Түпнұсқа және тәржіма: саймасайлық мәселесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 тарау. Кеңес Юсуповтың аудармашылық іс.тәжірибесі
1.1. К. Юсуповтың аудармашылық шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2. К. Юсуповтың көркем тәржімашылық ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19

2 тарау. Түпнұсқа және тәржіма: саймасайлық мәселесі
2.1. Прозалық мәтіннің тәржімалану ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.2. Түпнұсқа және аударма мәтіндерді салыстырмалы
талдау (Г. Г. Маркестің «Жүз жылдық жалғыздық» және «Полковникке жазатын жан қалмады» шығармалары бойынша) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61

1.қосымша. Сауалнама

2.қосымша. Түпнұсқа мен аударма мәтінді мазмұндық.құрылымдық талдау
Тақырып өзектілігі. Тәуелсіз Қазақстанның әлемдік аренадағы орнының нығаюы ақпарат алмасуға, тілдік, мәдени ауыс-түйісті арттыруға да тәуелді. Осы орайда заман талап етіп отырған тұрғыдағы тәржіма ісінің көкейкесті мәселелерін арнайы зерттеп, талдап-талқылаудың маңызы зор. Аударма жалпы әдебиеттің бір бөлімі ретінде тәжірибеде, яғни, іс-әрекетте көрсетіледі. Аударма арқылы шетел және қазақ әдеби шығармаларының байланысы, бір-біріне әсер етуі, типологиясы, әдеби іс-амалдары, аударма кезіндегі шығарма тілінің өзгеруі, қайта жаңғыруы, аударма шеберлерінің іс-тәжірибелері қарастырылады. Әлемдік әдебиет пен әлемдік өркениеттегі таңдаулы мәдени қазыналардың бірін-бірі байыту мүддесіндегі аударма ісінің маңыздылығы соншалықты, 1948 жылдан бері әдебиеттің жылма-жылғы тізімі жасалып, ресімделіп отырады. Демек, аударма ісі – қоғамдық құрылымдағы қайшылықтарға, саяси ағымның екпініне тәуелсіз.
XX ғасыр бойында және соңғы жарты ғасырда қазақ мәдениетінің өзге тілден қазақшаға аударудың бай тәжірибесі жинақталғандығы белгілі. Ал қандайда бір тәжірибенің негізінде ғылыми тұжырымдарды түйіндеу, теориялық негіздемені қалыптастыру – ғылыми дамудағы заңды құбылыс. Оның үстіне қоғамның қазіргі аяқ алысында мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың баршасы да кәсіби тәржімашыларға, әсіресе, қазақ тіліне аударатындарға мұқтаж болып отыр. Бір айта кетер жай – бізде көркем аударманы, басқа да ғылым салаларындағы аударманы талдап, таразылап, бағалап, сынап, зерттеп, пайымдау жағы әлсіз. Аударма әр салада дами бастағанымен, аударманы зерттеу, аударма сыны мәселесіне жете көңіл бөлінбеуде. Аудармалар жасалғанымен, бірді-екілісі сыналып, аздап жақсы тұстары, кемшіліктері айтылумен ғана шектеледі. Сонымен қатар, зерттеліп жүрген аудармашылардың еңбектері әлі күнге дейін даулы мәселеге айналып, талқыланып жатқан жайы да бар. Осының салдарынан сирек зерттеліп жүрген аудармашылардың біраз еңбектері назардан тыс қалып отырады десек, қателеспесіміз анық. Айтқанымыздың айғағы ретінде біз ұсынып отырған диплом жұмысының тақырыбына өзек болып отырған аудармашы, жазушы, журналист Кеңес Юсуповтың шығармашылық жолын, оның аудармаларының зерттелу деңгейін атап өткіміз келеді. Жұмысты орындау барысында Кеңес Юсуповтың шығармашылығын тереңдетіп қарастырған еңбектердің аз екендігін байқадық. Небір танымал таланттарымыз қазақ әдебиетіне, аударма өнеріне, шетел әдебиетін қазақ оқырманына шебер аударылған түрде ұсынып, әдеби-мәдени мұрамызды байытуда. Ал, өкінішке орай, осының барлығы өз кезінде бағаланбай, ескерілмей жатады, өмірі мен шығармашылығына қатысты шындықтар кеңінен зерттелмей, пікір-көзқарастары айқындалмай, бұрмаланып берілуі де ғажап емес. Жұмысымыздың өзектілігі де, бір тұсынан алғанда - осындай тарландарымызды іздестіріп, ақыл-кеңестеріне назар салып, еңбектерін әділ бағалап, жақсылығын асыру қажеттілігінде.
1. Алдашева А., Аударматану: (Лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер) – Алматы: «Арда», 2006. – 245 бет.
2. Тарақов Ә., Аударма әлемі: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 243б
3. Сагандыкова Н., Основы художественного перевода. Учебное пособие. – Алматы, «Санат», 1996. – 208стр.
4. Қазыбек Г.Қ., Аударматануға кіріспе: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 215 бет
5. Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр : Анықтамалық, 2004. - 392 б.
6. Назарбаев Н. Реформаларды түбегейлендіру, жалпыұлттық келісім арқылы жаңарған Қазақстанға. Алматы, Қазақстан: 1994. - 64б.
7. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: 1992.
8. Талжанов. С. Аударма жане қазақ әдебиетінің мәселелері. Алматы: Қазақ ССР «Ғылым» баспасы, 1975. - 286 бет.
9. Алпысбаев Қ.Қ., Қазыбек Г.Қ. Қазақ аудармасының теориясы мен тәжірибесі: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 213 б.
10. Сатыбалдиев Ә. Сөз қазынасының кеншісі (Ә. Сатыбалдиевтің ғылыми еңбектері. Естеліктер). Құраст.: Қ.Қ. Алпысбаев, Л.Н. Дауренбекова. – Астана: «Аударма» баспасы, 2008. – 328 бет.
11. Есембеков Т. У. Көркем мәтінді талдау негіздері. – Алматы: Қазақ университеті. 2009. 132 б.
12. Крупнов, В.Н. В творческой лаборатории переводчика. Междунар. отношения, М: - 1976. 190 с.
13. Швейцер А.Д. Теория перевода. Статус, проблемы, аспекты. – М.: 1988. – 214 с.
14. Комиссаров В.Н. Теория перевода. Лингвистические аспекты. – Уч. Пособие, М.: Высшая школа, 1990. – 253с.
15. Виноградов В. С. Лексические вопросы перевода художественной прозы. М., Наука, 1973. – 147с.
16. Левый Иржи. Искусство перевода / Иржи Левый. М.: Прогресс,1974. - 398 с. 73.
17. Юсуп К. Данекер// Литературный Казахстан. 1/2008 ноябрь-декабрь., с.3-13
18. Альфред Курелла. Тәржіме теориясы мен іс-тәжірибесі//Әлем әдебиеті. 3/2009. 199-219 бет.
19. К. Юсупов. Күн тәртібінен түспейтін тақырып. Төрт-бес терминнің төңірегіндегі ой// Егемен Қазақстан. 16 маусым, 2010.
20. «Аударматану мен әдеби компаративистиканың өзекті мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары/ Құрастырып, баспаға дайындаған Л. Ж. Мұсалы. – Алматы: Қазақ университеті, 2010. – 264 бет.
21. Көркем аударма теориясы мен тарихының өзекті мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция. Алматы: 2002. – 260 бет.
22. Аударма теориясы мен тәжірибесінің және салыстырмалы әдебиеттанудың өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-теориялық конференция. Алматы: 2007. – 200 бет.
23. Қанат Тоқабаев. «Әлем әдебиеті» жұрналының рухани толысуға берері мол/ ҚазАқпарат. Астана: - 30 шілде, 2007 ж.
24. Всему начало слова./kazpravda.kz

Көркем әдебиет

25. Маркес Габриель Гарсиа. Хикаяттар. Әңгімелер / Г. Маркес; орыс тілінен ауд. К. Юсуп. - Астана : Аударма, 2007. - 288 б. - (Әлем әдебиеті кітапханасы) (Мәдени мұра).
26. Маркес Габриель Гарсиа. Жүз жылдық жалғыздық: Роман / Орыс тілінен ауд. К. Юсупов. – Алматы. Жалын, 1985-424 бет.
27. Маркес Габртель Гарсиа. Полковнику никто не пишет: Повесть; Сто лет одиночества: Роман: Пер. С исп. / Послесл. С. Столбова. – М.: Худож. лит., 1989.- 31с.
28. El Coronel no tiene quien le escriba. – Aracataса: Colombia, 1928.
29. Gabriel García Márquez. Cien años de soledad. – Aracataca: Colombia, 1928.
30. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы: Жазушы. – Т.2: Өлеңдер мен аудармалар. – 2002 – 336 бет.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..................................................3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 тарау. Кеңес Юсуповтың аудармашылық іс-тәжірибесі
1.1. К. Юсуповтың ... К. ... ... ... ... ... және тәржіма: саймасайлық мәселесі
2.1. Прозалық мәтіннің тәржімалану
ерекшелігі...................................................29
2.2. Түпнұсқа және аударма мәтіндерді салыстырмалы
талдау (Г. Г. Маркестің «Жүз жылдық жалғыздық» және ... ... ... ... ... Сауалнама
2-қосымша. Түпнұсқа мен аударма мәтінді мазмұндық-құрылымдық талдау
КІРІСПЕ
Тақырып өзектілігі. Тәуелсіз Қазақстанның әлемдік ... ... ... ... ... ... ауыс-түйісті арттыруға да
тәуелді. Осы орайда заман ... етіп ... ... ... ... ... ... зерттеп, талдап-талқылаудың маңызы зор.
Аударма жалпы ... бір ... ... тәжірибеде, яғни, іс-әрекетте
көрсетіледі. Аударма арқылы шетел және қазақ әдеби ... ... әсер ... ... әдеби іс-амалдары, аударма
кезіндегі шығарма тілінің өзгеруі, қайта жаңғыруы, аударма шеберлерінің
іс-тәжірибелері қарастырылады. ... ... пен ... ... ... қазыналардың бірін-бірі байыту мүддесіндегі аударма
ісінің ... ... 1948 ... бері ... ... ... ресімделіп отырады. Демек, аударма ісі – ... ... ... ... ... ... ғасыр бойында және соңғы жарты ғасырда қазақ мәдениетінің өзге
тілден қазақшаға аударудың бай ... ... ... Ал
қандайда бір тәжірибенің негізінде ғылыми тұжырымдарды түйіндеу, теориялық
негіздемені қалыптастыру – ғылыми дамудағы заңды ... Оның ... ... аяқ ... мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың
баршасы да кәсіби тәржімашыларға, әсіресе, ... ... ... ... ... Бір айта ... жай – бізде көркем аударманы, басқа да
ғылым салаларындағы аударманы ... ... ... ... ... жағы ... ... әр салада дами бастағанымен, аударманы
зерттеу, ... сыны ... жете ... ... ... ... ... аздап жақсы тұстары, кемшіліктері
айтылумен ғана шектеледі. Сонымен қатар, зерттеліп жүрген аудармашылардың
еңбектері әлі ... ... ... ... ... талқыланып жатқан жайы да
бар. Осының салдарынан сирек зерттеліп жүрген ... ... ... тыс ... ... десек, қателеспесіміз анық.
Айтқанымыздың айғағы ... біз ... ... ... ... өзек ... отырған аудармашы, жазушы, журналист Кеңес Юсуповтың
шығармашылық жолын, оның аудармаларының ... ... атап ... Жұмысты орындау барысында ... ... ... ... ... аз ... байқадық. Небір танымал
таланттарымыз қазақ әдебиетіне, аударма өнеріне, шетел әдебиетін ... ... ... ... ... ... ... байытуда.
Ал, өкінішке орай, осының барлығы өз ... ... ... ... мен шығармашылығына қатысты шындықтар кеңінен зерттелмей,
пікір-көзқарастары айқындалмай, бұрмаланып берілуі де ... ... ... де, бір ... ... - осындай тарландарымызды
іздестіріп, ақыл-кеңестеріне назар ... ... әділ ... ... қажеттілігінде.
Бір тілден екінші тілге аудару ісіне жүктелген міндет әр заманның
талап-мақсаттарына сай әрқилы болғандығы мәлім. Аудармашы болу үшін
бірнеше тілді ... ... білу ... ... ... ... ... боларлық иірімді - шиырлы қыр-сыры мол.
Таңдалған тақырыптың осы мәселелерге тікелей қатысы бар екендігін
атап өткіміз ... ... ...... бір ... көркем әдебиет пен қоғамдық-саяси әдебиеттің тәржімалары
тіліндегі ортақ заңдылықтарды ... ... ... ал біздің жағдайда, атақты әрі тәжірибелі аудармашы, жазушы
Кеңес Юсуповтың шығармашылық өмірін зерттеп, аудармаларын саралап,
талқылау жүргізу мамандарды ... ... ... ... ... аталған кәсіби аудармашы болудың «иірімді-шиырлы қыр-сырын»
анықтап, жетістік - мінін ... ... ... ... ... біліп-түйгендігі жайлы ой-толғауларына құлақ асып, айтқан
ақыл-кеңестерін ойға тоқу ... ... ... ... ... маман болуға деген ынтасын, талпынысын арттырып, күшейтуге әсер
етері анық.
Жұмыс мақсаты – ... ... ... іс-тәжірибесін жан-
жақты зерттеу.
Бұл мақсатқа жету үшін орындалуға тиіс міндеттер:
- ... ... ... және оның ... ... ... ... Ақпарат негізінде тақырып төңірегіндегі материалдарды іріктеу,
жүйелеу;
- ... ... ... ... ... ... Юсуповтың аударған шығармаларының түпнұсқаларын тауып, теориялық-
тәжірибелік тұрғыдан салыстырмалы талдау жасау, ... ... ... ... ... көркемдік құралдар аудармасына тоқталу;
- Сауалнама жүргізу арқылы аудармашы ... ... ... мен ... ... ... туындаған сұрақтарды
аудармашыға қойып, анықтап алу.
- К. Юсуповтың тәржімашылық ұстанымдарын анықтау.
Зеттелу деңгейі. Қазақ әдебиеті ... ... ... даму ... ... ғасырдан бастап, әсіресе, орыс мәдениетімен,
әдебиетімен тығыз ... ... ... ... ... ... ... еңбектер бүгінгі таңда баршылық десек артық болмас.
Соның ішінде қазақ әдебиеті мен орыс, Еуропа
әдебиетінің байланыстарына қатысты А.А. ... ... және ... ... ... ... ... бойынша)», Ж. А.
Адайхановтың «Қазақ- Европа әдеби байланыстары», Ж. Қобылановтың «Лопе де
Вега - ... ... ... өкілі» атты еңбегін атап өтуге болады.
Соңғы жылдары аударма тарихы мен ... ... да ... ... Атап ... ... Б.Дуанинаның «Неміс прозасын ... ... ... мәселелері». Кандидаттық диссертация. (Астана, 2004),
Г.Хошаеваның «Ағылшын детективтерін қазақ ... ... ... ... ... 2006), А.К.Тусупованың «Казахско-англо-
американские ... ... атты ... ... . ... ... Г. Г. ... романының қазақшаға аударылу жайы ... ... ... қатысты жекелеген мақалаларда ішінара ғана
қарастырылып келді.
Бұл тақырыпқа орай арнайы ... әлі ... жоқ. ... ... ... ... қамтып отыр және бұл ретте жеке
аудармашының тіл мен ... ... оның ... ... прозаны
аударудың қыр-сырын зерделенуі тақырыптың бүгінгі күн ... ... ... деп ойлаймыз.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Жұмыста Кеңес Юсуповтың аудармалары
түпнұсқамен салыстыру негізінде алғаш ... ... ... ... аударма шығармалары анықталып, аудармашы ... ... ... ... ... ... қол жеткізу үшін
аударманың ғылыми ... ... ... ... ... нақты
шығармаларға негізделген аударма теориясы, қағидалары, талаптары ... ... осы ... ... жаңалығына негіз болып отыр.
Жұмыс нәтижелері: Кеңес Юсуповтың ... ... ... ... ... ... ... Салыстырмалы талдау кесте түрінде ... ... ... ... ... ... алынған көптеген ақпараттар, атап
айтсақ, оның аудармаға ... ... ... ... ... аударма барысында туындайтын қиындықтар, шығармашылық
ізденістері мен ... шолу ... ... ... арқылы
аудармашы жұмысының қыр-сырымен таныстық, аудармашыға ... ... ... барысында туындаған сұрақтарды қойдық. Сауалнама
қосымша ретінде жұмысқа енгізілді.
Жұмыс мазмұны. Ұсынылып отырған диплом ... ... ... және ... ... ... таңдалған тақырып өзектілігі, жұмысты орындауда
көзделген мақсат пен алдыға қойылған міндеттер, аталмыш тақырыптың зерттелу
деңгейі ... кең ... сөз ... ... ... Юсуповтың аудармашылық іс-тәжірибесі»
деп аталатын 1 ... ... ... аудармашылық шығармашылығы,
тәржімашылық ұстанымдары баяндалады. Аудармашымен хат жазысып, ... ... ... ... ... атап айтсақ, оның
аудармаға қатысты айтқан ой-тұжырымдары, аудармаға ... ... ... ... қиындықтар, шығармашылық ізденістері мен
еңбектері, аудармашылық тәжірибесінен келтірілген ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде (газет-журналдар,
оқу құралдары, ғаламтор, ғылыми зерттеулер және өзге де ... ... ... ... т. б.) ... осы ... дейін
жасаған бүкіл аудармаларының нақты саны ... ... ... 2 ... ... ... ... жалпы тоқталып өтіп, аудармашы шығармашылығындағы ең ірі
аударма туындылары – ... ... ... ... «Жүз жылдық
жалғыздық» романы мен ... ... жан ... повесінің
аудармаларын түпнұсқамен салыстыра отырып жүйелі ... ... ... ... ... ... жүргіземіз, аудармашының стилін,
стратегиясын айқындаймыз. ... ... ... ... қатысты теориялық-тәжірибелік тұрғыдан пікір айтылып, баға
беріліп, ғылыми негізде ой, тұжырым ... ... ... ... кесте түрінде беріледі және осы кестеге кейбір сөздер
немесе ... ... ... аударма нұсқалары да енеді. Аудармадағы
ерекше ... ... ... баламалар кестесі жасалып, қосымша
ретінде осы диплом жұмысына енетін ... Әр ... ... ... ... ... ... аяқталып отырады.
Қорытынды бөлімде жалпы аудармашыға қойылатын талаптарды талдай
келе, Кеңес ... ... ... аудармашылық шеберлігіне,
дербестігіне, ұзақ жыл бойғы жинаған тәжірибесіне, аударған еңбектерінің
сапасына – ... ... ... ... айтылып, ұсыныстар жасалады.
Зерттеудің әдістері мен тәсілдері. Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қорытындылау әдіс-тәсілдері кеңінен қолданыс тапты.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы. Көркем ... ... ... ... ... ... оның ... ұстанымдары мен
ұғымдарын талдап көрсету негізінде жалпы лингвистика ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері, теориялық
тұжырымдары мен ғылыми ұстанымдары көркем шығарманы ... ... ... қорытындылар жасауға мүмкіндік береді.
Аудармашылық – нағыз шығармашылық өнер. Аударма адамдардың көш
замандарға ... ұзақ ... тілі өзге ... ... ... ... олармен қарым-қатынас жасаудың делдалы, дәнекері болған.
Нағыз шығармашылық көркем аударма дегеніміз түпнұсқаның стильдік, тілдік
ерекшеліктерін ... ... ... оның ... қасиеттерін толық
жеткізу, әрі қазақша биязы да, жарық етіп шығару. Осы екеуі ұштасқанда ғана
аударма көркем болады. Қай ... де ... ... ... мен ... проблематикасымен тығыз байланыста болады. Аударма теориясының ... бір ... күн ... ... ... ... бір
проблемалардың шешімін табуы теорияны ілгерілетеді, соған орай аударма
тарихы дами түседі.
1 тарау
Кеңес Юсуповтың аудармашылық ... ... ... ... ... ... ... кеңістігі қалыптасқан, көп ұлтты Қазақстан
жағдайында мәдениетаралық байланыстардың маңызы күн ... арта ... сан ... ... ... ... оның жетекші қос арнасы
бар екенін және оның бірі – қазақ мәдениеті ... айта ... ... президенті Н.Ә. Назарбаев: «Екінші тасқын – орыс ... орыс ... ... келе ... ... және сан ... даму
барысында солар бойға сіңіргеннің бәрі бұған негіз болып табылады. Бұл
мәдениет славяндардың ғана ... ... ... Қазақстанды мекендейтін
барлық халықтардың игілігі, олардың мәдени әлеуеті ... ... ... ... әрекеттенгендер, оқшаулануға ұмтылғандар өзін жалпы әлемдік
мәдениеттің жанды қайнарларынан бөліп тастамақ» [6, 46-б] - дейді. Сондай-
ақ, қазақ ... ұлы ... Абай ... да : ... ... ... ... кілті, оны білгенге дүние арзанырақ түседі» - ... ... ... сөзінде. [30, 109] Бұл тұжырым ... ... мен ... ... ... жолын, бағдарын, әлем әдебиетінің құнды
шығармаларын қазақ жеріне, қазақ оқырманына ... ... осы ... ... орыс ... рөлін айқын көрсетеді. Салғастыру түрі
жағынан көркем шығармалардың орыс тілінен қазақшаға аударылуына ... ... ... ... негізделе отырып, тілтану төңірегіндегі
кейбір жәйттерді де қамтитын осы ... ... ... ... мәселесін анықтауды мақсат еттік.
Журналист, жазушы, тәржіма өнерінің майталман өкілі, Г. Г. Маркестің
«Жүз жылдық жылғыздығын» қазақша ... ... ... Кеңес Юсуп
(Түсіп) 1941 жылы 30 маусымда Шығыс Қазақстан облысы Таврия ауданы Баймұр
ауылында дүниеге келген. 1958 жылы ... ... ... атындағы
қазақ орта мектебін бітірген. Өзен порты училищесін бітіріп жоғарғы ... ... ... ... ... университетінің журналистика
факультетін бітірді. Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы» газетінде
әдеби қызметкер, ... ... ... ... Қазақстан”,
“Қазақстан коммунисі”, “Жұлдыз” республикалық газеттер мен ... ... ... ... Президентінің ақпарат қызметінде бас
эксперт болды.
«Ақиқат сапар» (1977 ж),  “Қарашадағы көктем” (1981 ж), ... ... (1983 ж), ... мен повестер жинағының, “Желқайық”
(2000 ж) ... ... 2001 жылы ... ... ... ... жабық бәйгеде екінші орынды алған терминология мәселесі, 
қазақ тілі бойынша іс жүргізуге ... ... ... ... ... 1992 жылы «Анықтама сөздігі» шықты, 1994 жылы іс жүргізу туралы
“Екі ... іс ... ... ... көрді.
Г. Г. Маркес 1985ж. «Жалын» баспасымен жарық көрген ... ... ... ... аударып шықты. Кейін келе, 2007 жылы ... ... ... көрген аударма туындылары жинағында Г. Г. Маркестің:
- «Қураған жапырақтар» («Палая листва» – «La ... ... ... ... жан қалмады» («Полковнику никто не пишет» - ... no tiene quien le ... ... «Ұлы ... ... ... ... Мамы» - «Los funerales de la
Mama Grande»);
- «Жоғалған уақыттың теңізі»
- «Сенбіден кейінгі ... ... ... ... - «Un día despues ... ... ... ең бір өзгеше күн» («Незабываемый день в жизни
Бальтасара» - «La ... tarde de ... ... ... («Вдова Монтьель» - «La viuda de Montiel»);
- «Дүниедегі ең сұлу суға кеткен адам» ... ... ... ... - «El ahogado más hermoso del mundo»);
- ... ... ... ... ... путешествие корабля-призрака»
- «El último viaje del buque fantasma»);
- «Біздің адамдар ұрламайды» («У нас в ... ... нет» - «En ... no hay ... ... ... ... («Сиеста во вторник» - «La siesta ... «Сол ... ... ... из этих дней» - «Un día de éstos»);
- «Махаббаттан әрдайым өлім мықты» («За ... ... ... ... constante más allá del amor»);
- «Тура сағат алтыда келетін әйел» («Женщина, которая приходила ровно ... - «La mujer que llegaba a las ... ... ... ... ... ... жас болгар
жазушыларының әңгімелер мен повестерінің ... ... ... ... «Еңбек сіңген қайраткері» атағының иесі. Кеңес Юсупов
жайлы деректер аз болғанымен, оның ... ... ... мен ... ... ... ... Сләмханұлы әдеби байланыстар мен көркем аудармаға көп еңбек
сіңірген жазушыларымыздың бірі. Ол дүниежүзі классикалық әдебиетінің ... мен ... ... орыс және ұлт республикалары ... ... ... ... ... ... да ... жетті. К.Юсупов аудармамен айналысу арқылы олардан игілікті ... ... өзі үшін ... ашып ... Ол аударма жұмысына тиісті
дайындықпен, үлкен жауапкершілікпен ... ... ... ... ... ... ... аударманың теориялық және
техникалық заңдылықтарын қатаң ... ... ... ... ... ... жеткен болатын. Әрбір жазушының өзіндік
стилін, өзіндік ерекшелігін аударма ... ... ... ... өнер ... ... шығармашылығында көрнекті орын алады.
Біріншіден, ол сол арқылы қазақ әдебиетін байыта түсуге тиісті үлес ... ... ... оның өзі де ... ... да ... Сонымен
бірге жазушының жазушылық шеберлігінің қалыптасып, жоғары сатыға құлаш
сермеуіне аударма ... ... де ... әсер ... ұлт ... ... Байтұрсынов: «...Тіл тазалығы – ана тілдің
сөзін басқа ... ... ... ... тілден сөз тұтыну қажет болса,
жұртқа сіңісіп, құлақтарына үйір ... ... ... ... алу. Біз ... ... жемісіне жаңа аузы ... ... ... жоқ деп, ... жұрттардың тіліндегі даяр сөздерді алғыштап, ана
тілі мен жат тілдің сөздерін ...... ... ана ... ... білмей, айырылып қалуы ықтимал. Сондықтан мәдени жұрттардың
тіліндегі әдебиеттерін, ғылыми ... ... ... ... пән
сөздерінің даярлығына қызықпай, ана тілімізден қарастырып, сөз ... - ... ... да, ... тіл ... ... қазақ тілінің байлығын
танытып, ойын өркендете аламыз, ақпаратты дұрыс та жетік жеткіземіз. Кеңес
Юсуптың аудармаларынан дәл осы тіл ... ... ... ... ... ... ... Сейфуллиннің:
«Қазақ тілі мемлекеттік мекемелердің тілі болмайынша, оның болашағы жайында
сөз қозғау ерте» - деген сөздері аудармашының өмірлік ... ... ... бей-жай қарамайтын Кеңес аға мақалаларының бірінде: «Сөз
мәдениеті, тіл ... сөз ... ... ... шұбарлау,
қателіктері мен кемшіліктерін түзеу біраз уақыттан бері қозғалмай жүрген
мәселе еді. ... да, ... ... ... ... ... тіпті
мағынасыз қолдану, «көпірме мен лепірме» жиілеп бара ... ... ... қателіктерден, жаңсақ сөйлеуден арылтудың бір жолы –
баспасөз тілінің мәдениетін көтеру ... аян. ... ... ... ... ауған электрондық ақпарат құралдарының сөз қолданысына – ... ... ... ... құлағында қалатын тіліне аса сергек
қараған абзал. Қазіргі уақытта сөздің ... ... ... ... ... әрі ... ... асығыстыққа жол беру белең алып бара
жатқаны сезіледі. Таяуда «Хабар» ... (12 ... ... бағдарламасы) Қостанай облысынан берілген хабарда тұрғылықты
жұрттың, оның ішінде басшы адамдардың салғырттығы, ... ... ... ... ... ... ... қазаға ұшыраған кішкентай
бүлдіршін жайында «жер жастанды» деген сөздер айтылды. ... ... сөз. ... ... сөз. Қазақ бұлай демесе керек, қаралы ... ... ... ... ... «көз ... «опат болды»,
«қазаға ұшырады» дейді немесе басқадай сөз табады. Қазіргі хабарлар мен
анда-санда ... ... ... ... тыңдаған кезде сөзіміздің
әрі кете бастағандай әсер қалады. ... ... ... ... шындық», «толағай табыс», «жанкешті еңбек», ... ... ... ... ... ... ... біз айта-айта ажарынан
айырып бара жатырмыз. Алдында пісірілген асты қайыра ысытып бере беру аш
адамның өзін мезі ... ... ... - ... ... айтады.
Бертінде Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының аппаратындағы
Аударма, редакциялау және Парламент актілерін шығару бөлімінің меңгерушісі
бола жүріп, ... ... ... тілінің заңнамалық терминдерін түзуге
үлкен үлес қосады. Авторлар ұжымымен бірлесе әрі өзі тікелей ұйтқы ... жылы ... ... ... ... қатысады. Былтырғы жылы
“Егемен Қазақстан” газетінде ... тіл ... елең ... тәртібінен түспейтін тақырып» атты ана тілінің түбірлі мәселелері мен
түпкі міндеттері, түйткілді тұстары мен ... ... ... ... ойлы ... да оның тілге деген құрметінің дәлелі.
Аталмыш газетте Кеңес ... ... ... ... қателіктерге
қатысты «жанайқайы» іспеттес осындай мақалалары жиі шығып ... ... ... ... ... ... мәлім.
Бұл бағытта қазіргі таңда екі түрлі көзқарастағы ... да жоқ ... бір тобы ... терминдердің аударылуын қолдаса, екінші тобы
терминдерді аударуға ... ... ... ... ... ... сараптаудан бастап көрейік. Терминдерді аударуға ... ... ... ... ... байланыстың болуы
үшін ортақ ғылыми ұғымдардың, атаулардың тілдерде өмір сүруі қажет болып
табылады екен. Яғни, ... ... үшін де осы ... терминдердің
болғаны жөн сияқты. Сондай-ақ, терминдерді аударуға қарсы болушылыр қазақ
тіліндегі термин ... ... ... ... ... ... қолайсыз, қолдануға ыңғайсыз екендігін және оны ешкімнің
түсіне ... алға ... ... да арғы ... ... бар ... аударылмауын көздейтін көзқарастағылар бұдан басқа қазақ тіл
біліміндегі терминология саласының алдына «халықаралық термин» ... ... Ал бұл ... орыс, европа тілшілерінің еңбектерінде айтылып
келе жатқаны мәлім. Алайда, біз олардың пікірлеріне қосыла ... Ол тек ... ғана ... ... Халықаралық терминдердің осы
сапаға жауап бере алмайтындығы жөнінде ... ... (Б. ... Ш.
Біләлов, Ш. Құрманбайұлы) де жан-жақты өз пікірлерін білдіріп жүр. Осындай
пікір білдірушілердің ішінде Кеңес Юсуп та бар. ... ... ... ... еніп ... жаңа сөздерге қатысты талдау
жүргізген мақалалары газет беттерінде жарияланып жатады. «Егемен ... ... ... ... төңірегіндегі ой» атты
мақаласында ... ... ... ... ... мен өзгерістер жаңа
ұғымдар мен пайымдар ... ... ... ... ... қоғам
қайраткері Амангелді ... ... ... тақырыбында
«толеранттылық» пен «идентификация» сөздері қатар ұшырасқан мазмұны терең
мақаласы жарияланды. Әлгі екі сөз бірдей тақырыпта ... ... ... ... ... ... кемелдігіне жоғары баға беріп, дәрібін бір
кісідей асырып жүрген ... ... ... ... ... әлгі
«толерант» пен «менталитет» сөздері қайтадан алдымды кес-кестеген. Гер-ағаң
немістің осы екі сөзін (кейінгі шыққан сөздіктерде бұл екі ... ... арна ... ... ... Герекең қараған кезде «Словарь
иностранных слов» кітабынан кезіктіре алмаған. Шынын айту керек, осы ... ... ... ... жылдардың ішінде мағынасын таба алмай
өз басым да әуреге түскен ... Үш ... ... білетін Герекең мәнісін
бірден ұстаған екен) орыстардың өздерінің лексикасына оңтайын тауып, ... ... ... ... ... ... мағынасы кәдімгі терпение
екен, әрі бірнеше мағынада ... ... ... ... ... к ... мнениям, верованиям, идеям и поведению» екен. Содан
кейін префикс пен суффиксіне салып, ... ... ... орыс ... де ... ... ... Бұл әдіс қазақта да бар. Қазекеңнің де айтылуы
мен дыбысталуын өзінің мақамына ... ... ... қойып (айталық,
тяжбаны – тәжіке, кляузникті – кілауыз, неужелиді – ... ... ... деп, т. т.), ... төл сөзі етіп ... де ... Бұл ретте
бұл әдісімізден ештеңе өнбеді».[19, 8]
Тілдердің барлығының заңды ... ... ... бір ... ... өз ... күштеп енгізуге құқы жоқ. Ал біз соны ... ... ... ... ... қойғанда тіл құқығын, оның
мүмкіндігін бұзуға жол беріп ... ... ... ... деп ... ... етуші тілдердің кіші тілдерге ... ... да ... ... мәселе, тілді шұбарлау жөнінде. Бірақ
тілдің даму механизмі бойынша тілдердің қайсысы ... ... ... да ... ... жаңа ... сай жаңа сөздер, атаулар
қалыптастырып отыруға икемді. ... ... К. Юсуп ... ... ... ие ... ... жоқ болған жағдайда кейбір терминдердің
аудармасы ретінде араб ... ... ... деген ұсынысын
білдіреді: «Тегінде, ... ... де, ... де биік тіл ... ... білетін журналистер мен жазушылар, солардың ішінде осы мәселені
жетік түсінетін терминологтар баршылық. ... ... ... әрі мұқият екшеуінен өткізілген терминдерді қолданысқа енгізуге,
сірә, біздің білгіштігіміз бен «мардатымыз» жібермей жүр ме ... Бұл ... ... ... тырнақшаға алып бөліп көрсетуіміздің өзіндік сыры бар.
Кейінгі ... ... ... ... ... жиі ұшырасып жүр, әрі
жағымды мағынасында айтылады. Мәселен, ... ... де ... деген мағынаны білдіретіні айтылған екен.
Ендігі жерде «мардатты ... ... ... ... ... ... ой ... Лексикамызға осы қалпында сіңіп кетуге ыңғай беріп
тұр. Әлгінде өзіміз айтқан «сыбайластық» сөзін сырт қалдырғанымыз ... ... ... ... ... де ... ... тастап отырған
сыңайымыз бар. Мынадай жайтқа назар ... Біз ... екі ... кездесетін «нормативные-правовые акты» тіркесін «нормативтік-
құқықтық актілер» деп алып жүрміз. Бұрын, ... ... ... ... ... едік. Кейіннен праволық сөзін араб төркінді
«құқықтық» сөзімен алмастырдық та, ... ... ... кездерде оңтайы келіп тұрған мәселенің өзін сөзбұйдаға салатын әдетіміз
бойынша сол ... ... ... сол «нормативтіктің» ғасырлар бойы
аузымыздан ... келе ... ... ... дәл баламасы бар
болатын...Қашанда қоғамдық-саяси және заңнамалық ... ... қай ... ... қай ел ... ең алдымен, өзінің туған тілінің
тұнығынан іздейтіні белгілі.
Мағынаны толық әрі түсінікті етіп ... дәл ... ... ... ... ... ... баламаны таба алмаған жағдайда ғана ол
келген тілдегі ... ... ... ... ... ... ... жазылуына (әліпбиінің ерекшелігіне сәйкес),
дыбысталуына ... ... ... бейімдейтіні белгілі.
Баламасы бола тұрса да, «ведомство» терминінен де бас ... ... жүр. ... тіл ... оның ... ... ... өлшенсе керек. Көне үнді тілінен арна тартатын бұл сөз:
«…центральное ... ... ... ... ... ... ... управления» деген ұғымды білдіретін көрінеді. Біз
қолданып жүрген мағынасында «басқару органы» екен».
Тілі сан ... ... ... ... келген (шүкіршілік,
мәдениет пен әдебиет тілі ретінде дамуын тоқтатпаған) біз неге түзетулер
мен толықтырулар енгізуге ... ... ... ... ... мен «санаткерді» шатастырамыз. Бұған «интеллектуалдық меншікті»
кейде «санаткерлік меншік» ретінде алып ... ... ...... ...... деп алып жүргеніміз
белгілі. ... ...... ... еді ғой. ... бар, ... жоқ.
Сонда санаткеріңіз іріктелген, бетке ... ... ... ... шығады.
Сонымен қатар, аса бір сыйлы, парасаты биік ... ... ... ... Кей ... ... «патрульдік полиция» жазуы бар машинаны көрген
кезде, шіркін-ау, әлгі сөздерді «шолғыншы полицияға» ... ... ... ... де ойға ... ... зор ізденіс нәтижесінде қазақ ... ... ... ... ... ... қолданысқа еніп
кеткен сөздердің мағынасын ... ... ... әр айтылған
сөзінің мазмұнын ашып, дәлелдер келтіріп, «жанайқайын» ... ... ... ... әр ... ... ... барын салған Кеңес
Юсуптың осыған ұқсас мақалалары, зерттеу жұмыстары өте көп екендігін атап
өткіміз келеді.
Қоғамда ... ... тіл ... ... ... ... ... салуға, көркем шығармаларды, әлем классиктерін аударуға оның
орыс тілін де, бастысы - өз ... ... ... ... ... меңгергендігі,
тарихи сауаттылығы мен әр жайтқа тереңінен үңіле білу қабілеті мүмкіндік
беретіндігі – ... ... ... ана ... айырықша көңіл бөлумен
бірге, туған әдеби тілінің тарихи дамуына үнемі зер салуы тиіс. ... ... ... тіл жаңарып, дамиды, тың терминдер, жаңа
баламалар жасалады. ... ... ... ... танысу тәржімалық шеберлікті жетілдіреді, аудармашылық жақсы
әдіс-тәсілдерді меңгеруге көмектеседі.
М.Әуезов пайымдауынша: «Аударма бір жағынан шеберліктің де мектебі.
Аудару үстінде ... ... ... ... қанады, оның көргенін
көріп, білгенін біледі. Сол арқылы өзінің ой-өрісін ұлғайтумен ... ... ... ... ... шеберлікке бірден жете
қоймайды. Бойындағы талантты жетілдіру, ізденісті ұштау, мол ... ... ... оқу және әр ... ... шығармашылық өсу
барысында қалыптасады. Кеңес Юсуп көркем аудармамен қатар, аударматануға
қатысты неміс, орыс ... ... ... ... ... ... еңбектерінен болашақ қазақ аудармашыларына жеткізгісі
келген қажетті ... ... ... ретінде «Әлем әдебиеті»
журналының санында басылып шыққан Альфред ... ... ... ... тәжірибесі» атты мақаласын атап өтуге болады. Ол ... ... тағы сөз ... ... ... ... шығармалардың сөлін, мағынасын беруге
үнемі тырысады. ... бір ... ... ... деп ... ... айтамын деп мағынасыздыққа ұрынудан, әсерлеймін ... ... ... ... деп жадағайлыққа ұшыраудан
сақтануымыз керек. Бұл ... ... ... ... көз ... ... Бұл – ешқашан естен шығаруға ... өте ... ... Сөз
мәдениеті мен тіл тазалығы – ұдайы жетіле беретін әрі дами ... ... мен ... ... толассыз үдеріс. Сонымен қатар бұл – ... ... ... ... Әліпбиді жетілдіру, қысқарған атауларды реттеу,
диалект сөздерді, архаизмдерді жаңғырту (бұл енді ғана есе ... ... ... үшін өзекті проблема), сондай-ақ нақты терминдер мен шартты
терминдер ... ой ... ...... ... үлкен
мәселелер. Мұның өзі – тіл мамандарының, баспасөз қызметкерлерінің ғана
емес, барша ... ... ... ... тақырып әрі күн
тәртібінен тіліміз барда түспейтін тақырып.» - ... ... [19, ... ретінде Кеңес Юсупов осы ұстанымынан еш ... ... ... ... тілінің ахуалына қазақ халқының ұзақ уақыт ... ... ... ... ... әсері жайлы «Русская литература»
журналының бір санында жазған «Данекер» атты мақаласында былай ... не быть ... на ... смерть или же не оказаться в тисках
жестокого террора, унести ... а не в ... ... доли люди ... ... ... бежали в соседний Китай, ... ... в ... ... Азии и ... российские регионы –
Поволжье, Урал, Сибирь...Насколько за эти годы был ... ... ... ... ... ... ... ведомо...Это, как
говорится, то, что находится на ... а что ... в ... ... ... рана ... ... природе народа,
избавление от которой, потребует больших усилий и ... [17, 4] ... ... ... ... ... алғы сөз ... жазылған мақаласы
болып табылады. Тақырыбын «Дәнекер» деп атау ... ... ... ... ... байланысты орнататын, бір-бірінің мәдениеті ... ... ... ... ... ететін, екі ел арасындағы
дәнекер болып болып табылыды деген ойды ... ... ... ... ... ... ... өз халқының
сонша ғасырлық тарихын жетік меңгергендігін байқамасқа болмайды. Бұл – кез
келген сауатты, білімді әдебиетші, ... ... үшін ең ... ... ... ... Аудармашының еліне, халқына, ұлтына
деген сүйіспеншілігі оны өз мүддесі үшін ғана емес, ... атты ... ... ... ... ... ... итермелейді. Халықтың жанашыры,
тілдің жанашыры ретінде ол үнемі жан-жақты ізденіс үстінде ... және ... ... ... ... ... жағымды тұстарына үйренуіміз ... ... ... ... шын ... ұзақ жылдар бойы білімін
жетілдіріп, рухани дамуға ... ... ... өз отбасының амандығын
тілеп, ағайын – туыстың қамын ойлап, күн көру қиынға соққан заманды бастан
кешірген ... ... ... ... уланды, ата-баба дәстүрі ұмыт қала
жаздаған сәтте халықты ... ... ... ... ... ... ... құралдар тек орыс тілінде жарық көріп жатты. Осы ... ... ... уйренуге деген сұраныс туындады. «Қараңғы қазақ
көгіне ... ... күн ... ... талпынысы аса жоғары нәтиже
бере алмады. Елім деп ... ... ... тап ... ... астында қалып қойып отырды. Шын мәнісінде осындай зор рухани соққыдан
соң халықтың толыққанды ... ... ... үшін әлі де ... ... Бұл турасында Нағима Сағандықова: «Идея обобществления захлестнула
все. Однако, как ... опыт ... ... ... ... ... зловещей. Под флагом ... ... ... ... ... лицо народов,
деформировалось духовное богатство людей. Появилось что-то ... ... дух, ... на ... ... это ... ... вселявший
фанатизм, страх, безверие. Сокрушительные идеи, безрассудные расправы,
кровопролития ... ... ... ... в ... и ... - дейді.
[3, 11] Міне, сол тұстағы ... ... дәл ... ... Дәл осындай жоғары партриоттық сезім Ш. Құдайбердиев, ... М. ... ... Жұмабаевтарды орыс классикасының түпнұсқа
шығармаларынан әсемдігі тұрғысынан еш дес ... ... ... ... дем ... ... ... басты қаруы - өзге ұлттың
тілін ... ... өте ... ... ... Юсуп «өз ... ... шақырады, бүкіл «әлем әдебиеті қазақ ... ... ... ... ... Өзге ... ... оқып, тоқу аса
қажет, ал оларды өз туған тіліңде оқысаң – нұр ... ... ... ... ... ... та бір тыныспен ілкімді
жазуының сыры, сірә, оның біраз жылдар жауапты партиялық лауазымды ... ... ме екен ... де ойға қаласың. Білімің мен ... мен ... ... мен ... ... ... ... зілмауыр жүкті иініңе артатын мемлекеттік қызметті және жаратылыс
зейінің мен санаңа, жүрегің мен көкірегіңе ... ... ... ... ... ... ... қатар алып жүру – оңай емес.
Жоғарыда аталған мақаласында ... ... ... ... ... ол: ... возросла роль перевода, особенно сейчас, в эпоху
глобализации, в связи с ... ... ... ... на другой столь
необходимой сегодня научной, технической, экономической и политической
информации. ... ... что ... ... ... шире ... чем чисто утилитарное и носит более универсальный характер. Перевод
способен донести до широкой аудитории живые чувства и дух ... ... миру его ... то есть ... ... ему особенности, образ
его мыслей, его ... и ... ... ... ... Осы ... ... неміс жазушысы, аудармашысы А. ... ... тіл ... ... «аударылатын шығарманың материалы мен
тақырыбына қатысты ахуалдан» хабардар болуы қажет деген талабы еске ... ... Юсуп ұзақ ... ... ... ... негізінде
бірталай жетістіктерге қол жеткізді. Теориялық ... ... ... ... ... Кеңес Юсупов түрлі шығармашылық шаралар өткізіп,
бірталай жылдар республиканың ең танымал ...... ... “Егемен Қазақстан”) мен “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас
алаш”) газеттерінде қатардағы тілшіден бастап ... ... ... ... ... 2008 жылы ... Юсупов тілдерді дамыту,
терминология және ономастика мәселелері ... ... ... ... әдебиеті» жұрналының бас редакторы ретінде тіркелген.
Бүгінгі таңда Кеңес ... - ... ... ... ... ... сайын шығып тұратын «Әлем әдебиеті» жұрналының бас редакторы. Аталмыш
жұрнал қазақ оқырмандарын ... ... ... ... ... шет ел ... үздік туындыларымен таныстыруды мақсат
еткен әрі осы бағыттағы ұлт ... аса ... ... ... ... болып табылады. Заман ағысымен біте-қайнасып отырған бұл
жұрнал қазақ тілінде оқырмандарға жаһан ... ... ... сол ... ... ... ... түсуді ниет етсе керек. ... ... ... ... басты мақсаттың бірі - дүние жүзінің
айтулы көркем сөз шеберлерінің көрнекті шығармаларын ана ... ... ... осы ... ... жас аудармашыларды тәрбиелеу болып
табылады. Шындығында да тілдің бәсекеге қабілеттілігін ... ... - ... Ал дөп ... ... ... тілдің қадір-қасиетін,
мүмкіндігін танытудың ең қажетті де жарқын жолы екендігі даусыз. ... ... ... ... ... ... ... орны мен атқаратын рөлі туралы айтып жатудың өзі артық. Оның танысу
мен тіл ... ... мен ... ... мен ... ... ... жүргені, мәдениеттер мен өркениеттер арасындағы алтын
көпір, аса берік дәнекер саналатыны да ... ... ... ... ... ... тәржімә ісін өнердің биік саласы
ретінде бағалап жүргені де ... ... яғни ... ... ... байыту жолындағы әсері мен ықпалы айрықша», - ... ... ... ... ... кіріспе сөзінде [17, 3].
Шындығында да бүгінгі күні, көркем әдебиеттегі ... ... ... ... Сондықтан да, көркем , әдеби шығармаларды басқа
тілден қазақшаға ... ... ... ... мен ... нағыз
өнер деңгейіне көтеру бүгінгі күннің сұранып ... ... Осы ... ... ... ... басшылық жасайтын ... ... бір ... ... ... міндетін атқаратындығы
даусыз. Ал, осы бағыттағы әлемнің арғы-бергідегі сөз өнерінен ең жауһар
деген шығармаларды ... ... да оңай ... емес екендігі
белгілі. «Жазушы қоржынында барды пайдаланады, ... ... ... іздеп, ескі кеніштерді қазуға мәжбүр деген қағидат текке ... ... ... ... ... тікелей аударып жүрген талапкерлерді
қатарға тартып, тәжірибелі аудармашылардың мектебінде тағылымдамадан өткізу
арқылы олардың ... ... ... ... міндеті, алға қойған
мақсатына жетудің кілті деп біледі», - ... ... ... ... алдағы уақытта аудармашыларды шет елдерге шығарып, әдеби-мәдени
алмасулар жасау жоспарлануда, әрі жолма-жол аудармалар алу ... ... ... ... ойда бар. Кезінде жазушы Ғабит Мүсірепов: «Әдебиет пен
мәдениет ұлы болмайынша, ұлт та ұлы бола ... ... - ... ... ... Осы тұрғыдан алғанда Шерхан Мұртазаның жұрналдың ізгі
тілеуінде жазған ... ... ... байыптап білмей, туған
әдебиетіміздің шыққан тұғырын бағамдап ... ... ... ... деу де - бекер», - деген пікірі иландырады. Ендеше, кезінде ұлы
Абай да ыждаһаттықпен әлем әдебиетінің ... ... ... ... ... медет тұтқанын, қазақтың сөзі ... ... ... өз ... ... да асқан
көркемділікке жеткізгенін атап өткен орынды. Олай ... ... ... ... ... ... әдебиетін қазақ тілінде сөйлетемін
деген
мұраты жоқтың орнын ... ... ... ... ... тұңғыш хабаршы санында түрік ... ... ... ... ... ... тілінен тіке аударған Дастан Ақаш, арабшадан тікелей
аударған Бақытты Батыршаұлы ... жас ... ... ... ... ... ... да қытай әдебиеті ... ... ... Онда ... ... ... үлгілерінің бірінен саналатын «Үш
патшалық қиссасының» үзінділері жарияланған. Ал басылымның үшінші ... ... ... ... ... ... және қазақ әдебиетінің
мәселелері» кітабынан алынған «Аударманың арнаулы тарихынан» атты ... ... ... ... ... ... зерттеген ғалымның
тәржіменің қазақ топырағындағы жай-жапсары терең баяндалатын бұл ... жылы ... өзі ... ... ... ... көрген екен. Сонымен
қатар, жұрналдың бұл санында Нұржан Айнабек, Дина ... және ... ... жаңа буын-жас талап туындыгерлердің неміс поэзиясынан
жасаған аудармалары ... ... ... ... Стефан Цвейгтің
«Шахматтық хикая» ... ... ... ... ... әлем ... ... тұлғасы Уильям Фолкнердің «Аю» деп
аталатын повесі белгілі аудармашы Мәткәрім ... ... ... ... ... Зощенконың әңгімелері де қарт журналист
Орынбасар ... ... ... осы санында жарық көріп
отыр. Жалпы ... ... ... ... ... шет ел
қаламгерлерінің, әдебиетшілері мен ... ... ... ... ... түрлі әлеуметтік көкейкесті тақырыптарды ой елегінен
өткізген ... ... ... жанрларына да орын беріп отырмақ. Сондықтан
да, жұрнал қазақ аударма өнеріне ... ... ұлт ... ... ... алып келетіні сөзсіз. Жұрнал өз оқырмандарының талғамын ... ... ... ... бастысы - бұл жұрнал қазақ тілінің керемет мүмкіндігін, төл
тіліміздің ... кез ... ... ... өз ... етіп ... ... болатынын келісті көрсету ... ... ... де көтеретін болады деген ойдамыз. Жұрналдың шет
тілдерін білмейтін оқырмандарға ғана ... деп ... ... айтқан орынды. Өйткені аударма ісінің тілді ... ... ... ... тың тіркестерді тудыратынын
ескерсек, онда біз сөз ... ... ... ... ... түсетініне,
ұлттық тіліміздің беделін көтеріп, бәсекеге шыдастылығын арттыратынына
көзіміз жетеді.
Жақында «Аударма» баспасы ұсынған үш ... ... ... көрді:
«Әлем әдебиеті», «Русская классика» және «Лауреат Нобелевской премии». ... ... Г. Г. ... «Полковнику никто не пишет» повесінің
аудармасы «Әлем әдебиеті» сериясымен ... ... ... ... Г.Г. ... ... ... Кеңес Юсуп аударған
хикаяттар мен әңгімелері енген. Бір ... К. ... ... ... ... ... ... қажет. Алдағы уақытта әлем классикасының
100 томын, Нобель лауреаттарының қаншалықты жиналғанына ... ... ... Бұл орасан зор әрі күрделі жоба, дегенмен, шамамыз жетеді деген
ойдамыз. Біз ... жаңа ... ... ... еттік. Мысалы,
Армениямен, Латвиямен шығармашылық байланыстар орнаттық. Олар бізге ... ... ал біз ... өз авторларымыздың шығармаларын
ұсынатын боламыз» - деген болатын.
Аударма өнері – көркем шығармашылықтың түрі және ... ... ... суреткер сипатын ашатын нәзік сезімталдық, жеті
бақылағыштық, ... ... ... азаматтық өмірбаян, сара
парасат, шеберлік, шабыт сияқты ерекшеліктер аудармашыға да тән. Сонымен
қатар ... ... ......... арасындағы
байланыстың салтанат құруынан бастау алады. Аудармашының алдында қашан да
өзара қарама-қайшы, бірақ диалектикалық бірліктегі үлкен ... ... ... ... «әрпін», рухын сақтау қажет, екінші жағынан,
аударма жасалып отырған тілдің ... сол ... ... ... ... да ескеру қажет. Аудармашы таразының екі басын тең
ұстауға тиіс.
Сонымен, біз бұл ... К. ... ... ... ... Оның аударма саласына үлкен үлес қосқандығын ... ... ... ... ... ... Кеңес Юсупов аудармаға үлкен
дайындықпен келген журналист, жазушы. Өзге тілдерді жетік меңгере тұра ... ... ... ... әлі де ... ... барынша үлесін қосуда. Осы
тараушада оның мақалаларынан келтірілген үзінділерде ... ... ... ... ... ... табады. Шығармашылық жолы
аудармашының қаламынан туындаған әрбір сөзімен тыныс алады. Ендігі кезекте
Кеңес Юсуповтың көркем ... ... оның ... ... ... ... ... К. Юсуповтың көркем тәржімашылық ұстанымдары
Аударманың сапасын бағалаудың екіжақты межесі ... да ... ... ... ... ... айтылған талаптардың
үдесінен шығуы аудармашының ойлау-психикалық ... ... ... ... ... ... ойды қалай, қандай
әдіс-тәсілдермен жеткізудің амалдарын іздестіру барысында ... ... ... және ... ... ... өткереді; яғни
түпнұсқа мәтіннің негізгі идеясын, мән-мазмұнын талдап түсінк және ... мен ... ... тілдің әлеуеті арқылы жеткізу проблемаларын шешуге
тиіс болады. Аудару процесі ... ... ... ... ақпаратты (фоновая информация) білу;
- екі тілдің лексикалық-грамматикалық құрылымын жетік меңгеру талаптарын
қояды.
1) Бір тілден ... ... ... ... аудармашының жалпы бағдарлы
ақпаратпен танысу, білу, қажеттігін осы мәселені зерттеуші ғалымдардың
қай-қайсысы да атап өтеді [14, 146; 13,123]. ... ... ... «фондық ақпарат», «фондық мәлімет» деп те аталады) ұғымының
тәржіма ... үшін ... ... бар; бұл ұғым ... о том, что ... ... фон , на ... ... ... ... страны, другого народа» [15,146] деген
түсінікті білдіреді. Демек, ... ... ... екі ... ... қана қою, осы ... ... жеткіліксіз; аударма мәтіннің
белгілі бір талаптарға сай болуы үшін түпнұсқаның сюжеті мен мазмұнына
негіз болған тақырыпты айқындай ... ... ... ... ... ... аудармашылар түпнұсқа ... өзге ... ... оның жазушылық шеберлігіне тән болып есептелінетін
басты-басты ... ... ... ... желісіне негіз етілген тарихи ... ... өзге де ... зерттейді, сөйтіп, жалпы алғанда, тәржіма
үшін қажетті тарих,
2) этномәдениет, әлеуметтік мәдениет, ұлттық ... ... ... жалпы білім-тәжірибесін жинақтайды. Жалпы бағдарлы ақпаратты
білу, танысу көлемі ... ... ... байланыстар өрісінің
деңгейімен байланысты. Мәдени ынтымақтастық неғұрлым тығыз болған сайын,
өзге ... ұлт ... ... ... де ... толыға түседі. Фондық ақпарат сонымен қатар белгілі
бір ... ... ... бір ... ... ой-өрісін
аңғаруды да қажет етеді.
Жалпы бағдарлы ақпаратты (фоновая информация) меңгеру және ... ... ... ... ... ... толымды сапада жасалуына
ықпалын тигізеді. Қазақ мәдениетіндегі ... ... ... ... ... қай-қайсысының да жалпы бағдарлы
ақпаратты меңгеру деңгейі өте жоғары, бұған тілдерді иеленуші халықтардың
орналасу ... ... ... (яғни, бір аймақта
орналасуы), ... ... ... ... ... экономиканы,
шаруашылықты, мәдениетті бірыңғай бағытта дамытуы, өзге тілдің қазақ
тіліне қарқынды ықпалы және т.б. эстралингвистикалық ... әсер ... ... мен ... ... арасындағы толыққанды сәйкестікке қол
жеткізу үшін тірек бола алатын жағдаяттардың тағы бірі – ... ... ... ... Бұл фактор әлеуметтік лингвистиканың,
салыстырмалы тіл білімінің, психолингвистиканың ... ... ... ... ... қостілділік проблемаларымен ұштасады.
Әлеуметтік лингвистика және ... тіл ... ... ... «екітілділік» ұғымдары аталып отырады, алайда осы құбылыстың
бірден бір құрамдас бөлігі – «қос адам - билингв» деп ... ... ... адам деп ... үшін ... ... ... білу
қажет» деген сауалдардың анық-қанықты жауабы жоқ.
Еуропалық және орыс тіл білімінде де бұл ... ... ... емес. Көпшілік еңбектерде «екі тілді әртүрлі деңгейде
білетін кез келген адам» ... «өз ана ... ... бір тілді орташа
меңгерген адам» тәрізді анықтамалар ... ... ие адам ... ... ... тілдік
қорындағы барша әулетті, лексикалық-фразеологиялық байлықты, синонимдік
қатарлардың мағыналық реңктерін ұтымды игеріп, ... мен ... ... ... ... өз өз тілін жетік білетін аудармашы
төл тілдегі ... ... ... ауыстыра жұмсайды және осындай
трансформациялаудың түрлі әдіс-жолдарын ұдайы жадында ұстап отырады. Соның
нәтижесінде қазақ тіоінің ... ...... мен ... ... ... ... қозғалысқа түсіп, аударма
нұсқаның жоғары сапалы эстетикалық қызмет атқаруына жол ашады.
«Тәржіман мен жазушының ... ... ... - ... Кеңес Юсуповтың аудармасындағы неміс жазушысы, аудармашы, сыншы
Альфред Курелланың ... ... мен ... атты ... үзіндімен жауап бергіміз келіп тұр: Мұнда біз қарама-қайшылыққа тап
боламыз. Тәржіман - жазушыдан ... ... де ... - ... ... ... кіші ... – ол мұның өзі, менің ойымша, біз жүгінуге
тиіс негізгі қисындардың бірі – ... өзін ... ... ... ... Ол ... ... идеяларынан бас тартуы, бөтеннің
ой – пиғылына бағынуы қажет. Осылайша ... ... оны ... ... сатыға қояды.
Тәржіман жазушыдан ірі деуіміздің көп себептері бар. ... ... ... ... ... бұл дегеніміз – түрлі мазмұн,
түрлі материал, түрлі дәуір, түрлі ... ... ... ... ...... ... Ол Томас Маннша жазады, Томас Манның жанына жақын
материалдар таңдап алады. Томас ... ... ... ... қатар
Фединді аударатын тәржіман – ондай тәржімандар бар – бірде Томас ... ... ... біресе Федин болуы тиіс. Демек, ол өз бойында аталған үш
жазушыны бірдей ұштастыра білуі қажет. Өйткені ... ... білу ... ... білу ... оның бір ... айналған кезде ғана мүмкін
болмақ. Екіншіден, тәржіман – түрлі мәдениеттер ... ... ... ... тек ... жазушысы ғана болып қалуын талап ете аламын. Ал
Арагонның аудармашысынан мен оның ... ... ... оның осы ... ... мен ... барынша түсінуін талап етемін.
Дегенмен, ол сонымен қатар ... ... ... ... барша байлығын
меңгерген, неміс кітабын жасауға құдіреті жететін неміс жазушысы да ... ... ... өз ... екі бірдей мәдениетті сіңіре білуі керек.
Осылайша мен оған ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы айырмашылық мынада
жатыр: жазушы өзінің ... ... ... өзінің көрегендігі мен
шабытына сүйеніп, жүзеге асырады. Бейнелі түрде ... ... ... ... ... ... ол туындатуға кіріспей тұрып
басталады және шығармашылық барысында ... ... ... болады,
кейде, тіпті белгілі бір ... ... көзі ... ғана ... ... ... да ... Тәржіман болса, сонымен бір
мезгілде талдауға және екшеуге ... ... ол өз ... ... ... ... ... Әрбір сөйлем, тіркес тұнған ой. Тіпті тыныс
белгіні қоюдың өзіндеде мағына бар. ... ... ... ойды, әр
сөздің нәзік жанын түсініп байқағанда ғана шығарма құпиясы ... ... ... сөз ... ... ... ... көп. Мысалы
басқа бір халықтың тіліндегі тарихи шығарманы аудару ... ... рет ... ... білу өз алдына, сол оқиға суреттелетін тарихи
кезеңдерді, оқиғаларға өзек ... ... ... ... ... ... басқа еңбектерді қарап шығу аударманың сапалы,
мінсіз жасалуына септігін тигізеді.
Мұның бәрі де ... ... биік ... ... ... – қиын кәсіп. Тәржімемен қоса шұғылданатын әрбір жазушы,
егер ол аударма өнерін жетік ... ... ... тілі мен ... ... өз тәжірибесі арқылы жақсы біледі. Актерлер сынды дәл
осылайша басқа суреткерге айналу оның шығармашылық ... ... ... тілі ... ... тереңдете түседі. Ең алдымен тәржімашы ... ... ... оның ... ... ... түсіне білуге тиіс.
Әдетте, мұның өзі оған қойылатын бірінші әрі ... шарт ... ... ол ... шығарманың материалы мен тақырыбына қатысты
ахуалды білуі қажет, түпнұсқа ... ... ... болу ... мейлінше маңызды осы мәнбір (фактор) жете бағаланбайды, кейде
тіпті ұмыт ... ... ... ... шығармалардың ішінен ең
керектісін, ең үйлесетінін, ең дөп келетінін еркін таңдап, туған тілінің
бар байлығын ... ... ... ... ... ... ... талап пен керекті қасиеттер сан түрлі болып келеді және әртүрлі
жолмен шыңдалады. [18, ... ... ... – бір ... ... ... басқа
халықтың шығармасына, яғни, әдеби жетістігіне айналдыру. Ал көркем шығарма
– халықтың рухани өмірінің ... ... ... онда ... ... сол ... ... тән ерекшелігі, мінез-құлқы танылады.
«Шын мәніндегі шынайы, көркем шығарманың дүниеге келуі – ... ... ... ... бір ... ортаның парасат әлеміндегі бүтін
бір оқиға» [8, 35] , - деп З. Қабдолов көркем шығарманың ... ... ... ... ... ... шығарма – белгілі дәуірдегі қоғамдық
шындықтың сәулесі» [8, 36] ... оны ... сол ... дәл сол ... беруге қойылатын талап та қатал болуы тиіс.
Аудармашының түпнұсқа алдында жауапкершілігі ... ... орыс ... ... С. ... ... деген: «Аудармашы түпнұсқа авторының не
айтқанын ғана емес, не айтқысы келгенін, нені айта ... да ... ... ... ... ... ... жылдар бойы
дамиды. Шеберлік аударма ісінің барлық қыр-сырын, тәржімалық ... ... ... әдеби машықтанып, бай сөздік қорды жинақтап,
аударылатын ... ... ... ұлттық тілінің стилистикалық,
лексикалық, семантикалық заңдылықтарын бес ... ... ... ғана
қалыптасатыны айқын.
Кеңес Юсуповтың шығармашылық өмірбаянын, аудармаларын зерттеу
барысында оның аудармашы, ... ... ... ... ... ... ... шыңдауға ниеттеніп, алдына нақты әрі дұрыс
мақсат қойып, сол ... ... жете ... ... ... өту ... ... аудармаға кіріспестен бұрын ұзақ уақытты
түпнұсқаны саралаумен, әр сөздің мағынасына жеке ... ой ... ... ... ... әрбір сөзі өз ... ... ... ... ... тұрады, оқып, түсінуге
қиындық туғызбайды. Бұл айтқанымыздың айғағы ретінде алдағы ... ... ... талдау барысында мысалдар
келтіріледі.
Аудармашының ... ... тағы бір ... ... ... ... ... отырып аударуы. Қазақ тілін меңгермеген ... ... ... ... ... ... ... біраз бөлігін
нағыз адекватты (барабар) аудармаға қол жеткізу ... ... ... ... осы ... ... алмасқа? Айталық, орыс, ағылшын
тілін жақсы меңгердік, ал неміс және испан тілдерін мүлде білмейміз. Ал бар
білімізді ... ... де осы ... ... шығамыз деп мақсат
қоюымызға кім қарсы болады? Мысалға Г. Г. ... ... ... ... ... ... отырсақ, Кеңес аға Юсуптың аудармасы
түпнұсқаға әлдеқайда жақын келеді. Тіпті сөйлем құрылысы мен ретіне ... Орыс ... ... Н. ... мен В. ... Ю. Ванников өз
тілдерінің заңдылықтарына сай ... ... ... ... ... ... біраз қиындыққа ұшырасарымыз анық. Ал нағыз шебер ... ... ... оңай жеңе білу ... ие ...... ... Юсуп дәл
осы сияқты сәттерде шеберлік таныта білген. Бұл – аудармашының мұндай ірі
шығармаларды ... ұзақ ... ... ... ... бір айта ... маңызды жайт, аудармашының аударуға алған
шығармасындағы идея, пікір-көзқарас пен өзіндік көзқарасының сәйкес келу-
келмеуі. Аудармашы ... өзі ... ... ... Ендігі кезектегі
мәселе – ол оның стилін түсінді ме, астарлы мағынаны ұға алды ма, ... ме, ... ма? ... бір ... заң ғылымының докторы,
профессор Мұхтар Құл-Мұмаммед журналистің: «Сексенінші жылдарда ... ... ... де жер ... шарлап кетті. Латынамерикандық
әдебиеттегі оның орны ... - ... ... «Иә, ол ... 1982 жылы алғанымен, Маркестің басты ... «Жүз ... 1967 ... ал ... ... 1975 жылы жазылған еді. Обалы
нешік, Кеңес Одағы «Жүз жылғы жалғыздықты» 1971 ... ... ... оған ... ... ... ... жасалып, мол тираж да
берілмеді. Оның себебі мынада еді: Амаду ... ... ... ... ... жазушының туған өңірі Баиядағы өмір
шындығы арқау етіліп (оның үш ... ... ... «Өлі ... ... ... ... Баияда өтеді) «іріп-шіруге айналған
капиталистік қоғамның» бет ... ... ... ... қайдағы
бір ойдан шығарылған Макондо деревнясы мен ондағы тұрмысына шындық ... ... ... ... ... Буэндиа әулеті туралы
жазды. Сондықтан кеңес идеологтары әуел бастан ... қаны ... ... ... ... ... ... сыйлығын алды. Көп ұзамай
қайта құру басталды. Берлин қабырғасы құлады. Кеңес Одағы ... ... ... ... осы тұста Маркестің даңқы өзіне ... ... ... ... ... Оның «Жүз жылғы
жалғыздығын» жазушы Кеңес Юсуп келістіріп-ақ аударды. ... ... ... ... ... де, оған ... сыйлығын әперген де «Жүз
жылғы жалғыздық». Егер оның ... ... 1947 жылы ... ... жарық көрген 1967 жылы жазушы әбден қалыптасқан, еліктеу-
солықтау (Камю, Хемингуэй) мектебінен өтіп болған, есімі ... ... ... кезі еді. ... оған дәл осы ... үшін Нобель
сыйлығының берілуі заңды болғанымен, жазушы қаламынан ... ең ... - ... ... ... ... Мұны жазушының өзі де
әлденеше рет атап өткен.» - деген пікір айтады. «Полковникке ... ... ... ... Г. Г. ... ең сүйікті туындысы екендігін
жазушының өзі де мойындаған.
Ал жаңағы «Жүз ... ... ... оқып қана қоймай,
тереңінен зерттеп, бар ... ... ... ағамыздың бұл туралы пікірі
келесідей: «Сыйлық лауреаттарының есімдері аталғанда, бұл ... ... ... ... Дәл ... ... Гарсиа Маркеске осы атақ берілді
дегенде таңырқағандар, біздің ... ... ... ... ... азды-көпті таныстығы бар адамға бұл ... ... ... ... Майталман жазушының заманымыздың аса көрнекті
ақыны, абзал жүректі азамат Пабло ... «ең ... ... деп баға ... ғана «Жүз ... ... ... қолына алғандардың өзі бірі
таңданған, бірі тамсанған, енді бірі ... енді бірі ... ... ... ... та ... қалған адам болған ... ... ... ... ... ... да тамырынан тартатын терең
толғанысын, жан-жүйесімен, жазған астарлы жолдарын ... асты ... ... шет ... қылу ... Ендігі жерде Габриэль Гарсиа
Маркестің жұмыр жердің түкпір-түкпіріндегі тілі басқа, ... ... де, ... де сан ... халықтардың көкірегіне тіке жолды таба
білуінің сыры неде деген ... ... ... ... ... ... осы
сауалдың өзінде жатыр екен. Байсалды байлам жасаған адамға байтақ жер кең
екен де, тар екен, оны ... ... ... түсі өзге болса да, жүректегі
ақ тілеуі мен ... ... ... ... жатады екен. Міне,
Маркестің құдіреті де сол бір ... ... ... ... ең ... сезімді, ізгі ниетті тамыршыдай тап басуында. ... ... ... ... ... ... ... журналистер мынадай
сұрақ береді:
- Сізге бұл сыйлық жазушы ретінде берілді ме, әлде саясатшы ... ме? ... ... ... ... Мен бұл екеуінің арасында ешқандай айырмашылық көріп отырғаным жоқ.
Біздің заманымызда жазушы болу деген сөз – ... де ... ... ... ... ... міне, осында. Расында да,
тәуелсіздік пен демократия жолында, империализмге қарсы қалам ... ... ... АҚШ ... ... ... ... әрекеттерін
әрқашан батыл айыптап келеді. Чилидегі әскери хунтаның атына атына лағнет
айтқан Маркес революцияшыл Никарагуаны қолдап, Сальвадор мен ... дем ... ... ... ... мен репортаждар жазды.
«Жүз жылдық жалғыздық» - кең ауқымды сан ... ... ... ... көп ... [25, 7] ... ... Г. Г. Маркестің шығармалар жинағын
қазақ ... 2007 жылы ... ... кітапханасы» сериясымен басып шыққан
ол тағы бір алғы сөзінде былайша ой ... ... бұл ... ... ... ... ... туындыларына теліне ... ... ... мен ... ... ... жоқ, ащы реализм ғана бар. Бұл орайда Маркестің туындылары тарихи
оқиғалардан арна ... ... ... ... «Жүз ... жалғыздық»
романын аудару барысында осы жолдардың авторы көптеген сауалдардың ... бұл елде осы ... ... ... ... ... шығармаларынан да көрініс беретін азамат соғыстарының орын
алғанын біліп айтқанда, Маркестің 1878 жылы басталып, 1885 жылы ... тағы да ... мен ... ... 1899 бен 1902
жылдар ішіндегі соғысқа ерекше назар аударуы арқылы тарихи шындыққа ... ... ... көз ... ... Г. Г. ... ... айтқанда, «ең жақсы оқушы -
аудармашы» деген тұжырым расталып тұр. ... ... ... ... ... ... ... бір тақырып – соғыс тақырыбы қозғалады.
«Мәселен, ... ... ... ... ... бұл не ... соғыс
деген оймен «Елдер мен халықтар» аталатын ғылыми-көпшілік, георграфиялық-
этнографиялық басылымға көз ... ... - ... ... ... ... Колумбиядағы дамуы әрдайым ірі жер иелерінің табан тірескен
қарсылығына кезігіп отырды. ... ... тән ... жатқан төңкерістер,
азамат соғыстары/олардың ұзын саны 70-тен астам/ бүліктер, міне ... ... Осы ... суреттеуде де талай саяси шындық айтылған
болатын. Ал шындыққа жанаспайтын оқиғалар «жалғыздық пен ... - ... ... ... ... ... қозғау үшін қолданылған,
жазушының айтпақ ойын неғұрлым өткірлеп, оқушы санасына сыналап енгізу үшін
қолданып отырған ... ... ... шебер аудармашы ретінде Кеңес аға ... ... ... осы ... Нобель сыйлығына лайықты
екендігін жан-жақты дәлелдей ... Бұл - ... ... тағы
бір айғағы, аудармашының әр детальға бар ... ... ... бір дәлелі десек, адаспаймыз.
Аударма теориясы мен практикасына ... ... ... ... ... ... Кей ... аудармада ешқандай анық
қателіктер табылмаса да, аудармашының ... ... шыға ... ... аударуға ерік бере алмай тұрғандығы сезіліп тұратын жансыз
аудармалар ... ... ... да бар. Н. ... бұл ... дейді: «Переводчик может позволить необходимые вольности лишь в ... если он ... ... в ... переводимого произведения, если
он знает жизнь этого народа, которому принадлежит ... им ... ... - ... его до ... как быт и ... своей страны. Вот почему
переводчик должен быть не только художником слова, но и энциклопедически
образованным ... ... ... ... [3, 162] ... ... зерттеушілердің ортақ
тұжырымы бойынша, классикалық шығарма аудармашысы, мүмкіндігінше ... ... Ол ... ... ... ... ... салт-ғұрпын, әрі
сол дәуірдегі сөз өнерімен жақын танысып, қажет жағдайда жеткілікті білгені
жөн. Классикалық шығармаларды, үзіп, бөлмей, ... ... ... ... оны толығымен аудару қажет. Мәселен, осы романды орыс
тіліне екі ... ... ... ... ... – дүниетанымы,
көзқарасы, аудармашылық тәжірибесі бір аудармашылар болар. Оқу ... ... ... ... стилінің кезікпегендігімен, әлде байқалмай
қалғандығымен, ... ... әрі ... шығармаларды тұтастай аударған
жөн. Түпнұсқаны жай ғана механикалық түрде жеткізу өз алдына, ... ... ...... жүйесін тұтастай тәржімалау
айырықша маңызды. Сондықтан да үздік аудармашылық ... ... ... ... танылғанымен, аударма зерттеушісі, сыншысы бола білудің
түпнұсқаны шынайы, бар ... ... ... тұтастай жеткізуде өз пайдасын тигізеді. Мұндайда ... ... ... терең таным, ... ... та ... ... ... бәрі кез ... ... бойында
тоғыса бермеуі де мүмкін [2, 52].
Аудармашыға өзінің дарын деңгейінен, талғамынан анағұрлым биік
тұрған жазушыны немесе ... ... ... күрделі де, қиын
тиетін шығарманы аудару оңайға соқпайды. Мысалы, В. ... ... ... ... ... ... бұрын оны әбден зерттеп алған.
Ал Кеңес ағаның бойында осы аталған ерекшеліктердің барлығы бір-
бірімен тоғысып жатқандай әсерде ... ... ... қай ... ... ... ұлттық болмыс-бітімін қалыптастырған ақын-жазушы
үшін аударма жасау қиын емес. Өйткені ол ... ... ... сезінеді, әрі солай жасайды. Ұлттық шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... талант. Бұл Кеңес
Юсуп жайлы айтылған сөз сияқты. Себебі, аталмыш романды ол жалғыз өзі барын
салып аударып шықты. Ал енді ... ... ... ... стиль
дегеніміз – белгілі бір тілдегі лексикалық, грамматикалық және ... ... ... ... ... ... ең қиыны – стильдік
талдау. Стиль – автордың ойын ... ... ... ... ... мен әдебиеттану ғылымының ... ... ... аясы ... Ең ... ...... құралдың жиынтығы.
Мысалы, сәулет стилі, готт стилі, ... ... ... мағынасы - әдеби
шығарманың жанры, авторы немесе әдеби бағытына тән тілдік құралдар ... ... ... ... ... ... ... сұрқай, асқақ, ықшамды
т.б. стиль болып бөлінеді. Содан соң әдеби ... ... ... жаңа ... ... ұғым бар. ... сөздердің лексикалық және
грамматикалық мағыналарынан басқа, осындай қосымша ... ... бояу ... әрі тілдің стильдік сапасы немесе мәнерлі тәсілдері деп ... ... ... ... ... де ... ... мәні
бар. Сөздердің орын тәртібі жекелеген сөздердің мағыналарының өзгеруіне
ғана әсерін тигізіп қоймайды, сонымен ... ... ... ... ... ... мәнерлілік, бейнелілік, экспрессивтілік – сөйлемдегі
ойды күшейтіп ... ... тілі ... ұстаздық етеді. Әдебиеттің
асқан шеберлері шығармаларына өте жауапты ... ... ... ... ... сөз табу үшін мыңдаған тонна сөз рудасын» ақтарған.
Міне, осы тұрғыдан қарағанда аударма әдебиетінің тілі осы ... ... сай ... ... ... ... ... іріктеліп, сараланып
алынған сөздер, сөйлемдердегі ішкі ырғақ пен үндестік – Юсупов прозасына
тән ерекшеліктер. Ол ... бар ... ... ... ...... ең ... мақсаты» екендігін түсінеді.
Мазмұнды толығымен оқшаулау ешқашан ... ... ... ... біз ... ой жоқ ... ... теориялық қағидаға сүйенуіміз
керек. Мұның ғайыби ойлауға да, ... ... ... ... ... да ... қатысы бар. Бұл – аудару барысында мазмұн ешқашан жалаңаш-
жалпы тұрмайды деген сөз. ... ... ... ... Бұл – бір
мезгілде аналитикалық және синтетикалық ғылыми және ... ... ... ... ... ... ұштасып, түрлі сатыларға сәйкес
келеді. Бұлардың ортасында әлдебір үшінші саты, былайша айтқанда, «ешкімнің
де жері емес» ... ... ... бір ... келесісіне көші кезінде
пайда болатын қуат секілді аралық бар. Бұл ... ... бен ... ... ... ... ... келеді. Бұл арада жазушы бар ... ... ... ... бетіне түсірген кезде не істесе,
тәржімеші де соны істейді. Дәл осы ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі сөздердің ретін талдау мен
талғау үдерісі – көкірекпен ғана сезінетін туындыгерлік үдеріс, бұл ... ... және ... біліміңнің көмегі шамалы. [18, 206]
Аудармашылық талант - әркімнің басына бұйыра бермейтін бақ. ... ғана ... ... ... публицистикалық,
ресми-іскери аудармада да талант рөлі зор. Аудармашылық шеберлік ... ... әр ... сайын жиған ... ... ... ... ... ... ... етеді. Бұл –
ауқымы кең ұғым. Аудармашылық машық сипатында жаңа ... ... ... қорды байыту, әрі басқа да білім салаларымен қарулану деген
сөз.
Кеңес Сләмханұлының тәржімасында осындай ... ... ... нақышты, әдеби тілдің әсемдік ... ... ... ой ... көмескіленбей, бұлдырамай айқын төгілетіндігі - өзі
сияқты кәсіби, тәжірибелі аудармашы үшін үйреншікті іс. ... ... ... сөзі ... түсіп отыр: «Счастлив переводчик, которому удалось
достигнуть той общей ... ... ... ... с ... это ... ... и для него и для читателя». Аударма өнері
– көркем шығармашылықтың түрі және аудармашы да бақылағыштық, ... ... ... ... сара ... ... ... ерекшеліктерге ие болуы шарт. Сонымен қатар осы ... ... ... жазушы-аудармашы-оқырман арасындағы байланыстың салтанат
құруынан бастау алады. Әйгілі шығармаларды аудару аудармашы үшін ... ... ... ... ... ... ... ар-
ұятқа кір келтіретінін ұмытпаған жөн. Түпнұсқаны өрескел бұрмалаған, қандай
да бір мазмұнына, стиліне кейіпкер ... ... ... ... ... мәтініне нұқсан келтірген ... бар ... ғана ... ... ... бір ... әдебиетіне, мәдениетіне
көлеңке түсіреді. Аудармашыға талантты болу ... Ол ... ... ... ... озық ... таныса келе, аударма
мектебінің жетістіктерінен үздіксіз үйреніп, әрі теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... тиіс. Кеңес Юсуптың аудармашы ретіндегі
тағы бір ерекшелігі – жан-жақты ізденіс, ... ... ... сатылы
аударма жасауда орысша нұсқасындағы кейбір кемшіліктердің орнын толтырып,
түпнұсқаның өзіне жақын етіп аудару қасиеті. Ұқыптылық пен ... ... ... ... ... ... де дәл ... әсерін
тигізеді. Жоғарыда аталған тұжырымдардың барлығы ... ... ... ... ... ... ... және де
аудармашымен сұхбат жүргізу нәтижесінде ... ... ... ... бұл ... ... келе, К. ... ... өз ... ... ... ... Юсупов көркем ... ... ... қарайтын
жауапкершілігі мол тәржімашы.
2) Энциклопедиялық білімі жоғары әрі ... ... ... ... ... ... Сөздік қорын үнемі байытып тұруға талпынады.
3) Көркем мәтінге және ... ... ... ... ... ... авторлық идеяны сақтауға ұмтылады.
5) Осыған сәйкес сатылы аударма жасау барысында ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне аса назар
аударады.
6) Дегенмен, артықшылықтарына орай, кемшілік ... да ... ... ... гөрі журналистикамен көбірек айналысатындықтан,
көркем аудармаларында кей кездері журнализмге көп жол береді.
Бұл көркем тәржімада үнемі ... бола ... ... Қай ... да ... ашатын, көркем мәтіннің мәйегіндей болып тұратын сөз
саздылығы – аударманың да басты шарттарының ... ... ... ... тіліне тікелей аударып жеткізгеннен гөрі автордың стилін сақтай
отырып, авторша ... ... ... емес пе? Керісінше болған
жағдайда, аударма қарапайым ғана мазмұндамаға айналып кетуі ғажап ... ... және ... ... ... ... мәтіннің тәржімалану ерекшелігі
Аударма мәтіндері жанрлық, стильдік және қызметі тұрғысынан алуан
түрлі. ... ... ... мәтінінің түрін білу өте маңызды.
Мәтіннің типтері аудармаға ... ... ... ... ... таңдау мен түпнұсқаға лайық аударма эквиваленттілігін айқындауға
әсерін тигізеді. Аудармашының аударатын мәтінінің жанрлық ... ... ... ... де ... ... ... Сонымен қатар,
әрбір жанрды аудару заңдылықтарының өзіндік ерекшеліктері бар. Адамдардың
күнделікті тұрмысында қарым-қатынас орнату қызметі ... ... ... тасымалдаушыларға белгілі бір ақпаратты жеткізетін мәтіндерге
хабарламалық қызмет тән. Ал әсер ету ... адам ... мен ... ... және ... ... үшін маңызды. Олар белгілі
бір деңгейде рецепиентке әсер етуге арналған. Белгілі ... ... С. ... стиль мен тілдің қызметін ескере отырып мәтіндердің алты
негізгі типін көрсетеді. Олар: ... тілі ... ... қоғамдық-ақпараттық мәтіндер, ғылыми және көркем мәтіндер, діни
шығармалар. Осылардың ... ... ... ... ... тоқталамыз.
Көркем мәтіндер публицистика, әдеби сын және көркем әдебиеттің барлық
жанрларын қамтиды. ... ... ... әсер ету ... ... ... ... қызметтері бар. Мұндай мәтіндерде баяндау
пішіні маңызды болып ... ... ... ... ... әсер ... деңгейі мазмұнның қандай формада жүзеге асқанына
байланысты. ... ... ... ... бірліктері мен құралдары
қолнанылады, бірақ бұл ... ... ие ... Әрине көркем
мәтіндерді әдеби жанрларға сәйкес түрлерге ... ... ... ... тілдік және функционалдық ерекшелігі болады. Дәл осыны негізге
ала отырып, біздің көркем ... ...... ... ... жаңаша жүйелеуге деген ұмтылыс үнемі жүріп жатады.
Соңғы жылдарда бір кездегі К. ... ... ... ... ... ... Бұл функционалдық теория бойынша мәтіндегі салмақ ең көп ...... мен ... ... ... мәтіндерді ақпараттық (ғылыми,
ресми стильдердегі мәтіндер), экспрессивтік (көркем мәтіндер), ақпараттық-
экспрессивтік (публицистикалық ... деп ... ... Өз ... мәтіндер қатарын ораторика(соттағы сөз), гомилетика (уағыз, насихат)
жатқызылады» [11, 7]. Осы жіктеу ... ... ... ... ... ... қатарына қосуға болады. Шынында да көркем
мәтін деген сөз айтуға оңай болса да, қолға ... етіп ... ... ... ... жайттардың бәрін толық қамту кімге де болса қиын.
Бұл мәселеге ... ... ... ... мен ... өзінің
пайымдау шеңберінің кеңдігімен ерекшеленеді. Көркем (прозалық) мәтіннің
басқа мәтіндерден басты ... - өмір ... ... ... арқылы
бейнеленеді екен. Ол жазылу мақсаты, пішіні, әсер ету күші, тіл ... ... ... прозалық мәтіндердің аударылу ерекшеліктеріне тоқталайық.
Жалпы көркем әдебиет, прозалық мәтін – ... ... ... ... ... ... Көркем мәтіннің аударылу мәселелеріне
көптеген еңбектер арналған. Олармен танысқан соң, ... ... ... ... ... көптігіне көз жеткізуге болады.
Прозалық шығармалар әдетте үлкен, орта, ... ... ... ... ... повесть, әңгіме, очерк, новелла. Роман жанры шытырман
оқиғалы, психологиялық, ... ... ... ... ... т.б. ... бөлінеді. Проза аудармасы ... ... ... әрі ... ... тиіс. Ең алдымен аудармашы ... ... ... өмір ... қаншалықты кең қарқында
бейнелегеніне қол жеткізуі керек. Көптеген әдебиет ... ... ... ... көп ... бейнеліліктен гөрі сипаттауға толы
деп бағалайды. Әдеби ... ... ... ... басты талап. Проза
аудармасындағы бірінші талап – бұл аталған шығармашылық проза түрінде автор
ойының толық ... ... ...... әңгімеге тән
құралдармен өзінің ойын айқын жүзеге асыруы. Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... ауытқымай, екі тіл арасындағы
балансты ұстануы. Аудармашы аударылатын әңгіменің ... ғана ... ... шығармашылығымен және оған қатысты әдеби зерттеулер,
сын ... ... жөн. ... ... оның тақырыбының қалай да
түпнұсқамен сәйкес келуіне көңіл бөлінеді. Содан соң, ... ... ... ... ... ... роман жетекші жанр болып қалыптасты. Ол
барынша ауқымды сюжеттік ... ... ... ең ... ... мінез-құлығының белгілі ортамен, қоғаммен қарым-
қатынаста дамуын көрсету. Әлеуметтік орта-мінез-құлықты ... аясы ... ... – кейіпкерлердің арасындағы тартысты дамытады, мінез-
құлықтың ішкі өзгерісін дәлелдейді. Повесть бәрінен ... ... ... ... қарапайымдылығымен ерекшеленеді. Әңгіме
детальдарының дәлдігімен, мәтіндердің ... ... ... ... ... ... динамикалық қуатымен бағалы. Новелла, очерк,
сипаттау, баяндау мәнерімен ерекшеленеді. Біз роман жанрының аударылуына
толқталуды жөн көрдік.
Роман - ... ... кең ... ... ... тағдыры бар күнделілігімен және ... ... ... ... ... Романның тағы бір қыры авторға
шындықты кеңінен ... ... ... Тек осы жанрда ғана анағұрлым
толық түрде заманның әралуан ... ... ... әрі ... ... ... ... мүмкін. Жанрдың ... ... ... ... ... етеді. Романды редакциялау – күрделі, қиын
шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... не
болмаса әдеби өңдеу – күрделі шығармашылық үдеріс. ... ... ... ... ... қайта аударуға беру қажет. Аудармашы ең алдымен автор
шығармасында заман ... өмір ... ... кең ... көз жеткізу керек. Көптеген әдебиет сыншылары мен жазушылар
қазіргі заман романының басты кемшілігі – көп сөзділігі, яғни ... ... ... атап ... ... ... ... сұрыптап,
талғаммен беру, құбылысты суретке түсіргендей, дәл ... ... ... Романдағы эпизодтар, авторлық ойлар, баяндаулар, т.б. ... ... ... ... ... мазмұнды көмескілеп тұратын
тұстарын бірнеше мәрте қарастырып тұру қажет. Романда әртүрлі ... ... адам ... баяндаудың әралуан элементтері,
сипаттау және ... ... мен ... лирикалық шегіністер,
мәтінді құрудың түрлері қамтылады.
Жалпы прозалық ... ... ... мына мәселелердің басын ашып
алу керек:
- Мәтінді талдаудың экстралингвистикалық өлшемдерін айқындау: Мәтін және
оның тілдік мәдени ерекшелігі, мәтін және оның ... ... ... тыс ... ... ... ... тұстағы заман шындығы, автордың жеке тұлғасына тікелей
қатысты мәтіннің тарихи-мәдени ақпараттық мазмұны т.б.
- ... ... ... ... ... жанрлық-стильдік
ерекшеліктері, мәтіннің түрлері және оның жіктелуі т.б.
- Мәтінді семантикалық талдаудың негіздерін ... ... ... ... ... ... талдау;
- Мәтінді құрылымдық талдау: мәтіннің прагматикалық, құрылымдық-
мағыналық және контекстік-вариативтік ... ... ... ... ... ... прагматикалық
байланыстар т.б.
Мәтінді аударуда оның коммуникативті-функционалды белгілері басты
назарда болуы тиіс. Мәтіннің ... ... ... ... ... мен ...... коммуникативті-функционалды белгісі. Аударма
үдерісі, аудармашының күллі іс-әрекеті, екінші тілден өзіне қажетті тілдік
бірліктерді сұрыптап, таңдап ... ... ... ... психикалық
ойлау-пайымдау өресі түпнұсқа мәтіннің ерекшеліктеріне мейлінше тәуелді.
Өйткені, қалай болғанда да аударма ... ... ... ... яғни коммуникативтік эффектісі біршама жақын түсетін
нұсқасы болуы тиіс. Бір тілден ... ... ... үдерісінде мәтіннің
жанрлық сипаты да айрықша назар аудартады. «Әлем халықтарының ... ... ... ... теңбе-тең, барлық мәдениетке тән жанр
үлгілері (мәселен, ертегі, аңыз, көркем әдебиет, мақала) немесе бір ... ... ... тән ... (мысалы, қазақ мәдениетіндегі қара
өлең, айтыс үлгілері) бар. Әр ... ... ... қауымдасқан
қоғамның әлеуметтік нормасына қарай мәтін жанрының құралу, түзілу нормасы
да әр басқа» [1, 38]. Мәтіннің жанрлық ... екі ... ... ... екі ... ... ... ұдайы салыстырып отыруды
қажет етеді. Мәселен, қазақ ... ... мен ... ... ... деңгейде, қазіргі тіл нормаларына сай өзге
тілге аудару ешбір қиындықсыз жүзеге ... іс ... ... ... ... ... құрылым,
сюжеттік шешім баяндаудың бар түрін бір жүйеге үйлесімді түрде біріктіреді.
Мейлі ол көркем проза не ... ... ... ... ... ... етеді. Көркем әдебиет – айрықша күрделі жанр. Оның ... ... ... ... әр жазушының қаламгерлік даралығы
(стилі) мен таланты, эстетикалық функцияны, мазмұн мен пішінді жеткізудегі
жазушының ... ... ... сан ... бар. ... әдебиет тілінің де өзге функционалдық стильдерге
қарағанда иірімі мол, кез ... ... ... ... ... көлемін, көкжиегін ... ... ... немесе ауызекі сөйлеу тілі элементтерінің бір-бірімен
жымдаса қолданылуының, әр ... ... ... құбылуының алуан түрлі
себептерін – ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі
атауыштық (номинациялық, референттік), ... әсер ... ... ... ... ықпал жасау, жан
дүниесіне, ой-өрісіне қозғау салу ... ... ... ... сияқты қызметтерді жеткізудегі ролін, орнын
анықтау - өз алдына бір бөлек, ... ... ... ұштасып
жататын маңызды факторлар. Әңгіме, новелла – қысқа жанр. Аударма кезінде
оларды негізсіз қысқартуға ... ... ... М. Әуезов атап
көрсеткен қажетті талаптарды есте ұстаған жөн: ... ... ... стиліне өз стилін байланыстырмайды. Сонымен бірге ... ... ... ... тіл, ... ... айрықша мұқият
болады. Ол аудармаға сол шығарманың бар ... ... алып ... ... ... ... зерттейді, кейіпкерлердің
дәуірімен, ортасымен терең танысып алады.» [2, 139] ... ... ... тән ... ... ... тәртібін қатаң сақтап, оған қоса
лексикалық тілдік ... ... ... ... ... ... сөз әуезділігі өзара үйлесім табады.
Аударма мәтініне тақырып төңірегіндегі ... ... ... тән болу ... Ақпаратты жеткізетін мазмұнды сөйлемдер тізбегі
негізгі мәтіннен ауытқымауды аса қажет етеді. Аударма ... ... ... ... және ... даму құбылысымен байланысып отырған
күрделі тәсілдер жинағы. Аударма үрдісі қаншалықты күрделі де қиын екенін
тек қана осы іспен ... ... ғана ... ... ... ... ... пен біліктіліктілігін жетілдіре отырып, аударма реквезитін
меңгеру қажет . Аудармашылар үшін  қай саладан аударма келсе, сол ... ... ... ... ана ... ... түсініктеме
беретін маңызды да жауапты қызмет.
Бүгінгі аударма қызметінің кеңеюіне, қажеттілігіне қарай ... ... ... ... ... ... ... төлтума тұрпатын сырт елдерге
танытады;
- Сыртқы ... ... ... ... жасаң мәдениеттерді
жаңғыртып, жаңартып, тың даму үрдісін жасайды.
- Елдердің өзара байланысында тілдерінің сырттан кірген жаңа ұғымдар мен
түсініктерді бейнелеуге бейім сөздерін ... ... ... ... ... жасандырады.
- Қазақ тіліндегі төл ұғымға жаңа заман ... ... ... ... ... еш ... ... да, грамматика-лингвистикалық
стиліне толықтырулар жасап, өзгеріс ... ... ... ... ... кеңістігі еркін немесе нәзиралық
аударма, дәлме-дәл және ... ... ... толық сәйкес келетін
аудармалар үрдісі арқылы жетіліп ... Әр ... ... ... ... ... барынша терең меңгерген абзал. Себебі
мәтіндегі айтылайын деп отырған ой дәлдігі аударма ... ой ... ... ... ... ... туралығы, нақтылығы, дұрыстығы осы
жоғарыда айтылған жайлар арқылы ғана орындалмақ. Аударма ... ... ... ... ... ол өз ... ... аударма
заңдылығынан, тілдік нормалық ұғымынан алшақтап кетуі оп-оңай. Содан келіп
сәтсіз, түсініксіз, аударма ... ... ... ... ... қолданыс аясының тазалығында, қос тілдік ерекшеліктері мен
заңдылықтарын тең ... ... деп ... ... анықтамалар мен
сөздіктерді құрастырып, пайдалануға, аудармаларды бағалау және ... сол ... ... ... өз функциясын ... әсер ... ... ... мәселелерге байланысты бірқатар
қолданбалы аспектілер жасау ... ... ... ... ... ... қондырғыға беру, яғни машиналық (автоматты)
аударманы жүзеге ... ... ... үрдісті қалыптастыру
әдістерін жасау ... ... ... ... ... орын ... ... теориясы, бірінші кезекте, негізінен
аударма үрдісіне қатысушы тілдердің құрылымы мен қызмет ... ... ... ... ... тауып, сипаттаумен айналысатын
дескриптивті теориялық пән ... ... ... ... аударма
теориясы ненің болу керек ... ... ... бар екенін, зерделенуші
құбылыстың табиғатын ненің ... ... ... ... аударманың
лингвистикалық механизмін сипаттау негізінде аудармашының алдында тұрған
міндеттерін шешуіне себі тиетін ... ... ... ... ... мен ережелерін, әдістері мен
тәсілдерін тұжырымдау мүмкіндіктері туады. Барлық ... ... ... ... нормативтік ескертпелерге алғы шарт болады.
Аударматануда зерттеудің үрдістік және мәтіндік деп аталатын бір-
бірімен байланысты екі ... бар ... ... ... адам ... жүзеге асатындықтан дедуктивтік
әдістерге сүйенеді. Ал нақты аудармашылық ... ... ... мен ... ... ... табылады. Аталмыш мәтіндердің
функционалдық, мазмұндық және эмоционалдық ерекшеліктері ... ... ... ... әсер ... Сондықтан, мәтіндердің
жіктелуі міндетті түрде ... ... сөз ... ... аспектіде барлық
тілдер ерекше екендігі белгілі. ... біз ... ... қарастыра келе, еш айырмашылық таппадық. Мәтін түрлерінде мұндай
тілдік бірегейлік, ... әр ... ... ... кездесе ме
екен? Иә, әрине, бір тілге ғана және бір ғана мәдениетке тән ...... ... ... ... ... Басым көпшілік жағдайда
мәтін түрлері жан-жақты болып келеді: медициналық мәтін, жарнама, газеттік-
ақпараттық мақалалар типологиялық ... ... әр ... ... ... ... мұнда өзімізге мәлім форма мен мазмұн антиномиясы жоқ:
бір типтегі ... ... ... ... ... грамматикалық
деңгейдегі формалды белгілерімен өзгеше, бірақ олар ... ... ... ... ... ... жіктеудің негізін
қалыптастыру үшін бұл өте маңызды.
Шын мәнінде, мұндай қорытындының таң қаларлық ... ... ... құру ... ... ... деген сұранысы
жатыр. Осылайша, қарым-қатынас үдерісінің когнитивті өзегі кез келген адам
үшін ... және ... ... ... тыс ... әр ... ... (осы жерде әлемнің тілдік көрінісінің айырмашылықтары байқалады
және т.б)
Мәтін типтерінің ... ... ... ... ... тәжірибесінде мойындалған. Аудармашылар үшін мәтін типтерін
жеткізу көп қиындық ... ... кез ... жазу ... ... ... бір ғана көркемдік құралдар жиынтығынан тұратын жалғыз ғана
мәтін жүйесі тән болып ... ... ... өте ... ... көбінесе, ауқымды мәтіннің ... ... ... ... Бұл ... бір ... мәтіннің мағыналық
архитектоникасының ... ... ... ... неміс тұтынушы
нұсқаулығында қауіпсіздік тақрыбына орыс ... ... ... ... ... ... ауытқушылықтар аудармашыны ерекше шешім қабылдауға
мәжбүрлемейді : тек аударма мәдениетіндегі ... ... емес ... ... ... мен ... түзетулер оқырман мәдениетіне бейімделудің
келесі кезеңінде ғана енгізіледі. Аталмыш «форма мен ... ... ... мүлде өзге көрініс орын ... ... ... ... тым көп ... ... ... бір уақытта беру өте күрделі,
алайда, кез келген құбылысты түсіндіруге қол жеткізу әбден ... ... ... ... қатысты.
Аудармашы мақсаты – түпнұсқаның көркемдік элементін, толығымен
ұлттық тіл байлығымен жеткізу, бар құрылымдық негізінде ... ... ... ... ... ... басқа сипаттағы шығарма жасауға
құқылы емес. ... ісі ... бір ... материалы екінші тілге
ауыстырылады. Чех аударма ... И, ... «тіл ... ... ... ... ... әрі көркемдік репродукция, көркемдік қабылдау.
Аударма сондай-ақ орындаушылық шығармашылық пен ... ... ... категория» - деп анықтама береді. [16, 49]
В. Н. Крупновтың «В творческой лаборатории переводчика» ... ... из ... ... по нашему мнению, должна ... ... выше ... на то, что ... ... ... не
тождественны задачам автора, хотя основу тех и других составляют элементы
творческого поиска в ... ... ... ... ... ... ... состоит в следующем. Во-первых, творчество автора и ... не ... по ... характеру: автор создает новое
произведение на ... ... ... на базе ... ... ... ... же воссоздает уже готовое произведение автора на другом ... ... этом при ... ... и ... ... текста опирается
на свой объем знаний и опыта. Во-вторых, автор работает, не ... ... ... ... или ... ... выражения, тогда как
творчество переводчика протекает в строго ... ... ... того и только в том плане, как это выражено у ... ... ... и ... ... ... ... своими мыслями и полностью отдаваться вдохновению» - ... 19]. Шын ... де, ... ... ... ... ... болуы әсіресе маңызды рөл атқарады. Аудармашы да шығармашылық
шабытсыз өз ... жете ... ... ... ... жағдайда
жұмыс өнімділігі де артады. Аудармашының шабыт ... ... ... ... ... себебі, кез келген жұмыс шынайы ниетті талап етеді. Ал
көркем аударма – биік өнер ... ... ... ... ... жөн. ... шабыттың тек түпнұсқадан ажырамаған кезде
ғана ... ... ... шығармаған абзал. Аударма теориясында
аударма шынайылығы (реализм перевода) деген ұғым бар. Атақты ағылшын ... ... ... ... өзі – ... деп ерекшелеген [2, 93].
Демек, аударманың сәттілігі, жоғары көркемдік деңгейі, стильдік сәйкестігі,
табиғи жақындылығы, т.б. ... ... ... ... Аударманың
шынайылығына жету – аудармашының көркем мәтінмен ... ... ... сөз. ... ...... ... жаңа көркемдік құндылық жасай
алатын шығармашылық іс, мұнда автордың шығармашылық дербестігін ...... ... С. А. ... «Ритм прозы и перевод» атты еңбегінде
проза аудармасындағы ырғаққа аса мән беру керектігін айтады : «Роль ритма ... ... ... ... ... чем, ... роль лексики
или периода. Отсутствие «теории ритма ... ... у ... ... ... порой и вовсе отрицание ритма прозы как ... ... ... произведения и как художественный
прием не способствует ... в этом ... Ведь ... ... по местам элементы изобразительности, подчиняет их ... ... им ... разбег и устремленность» [22,
15]. Әрбір ... ... ... және ... ... ... сипатын және ерекшелігін жеткізумен бірге, интонацияэмоционалдық
ойды жеткізуші ретінде өзіндік ... ... ... Кез келген шет
тіліндегі мәтінді аударуда біз аударма тілінің ... ... ... Әлбетте, қытай классигі мен Сэлинджерді аударғанда екі аударма
бірдей болып шықпасы ... ... атап өтер бір ... бар: бұл ... байқай алмайтын, қағып алып, өз тұрғысынан білдіре алмайтындай
ырғақтық жүйе болмайды. ... ... ... : «... ритм – ... ... ... ... стиха. Про него можно сказать только ... ... про ... или ... Магнетизм и электричество –
это виды энергии. Ритм – это и шум ... и ... ... и ... ... [22, 16] Прозалық шығармада да дәл өлең мен әуендегідей
ішкі ... ... ... ... ... осы нәзіктік пен
күрделілік, маңыздылық пен қырлылық тұтаса келіп, автордың ... ойы ... ... ... өмір құбылысына берген бағасына – ой өзегі – идеяға
келіп тіреледі. Жоғарыда айтылған ... ... ... бір ... материалды ұйымдастырудың белгілі бір формасы болумен қатар, екінші
жағынан эстетикалық қызмет атқаратын сапа екендігін де ... ... ...... тілдік-көркемдік құрылымының үндестігі, оның
тыныс-тіршілігінің қан ... ... ... өмір ... ... айналуындағы ерекшеліктердің түпкі қазығы, ... ... ... ... ... ... екі тілдегі ырғақтардың көркем
прозадағы көрінісіне, қазақшаға аудару кезінде ... ... ... мәселелеріне назар аудару қажет, тілдің грамматикалық құрылымының
ұлт тілдеріндегі әр түрлілігі аударма жағдайында ... ... ... түрлілігіне әкелетіндігін ескере отырып, аударма нұсқа
ырғағының түпнұсқа ырғағымен үндесуін қадағалау ... ... ... ырғағы сөйлемнің көлемділігінен емес,
синтаксистік құрылымнан, ... ... ... ... ... жазушы өзіне тән стиліне сәйкес тавтологияны
мақсатты түрде ... ... ... ... ... ерекшелікті
сақтау үшін тавтологияны қолданар болсақ, ... ... ... ... ... яғни ... мәтінінің формасы мен мазмұнын
түпнұсқаның формасы мен ... ... ... ... аударма
лингвистикасында зерттеудің маңызды әдісі болады. Бұл мәтіндер байқауға
және талдауға ... ... ... ... үрдісіне түрлі
тілдердегі екі мәтіннің (түпнұсқа мәтіні мен аударма мәтіні) ... ара ... ... ... мәтіндерді салыстыра отырып,
аударманың ішкі механизмын ашуға, эквивалентті бірліктерді анықтауға, сол
сияқты түпнұсқа бірліктерін аударма мәтінінің ... ... ... ... болатын форма мен мазмұн өзгерістерін табуға болады.
Мұндайда бір түпнұсқаның екі ... ... ... ... ... Аудармаларды салыстырмалы талдау тілдердің  ... ... ... ... ... ... сол сияқты түпнұсқаның қандай ... ... ... анықтауға мүмкіндік беріледі. Нәтижесінде нақты үрдіс
суретін ... ... ... ... ... ... талдау лингвоаудармашылық зерттеулердің әдісі ретінде белгілі
хронологиялық ... ... ... ... ... теориясы мен
практикасы дамуының сол деңгейінде аударма проблемаларының бүкіл кешенін
оңтайлы шешу ... ... ... мүмкіндігіне негізделенеді.
Аудармаларды салыстыра талдау әдісін қолдану аударма үрдісі нәтижесінің
оның ... ... ... де ... ... ... түпнұсқа мәтінінің мазмұнын мүмкіндігінше толығырақ жеткізу
қажеттілігімен шектеледі, ал мұндай жеткізу мүмкіндігі объективті тұратын
және ... ... жоқ екі тіл ... және ... ... ... ... әдебиеттегі өзге стильдік тармақтардан даралайтын сипат ... ... ... ... ... ... басты позицияларына
сәйкес қаламгер әдеби тілден тыс элементтерді (диалектизмдерді, көнерген
сөздерді) жұмсауға, бір сөзге ... ... ... ... өз ... ... ... ерікті. Екітілді сөздік көркем әдебиет
жанры түрлендіретін сөз бояулары мен ... ... ... тіркемейді және тіркеуге міндетті де емес. Аудармашының өз бетінше
балама іздестіруіне тура ... ... В. ... ... ... ісі сөздік біткен жерден басталады» [14, 59]. Бұның
мәнісі – аударма ... бір ... ... ... ... тілдегі сәйкес
баламалармен ауыстырумен ғана шектелмейді, бір тілде айтылған жазылған ойды
екінші тіл арқылы жеткізуге екітілді сөздіктерде ... ... ... ... ... ... аудармаларда түпнұсқа мен аударманың тиісті бірліктері
арасындағы аудармашылық қатынастардың шынайы сипатын бұзатын қателіктердің
кездесуі мүмкін, ... ... ... ... ... қателер оңай байқалып, түзетіледі. Аудармаларды салыстыра зерделеу
аудармаға қатысушы тілдер арасындағы қатынастардан, сондай – ақ ... ... ... ... лингвистикалық емес факторлардан
туындайтын ... мен ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Қажетті қос тілді
және аударма қызметінің ... ... ... сауалнама жүргізу
сондай ақпарат алудың қосымша әдісі бола алады. Сауалнама ... ... ... ... бар ... ... немесе аударуда белгілі
қиындық тудыратын синтаксистік құрылымдар беріледі. ... ... және шешу ... ... ... ... аударманың негізгі теориясы болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... көрсетіледі. Аударманы тіл білімі тұрғысынан ... ... ... ... ... дөп келмейтінін айқын ... Кез ... ... ... ... ... ғана тән ... білімімен
мәдени – тарихи ерекшеліктері бар белгілі бір ... ... ... ... ... ... «жаңғыруына» жол бермейді. Сондықтан аударма
дәлме дәл мәтін жасауды мақсат тұтпайды, дәлдіктің ... ... ... ... кезінде аударылатын мәтіннің әлдебір элементтерінің жоғалуы
бұл мәтін ... ... ... ... жоғалту әдетте
аударылғанда және аударманы түпнұсқамен ... ... ... ... ... ... ... болмауы – басқа
тілдерде екі ... ... ... ... ... ... ғана («абсалютті дәлдік» туралы айтсақ, тілдік ... ... ... бір ... екі мәтін). Дәлдіктің болмауы
аударманың орындау үшін түпнұсқаның мәтіні жасалған ... ... ... ... Айту ... сол хабар үшін мәні
жоқ ой элементтерінің болатыны, оған ... ... ... ... ... Аудармадағы тілдік қолданыстың айқындылығы мен
қарапайымдылығы.
Қорыта келгенде, прозалық мәтін болсын, өзге мәтін түрі болсын, ... ... ... ... ... болу үшін мына ... ... аударылу қажет екенін атап өткіміз келеді.
- Ойдың нақты мағынасын ұғына алатындай барынша дәл бейнеленуі.
- Логикалық дәйектілік және баяндаудың ... ... ... ... екі ... ... ... орналасу ерекшеліктерін білу
қажет.
- Жалпы ақпараттық мазмұнды ... ... ... ... ... ... жайларға байланысты тілдің лексика-семантикалық
заңдылықтары қызмет етеді. Бұл жайында: «түбір сөздің лексикалық мағынасы
жаңа ... ... ... ... ... ... тілде бр
лексикалық мағына екінші бір лексикалық ... ... ... ... ... мен ол ... ... туынды сөздің мағынасы өте тығыз
байланыста және ол кездейсоқ құбылыс емес. Сөз ... ... ... - ... ғалымдар. Аударма барысында жанр ... мән ... ... зор. Жанр табиғатының көлемі,
композициясы, кейіпкерлер саны, сюжеті ... ... ... ... ... ... меңгеру шеберлігі де бар. Көркем
аудармаларды зерттеу, оларды ... ... де осы ... ... кету мүмкін еместігі бүгінде күннен күнге ... ... ... ... осы фактілерді ескермей, көркем мәтін ... ... ... ... қолдану әдістемелік тұрғыдан
да дұрыс болмайды.
Прозалық шығармалардың аудармадағы тәржімалық тағдыры кейде ... ... де ... ... ... ...... шеберлігі мен
тәжірибесін аянбай жұмсап, түпнұсқаны биік көркемдік ... ... ... оқырмандарға жеткізуі болса, сәтсіздігі – жақсы
шығарманың нашар аудармашы қолынан ... ... ... ... ... ... ... аударма ұлт мәдениетін өркендетумен бірге,
әдебиеттің дамуына өлшеусіз ықпал ... ... ... байытады, өзге халық
туралы таным-түсінікті кеңейтеді. Көркем аударма бұл – ... ... ... ... ... шығармашылықты меңгерудің, қабылдап,
танудың, бағалаудың жарқын үлгісі, ой мен ... сөз бен ... ... ... Бұл ... шығармашылық өнер ғана емес, ұлт әдебиеті мен
автор шығармашылығы алдындағы маңызды сын.
2.2. Түпнұсқа және аударма мәтіндерді салыстырмалы ... ... ... ... және ... жазатын жан қалмады» шығармалары
бойынша)
Өнердің қай түріне де сынның әсер-ықпалы үлкен. Аударма да ... ... ... ... бой ... қазақ аударма сыны осы
уақыт аралығында тәржіме өнерінің ... ... ... ... Еңбекте ретті жерінде аударма сынына байланысты ойлар да ортаға
салынып отырылды. Бұл тұрғыда қазірше ... гөрі ... ... бен ... жол мен ... ... абзац пен абзацты емес, шығарма ... ... ... ... ғана ... жырдың мақамдық құрылымын
сақтай алды ма, ... аша алды ма, ... ... ... алды ма деген сауалдарға жауап табуға болады. ... ... ... ... ... сыны ... тұста қазақтың проза аудармасына кедергі
жасағанын ашық айтуға тура келеді. Аударма туралы сөз ... ... ... ... ... тіркесті түгендеп кететіні, ал
жиырмасыншы, отызыншы жылдарда ... таза ... ... ... ... беріп, сөзбе-сөз, сірескен аударма жасауға
итермелеуге себепкер болғаны да рас. ... ... ... ... оны ... ... аударма теориясының игі және нәтижелі
қасиеттеріне нұқсан келтіреді. Кемістіктер жайында ... ... ... ... ... ... қою да ... алайда, бұл
әңгіменің ұшы-қиырсыз болуы ықтималдығын да ескергеніміз жөн, өйткені әрбір
осал аудармалар өзіне тән осал белгілермен өзінше осал ... Ал ылғи ... мен ... ... ... ... өркендеген әдебиет
қозғалысына пайдалы әсері кем болмақ.
К. Юсупов қазақ ... ... ... ... көк
жиегі, өзінше ізденісі, пәлсапалық ой-толғауы бар ... ... ... ... ... де ... барлық сыр бояуымен, жанды образымен,
барлық астар ишарасымен, ... ... ... көркемдік кестесімен,
кемел шеберлігімен ... ... ... ... ... ... жөніндегі практиканы дұрыс ұғынып, байыптау үшін Кеңес Юсуповтың
жұмысындағы сәтті ... мен ... ... дұрыс бағалай
білуіміз шарт. Г. Г. Маркестің осындай ... ... К. Юсуп ... кеңінен көсіле жазатын жазушыға тән ерекшелік» деп сипаттайды.
«Әлем әдебиеті» сериясымен басылып ... ... ... өз ... сөз ... айтылған ойында: «Тегінде Маркестің шағын шығармалары оның
көрлемді ірі туындыларын ... ... ... ... ... ... оның
романдарын оқу үшін алдымен, сірә, әңгімелерін оқып алу ... ... ма ... ой келеді.» - деген болатын. К. Юсуп, өзінің айтуы бойынша, жазушы
ретінде ең ... ... ... ... ... оның ... ... танысады екен және осы шығарманы халыққа жеткізсем екен деген
ниетпен бар ынтасын, аудармашылық шеберлігін ... сол ... ... ... ... ... ... екен. Тіпті Г. Г. Маркестің стилін
Э. Хэмингуэйдің стилімен салыстырғандарға қарсылығын білдіріп, былай дейді:
«Гарсиа Маркестің туындыларында басқа ... ... ... өз елінің
салт-санасына, дүниетанымына, ділі мен дініне байланысты аңыздық ... ... қиял ... ... рас. ... мұның бәрін қиялдан
гөрі жазушының өзінің бейнелеу ... ... ... ... ... ... дұрыс. Айталық, жазушының жоғарыда
аталған ... ... ... «Шал мен теңізіне» еліктеп жазған
дейтін де сөз бар. Алайда жазушының өзіне ғана тән ... ... ... ғана тән ... ... ... ғана жасайтын түйіні, сайып келгенде,
қашанда әдебиеттің түп қазығы болып қала береді. Тегінде олар ... ... ... ... ... ... ... сөйлемін дәл
құратын Хэмингуэйді кеңінен көсілетін, арыдан толғайтын Маркеспен ... ... [25, ... қай ... аударылса да, аудармашылардың басты міндеті –
түпнұсқаның ... ... ... ... ... бұзбай, автордың
стилін сақтап, ... ... ... ... аудару. Бұл жұмысқа
кіріспестен бұрын аудармашының ... ... ... ... ... өткен тарауларда атап өткен болатынбыз. Кеңес Юсуптың өзіне
қояр басты ... да осы ... ... Ол Г. Г. ... шығармашылығына
асқан қызығушылық танытып, шығармаларымен жете танысқан. Шынымен-ақ,
майталман жазушының «Жүз ... ... ... ... алғандардың
ешқайсысы самарқау қалмасында күмән жоқ. Кез келген құбылысты тамырынан
тартатын терең толғанысын, жан-жүйесімен ... ... ... ... асты
ету, жазушылық шеберлін шет қақпай қылу қиын. Романды оқи ... ... дегн ... романға тереңінен үңілмеген, мазмұнын ұстай алмаған
оқырмандардан шығатыны ықтимал. Аудармашының романның түпкі ... ойын ... ... - еш ... ... ... ... аудармада бар түйгенін өз тұрғысынан ... алды ма ... ... қандай тәсілдер қолданған екен?
Г. Г. Маркес портрет жасауда болсын, не мінездеу, не кейіпкерді іс-
әрекет үстінде ... ... ... өз ... ... ... там-тұмдап әрлей түседі. Кейіпкер әрекетіне сай оның ... ... ... ... кейіпкер портретіне қатысты да әр
тұста керемет штрихтар жасап отырады. «Жүз ... ... ... ... мына ... назар аударайық:
И все отправились к цыганскому шатру, где ... за вход по ... ... ... Мелькиадеса – здорового, без морщин, с
новыми, блестящими зубами. Те, кто ... его ... ... ... ... ... губы, сдрогнулись от ужаса при виде этого
последнего доказательства сверхъестественного ... ... ... в ... ... ... вынул изо рта зубы, все до единого
целые и здоровые, и вновь превратившись на короткий миг в того ... ... его ... прежде, показал их публике, потом опять вставил и
улыбнулся – снова в ... ... ... ... молодости. [27, 63]
Байқауымызша, Г. Г. Маркес ... ... ... өте жиі ... және мұны ... тән ... жасайды.
Ондағы әрбір детальға жеке тоқталып, айтпақ ойын жеңіл ... ... ... ... Кеңес Юсуповтың аудармасында бұл сөйлемдер
келесідей көрініс тапқан:
Сол-ақ екен, бәрі де жапа-тармағай сыған ... ... ... ... ... ішке ... жұрт ... әжім жоқ, аузында отыз тісі
жарқырап, жасаңғырап сау-сәләмәт отырған Мелькиадесті көрді. ... ... ... кейпін: діңгене жып-жылмағай қылып кеткен қызыл иегін,
суалаған жағын, опырайған ... ... жұрт өзін ... ... жараған
сыған құдіретінің жаңа дәлелін көргенде қатты шошынды. Мелькиадес бір ... ... ... қаусаған қартқа айналып, тізілген маржандай бір мүкісі
жоқ аппақ тістерін аузынан жұлып алып ... ... ... ... ... ... бір жымиып қойып, көздерінше жасарып шыға ... ... үрей ... [26, ... сөйлем мағыналары түпнұсқадан ауытқып, ауаға
жайылып кетпеген. Әр сөз өз ... тұр. ... ... ... қосу ... ... С новыми, блестящими зубами деген тіркес аузында ... ... деп ... ... аудармашы тарапынан орысша нұсқада жоқ
ақпарат қосылған. Бір жағынан, үңіліп қарасақ, қазақ тіліне өзге аудармашы
«Жаңа ... ... ... деп алуы ... еді ... ой келеді.
Мұндайда, сөздері дәл аударылғанымен, сөйлем ... ... ... жоғалтар еді. Сондықтан бұл тәсілдің қолданысы орынды деп
санаймыз.
Енді мына бір сөйлем аудармасына зер ... ... ... ... женщина со стальными нервами,
которая, наверное, ни разу в ... не ... ... ... даром
находиться с самого рассвета до поздней ночи ... во всех ... ... ее ... ... ... накрахмаленных юбок из голландского
полотна. [27, 64]
Қазақша аудармасы:
Өмірінде әу деп дауыс шығарып ән айтпаған, осы бір ... ... ... ғана әйел ... төзімді, аса тындырымды жан еді,
голландық кездемеден тігілген, крахмалданған көйлегі сусылдап, ертеден қара
кешке тізе ... ... жүз ... қатар тындырып үлгеретін.[26, 21]
Г. Г. Маркес осы жалғыз ғана сөйлеммен нағыз ... тән ... ... нәзіктік, байсалдылық пен сабырлық, даналық
сияқты тамаша қасиеттерді ... ... тұр. ... осында
қолданылған сөз тіркестерінің ұғымдық және образдық мәндерін қазақ тілінің
жүйесімен дұрыс қиыстырып ... ... ... ... ... тілейтіні мәлім. Ендеше, аудармашы бұл жолы да ... ... ... ба ... ... Юсуптың бойында ұқыпты, тиянақты әрі талантты аудармашыға қойылатын
талаптарға толық ... ... ... ... ... деуге толық негіз
бар. Ол әр сөзге қайталанбас лайықты ... таба ... кең ... ... Г. Г. ... «Полковникке
жазатын жан қалмады» повесін алатын болсақ, аудармашы мұнда автордың өз
мәнері, ... сөз ... ... ... ... ... шарықтай
беретін жалынды асқақ сөздері кездеседі, астарлы ой, ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің ішкі
сырларын ашып, аударған.
Бұл айтылған толғамдар Г. Г. ... ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Ең алдымен тақырып аудармасына тоқталып өтсек. Тақырыптың бастапқы
элементі тіл ... ... – оның ... ... ... Ал ...... Эпикалық жанрдағы шығармалардың, проза, драматургия,
поэзиялық шығармалардың тақырыбының берілуі аудармада өзіндік ерекшелікке
ие. Тақырыпты аудару кейде ... ... ... ... авторы өз туындысына бар жан-тәнін салып, тақырыпты өзінің
айтпақ ... ... ... ... қоюы мүмкін. Аудармашы дәл осы
тақырыптың мәнін түсініп аудару үшін шығармамен толықтай танысып, басты
мағынаны нұсқап тұрған әрбір ... ... ... ... ... ... ... алмай, тақырыпты түпнұсқамен сәтті үйлестіру мүмкін емес.
Ал осы шығарманың таұырыбы орыс ... ... ... не ... ... ... тіліне «Полковникке жазатын жан қалмады» түрінде берілген.
Нағыз түпнұсқа таұырыбына сүйенсек, мұнда «El Coronel no tiene quien ... ... орыс ... ... аударар болсақ, «Ни один (ни одна душа)
не ... ... ... бұл ... ... жан ... ... Ал, «Полковнику никто не пишет» дегенді испанша аударар болсақ,
«Nadie escribe el coronel» болар еді. Демек, тақырыптың мәні мен мағынасына
терең ... ... ... ... ... орыс тіліндегі аудармаға
қарағанда, түпнұсқаға көбірек жақындайды. Мұндағы ...... ... ... ... ... тақырып мағынасының көркемдігінің
ашылған-ашылмағандығы. Біздіңше, Кеңес Юсуповтың аудармасындағы тақырып
арқылы ... үшін ... ... идеясы мен мазмұнын болжай алу
мүмкіндігі туындайтыны сөзсіз. Шығармадағы ... ой – ... ... тым аз болғанымен, өмірден, өзіне тиесілі затқа қайтсе де қол
жеткізетінінен күдер үзбей, барынша талпынып, жұбайымен бірге тірлігін
жасайды. Күнделікті ... табу үшін ... ... ... адал ... бағаламай, басынып, еңбегін жеген заман. Жалғыз
ұлынан айырылған әке мен шеше.
Қорытынды
Жұмысымызды қорытындылайтын болсақ, біз ... ... ... ... ... деуге толық негіз бар. Тегінде, ... ... да, ... Юсуп бойындағы білігі мен білімін, тәжірибесі мен
қабілетін, ынта-ықыласын нысаналы нәтижеге жету ... ... Бұл ... ... ... ... ... бола отырып, бағыныштыларының бойындағы
қарымын оңды пайдалануға, дұрыс ... ... ... ... ... ... ... Аудармашылық өнер қайсарлықты талап етеді. Тіл
үйренгеннен кейін екі мәдениет пен ... ... ... ... бар ... бар ... ... екі халықты ... ... ... ... емес, тіркесті емес, қайғыны қайғы қылып,
махаббатты махаббат қылып аудару үшін жүрегің еш мәдениет, еш ... ... ... жаңа жаңа ... ... деген ұранмен соғу үшін
қайсарлық қажет. Қазақ әдебиеті мен ... ... ... ... әлем ... ... шығармаларын қазақ оқырманына
жеткізуде орыс тілінің, орыс ... ... рөл ... ... ... ... ... орыс тілінен қазақ тіліне аударылуын
әдебиеттану және тілтану ғылымдарының ... ... мен ... ... жүргізілген зерттеу жұмысымызда көркем прозадағы аударма
шеберлігінің кей қырлары анықталады. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... мысал бола алады. Аудармашы К. Юсуповтың
аударма өнеріндегі жетістігі мен ... ... мен ... ... ... ... жалпы аударма өнері принциптерімен,
әдеби процестегі көркемдік, ... ... ... пен ... мәселелерімен
бірлікте қарастырылып, тұжырымдар жасалды. Ол әр сөзге қайталанбас ... таба ... ... ... ... бір адамның абыройы жасамайды.
Ұлттың беделі көтерілу үшін бүтін бір буын, ұрпақ шығу ... ... ... ... ... ... болмай отыр. Зиялыларымыздың рөлін
түсінетін адам жоқ. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... пайдаланғысы келеді. Ал біз - өзіміздің сана-
сезіміміз, өзіндік көзқарасымыз қалыптасқан ... ғой. ... ... ... деген құрмет болса екен деймін.  Себебі
зиялысын сыйламайтын елде ... ... ... орнамайды. «Ақын-жазушылар
қауымы бұғыңқы, үндерін шығармайды» деп кінәлап жатады. Егер қоғамда орның
болмаса, ... ... мен ... ... құр ... кім ... ... «жалғыздың үні шықпайды, жаяудың шаңы шықпайды» деген сөз
бар ғой. Бізде ... сана ... ... үшін ... ... жақсылығын ескеріп, ара түсетін жамағаттың болмағаны
қынжылтады. ... ... ... ... ... повесть ұсынып
танылған, талай-талай деректі көркем проза туындылары бар ... ... ... ... ... ... ашқан факторлардың бірі де осы
журналистикаға тән ... ... ... ... мен ... ... қатар өріліп отырған сияқты. Ол әдебиетке
көлденеңнен емес, ... тура ... ... ... Оның ... ... … тазалық, сыршылдық, қаламгерлік ... ... ... ... ... моральдық-этикалық, адамдық-
имандық мәселелерінің астасып жүретіні де сондықтан.
XX ғасырдың басында ... ... ... етек ... ... бір ... айналдыру үшін аз себепші ... ... ... ... бар, ... ... көркем аудармасы
тақырыбы жағынан да сан-салалы. Аудармашыны көркем аудармада шығарманың
тұрқы, ... ... ... рухын аудару әдісін жиі қолданады. Мұның
айқын айғағы:
Біріншіден, әдебиетті, өнерді қоғамның бір ... ... ... ... ... ... сөз, жеткізілер ойдың әдебиет ... ... ... халықсеркесінің талғампаздығының аударылғалы отырған көркем
шығарманы егжей-тегжейлі зерттеп, сөз құдіретін тануы.
Үшіншіден, дүниежүзілік әдебиет салихаларының ойымен ой ... ... жете білу ... ... тілі ... ... топырағы тосын,ұғымы шалғай, салт-
сана, дәстүрі әр алуан ақындарды ана ... ... ... даңғайыр диапазонды, дарқан да дара ... иесі ... ... ... әр ... ... қисапсыз қыры мен сырын кең
меңгерген виртуоз болуды талап етері хақ. Бұл приципті қолына қалам алғалы
бұлжымас заң біліп,қағида деп ... ... ... ... ... аударма – шығарма түпнұсқасының көшірмесі емес, сол дәрежедегі
екінші төл туынды екенін ... ... ... ... қауымының көзін
жеткізу екені ақиқат.
Бір халық ... ... ... араласа бастағанда, өзінде жоқты
көрші елден алады. Осы ... ... ... ... ... А. С.
Пушкин айтқандай, «Переводчики – суть подставные ... ... ... ... ... өлі ... ... танылып тұр. Көне
еврей, көне грек, ... ескі ... ескі орыс ... ... ... ... мәдени мұра адамзат игілігіне айналғаны жақсы
мәлім. ... ... ... ... де ... ... ... ғана қолы жетер еді.
Аударма өнер туындысындағы пішін мен мазмұнның ... ... ...... ұғым, ол жарылған жерде өнер жойылады дескен ... ... бір ... – Жер атты ... өмір ... ... адамзатқа түгел ортақ, демек оны танып-білу әдістерінде де ортақ
жайлар көп болуға тиіс. ... ... ... туынды, яғни идеялардың,
сезімдердің, образдар мен ... ... ... ... ... ... ... талдап-түсінуге және жеткізуге көнеді.
Өнердің қай түріне де сынның ... ... ... да ... ... ... ... бой көрсеткен қазақ аударма сыны осы ... ... ... ... хал-қадерінше көмек көрсете білді.
Еңбекте ретті жерінде аударма сынына байланысты ойлар да ортаға салынып
отырылды. Бұл ... ... ... гөрі ... көбірек. Сөз бен
сөзді, жол мен жолды, тіпті шумақ пен ... ... өлең мен ... ... Сонда ғана аудармашы жырдың мақамдық құрылымын сақтай алды
ма, идеясын аша алды ма, ... ... ... ... алды ... ... ... табуға болады. Аударма туралы сөз қозғайтын
адамдардың талайы түпнұсқадағы сөзді санамалап, ... ... ... ... ... ... кейде таза шығармашылық тұрғыдағы
сәтсіздіктерге саяси сипат беріп, ... ... ... ... ... болғаны да рас.
Қазақ аудармасына тән елеулі кемшіліктің бірі – барлық аудармашылардың
дерлік осы іспен шығармашылығының негізгі ... ... ... ... аударманы жаңбыр-жаңбырдың арасында жасау ... ... ... ... сөз, ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Алдашева А., Аударматану: (Лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер) –
Алматы: «Арда», 2006. – 245 ... ... Ә., ... әлемі: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті,
2007. – 243б
3. Сагандыкова Н., ... ... ... ... ... ... ... 1996. – 208стр.
4. Қазыбек Г.Қ., Аударматануға кіріспе: Оқу ...... ... 2004. – 215 ... ... ... ХХ ғасыр : Анықтамалық, 2004. - 392 б.
6. Назарбаев Н. Реформаларды ... ... ... ... ... ... Қазақстан: 1994. - 64б.
7. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: 1992.
8. Талжанов. С. Аударма жане ... ... ... ... ... ... баспасы, 1975. - 286 бет.
9. Алпысбаев Қ.Қ., Қазыбек Г.Қ. Қазақ ... ... ... Оқу ...... ... университеті, 2001. – 213 б.
10. Сатыбалдиев Ә. Сөз ... ... (Ә. ... ... Естеліктер). Құраст.: Қ.Қ. Алпысбаев, Л.Н. Дауренбекова. –
Астана: «Аударма» баспасы, 2008. – 328 бет.
11. ... Т. У. ... ... ... негіздері. – Алматы: Қазақ
университеті. 2009. 132 б.
12. Крупнов, В.Н. В ... ... ... ... М: - 1976. 190 с.
13. Швейцер А.Д. Теория ... ... ... ... – М.: 1988. –
214 с.
14. Комиссаров В.Н. Теория перевода. ... ...... М.: Высшая школа, 1990. – 253с.
15. Виноградов В. С. Лексические вопросы перевода художественной прозы. М.,
Наука, 1973. – ... ... ... ... ... / Иржи ... М.: ... - 398
с. 73.
17. Юсуп К. Данекер// Литературный Казахстан. 1/2008 ноябрь-декабрь., с.3-
13
18. ... ... ... ... мен ... ... 199-219 бет.
19. К. Юсупов. Күн тәртібінен түспейтін тақырып. ... ... ой// ... Қазақстан. 16 маусым, 2010.
20. «Аударматану мен ... ... ... ... атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары/ ... ... Л. Ж. ...... ... ... 2010. ... бет.
21. Көркем аударма теориясы мен тарихының өзекті мәселелері. Халықаралық
ғылыми-теориялық конференция. Алматы: 2002. – 260 бет.
22. ... ... мен ... және ... ... ... Республикалық ғылыми-теориялық конференция. Алматы:
2007. – 200 бет.
23. Қанат Тоқабаев. «Әлем әдебиеті» жұрналының рухани толысуға ... ... ... - 30 ... 2007 ... Всему начало слова./kazpravda.kz
Көркем әдебиет
25. Маркес Габриель Гарсиа. Хикаяттар. ... / Г. ... орыс ... К. ... - ... : ... 2007. - 288 б. - (Әлем әдебиеті
кітапханасы) (Мәдени мұра).
26. Маркес Габриель ... Жүз ... ... ... / Орыс ... ауд.
К. Юсупов. – Алматы. Жалын, 1985-424 бет.
27. Маркес Габртель Гарсиа. Полковнику ... не ... ... Сто ... Роман: Пер. С исп. / Послесл. С. ... – М.: ... 1989.- ... El Coronel no tiene quien le escriba. – ... ... ... Gabriel García ... Cien años de soledad. – ... ... Абай ... ... ... екі ... ... жинағы. –
Алматы: Жазушы. – Т.2: Өлеңдер мен аудармалар. – 2002 – 336 бет.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай өлеңдері мен қара сөздерінің өзге тілдердегі тәржімасы42 бет
Жегу саймандарының гигиенасы10 бет
Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдағы рөлі18 бет
Құрал-сайман цехын электрмен қамтамасыз ету және оның құрал-жабдықтары19 бет
Әзиз Несин әңгімелерінің қазақша тәржімасы49 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайлы4 бет
Абайдың «желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайында3 бет
Turbo pascal жайлы мәліметтер17 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь