден аталған кейбір аудандарда
басқа жерлері жоқ ... ... ... ... жер ... ... ... тұрғындарды бұрыннан келе жатқан жерінен айыруға тура
келеді. Екіншіден, кейбір аталған жер ... ... ... бұл ... ... ... келімсектердің де
қызығушылықтарын ескермегендіктерін көреміз. Бұл жерден ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі тиіс. Және
осы мәселеге байланысты 1918 жылғы 25 ... заң ... ... ... ... өз ... толық әрекет ете алады. ... ... ... тұрғындарға жер (Бүкілресейлік Уақытша үкімет 1917 жыл 3 сәуір
заңы) ... ... ... ... және де ... тұрғындар жермен
қамтамасыз етілмей тұрып, жалға жер беру туралы сөз болмауы керектігін баса
айтқан. /47/.
Аталған мәселеге байланысты 1918 жылы 2 ... ... ... ... ... ... үкіметінен қатынасхат келіп түскен.
Хатта Қоныстандыру мекемесіне қарасты жерлерге Земство Басқармасының ... ... ... жоқ ... ... ... бірге Уақытша
Сібір үкіметі жергілікті тұрғындар мен ... ... ... ... Земство Басқармасына иек артып, сенім білдірген.
Соның бірі 1918 ... 14 ... ... Сібір үкіметінің Егін
шаруашылығы мен Колонизация министрлігі Семей ... ... ... ... Жолдаухат мәтініне келетін болсақ, ... 2 ... ... әлі ... қоныс аударушылар мен
жері жоқ жергілікті тұрғындардың мәселесін шешуде маңызды болды. ... бұл ... күн ... қыс ... ... жері жоқ ... ... жер қорларын өз еріктерімен жаулап ала бастауына
байланысты болып еді. Және де ... ... Жер ... ... ... тұрғындардың қызығушылықтарын сақтай отырып, қоныс аударушыларды
жермен қамтамасыз етуге қабілетті Земство мекемелерінің ... ... ашық ... баян ... ... мекемесінің өкілдері сонымен
бірге Қазына иелігіндегі жер қорларын жүйесіз түрде ... ... ... деп ... ... ... ... Сібір үкіметінің 1918 жылғы 25 шілдедегі үкіміне сәйкес
тамыз айында Семейде Земство қарамағында Жер ... ... ... ... қаулысына сай Жер ... ... ... бірі ... ... ... ... керек болатын. Бірақта Жер бөлімін
басқаратын лайықты тұлға болмағандықтан, оның ... ... ... ... ... Н.А. ... ... Семей Облысында
кейбір жер мәселелерінің толыққанды шешілмеуіне осындай жағдайлар ... кері әсер ... ... /48/. Осы ... Жер ... ... науырызына дейін әртүрлі қызметтегі тұлғалар басқарып келді. Тек
наурыз ... ... жер ... ... 1917 жылы Ақмола мен Семей
облысында переселен участоктарын дайындаушы топограф Борис ... ... ... ... /40/. ... ... Жер ... тұрақты түрде
сапалы қызмет істей бастады. Уездік Жер ... ... ... А.Л. ... ... /49/.
Басшылық мәселесінің шешілуіне байланысты Земство құрамында жер
мәселесі бойынша арнайы ... ... ... Жер ісі ... Б. Каллистратов, оның орынбасары А.Л. Шмаионок және гласнойлар
Тарабаев, Жанатаев, ... ... және т.б ... зиялылары жер
мәселелерін реттеуде өз үлестерін қосып, ат салысқан.
1918 жылғы 25 шілдедегі заң бойынша Земствоға ... ... ... ... ... ... беру мүмкіндігі жүктелді. Бөліп беретін
жерлердің (қоныстанбаған, қазыналық, ... ... ... ... ісі ... ... ... үкімдікке түседі. Сонымен бірге
Земствоның кірісіне барлық қоныстанған жерлердің жалпы үлесінің бос ...... ... ... 1918 ... 1 ... тұрғындардан бос
23 қоныстанбаған бөлімінің жалпы көлемі енген. Оның ... ... ... ... ішінде ыңғайлысы, жарамдысы 3078222 десятина. Қазыналық
және бос ... ... ... ... ... 46 ... құрайды. Оның
жалпы көлемі 9565651 десятина, ал соны қолдануға ... ... ... ... ... ... ... екі бөлімі 36
жылға жалға берілді, олардың жалпы көлемі 1321640 десятина. Өз ... ... 35 ... ... берілмей қалды, олардың жалпы көлемі 77440
десятина, қолдануға ыңғайлысы 32452 ... ... ... қорға
Шаған және Бұғалы болыстар территорияларынан 18931660 десятина жер тартылып
алынған. Көріп отырған сандардың ішінде ... ... ... ... түрде арендаға беру үшін 8545104 ... ... тек ... /56 ... ... ... беруде, ең басты міндеті өздеріне қарсы
белгілі дәрежеде іс ... ... ... ... ... Тағы ... жер ... шешуде айтарлықтай табыстарға жетпеді. Өйткені, Жер
бөлімі 1918 жылдың аяғында ... емес штат ... ... ... Архив қорларындағы құжаттарға мұқият көз жіберсек, жер мәселелерін
жан-жақты қарап, талқылау жұмыстары қыс айларында ... ... ... ... ... Земство мекемесі Жер бөлімінің жұмыс өңдеуінде жатқан
сұрақтарды қарауға кіріскен.
Бұдан кейін жер ... ... ... ... қаралып,
шешімдерін тауып отырған. Жерді өте қажет еткен тұрғындарға байланысты
Егіншілік министрлігінен мынадай ... ... ... өте ... ... бос қазыналық және Земство қарамағындағы қоныстану жерлері
саудасыз ... ... ... ... /43/. Осындай тізімдер тек 20
наурызға дейін қабылданады, уақыты ... соң ... ... ... ... ... Осыған байланысты Облыстық Земство
Кеңесі іс қозғаған. Оның маңызы тізімді ... ... 15 ... ... ... ... тиіс жерлердің Земство қарамағына берілгені 13241810
десятина, оның жарамдысы 4849169 десятина, яғни 36 % - ды ... ... ... ... 3047305 ... оның ... десятина, және Қоныстандыру қорындағы 18931660 десятина жер болды.
/59/.
Қазақ және казак тұрғындары арасында жер мәселелері ... ... туып ... Жер ... ... бойынша дауларды шешу үшін арнайы
комиссия құрылу қажет деп тапты. Оның ... ... және ... және ... мекеме қайраткерлері болды. Мекемеде ол дау
туралы арнайы мәліметтер болмағандықтан, ... ... ... бермеді.
Облыстық Жер ісі Кеңесінің белгілеуімен бір десятина жерге келесі мазмұнда
баға берілді, егістік жері – 8 ... ... – 10 ... және ... – 1 ... ... ... Жалға беру ақысының ... ... А. ... та ... ... Оның ұсынысы:
«Облыстық Кеңестің жиналысының белгілеуімен жалға беру ... 8-10 ... ... ал ... ... беру ... 1 ... 33 тиын болды.
Облыстық Кеңес осындай қаржыны белгілей отырып, олар ... ... ... ... керісінше, жерді тек байларға беруді қалайды.
Тұрғындардың басым бөлігі орташа халде болғандықтан, байлар барлық ... ... ... сондықтан Земство бос жерлерді жалға алсын. /57/. Ал
жалға алынған жерді тұрғындарға бөліп ... ... ... ... оның ұсынысына жалға алу мүмкін емес және ол үшін ... ... ... ол мүмкін емес деген пікір білдіріп, оның ... ... ... ... кандидаттыққа Жанатаев, Садықов
(төрағалыққа) және өкілдер А. ... К. ... ... мен
Шахворостов ұсынылған.
Жер жұмыстарын реттеуде Земство құрамында қызмет еткен Алашорда
қайраткерлерінің, Ә. Бөкейханов, М. ... және ... 1918 ... ... 24-де қол қойған құжаттың бірі «Алаш автономиясының
территориясында уақытша жер ... ... ... ... ... (35;
218). Онда Бүкілресейлік құрылтай жиналысы жер туралы заң қабылдағанша
Қазақстанда ... ... жеке ... ... жер мен ... пайдалану Алашорданың рұқсатымен ғана болатындығы, қазақтар мен
орыстар арасындағы жер дауын жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... ... ... байланысты басқа
мәселелерді шешудің тәртібі көрсетілген.
Жер мәселесін реттеу барысында земство мекемелері ауыл ... де ... ... ... ... ... құжаттары толықтай дәлел
бола алады.
Ауыл ... ... ... ... ... жиындар шақырылып,
басты мәселелер қаралып, шешімдер қабылданып ... /50/. ... ... қаралған (1918 жылы 17 ... ауыл ... ... ... шешімдер қабылданған:
1. Ауыл шаруашылығын кеңейту және гүлдендіру барысында жұмыс істеген
ұйымдарды Земствоға біріктіру. Жиын облыстық және уездік ... ... ... ... Кеңеспен белгіленген жерлерді, тәртіптерді
міндеттейді.
2. Ауыл ... және жер ... ... ... бір жылда екі
рет қана жиналуы керек, ал Кеңестер бір жылда төрт ... ғана ... ... ауыл ... және жер ... ... әр кооператив
Кеңесінен (кредитті, май өндіруші, тұтынушы) ауыл шаруашылығы Кеңесінен
және орманшылардан, қоныстандырушы аудандардан, ... ... ... агрономдар алқасынан, облыстық Земство және уездік
Земстводан, мал дәрігерлік ... Жер ... ... мамандар қатысуы
керек.
4.Земствоның ауыл шаруашылық Кеңес құрамына: ... ... ... ... ауыл ... және ... ... және
жоғарыда көрсетілген ұйымдар кіреді.
Жоғарыда аталған көрсеткіштер бойынша Земство ... ... ... ... ауыл шаруашылық және жер мәселелері бойынша көрші
аудандарға, арнайы ... ... ... отырған. Оған мұрағат
қорларынан алынған мына құжаттар дәлел ... ... ... ... ... және ... егін жинау үшін және жер дауларын ... ... ... мен ... ... ... ... (36; 75).
Земство Басқармасы көп жағдайда жер мәселесінің оңтайлы ... ... ... ... ... ... ... Земство Басқармасының төрағасы Р. Мәрсеков ұйғаруымен Облыстық Жер
бөлімі ... ... ... ... байланысты өтініш
жіберген. Өтініш мәтіні бойынша Павлодар уезінің Уруков ... ... ... ... ... ... қойылғаннан кейін Қоныстандыру
Басқармасы арқылы жалға берілетін жер ... ... ... ... ... ... қарамастан Павлодар Жер
бөлімі аталған жер бөлігін жалға беруден бас ... ... ... ... Басқармасының Облыстық Жер бөліміне ... ... ... санағы бойынша 1919 жылы 20 наурызда жіберген
есебіне келетін болсақ. Павлодар уезіндегі барлық жер 10783952 ... Оның ... ... ... ... – 850969 ... сулы жер
– 157780 десятина, Қоныстандыру Басқармасының қоры – 1860633 ... ... ... – 384234 десятина, ауыл шаруашылық, мектеп
иеліктері – 3975 десятина,орман жерлері – 307709 ... ... ... ... десятина жер алынған. Ал қалған 7218652 ... жер ... ... ... ... осы ... 7218652 десятина жер Земстволық ... тиіс ... ... ... ... ... сүйенсек, Семей облысының Өскемен уездік Жер
бөлімінде жер ... жиі туып ... ... ... ... ... төрағасы В. А. Саенконың баяндауынша Жер бөлімі өзі
құрылғаннан бастап 3 ай ... 1918 ... 30 ... ... 22 отырыс
ұйымдастырылып, барлығы 146 іс қаралған. Қаралған мәселелерге тоқталсақ, 42
%-ы – жер ... ... 17 %-ы ... ... ... 13 %-ы
рұқсат қағазынсыз орманды пайдаланғандар, 9 %-ы әр ... ... ... ... ... ... /48/.
Архив құжаттарынан көретініміз, көп жағдайда Жер бөлімі қызметі мен
Қоныстандыру ... ... ... ... Оған ... ... ... бағынатын Земство Басқармасының белгілі қызметтерінде қазақ
тұрғындардың мүддесін қолдайтын қазақ азаматтарының отыруы ... ... ... ... Жер ісі ... ... Р. Мәрсеков, Уездік Жер ісі
Кеңесінің төрағасы А. Қозыбағаровтың болуы тіпті орыс тұрғындары мен ... да ... ... ... ... ... ... Жер ісі Кеңесі 1919 ... ... ... Белағаш өңірінің қазақтарын қазыналық жерден көшіруге
байланысты олардың ... ... ... ... ... ... өтінішін
қанағаттандырып, егер де қазақтарды көшіретін жағдайда оларды міндетті
түрде жермен ... ету ... ... ... ... ... уезд комиссарларының 1919 жылы қыркүйек айында Қарқаралы мен
Семей уезіне ... ... де ... орыс ... мен ... ... Басқармасына сенімсіздік білдіріп, Земство басшылары өз
ұлттарының мүдделерін көп қорғайды деп өз ... ... (35; ... ісі ... мен ... ... бір-біріне
сенімсіздікпен қарауы, әсіресе 1919 жылдың күзінде орын алған қазақтар мен
қоныс аударушылардың арасындағы ... ... және ... переселен аудандары үшін болған жер тартысында айқын көрінді. Осы
мәселені шешуге байланысты Уездік Жер ісі Кеңесінің 1919 жылғы 2 ... ... ... ... ... ... ... келмеуі осы
жағдайдың айқын көрінісі. /42/. Аталған жер ... ... ... 1919 ... ... ... ... дейін созылды. Тек соңында іске
Семей облыстық Басқармасының араласуымен ... ... 1919 жылы ... ... ... ... Майгуль болысы мен Қызылтау болысында егін
орағы кезінде орыс ... мен ... ... ... жер дауы туған.
Қазақтар тарапынан жер ... ... ... ... ... ... және ... болысынан Мушахман Тұрлыбеков атынан Семей облыстық
Комиссарына өтініш келген. Аталған ... ... ... ... ешқандай көмек көрсете алмайтындығын білдірген. /42/.
Сонымен архив құжаттары және қолда бар еңбектердегі ... ... ... ... ой ... қорытындылайтын болсақ. Қазан
төңкерісі нәтижесінде болған қоғамдық-саяси ... және ... орын алу ... ... өңіріндегі жер қатынастарында
айтарлықтай өзгерістер орын алды. Уақытша Сібір үкіметінің 25 шілде заңына
сәйкесінше Жер комитетінің орнына ... ... Жер ... ... қатынастарында жаңа кезеңнің басталғандығын көрсетсе, Жер бөлімінде
жергілікті оқыған азаматтардың санының өсуі жер ... ... ... ... ... ... мүддесі тұрғысынан алғанда
алғашқы ірі жеңістерінің, сәтті қадамдарының бірі еді. ... өз ... ... ... ... ... кемсітушілікті мұра қылып алған Кеңес
өкіметі мен ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мүдде тұрғысынан сәтті шешу үшін қазақ зиялылары аталған
билік орындарымен көп жағдайда компромиске барудың сол кезде ең дұрыс ... ... ... ... Жер бөлімінде қызмет еткен қазақ
зиялыларының Жер мәселелерін шешудегі әрбір ... ... ... ... ... ... ... басында Ресей империясындағы әлеуметтік-экономикалық
және саяси хал-ахуал аграрлық, ұлттық және ... ... ... Осы ... ... туындаған аграрлық
және ұлт-азаттық қозғалыс ең алдымен ... ... ... ... мен ... ... кезеңінде қазақтың ұлттық-демократиялық
интеллигенциясының жетекшілері, біріншіден патшалық ... ... ... ... және қазақтардың этнос ретінде сақталып қалуы
үшін оның келешегіне қатер төндіріп ... ... ... ... ... ... ... экспанциясын тоқтатуды мақсат етті. Екіншіден, ұлттық
тәуелсіздік пен ұлттық мәдениеттің өсіп-өркендеуіне, ұлт ... ... ... ... ... ... тұтты.
Ауыр отарлық езгі, Столыпин реформасы салдарынан жер үшін күрестің
шиеленісе түсуі, шаруашылық дағдарысының тереңдеуі, қазақ жерін ... ... ... ... ... шегіне жетуіне байланысты қазақ
ұлтының болашағына қауіп төнгенін түсінген ... ...... ... ... ... ... ұлт-азаттық күрестің
діңгегі ретінде Алаш идеологиясын қалыптастыру процесінде отарлық ... ... ... мен халықты біріктіріп, топтастырудың алғышарттарын жасай
бастады. (35; 14)
Қазақ интеллигенттерінің қоғамдық-саяси ... ... ... ... орыс ... көшіру ісін басқаратын қоныс аударушы
мекемелерінің ... ... үшін ... ... ... ... ... қойылған, арыз, шағым, петициялардың ... ... ... ... ... кез-келген көрінісін
сынауға бағытталған әрекеттер Бірінші орыс ... ... ... самодержавиесін құлатуға дейіңгі аралықта жүзеге асырылды. ... ... ... ... ... шаралары (Қарқаралы
петициясы), құқықтық сауат ашу істері (жәбірленуші атынан ... ... ... ... ... ... ... “Абай”
журналдары, “Қазақ”, “Алаш”, “Сарыарқа” газеттерінің ... ... ... ісі (Мемлекеттік Думаға депутат сайлау) ең ... ... ... ... ... ... Конституциялық сипаттағы
құжаттар жасау (Алаш бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... құру) сияқты саяси күрестің
қиын да күрделі сатыларынан өтті.
Ресей патшалығының ... ... атап ... жер ... ... орыс мұжықтарын қазақ жеріне орналастыру саясатына наразы боп ... ... ... ... ... ... 1906жылы 15 маусымда
Бірінші думаға депутат болып сайлануы үлкен жетістік еді.
Қазақ қоғамында жер ... көп ... ... ... ... ... газетінде патша үкіметінің, ... ... ... жер ... байланысты озбыр саясатын ... ... ... ... Аталған мәселеде жергілікті қазақ
жұртына Ресей империясының ... ... ... ... ... ... қарпайым тілмен жеткізуде көп ... ... ... А. Байтұрсыновтың, Р. Мәрсековтың, т.б. қазақ зиялыларының
мақалаларын бірінші кезекте атаған жөн.
Қазақ демократиялық интеллигенциясы үшін әр ... ең ... – жер ... ... Патша үкіметі, оның мұрагері болған Уақытша
үкімет пен қазақ ... ... ... ... ... астыртын жүріп отырған күрес, арбасулардың ... ... ... жер ... еді. (27; ... ... кейін билік басына келген Уақытша үкімет 1917
жылы 19 наурызда қабылдаған қаулысында тез арада жер мәселесіне ... ... ... Жер ... құру ... ескеріп, бұл
істі Егіншілік министрлігіне тапсырады. 1917 жылы 12 ... ... ... ... ... ... А. ... пен Бас Жер
комитетінің төрағасы А. Посников қол қойған хат ... ... ... ... ... ... ... және тұрғындар санасында
жер мәселесін алда болатын Құрылтай жиналысы шешеді деген сенім ... ... ... тез ... Жер ... құру керек” деп
мәлімделген. Осы барыста ұйымдасқан түрде Облыстық қазақ және шаруа съезі
облыстық ... ... ... ... ... ... ... бес адам сайлады. Онда шаруа және қазақ депутаттары комитеті
атынан Андреев пен ... ... ... ... ... ... ... өкілдікке Р. Мәрсеков пен Ғаббасов, ал кандидаттыққа
Дюсембинов, жұмысшы және солдат ... ... Юдин ... 1917 ... де облыстық Жер комитетінің бірінші мәжілісі ... Осы ... ... ... нәтижесінде Х. Ғаббасов (сырттай) комитет
төрағалығына, ал Н. С. Юдин жолдастығына сайланды. Х. ... ... ... ... Р. ... ... ... комитеттерінің құрылуы мен қызметтеріне Қазақ комитеті белсенді
түрде араласты. Қазақ комитетінің өкілдері ... ... ... Жер ... ... ... ... өз өкілдерін
жіберіп отырған. Атап айтсақ, 1917 жылы наурызда Семей облысы ... ... үшін ... ... ... Р. Мәрсеков бастаған 15 адамнан
тұрған комиссия құрады. Осы ... 1917 жылы 1 ... мен 7 ... ... ... ... ... болып өтеді. Съезде жер мәселесі
кеңінен қаралып, “Құрылтай жиналысында жер мәселесі ашылғанша бұл ... ... ... ... ... жамансынып тастап кеткен жерлер,
отрубной, оброчной статьялар, мал бағуға деп һәм ... ... ... ... бәрі ... ... (қазақтарға) қайтарылсын… Жаңадан
алуға жоба жасалған жерлерге енді мұжық жазу тоқтатылсын “деген және ... ... ... ... ... ... /42/.
Көп жағдайда Жер комитеттері уақытша құрылған ... ... ... оның ... ... ... өзін-өзі басқару земство
органының өкілдерінен тұру ... ... Ал ... ... ... өз ... 1918 ... 17 қаңтарынан бастаған болатын. Бұдан
шығатын қорытынды ... ... жер ... ... кезде жергілікті
жерде Земстволық өзін-өзі басқару жүйесі жоқ болатын.
Архив құжаттарына тереңінен мән беріп қарайтын ... ... ... ... жер ... ... саясаты оның патша
үкіметінің нақты мұрагері болғандығын кеңінен ашып көрсетеді. /49/.
Семей Облыстық Қоныстандыру басқармасының статистикалық ... ... ... ... ... да ... ... жұмыс атқарғандығын байқаймыз. Уақытша үкіметте патша үкіметі
сияқты қазақтардың көшпеліліктен отырықшылыққа көшуінің ... ... ... орыс ... жер ... ... ... ескере отырып жасалған жер ... ... ... ... тұрғындардың отырықшылана бастағанына байланысты үкімет
бұрыңғы жер нормаларын азайтып, отарлауды әрі ... ... үшін ... ... ... ... ... туындап отырған жер мәселелеріне келетін болсақ, алдымен
шұрайлы жерлерді казак атты әскерінің ... алуы және ... ... қоныс аударуы қазақтардың мал жайылымдарын тарылтып, ... ... қол ... ... ... ... құрылған Жер
комитеттерінің алдына үлкен маңызды міндет қойды. Жер комитеттерінің
аталған міндеттерді ... ... жер ... шешуде) қаншалықты дәрежеде
атқарғанына нақты баға беру ... ... ... өлкесінде Жер
комитеттерінің құрылуы өз кезегінде Уақытша үкіметтің Жер комитеттерін құру
туралы қаулысынан кейін біршама уақыт өткеннен ... ... аса ... ... Семей уезінде Жер комитетінің уақытында құрылғанымен де,
комитет мамандардың ... ... ... штат көлемінде қызмет
атқара алмады. ... ... ... жағдайлар комитеттің өз ... ... ... ... белгілі. Мәселен, архив құжаттары
айғақтағандай ... ... ... ... Жер ... өз жұмысын іс
жүзінде 21 қарашадан ғана ... Жер ... ... ... ... билігі орнағанға
дейін 8 жиналыс өткізіп, 54 іс қараған. /51/.Аталған ... тек 63 % - ... ... ... Жер ... ... аталған органды ұстап
тұруға қаржы жетіспеушілігі мен орталық үкімет тарапынан ешқандай ... ... тиек ... ... жылдың 5 наурыздағы Семей
облыстық Земство басқармасының төтенше жиналысы ... ... ... ... Жер ... ашып, соған беруге нұсқау берген. Аталған
нұсқау бойынша Өскемен уездік жер комитеті жеке ... ... ... өмір ... ... ... кезегінде Қазан төңкерісі елдегі саяси жағдайды өзгертті. Қазан
төңкерісін дұрыс түсіне алмаған, оны үреймен қабылдаған қазақ халқы ... ... ... ... мен ... Жиналысына сайлау
науқанына тартылып, бұл жауапты шаралар мен саяси өзгерістердің ... ... ... ... ... ... Осы барыста Кеңестер бел алған мұндай
жағдайда Алашорда ... ... ... ... ... ... (компромиске) баруды жөн деп тапты. Нәтижесінде Семей облыстық және
қалалық Кеңесінің Атқару Комитетіне 1918 жылы 22-23 ... ... ... ... ... ... Ә. Ермеков, кейінен жер
мәселесінің күрделілігіне байланысты құрылған Семей облыстық Жер ... ... Р. ... сайланған. Мәрсеков басқарған Жер Кеңесі өз
қызмет барысында ... ... ... архив құжаттары
айғақтайды.
Семей өңіріндегі жер қатынастарындағы маңызды кезең ол Уақытша Сібір
үкіметінің 25 шілдедегі қаулысы болды. Қаулы ... ... жер ... ... берілуі және Земство құрамында Жер бөлімін ашу жөнінде
айтылған. Қаулыға ... ... ... ісін ... ... және Уездік Жер ісі кеңесін құру туралы мәлімделген. Семей
облыстық ... ... жер ... құру жоғарыда көрсетілген
қаулыға байланысты сәйкесінше құрыла бастап, 1918 ... аяқ ... ... ... ... құрылғанға дейін азаматтардың жер мәселесіне байланысты
туған ... ... 1918 жылы ... ... ... ... жер
ісі столы (земельный стол) ұйымдастырылды. Жер ... ... шөп ... өте өткір мінез алды. Мұндай тартыстар қазақ және орыс тұрғындары
арасындағы сияқты, бір немесе бірнеше ... ... ... ... ... құжаттарына зер салып қарап отырсақ Жер комитеттерінің орнына
Земство құрамында Жер бөлімінің ашылуы жер мәселелерін шешуде жаңа ... ... жаңа ... ... ... ... ... болсақ, Жер комитеттеріне қарағанда кейінен құрылған Жер бөлімі
жер ... ... ... ... ... ... атап
айтсақ Агрономдық бөлім, Орман ісі ... ... ... ... ... ... ... Және сол кезде Семейде жоғарыда
айтып кеткендей Земство Басқармасында қазақ зиялы азаматтарының ... ... ... сол ... қазақ, орыс, казак – үш ұлт арасындағы жер
тартыстарын шешуде айқын ... ... әділ үкім ... ... ... ... ... Сібір үкіметінің 25 шілдедегі қаулысына сәйкес тамыз айында
ашылған Семей уездік жер бөлімін 1919 жылдың наурызына дейін арнайы ... ... ... ... ... ... Тек ... бастап жер ісінің маманы, 1917 жылы ... мен ... ... учаскелерін дайындаған топограф Борис Каллистратов уездік жер
бөлімінің төрағалығына ... ... ... ... байланысты Земство құрамында жер
мәселесі бойынша арнайы ... ... ... Жер ісі кеңесінің
төрағасы Б. Каллистратов, оның орынбасары А. ... және ... ... ... А. ... және тағы ... ... жер мәселелерін реттеуде өз үлестерін қосып, ат салысқан.
Қазақ және казак тұрғындары арасында жер мәселелері бойынша ... туып ... Жер ... ... бойынша дауларды шешу үшін
арнайы комиссия құрылады. Оның құрамында ... және ... және ... ... ... де ... қорыта айтатын болсақ, ХХ ғасырдың бірінші ... ... жер ... ... ... ... Осыған қарамастан аталған
жер органдары өз міндеттерін атқаруда айтарлықтай табыстарға ... ... ... ... мен үш ұлт ... шиеленіскен жағдайда
жер мәселесін сәтті шешіп отыру – Жер комитеттері, кейіннен жер бөлімінің
қызметінің айқын ... ... А.Я. П. А. ... и судьбы реформ в Россий. – Москва,
1991. – 286 с.
2. Айқап / Құрастырғандар: Ү. ... С. ...... ... 1995. – 368 б.
3. Алаш Орда: Сборник документов / Сост. Н. Мартыненко. – Алматы:
Айқап, 1992. – 192 ... ... П.В. ... ... Казахстана
(Численность, размещение, состав 1870-1914 гг) Алма-Ата: Наука,
1981. – 112 с.
5. Сайлаубай Е.Е. Алашорда үкіметінің Шығыс бөлімі.Тар. ... ... ... алу үшін ... диссерт. – 49 б.
6. Бөкейханов Ә. Таңдамалы (избранное) / Гл. ред. Р. ... ... ... ... 1995. – 478 с.
7. Бородин А.П. Объединенное дворянство и аграрная реформа // Новая
и новейшая ... 1997. – №7. 33-37 ... ... М. ... ... ... ІІІ том. – Москва: Изд
«МИК», 1997. – 425 ... ... В.Н. ... ... и ... ... в ... в
начале ХХ века. – Ленинград, 1977. – 274 с.
10. Галузо П.Г. Аграрные отношения на Юге ... в ... ... Алматы: Наука, 1965. – 345 с.
11. Дж. Демко. Орыстардың Қазақстанды отарлауы (1896-1916) Алматы:
Ғылым, 1997. – 230 б.
12. Емелях Л.И. ... и ... ... Октября. – Ленинград,
1976. – 308 с.
13. Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в ХІХ – ХХ веков.
– Алматы: Жеті Жарғы, 1996. – 352 ... ... М.И. ... ... ... истории – Алма-Ата:
Рауан, 1990. – 134 с.
15. Касымбаев Ж.К. История города Семипалатинска (1718-1917гг) –
Алматы, 1998. – 276 с.
16. ... В.В. Пути и ... ... развития России в ХХ
веке // Вопросы историй, 1992 – №3, 34-38 ... ... М. ... ... в Казахстане (1868-1917гг) –
Алматы: Атамұра, 2000. – 48 с.
18. Құл-Мұхаммед М. Алаш ... ... ...... Атамұра, 1998. – 360 б.
19. «Қазақ» газеті. Құраст: Субханбердина Ү, Дәуітов С. – Алматы:
Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 560 б.
20. ҚР ОММ 1398 қор. -1-т. ... -35 ... ... ... -28 ... ҚР ОММ 644 қор. -1-т. 5-іс, -69 ... ... 15-іс, 71 б.
24. Сонда 27-іс, 2 б.
25. Мэйси Д. ... ... и ... ... ... // Вопросы истории, 1990 – №6, 2-15 с.
26. Марсеков Р. Қазақ қайда бара ...... ... 2001. – ... Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. – 256 ... ... ... СССР. І часть. Москва: Наука, 1983 – 430 с.
29. Першин П.Н. Аграрная революция в России. ... 1966. –254 ... ... Г. ... ... царизма в Казахстане (1905-
1917гг) Москва: Наука, 1966. – 376 с.
31. Сапаргалиев М.С. Возникновение казахской советской
государственности (1917-1920гг) Алма-Ата: АНКАЗ, 1948. – 178 ... ... Б.С, ... В.Я. ... 1916 года в ...
Алма-Ата: Наука, 1977. – 165 с.
33. Спирин Л.М. Россия 1917 год. Из историй борьбы полит. партий. –
Москва: Мысль, 1987. – 333 ... ... Т. ... за ... в ... ...... – 127 с.
35. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – ... ... 1995. – 368 ... Шаяхметов Н.У. «Ел – бүгіншіл, менікі – ертеңгі үшін», Алматы,
2001 – 149 б.
37. ... Т. Жер ... – ел ...... ... 1995. ... б.
38. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 37 қор.-1-т. 1-іс, -112 б.
39. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 48 қор. -2-т. 1-іс, -218 ... ... 3-іс, -22 ... ... 7-іс, -55-58 ... ... ... -36,44,18 б.
43. Сонда 7-іс, -67-69 б.
44. Сонда 3-іс, 1-22 б.
45. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 72 қор. -1-т. 90-іс, -195 ... ... ... 37 қор. -1-т. 6-іс, -18 ... Сонда 125-іс, -86 б.
48. Сонда 94-іс, -23,31 ... ... 9-іс, 74 ... ... 43-іс, -8 ... ... 120-іс, -47 б.
52. Сонда 24-іс, -61 б.
53. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 48 қор. 3-іс, -10 б.
54. Сонда 63-іс, -17,23 ... ... ... 37 қор. -1-т. 89-іс, -28,62,67 б.
56. Сонда ... ... ... ... 126-іс, -33,68,112 б.
58. ҚРШҚО. ҚЗТҚО. 72 қор. -3-т. 2-іс, -31 б.
59. Сонда 5-іс, -62 б.
60. Сонда 27-іс, -17,23 б.

Пән: Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қазақстандағы жекеленген аймақтарындағы жеміс шаруашылғының ерекшелгі5 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь