Мәжит Айтбаевтың шығармашылық ғұмырнамасы

КІРІСПЕ
І ТАРАУ
Мәжит Айтбаевтың шығармашылық ғұмырнамасы
1. 1. М.Айтбаевтың ақын ретінде қалыптасу кезеңі
1. 2. Мәжит Айтбаевтың әдеби мұралары, өлеңдері мен жыр.дастандары
1. 3. Бүркеншік есімдерге бүркелген тарих
(«Қобызшы Қорқыт», «Сайран», «Асан Қайғы»)
ІІ ТАРАУ
М.Айтбаев шығармашылығының өзіндік ерекшелігі
2. 1. От кешкен жылдардың от жыры
2.2. Мәжит Айтбаевтың ақындық шеберлігі
2. 3. Қобызшы Қорқыт мұрасының ізімен
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
Ұлтының ұлы атанған Мұстафа Шоқайдың басшылығымен 1929 жылы бүкіл түркі жұртын қазақ ұлтының жай-күйімен, мәдениет-өнерімен таныстырып тұрған «Яш Түркістан» журналы өз жұмысын бастады. Париж қаласында бұл журналда қазақ ақындарының жырларын жариялап басу кеңінен өріс алды. Мұндай қадамға бару, яғни ата жұрттан соққан қуаныш самалына зарыққан жат жұрттағы қандастарды елдегі мәдени, рухани жаңалықтармен қауыштыруға деген талпыныс – ерлікке пара-пар іс еді. Журналда көбінесе Түркістан мемлекетін құру идеясы да жиі қозғалып тұрды. Алайда, Еуропада соғыс өртінің тұтануымен бірге «Яш Түркістан» журналы да жабылды. Дегенмен, эмиграциядағы түркістандықтардың әдебиеті өз өмірін жалғастыра берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқынға түсіп, Алманияның сапында «Түркістан легионын» құрған түркістандықтар «Милли Түркістан» атты жаңа журнал шығарды. «Милли Түркістан» комитетінің президенті әрі журналдың басшысы – Уәли Қаюм болды. Осы журналда жұмыс істеген және «Милли Түркістан» комитетінің жанындағы әдеби бөлімнің тарапынан шығарылған «Абылай хан» атты кітаптың авторы «Қобызшы Қорқыттың» өмір жолы Кеңес үкіметінің отызыншы жылдарына сәйкес келді. Алдымен, «Қобызшы Қорқыт кім және оның өз есімі қандай?» - деген сұраққа жауап берейік. Бұл туралы Сауытбек Абдрахманов «Егемен Қазақстан» газетінің 2004 жылы 24-қарашада шыққан «Жиырмасыншы ғасыр жырлайды» атты мақаласында баяндаған. «Бұл жерде кітаптың авторының аты «Қобызшы Қорқыт» болып көрініп тұрса да, оның өз аты еместігі белгілі. Екінші жапон соғысы кезінде құрылған «Түркістан легионында» онымен қызметтес болған, қазір өмірде бар достарына қарағанда, жазушының өз аты «Қобызшы Қорқыт» емес, Мәжит еді. Бірақ достары өкінішке орай, оның фамилиясын және қанша жаста болғанын еске түсіре алмады». Мәжит Айтбаев пен Мәулікеш Қайболдин есімдері еліміздің соғысқа дейінгі қаламгерлері арасында белгілі болған.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Қазақтың төл әдебиетінде «ақтаңдақ» саналатын тұстар жиі ұшырасады. Қай дәуір әдебиетін алып қарасақ та елдің мұңын мұңдаған, кер заманға қарғыс айтып, шерлі жырлар толғаған ақындар мен жазушылар көптеп кездеседі. Түркістан Ұлттық әдебиетін қалыптастырған Мәжит Айтбаев, Мәулікеш Қайболдин, Хамза Абдуллиндер міне, осындай ақындар еді. Әрине, Кеңес үкіметі кезінде олардың шығармалары түгіл аты-жөні де белгісіз болатын. Олар туралы қажетті деректер мен маңызды мәліметтер арнайы орындарға, мұрағаттарға салынды. Олар қазақтың «керітартпа символист» ақындары ретінде ғана ара-тұра айтылды.
Ақын Хамза Абдуллин М.Айтбаевты 1914 жылы емес, 1913 жылы дүниеге келген деп есептейді. Өйткені, М.Қайболдиннің туған жылы 1913. Ал, Х.Абдуллиннің айтуы бойынша, ол екеуі түйдей құрдас. Айта кететін бір жайт – М.Айтбаев Алматыдағы ҚазПИ-ді белгілі жазушы М.Ғабдуллинмен бірге бітірген. Содан кейін туған жері – Қызылордаға барып, екі жылдық мұғалімдер институтында әдебиет пәнінен сабақ берген. Бұған қоса ол осы облыстағы Жазушылар одағының өкілі қызметін қоса атқарған. 1941 жылы соғыс басталғанда алғашқылардың бірі болып қан майданға аттанған. Соғыстың бірінші айында жау қолына тұтқынға түсіп, кейін «Түркістан ұлттық бірлік комитетіне» мүше болып қабылданады.
1. Абдрахманов С. «Мәжит Айтбаев өлеңдері» // «Егемен Қазақстан». – 2004 ж. 24 қараша. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 1 – том. -Алматы.
2. «Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы», 1998.
3. Айтбаев М. Шер. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 2005.
4. Айтбаев М. Жеке архивтері. Өмірбаяндық дерек. – Қызылорда, 1937 ж.
5. Айтбаев М. «Туған жер жыры». // «Колхоз туы». - 1934 ж. №3, 4-бет
6. Айтбаев М. «Қасқыр мен қақпан». // «Әдебиет майданы», 1936 ж. №2Кәкен 7. Айтбаев М. «Кавказ». Аударма. // 1936 ж. №10
8. Айтбаевтың жеке архивінен. Х.Тыныбековтың хаты. – Қызылорда, 1939 ж.
9. Мәуленов С. «Мәжит Айтбаев кім еді?» // «Қазақ әдебиеті». 1971 ж. №4, 5-бет.
10. Кәкен. А. Түркістан легионы. - Астана. Республикалық баспа – полиграфия орталығы, 2000.
11. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры.- Алматы: Жалын,1992
12. Ахметова Ж. М. Шоқай туралы деректер\\ Қазақ тарихы. 2004. -№2
13. Бәкіров Ә. Түркістанның азаттығы үшін\\ Ана тілі. 1994, 7 сәуір
14. Данабаев Қ. Арманда кеткен ақын: Мәжит Айтбаев жайында\\ Сыр бойы. -2004. -1 шілде.
15. Жұмалиев Қ «Әдебиет теориясы», Алматы, Ғылым,
16. Қабдолов З. «Сөз өнері», Алматы, Қазақ университеті, 1991
17. Жұмабаев Мағжан. Шығармаларының екі томдық жинағы. Алматы, Жазушы.
18. Абдуллин Х. Қыршыннан қиылған қырық тоғыз\\ Халық кеңесі. - 1993 - 15 сәуір.
19. Абдуллин Х. Жау қолында қалған жазушылар\\ Қазақ елі.-1992, 7мамыр
20. Қайболдин М. Қубас (новелла) \\ Әдебиет және искусство. - 1940, -№12.
21. Чокай М. Я пишу Вам из Ножана...(воспоминания, письма, документы)
-Алматы: Қайнар, 2001. Қазақшасы: Шоқай М, Шоқай М. Естеліктер. –Ыстанбұл, - 1997 ж.
22. Абдуақап Қ. Мұстафа Шоқай. - Алматы: Арыс, 2004.
23. Исабай Қ. Сайран – Хамза \\ Қазақ әдебиеті. - 1996, - №29.
24. Абдуллин Х. «Шойын жолда». Дастан. // «Әдебиет және искусство». – 1940 ж., №12
25. Абдуллин Х. Мәжит-бек\\ Жұлдыз. -1991, -№11
26. «Милли әдебиет», №2. 05.03. Берлин.
27. Исабай Қ. Қала өлді \\ Қазақ әдебиеті. - 2005, - 5 мамыр.
28. Мәжит – Бек. Түркістан. Өлеңдер\\ Жұлдыз. -1991, -№2.
29. Сатаев А. Дозақты жеңген қазақ\\ Қазақ елі. -1999, -№12,13.
30. Смағұлұлы О, Қожаев М, Оразаққызы А. Абылай хан (Тарихи – антропологиялық зерттеу). –Алматы: Атамұра, 1999.
        
        КІРІСПЕ
Ұлтының ұлы атанған Мұстафа Шоқайдың басшылығымен 1929 жылы бүкіл
түркі жұртын қазақ ұлтының жай-күйімен, ... ... ... ... ... өз ... бастады. Париж қаласында бұл журналда
қазақ ақындарының жырларын жариялап басу ... өріс ... ... ... яғни ата ... ... ... самалына зарыққан жат жұрттағы
қандастарды елдегі мәдени, рухани жаңалықтармен ... ... ... ... ... іс еді. ... көбінесе Түркістан мемлекетін құру
идеясы да жиі қозғалып ... ... ... ... ... ... «Яш Түркістан» журналы да ... ... ... ... өз ... ... ... Екінші дүниежүзілік
соғыс кезінде тұтқынға түсіп, Алманияның ... ... ... ... ... Түркістан» атты жаңа журнал шығарды. «Милли
Түркістан» комитетінің президенті әрі ... ... – Уәли Қаюм ... ... жұмыс істеген және «Милли Түркістан» ... ... ... ... ... ... хан» атты ... авторы
«Қобызшы Қорқыттың» өмір жолы Кеңес үкіметінің отызыншы жылдарына сәйкес
келді. Алдымен, «Қобызшы Қорқыт кім және оның өз ... ... - ... ... берейік. Бұл туралы Сауытбек Абдрахманов «Егемен Қазақстан»
газетінің 2004 жылы ... ... ... ... ... атты
мақаласында баяндаған. «Бұл жерде кітаптың авторының аты ... ... ... ... да, оның өз аты ... ... Екінші жапон соғысы
кезінде құрылған «Түркістан легионында» ... ... ... ... бар ... ... жазушының өз аты «Қобызшы Қорқыт» ... еді. ... ... ... орай, оның фамилиясын және қанша жаста
болғанын еске түсіре алмады». Мәжит Айтбаев пен ... ... ... ... ... ... ... белгілі болған.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Қазақтың төл әдебиетінде ... ... жиі ... Қай ... ... алып қарасақ та елдің
мұңын мұңдаған, кер заманға қарғыс айтып, шерлі жырлар толғаған ақындар ... ... ... ... ... ... ... Мәжит
Айтбаев, Мәулікеш Қайболдин, Хамза Абдуллиндер міне, осындай ақындар еді.
Әрине, Кеңес үкіметі кезінде ... ... ... ... де ... Олар ... қажетті деректер мен маңызды мәліметтер ... ... ... Олар қазақтың «керітартпа символист»
ақындары ретінде ғана ара-тұра айтылды.
Ақын ... ... ... 1914 жылы ... 1913 жылы дүниеге
келген деп есептейді. Өйткені, М.Қайболдиннің туған жылы 1913. ... ... ... ол ... ... ... Айта кететін бір жайт
– М.Айтбаев Алматыдағы ҚазПИ-ді белгілі жазушы М.Ғабдуллинмен ... ... ... туған жері – Қызылордаға барып, екі жылдық мұғалімдер
институтында әдебиет пәнінен сабақ берген. Бұған қоса ол осы ... ... ... қызметін қоса атқарған. 1941 жылы ... ... бірі ... қан майданға аттанған. Соғыстың
бірінші айында жау қолына тұтқынға түсіп, ... ... ... бірлік
комитетіне» мүше болып ... «Яш ... ... ... ... ... әдебиет» альманағының бас редакторы болады.
Бұған қоса, ұлттық валютамыз ... ... ... ... ... портертін жасап, оны 1943 жылы Берлинде бастырады.
Х.Абдуллин өзінің бір жазбаларында: ... ... ... ... ... одан есте қалғаны – оның бірінші бетіндегі М.Шоқайдың әдемі
суреті мен ... ... ... ... ... ... ... келбетті көрер көзге.
Сұлу сәуле, нұр сәулетті,
Сапасы мол сөйлер сөзге –
Түркістаным, топырағыңда
Тұруыма таппай тағат,
Сандалып мен дүние кездім,
Сәтсіз бір күн ... ... ... ... ... ... Шоқай, Мәжит
Айтбаевтың, Хамза Абдуллиннің әдеби-идеологиялық қызметі, атап ... ... ... ... орта ... болмақ.
Зерттеудің мақсаты: Қазақ әдебиетінің ХХ ғасырдағы кезеңі – сан
тосқауылдан өтіп, ... ... ... ... ерлердің әдебиет
майданындағы ерліктеріне толы болды. Қазақ ұлтының жеке ел ... ... ... ғана ... сырттағы тұлғалар да белсене ат
салысты. Қазір сол ... ... ... ... әдебиеті» деген
атпен белгілі. Жат жердегі қандастарды бір тудың астына біріктірген ұлт
қайраткері Мұстафа Шоқай мен оның ... ... еді. ... ... ... ... жақсы таныс, М.Айтбаевты көбісі біле ... ... ... ... ... бір ... ... ұйыстырушы
Мұстафа Шоқай болса, олардың негізгі идеологы ролін М.Айтбаев атқарған.
Сондықтан оның ... ... ... ... ...... іс.
Аймалап аспанменен аспандасқан,
Алтайдың асқар басы асқарды асқан.
Көресің көз жіберсең талай сырды,
Асусыз астам сол бір асқар тастан.
Қарт Алтай, қасиетті Ата ... ... ... ... бүгін,
Қосылып қойныңдағы сол сырыңа
Қолға алдым қайғы басқан өмір кілтін! -
деп шет жерде жүрсе де, қазаққа ... ... ... ... ... еді? ... ... атын алып, неміс жеріне танымал болған қаламгердің
әдебиеттегі алар үлесі қандай деген сұрақтарға жауап беру –зерттеу еңбектің
негізгі ... ... ... ... ... төмендегідей мақсат-
міндеттер қойып отырмыз:
1. Мәжит Айтбаевтың өмірбаяны жайлы мағлұмат
2. Бүркеншік есімдердің ... ... ... азаппен өткен азалы жылдарына көзқарас
4. Қобызшы Қорқыт мұрасы туралы сақталған деректерді саралау
Жұмыстың көкейкестілігі: ... ... ... жалпы Түркістан легионы
жайлы зерттеулер әлі толық жүйеленіп зерттеле ... жоқ. ... ... Ұлы Отан ... ... ... тек соғыс ретінде ғана
қарайтындар жетерлік. Ал шындығында ол елдік идеялардың да тартысқа ... ... ... бұл ... ұлттық идеялар кеңес үкіметі билік құрған
Қазақстанда ... ... қол ... ... ... ... Шоқай болып, аяғында Мәжит Айтбаев, Мәулікеш Қайболдиндер осы
идеологияның көрнекті өкілдері ... ... ... осы ... ... және ... легионындағы құрылған әдеби-мәдени бөлім
туралы сөз болады. Басты орынға Мәжит ... ... ... ... талдау, қазақ мәдениетіне, өнеріне қосқан үлесі
қойылған. Мәжит Айтбаевтың шығармашылығы әлі ... ... ... бұл ... ... зор ... сөзсіз.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Түркістан легионы туралы Бақыт Садықова
мен Амантай Кәкеннің ... ... ... ... әлі де ... жоқ. Ал одан бері жарты ғасырдан ... ... ... ... ... легионы жайындағы үстірт шындықты біз тек Мұстафа ... ... ... ғана ... ... ... ... тұтқын
қазақтарды халықтың әдебиеті және мәдениетімен үзбей жалғастырған басқа да
ақын-жазушылар есімдері ұзақ жылдар бойы зерттеушілер назарынан тыс ... ... ... ... ... бүркеншік
есімдерінің сырын ашу, өлеңдеріне ғылыми талдау жүргізу бітіру жұмысының
басты ... ... ... және ... ... ... ... қазақ
әдебиетінің Ұлы Отан соғысы кезіндегі маңызды бір бөлшегі ... ... ... сөз ... ... жұмысындағы негізгі ғылыми
бөлімдерді әдебиеттің тарихына қатысты зерттеулерге пайдалануға болады.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... қаламдас серігі, досы Хамза Абдуллиннің баспасөз ... ... ... ... ... ... ... пен Мәулікеш Қайболдиннің өлеңдері мен новеллалары, журналист
Амантай Кәкеннің «Түркістан легионы» атты ... ... жүз ... ... ... ... үлгісіндегі) Абылай ханның бейнесі
туралы басылып шыққан зерттеу еңбектер пайдаланылды.
І ТАРАУ
Мәжит Айтбаевтың шығармашылық ғұмырнамасы
Мәжит Айтбаевтың өмір жолы ... ... ... баспа
беттерінде жарияланды, ақынның жерлестері көне көз қариялардан оның ... ... ... ... ... ... ... Тереңөзек ауданы,
Шіркейлі қыстағында өмір сүрген, бір кездері діни ұстаз ... ... ... қарт ... ... ... қарағанда, Мәжит
Қызылорда облысы, Қармақшы ауданына қарасты бір ауылда дүниеге келген. Өз
әкесі ... кісі ... ... ... ... Анасы Патшагүл – Сыр
өңіріне мәлім Бұхарбай батырдың төртінші әйелі Қатшагүлдің сіңлісі. ... ... оның ... ... ... ... ел аузында
әлі күнге дейін сақталған. Қарт сонымен бірге, Мәжит Айтбаевтың «Түркістан
легионында» Мұстафа Шоқайдың ... ... ... бірі болғанын,
оның легионның вице-президенті дәрежесіне дейін көтерілгенін де айтты.
Айтылған ... ... ... ... ... ... сай
келетіндігі де аңғарылады. Әрі жазушы ... ... да ... ... ... ... растайды [1, 13]. Соғыс кезінде тұтқынға түсіп,
Мәжит Айтбаевпен ... ... ... бөлімінде қызмет істеген,
«Милли әдебиет» журналын шығарысқан ақын Хамза Абдуллин «Жұлдыз» журналында
жариялаған мақаласында: «Біздің Мәжит-бек деп ... ...... Ол ... ... Алматыда қазақтың Абай атындағы педагогикалық
институтын бітірген. Мәлік Ғабдуллинмен бірге оқыпты. 1913 жылы ... ... жері – ... ... ... мен ... атын ... Әйтеуір
соғыстан бұрын Қызылорда қаласында тұрып, сондағы екі ... ... ... ... ... - деп, ... өмір ... мағлұмат
береді. Ал енді Қазақ Ұлттық энциклопедиясындағы Мәжитке қатысты деректерді
саралап, туған жылына тағы да бағдар жасап көрсек.
1. 1. ... ақын ... ... ... жоғын жоқтап, ереуіл атқа ер салып, егеулі найза қолға алып,
ұлтының тағдыры шешілер тұста ... ... ... саз ... ... ... ауыр ... Енді қолда бар деректерге үңіліп, біз
сөз етіп отырған ақынның өмір ... көз ... 1913 жылы ... ... ... ... ... ауылда
дүниеге келген. 1934 жылы Абай атындағы Қазақ Педагогикалық институтына
түсіп, 1938 жылы ... ... ... ... студенттер
даярлау курсының бастығы, Қазақстан Жазушылар Одағының ... ... ... қызметтерін атқарған. Өлең, әңгімелері мерзімдік баспасөзде,
жинақтарда ... ... ... ... айналысқан. 1939 жылы
әскерге алынып, батыс ... ... ... Немістермен соғыста
тұтқынға түсіп, «Түркістан ... ... ... мүше болады.
Легионның насихат бөлімінде істеп, «Милли әдебиет», «Жаңа Түркістан» газет-
журналдарын шығарысқан. ... бас ... ... 1943 ... ... атты ... ... шықты. Оған екі дастан, үш
баллада, төрт ән ... бір ... ... ... «Қобызшы Қорқыт» деген
бүркеншік атпен (псевдониммен) жариялаған. Шерлі ақын ... да ... ... ... Арқаны, Сырды сағынады. Тұранды, Түркістанды
іздейді, ... ... ... туын ... ... Сағынышын
сарнаумен шығарып, осы жолда қан төгудің өзін қасиетті дейді» [2, 145].
Мәжит Айтбаев 1945 жылы Дрезденде ... ... ... ... «Абылайхан» жинағындағы өлеңдерінің бәрі Қазақстанда жарияланып
басылған».
«1998 жылы 27 ... ... ... ... ... ... ... легионының шындығы» деген жиналыс болды. Қобызшы
Қорқыт жайын мен баяндадым. Легион туралы Амантай ... ... ... Айтбаевтың немере інісі, белгілі суретші Салихитдин Айтбаевтың
қарындасы ... Ақын ... ... ... ... ... ... одан Мәжит пен Әбдісадық туыпты. Салихитдин, Күләйім - Әбдісадықтың
балалары екен. Мәжиттен Пахриддин деген бала жалғыз. Мәжиттің ... ... ... ... ... ... Мария есімін алған. 1997 жылы ... [3, 12] - деп ... ... ... «Шалқар» газетінің бас
редакторы Уахап Қыдырханов. Журналист Мәжит ... 1913 жылы ... ... ... ... деп есептейді [ 2 ,145].
Енді барлығы ... болу үшін ... жеке ... ... ... өз ... ... латын қарпіндегі «Өмір тарихым» деп
аталатын анкеталық ... ... ... өз ... «Мен ... ... Қызылорда облысында (ауданының аты түспеген) тудым. Әкем
Айтбай сол ... ... ... ... ... 1914 ... ... жер
шаруашылығымен кәсіп істеп, 1916 жылы қайтыс болды.
Сонан шешемнің ... ... 1923 жылы ... ... ... 5 жылдық интернатта оқыдым.
1924 жылы Ағай (Әбдісадық) Шымкентте қызмет істегендіктен, Шымкенттегі
Зиновьев атындағы ... 1926-27 ... ... интернатта оқыдым.
1927 жылы Қызылордадағы 9-жылдық мектепте оқып, 1931 жылы ... ... ... ... 1932 жылы Мирзоянға қайта келіп, сол
жылы Қызылордаға көшіп бардым.
1934 жылы Қызылордадағы совпарт мектебінде оқып, оны ... ... ... ... келіп түстім» [4].
Осы деректен М.Айтбаевтың жастық шағы ... ... ... ... жетім қалған, кедей отбасының ендігі тірегі ... ... қана ... ... де тұрақты оқи алмағандығы, көшіп-қонудан
көз ашпағандығы көрінеді. Оның бір ... – сол ... ел ... ... ... жағдайлар, аштық болуы да ... ... ... ... ащы ... ашып жазуға кедергілер келтірілген сияқты.
Сыр елі ежелден-ақ ән мен күйдің, өнердің мекені. Ежелгі тарихын, орта
ғасырдағы тарихын, сол ... ... ... ... адам ... шыққан тарихи есімдермен танысады. Мәжит ... өмір ... ... ... ... ... кешкен Тұрмағамбет Ізтілеуұлы, оның
алдында ... ... ... ... ахундар сияқты белгілі шайырлар,
жыршылар – жас ... ... ... әсер еткені анық.
Қаршадай бала ... ... ... ... ... де толық негіз бар. Сол
кезде Қазақстанды шарпып өткен өзгеріс, Кеңес үкіметінің ...... ... ... тың ... келуіне жол ашты. Колхоз, совхоздар
құрылып, кедейлер ұйымдасып, қыбырласып, тіршілік ете бастады. Малға қарап
күнелтіп жүрген халық жер ... ... ... ... Сыр бойында жаңа
өмір басталғанын білдіріп, жер-жерде тынымсыз тракторлар гүрілдеді. ... ... араб ... ... қазақ елі орыс ... ... ... ... жою, ... алу – күн тәртібіне басты
міндет болып қойылды. Балалар енді бұрынғыдай ... ... ... ... ... ... ... жазып үйрене бастады. Сол жеткіншектердің
арасында Мәжит те ... Жеті ... ... ... енді тани ... ... ыңғайымен Қызылордада қалған жоқ, Тәшкенге (Ташкент) көшіп барды.
Өзінің өмірбаяндық жазбасында ... ... ол 1923 жылы 9 ... ... Бұл ... ... ... 5 жылдық ... ... ... қаласында ұзақ тұрақтай алмайды. Ағасы Әбдісадық
қызмет бабымен ... ... ... ... да ... көшіп
келді. Шымкенттегі Зиновьев атындағы мектепте оқуын әрі қарай жалғастырады.
Содан кейін тағы да қоныс ... ... ... ... ... ... Бұл кезең 1926-27 жылдар еді. Мәжит осындағы интернатта жатып
оқиды. Бірақ бұл ... ... да ұзақ ... ... бір жыл ... ... туған жері Қызылордаға ат басын ... Осы ... ... жылдық орта мектепте оқуға кіріседі. Төрт жылдан кейін
қайтадан Тәжікстандағы Сталинабад ... ... ... 1932 ... ... көшіп келіп, ақыры сол жылы Қызылордаға қайта көшеді.
Ақын 1934 жылы бастауыш, орта ... ... 20 ... ... ... ... оқиды. Мұны өмірбаянында өзі де
атап көрсетеді. М.Айтбаев өзі оқыған ... өте ... ... ... ... ... шыққанда берілген мінездемеде
«алғырлығымен, сабаққа қатысуымен басқаларға үлгі бола ... ... ... осы ... ... ... ... беттерінде өте
жиі жарияланып тұрған. Оқып жүргенінде қабырға газетін шығаруға ... ... ... да бола ... ... ... оның ... алғашқы қадамдарының сәтті болуына себепкер. Оның тұңғыш өлең-
жырлары жаңарған ауыл өмірін, колхоз, совхоз тұрмысын сөз ... ... ... ...... елдің қамқоршысы» дегенге күмәнсіз сенді.
Сталин тұсындағы сұрқия саясатты басқа ақындармен қосыла мадақтады. ... ... ... ... ... ... арманының орындалуы деп
түсінді. Осы тұста аудан, ауылдарда қаптап ... ... ... ... өмірі», «Қызыл еңбекші» газеттеріне жырларын сиясы кеппей жатып-ақ
басуға берді. Бірақ оған ақынның өз басы ... өмір ... ... ... еді. Ақиқатты ашып, бетке айтатын халық зиялылары атылды, асылды.
Ажал апанынан аман құтылмасын білген ... ... ... бас ... Шындық біраз жыл өткеннен кейін барып жария ... Ал, ... ... ... ... қатерді – ой-саналарымен салмақтауға
дәрмені жетпеді.
Мәжит Айтбаевтың осы кезеңде «Колхоз туы» газетіне жарияланған ... ... ... ... келтіре кетуді жөн деп таптық.
Сүйем Сырым, туған жерім,
Сүйем сұлу тұрағым.
Неге сүймен сүттен тәтті,
Сырдың сұлу бұлағын.
Сүйем сырдың самал ... ... ... ... ... тәтті,
Мөлдір қара мәуесін.
Сүйем сырдың гүлді көркем,
Жесең тоймас жемісін.
Сүйем сені колхоздардың,
Кең алапты егісін.
Сол алапта сом денелі,
Сүйем ерлер майданын.
Сүйем болат тракторлар
Асыр ... ... ... айлы ... айлы түн ... ... ... құрған,
Қыз-бозбала жырларын.
Көрсем қанша көңілім тоймас,
Туған жерім түріңді.
Сондықтан да саған ... ... ... ... туған жерім,
Сүйем сұлу тұрағым,
Қалай ғана сүймен сені,
Бітсе сенен мұрадым.
Жаңалықтың жаңалығын,
Жаңа істің желісін.
Жедел көпке жеткізуге,
Сүйем ... ... ... сұлу тұрағым.
Қалай сүймен өссе сенен,
..........................................
Сондықтан да сені неге,
Жырым етпейін туған жер.
Жерлеріңе жырдан неге,
Гүл екпейін туған жер[5, ... ... ... ... ... ... ... сұлу
сурет те бар, қоғам ... ... ... ниет те бар. ... де жаңа ... өсіп келе ... жас ақын үшін тым жақсы
көрсеткіш. Жас жігердің жалындай жанған ... жау ... бар ... ... ... толық көрінген. Мұндай жолдардың қанаттаса келе жатқан сол
тұстағы көп ақындардың қаламынан табылатындығы ... ... ... ... көрсетсе керек.
Мәжит Айтбаев Сыр бойының перзенті екенін жоғарыда айтып өттік. Жас,
балаң шағынан бастап, жыр-дастандарға ... ... сөз ... ... тілге тиек еттік. Ол сонымен қатар ауылдан ұзап шыға алмайтын
көп өлеңшінің бірі болып қалған жоқ. Әрі сол ... ... ... ... ... ... әрі ... бала кезден бері келе жатқан
өлеңге құмарлық оянып, әдебиет жайында жан-жақты теориялық түрде ... бел ... 1934 жылы ... қаласындағы қазақтың тұңғыш жоғарғы
оқу орны Абай ... ... ... ... ... Саналы жастың бұл талабы оң болып, педагогикалық институттың
филология ... ... тілі мен ... ... ... Жастық шақтан жігіттік шаққа өткен Мәжит Айтбаевтың ... ... ... ... ұштасады. Оның студенттік кезеңі туралы
қатарлас жолдастарының естеліктері көп нәрсені аңғартты.
Мәжит Айтбаев институттың филология факультетіне 1934 жылы түсіп, ... жылы ... ... Ақын ... ... ... ... тұлғасы, ғалым-
академик Мәлік Ғабдуллинмен бірге ... Бұл ... ... ... ... ... Мәжиттің ақындыққа, жазушылыққа жақындығы
институт қабырғасында жүргенде-ақ ... ... ... танымал
жазушылары, ақындары Сырбай Мәуленов, Қалижан Бекхожиндермен, ... ... ... ... Сейфуллин, Сәбит Мұқановтар, Ғабит
Мүсірепов шығармаларын жиі ... ... ... алды ... ... ... өлеңдерін береді. «Әдебиет майданы» журналының 1936
жылғы латын қарпімен шығатын ... ... ... ... мен ... ... ... басылды. Ол кезде Мәжит 2 курс студенті еді.
Өрістің шөбі шүйгін шатқалында,
Мал көріп бір аш қасқыр қапқанында –
Ілікті екі ... ... ... ... ... енді ... талығады,
Кең дүние көз алдында тарылады.
Білгесін босамасын бір басының,
Қақпанға енді қасқыр жалынады.
- Қақпаным, қайырымды қарашығым,
Мен бе едім елден ерек ала ... ... де ... тұрып,
Жүретін жан емес пе ек қарашығын.
- Жоқ! - деді, сонда қақпан даусын кернеп,
Жатсам да бірер қабат жерді ... ... ... ... ... кімсің? Шын жауызсың жүрген шендеп.
Жарқыным жайыңды айтып жалбарынба,
Істедің не сұмдықты жан барыңда,
Совхоз мен колхоз малын ... ... ақыр ... қармағыма.
Кей жерде жеттің талай арманыңа,
Талайдың жәбір бердің ... өмір жоқ енді ... ... ... ... [6, 49] ... ж. ҚазПИ.
Бұл өлең Сәбит Дөнентаевтың «У жеген ... ... ... ... малын ұрлап жеп, талай жандарды қан қақсатқан ... ... көп ... ... бір ... ... ... Сонымен қатар,
Мәжит Айтбаев аудармашылық жанрмен де айналысқан. Аударма кез келген адам
оңай игере ... жанр ... ... Журналға оның А.С.Пушкиннен
жасаған аудармалары да енген. Мысалы ол орыс ... ... ... ... төмен. Биікте тұрмын асып,
Жапа жалғыз жарқабақ қарын басып.
Көтеріліп бір қиыр шыңнан бүркіт,
Қалықтап жүр менімен қатарласып.
Осыдан байқап ... ... ... ... ... ... игерілген бұлт сұлап,
Шулаған тасып өзен таудан құлап.
Асты кесек жартастар жап-жалаңаш,
Онан төмен қаз оты, қалың ... тұр ... ... ... ... құс секірген тағы киік.
Халқы жүр тау ұялап сағасында,
Қойлар жүр жоталардың арасында.
Қойшы жүр көңілді көп аңғарында,
Саялы ... ... еніп ... бір салт атты,
Масайрап жатқан жерде Терек жатты.
Темір қашау ішінен қарап тұрып,
Тамақ ... ... ... ... аш ... жалап жатты...
Мардымсыз нараздықпен жағаны ұрып.
Бекер! Жоқ не жұбаныш не бір тамақ,
Тықсырған мылқау түнек таулар қамап.
Түнгі зефир,
Ағызған ... әне ... ... жатар дыбысы...
Сүйенді келіп балконға
Испанның сұлу жас қызы.
Түнгі зефир
Ағызған әтір.
Шулады
Ағады
Гвадалквивер,
Періштем, таста мантелді,
Көрінші күндей жарқырап!
Өткізіп қойын шарбақтан,
Аяқты таңсақ ... [7, ... ... ... және ... ... жүріп жазған осындай
өлеңдері республика жұртышылығна таныла бастады. Демек, ... ... ... алар орны бар. ... ... ... жасаған ғалымдар да Мәжит өлеңдеріне соқпай өтпеген. Мәжит Мағжаның
ізбасары ретінде, ... ... атқа ие ... ... сын ... ... жерлесі, журналист Қази Данабаев бұл ... ... ... ... ... естуші едік. Онда ұлтшыл және
символист ақын ретінде өте ... ... ... қана ... ... баспасөзде қатар танылып жүрген Қалижан
Бекхожин, ... ... де ... ... әр ... тарап кеткенімен,
хат-хабар алысып, арадағы достық байланысты ... ... ... ... ... жіберілген Мәжит Айтбаевқа досы Хакім
Тыныбековтың жазған хаты ақынның жеке мұрағатынан ... ... ... ... мазмұны мынадай:
Мәжит!
Жазған хатыңды алдым. Көркіңді көріп сөйлескендей, қолыңды ұстап, еріп
жүрсің бе дескендей болдым.
Нұртілеу айтқандай: ... ... қой. Оны қуып ... ... ... бар дейсің?!» дегені рас та болуы ... ... ... жүрген, демалыс алып, ешқайда шықпаған, жолдастарынан ... ... ... ... ... қадірлі ешнәрсесі көрінбейді. Көрінбек
түгілі ойыңды бөліп, көңіліңді ауламайтын сияқты болады да ... ... ... ... ... кеткендігі болар дейсің.
Сенен басқа Нұртілеу, Абдолла, Бәкеннен хат алдым. Бәрінің де айтатыны
бір сарын, ... ... ... ... ... ... ... бөтен сөз
айтпайды.
1939 жыл. [8]
Хатқа баға беріп, жан-жақты, әр ... ... ... ... пен ... ... Түркістан легионында тоғысқанын айта
кетеді: «Айтбаевтың архивінде ... ... 1939 жылы ... ... ... әр жаққа тарағандарына әлі жыл тола қоймаса да, ... лебі ... Өлең ... бір ... ... ... ... Бекхожин, Қапан Сатыбалдиндердің қалам тартыстарын, қадам алыстарын
айтады. Сол Хакімнің де ... ... ... ... тұтқында
тоқайласыпты. Түркістан Ұлттық комитетінде насихат жұмыстарын ... ... ... ... ... ... Комитетінен «Орта Азия
Қазақстан» құрылымын бөліп алуға әрекет жасаған, соның тілі ретінде «Түрік
бірлігі» газетін ашқан. ... ... ... ... ... Венадағы
(Австрия) «Түркістан конгресінде» «Тіл бірлігі - ұлт ... ... ... ... ... ... тілін ұлықтаған, «Алаш» туын
көтерген осы ... ... ... мен Мәжиттің іздері бірге
көрінеді.
Енді жоғарыдағы әңгімеге оралатын болсақ, пединститут бітіргеннен соң
Мәжит ... ... ... ... ... ... ... облысы бойынша өкілі және 1938-1939 оқу жылында ... ... ... Ақын ... ... Оразгүл
Нұрмағамбетованы (ғалым), Әсия Жаналиеваны, содан кейін Роза Бағланованы
сол бөлімге өзі қабылдады. Сырбай Мәуленовтың ... ... ... тілі ... ... ... ... Орта бойлы, қара торы, қалың қасты, жиырма
бестер шамасында еді дейді.
Сырбай Мәуленов 1971 жылы «Қазақ ... ... ... көрген
«Мәжит Айтбаев кім еді?» деген мақаласында сол кездегі ... қызу ... ... мен ... көп ... жайында
айтылды. Сауда техикумында атақты Абдолла Жұмағалиев сабақ ... ... ... ... жетекшілік етіпті. Темір жол техикумында
әдеби үйірмені өлеңді қазақ, орыс ... ... ... ... ... ... әдебиетшілерді сол институттың ұстазы ақын
Меңдияр Киікбаев тәрбиелепті [9, 5].
Қазақ зиялыларының ... бұлт ... ... 1937 ... ... да ... ... шағым бір күнім, көтерер де, орамал, ... ... ... етіп ... ... өлең ... үшін ... Асан қайғы, Қорқытты көксейсің» деген қудалауға шыдамай Абдолла
Жұмағалиев Алматыға бірақ тартты. Мәжит Айтбаевты өзі Жазушылар ... ... да, ... ... ... ... тастады. Облыс
жазушыларының тақырып жағдайындағы ... ... ... ... ... ... ... ол қаламды қарыштап сілтеді. «Болат құюшының жыры»,
«Қарлығаштың қанатындай», «Қытай қызы» ... ... ... ... ... ... «Толқын жыры» поэмасын жазды. Лебедев-
Кумачтың «Если завтра войнасын», ... ... ... ... ... аударды.
Сырбай Мәуленов мақаласында осы жайларды ... ... ... әнші Роза ... ... Мәжит ақын жөнінде біршама
мәліметтер ашады. «Бұрнағы ... ... ... ... ... ... Бағлановамен әңгімелестім. Бәрі есімде. ... ... ... ... ... ... мәдениетін дәл сипаттайды. «Өзі
де әнші еді. ... ... еріп ... ... ... ... ... «Айнамкөзді» – дала ариясы, «Зәурешті» – трагедия дегенді
тұңғыш сол кісіден естідім», - деді.
- Өз ... ... ... ... ... Енді ... ... әннің ырғағын бұзбауға, сөзін анық айтуға
үйретсе, ол әсер емес пе екен?
Әнші қабағын шытып: «Әттеген-ай, ... ... ғой. Өз ... ... ән ... болған еді», - деп ойланды.
- Мені «Бұлбұл қыз» ... еді. ... гөрі әнші ... ... институтты үшінші курстан қалдырып, өнерге кеттім
ғой.
- «Если завтра война» дей ... Роза іліп ала ... ... Әні ... ... ... бірі осы ... Оны алғаш
рет қазақша, орысшамен айтқанмын мен!
Әннің бір шумағын айтқанда ырғаққа қарай дауысы да, өңі де құбылып ... «1939 жылы ... ... ... ... ... екеуіміз
шығарып салуға үйіне бардық. Үшеуіміз перзентханада босанып жатқан Мәжиттің
зайыбына соқтық. ... ... ... ... ... нәрестені
көрсетті.
Бұл да азамат болып, ат жалын тартып мінер ме ... – деп ақын ... ... Бір кезде «Аттанған жері жігіттің, іші еді ... ... ... ... бұл да ... шіліктің арасынан армияға өзіңіз
сияқты аттанар, - деп ... ... ақын ... ... ат жалын тартып мінгенін көре ... ... әке мен ... бірін – бірі көрісуге жазбаған сұм соғыстан басқа нені
жазғыруға болады.
1. 2. Мәжит Айтбаевтың әдеби мұралары, өлеңдері мен ... ...... Айтбаевтың өлең-жырларын, дастандарын жанрлық
тұрғыдан қарастыратын болсақ, бірнеше түрге бөлінетінін байқаймыз. Ақынның
лирикалық өлең-толғаулары да, ... ... да бар. ... ... ... да жетерлік. Соғыстан бұрын баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... байланысты сыни
пікірлерін де ... ... өлең ... ... ... ... өзі қатты құрмет тұтатын Мағжанның лирикалық мәнерлеріне
әдеби баға берген.
Мәжит Айтбайұлы соғысқа ... ... өз ... ... ... ... Бас-аяғы үш кітапқа жүк ... ... ... ... ... ... деп ат ... Бес поэма, он екі ... жеті ... жет ... он шақты аударма топтастырылған. Екінші, «Алтай
тұтқыны» - үш поэма, он тоғыз баллада-романс, ... үш ... ... ... ... атты екі ... балаларға арналған жинақ
[3, 19].
Түркістан легионының жанынан ... ... ... ... бола ... ақын 1943 жылы ... хан» атты толымды жыр жинағын
бастырып шығарады. Мұғажырлық әдебиеттің төлбасы туындысы да – осы ... ... ... ... ... легионының құрамындағы жауынгерлер,
қазақ болсын, өзбек болсын, мейлі ол қырғыз болсын, басқа ұлт өкілдері де
қолдан – ... ... ... тез ... тез ... ... ... өлең – жырларды оқып, ой елегінен өткізген кез-келген ... ... ... ... куә бола ... ... жерге деген
сағыныш, сүйген жарына деген іңкәрлік сезім ... өне ... ... ... ... ғұмырлық мұратынан хабардар етіп тұрғандай.
Халқын шын сүйген, азаттықты ... ... ... ақын ... де, ... жер топырағын тәбәрік ете отырып, «Түркістан» деген өлеңін
толғайды. «Түркістан» бір ғана өлең емес, бір ... ... ... ... цикліне кіретін туындыларды толығымен санамалап шығуға ... ... ... күн ... ... ... сәуле тым сәулетті, сапасы мол сөйлер сөзге
Түркістаным, ... ... ... ... сан ... шегіп, сағат соғып болмай санап.
Қала менен қырға қаһар кенет келіп, кесір салып,
Жанды жаншып, жайды жайпай, ... тым ... ... Алтай, аялы Алтай, балаусалы Балқаш көлмен.
Қарағанды, Қаратаудай қара ордам болған жермен,
Ертіс, ... ... ... ... сүт Сыр ... ... Көкшетаудың кең нуымен,
Сән-салтанат, сұлу сарай, Алматыдай астанаммен,
Жора – жолдас, ағайынмен, құрбы – құрдас, дос – ... ... - ... орын тепкен Түркістан қаласы емес екені
айқын аңғарылады. Түркістан – ақынның Отаны, туған жері – ... ... ... ... ... ... деп ... бір сыр
бар.
Мәжит бұл өлеңінде қазақ жерінің жағрапиялық бедерін поэтикалық
тілмен соншалықты шебер, ... ... ... ... жоғарыда
келтіргеніміздей, «Қазақстан» деп аталмаған, «Түркістан» ... ... ... ... ... ... әбден меңгергендігін көреміз.
Мағжанның «Қазақ» төңірегінде қарастыруға симайтын түркішілдік өлеңдеріне
жалғас сарындар да бар тәрізді. ... ... ғана ... ... ... ... ... астына біріктіріп, жұдырық боп жұмылуды армандайды ақын. Бұл
жерден ... ... ... ... да ... байқай аламыз.
Аудармашы ақын Хамза Абдуллин «Милли Әдебиет» журналының алғашқы
санында Мәжит Айтбаевтың «Түркістан» ... ... ... еске ... [10,68]. Тұтқындағы бүкіл жауынгерлердің бастарын
алмай, қызыға, құмарлана оқитын «Түркістан» өлеңі ... сол ... ... барлық санында шығып отырған:
Енді сені Түркістаным,
Қайта оралып көремін бе?
Қатты жапқан қақпамды ашып,
Ішіне енді енемін бе?
Ен далада, елсіз жерде,
Молам менің жатса ... ... ... ... ... ... ... туған жеріне жете алмайтынын біледі. Кеудесін қысқан күйігін
жасыра алмай, торығу сезіміне беріледі. Өлеңінде өзі де бой ... ... ... ... ... бара ... ... шағады. Шерлі
заманның шермендесі, бірақ жалғыз ... қана емес ... ... ... ... ... Мәжит Айтбайұлының
«Жорық жыры» атты өлеңі түркі жастарының ендігі беталысын аңғартқандай.
Жүрекке ... ... ... ... түскен ерлерді үмітке жетелейтін
жырдың сазы да болған екен. Түркістан құрамындағы сарбаздардың ... ... ... ... ... ... ... ер қылмаққа қатарлы
Кел қатарға, ен қатарға,
Ер жорықта жатар ... ... ... ... ... ерлік жолында,
Ата жолын ата жаудан қоруға
Ел атағын, ер ... ... тең ... ... батырлардың қолында.
Осы өлеңнің тууына әсер еткен Түркістан түркілерінің рухани һәм
қайраткер көсемі Мұстафа ... ... ... ... мүмкін деп болжаймыз.
Себебі, жанындағы жолдастары ... ... ... ... ... беттері арқылы ... ... ... Оның ... бірі ... өзі ... Шоқайдың идеясы бүкіл түркі халықтарының ... ... ... Ол 1936 жылы ... қаласында түркістан жастарының
алдында сөйлеген сөзінде осы ойын айқын ... ...... ... ... ... – арыстан ер халық. «Кімнен
таяқ жегендей біздің түріктің ... ... ... ... ... Бұл ... ... ұмытпауымыз керек» [11,64-65]. Айтбаевтың да ... ... ... анық.
Ендеше Мәжит Айтбаевтың және басқа да ... ... ... Шоқай жайында және ол ... ... ... ... ғана емес, бауырлас халықтардың да ... ... ... туралы арнайы тараушада қарастыра кеткеніміз жөн болар.
Мұстафа ... және ... ... ... ... ... ... келгеннен соң орыстың
алдыңғы қатарлы зиялыларымен бірге қазақтың озық ойлы ... да ... ... орын жоқ ... көрегендікпен ұғып, шет ел асты. Солардың
бірі Мұстафа Шоқай да болды.
Шоқай туралы бүгінгі күні жиі айтылып жүр. Оның жөні де бар. ... ... қана ... ... ... халықтарына ортақ есім. Кеңес үкіметінің
озбыр саясатына іште жүріп қарсыласа ... ... ол ... мұғажырлық (эмиграциялық) күрескерлік жолды ... ... ... Сыртта жүріп қазақтың азаттық идеясына дем беруші болды. Шет жерде
газет-журналдар шығарып, өзі сияқты түркі ... ... ... ... ... ... ... Францияда, Германияда, Түркияда саяси
қызметтер атқарды.
Мұстафа Шоқайдың өмір жолы ... ... ... ... ... кезінде тұтқынға түскен қандас бауырларын немістердің
азап-қорлығынан құтқарып қалу үшін ... ... ... Легионы туралы бүгінгі зерттеушілер оның ... ... ... қуатты күш болғандығын айтады. «Әр алуан деректер
бойынша 1942 ... ... ... ... ... ... саны 180 ... 250 мыңға жетіп, бұл әскери құрылым шығыс
легиондары арасында ең ... ... [10, ... ... ... ... екі шарт ... Біріншісі,
немістердің көмегімен болашақ Түркістан мемлекеті кадрларын дайындау.
Екінші ...... ... ... ... ... бөлімшелер
ұйымдастырып, оларды немістер Орта Азия республикаларының ... ... ... ... пайдаланбау.
Тиісті қолдау тапқан Шоқай мен көмекшісі Уәли Қаюм хан енді немістің
әскер басшыларының көмегімен ... ... ... ... ... Уәли Қаюм ... жасап, бәрін жеке басының мүдделеріне
пайдаланады. Ол Шоқайдың сыртынан немістермен ... ... ... ... ... әскерге қарсы ұрысқа салуды сұрайды. Билікқұмар ... ... ... у ... ... Өзі ... басшылығына
жайғасады. Уәли Қаюмнің шыққан тегі өзбек екенін де ескеріп ... Оның ... ... ... қиянаттар жасалады. Осылайша
ұлттық мүдделерге қараниет пиғылдылар араласады.
Бұл ... ... ... ... Комитетінің» Қарыс Қанатбаев
бастаған бір топ қазақ жігіттері ұлттық намысқа тырысып, Уәли Қаюмға қарсы
шыққан. ... ... ... және оны ... Уәли Қаюм ... ... Комитетінен» бөлініп, өз алдына «Түркістан Ұлттық Кеңесі»
ұйымын құрған [13, ... ... төрт ... ... ... бөлім, насихат бөлімі,
ғылым бөлімі, әскери тұтқын ... ... ... ... ... бөлімдері.
Насихат бөлімінің ішінде Түркістан ұлттық әдебиеті қалыптасты.
Идеологиялық ... ... ... ... ... ... ... саяси журналы айына екі рет, ... ... ... ... ... ... бір рет ... тұрды. «Милли Әдебиет»
журналы тұтқында жүрген қазақ жауынгерлерінің ұлттық санасын оятудың басты
құралы ... ... ... ... ... ... ... газетке
сіңген бұл журналдың мұғажырлық мәдениетті қалыптастырудағы еңбегі ересен.
Өйткені оның ... ... ... ... ... ... ... күрескер тұлғалар жұмыс атқарған еді.
Мәжит ақынның ... ... тобы ... ... ... ... жары мажар (венгр) қызы Елена Лукич мұсылмандықты
қабылдап, Мария деген ат ... Ақын 1939 жылы ... ... ... жас ... елде ... От пен оқтың ортасында жүрсе де, азамат
ердің елін, жарын бір ... де ... ... оның ... атты
өлеңінен байқауға болады:
«Айналсын жаным өзіңнен, жылама, жарым, қара көз,
Мен кетсем, ұзақ кетпеспін, ... де ... ... ... ... де құшып жарымды, тұрдым біраз қия алмай,
Жарым да тұрды сол кезде, көзінің жасын тия алмай.
Құшағыма енді де, ... ... ... енді де, ... күйді ол.
Мұңға батқан асыл жардың қолынан келгені – еріне кестелі ... ... ... да ... ... ... сүрткенде мені есіңе алғайсың
деп бермейді, кемсеңдеп ... ... ... ... мына ... ... сүйгендікке жорамал, -
деп егіледі. Жалпы, бұл ... ... ... ... көрінісі, яғни қозғалыс арқылы көрінетін сезім күйі ... ... ... ... ... бірнеше өлеңдері Мәжиттің жалғыз баласы Пахраддиннің
есімімен байланысты. Берлинде жарық көрген «Абылай хан» ... ... деп ... ұзын – сонар толғауы да енген:
Қарашығы көзімнің,
Қызғалдағым, қырмызым
Тілеп алған тағдырдан
Көктегі алтын жұлдызым.
Алыс жерде ... ... ... ... ... ұйқыңды,
Бір сен болып арманым,
Ұйықташы, жаным, ұйықташы!
Мәжит ақынның ... ... Қази ... ... «Сыр ... ... ... «Арманда кеткен ақын» деген мақаласында Мәжиттің
жары мен ұлы ... ... ... ... аға 1943 жылы Берлинде басылып
шыққан кітабында сүйікті жарына ... ... ... ... Біз ... ... ... «Сыр бойының» бетінде «Чапаға» деген Мәжит
ағаның жалғыз ұлы Бахраддинге арнаған өлеңі жарқырап тұр. Чапа деу ... ... ... ... ... ... ... Чапаев туралы кино көргенбіз. Үйге келгесін,
кішкене Бахраддинді Чапа деп кеттік, - ... ... ... ... жоқ, - деп ... ... ... жазған жыры
Бахраддинге бағышталған екен» [14, 4].
Мәжит ... ең ... қыры – ... ... бұрын
баспасөз беттерінде жарық көрген аударма өлеңдері де біршама. Ол Лебедев ... ... ... войнасын», Светловтың «Каховка», «Гренадасын»,
Гетенің «Орман патшасын» ... рет ... ... ... [3, ... ... ... өлеңін әнімен қазақша-орысшасын бұлбұл әнші Роза
Бағлановаға да ... ... ... қызмет атқара жүріп, Мәжит тумысынан бірге жаралған өнерінен
қол үзіп кете алмайды. Неміс тілін аз ... ... ... ... ... ... құлшына кіріскен. Бұған дәлел ретінде Гетеден
аударған ... ... ... құдай жолында жүрген тақуа әулие кісі
мен ешкі аяқты бір тағы ... ... ... ... ... ... өмірінде байқамай көп қателіктер жасағанын, тәубеге енді ... ... ... ... өзін ... ... ... пейішке
кіргізуге өтініш жасауын сұрайды. Бірақ әулие оған «пейішке кіруге сенің
түрің ... ... тек ... ғана ... ... деп ... тағы ... қайтарар жауабы мынадай:
Тағы жан деді сонда ашу кернеп,
- Ешкі аяқ, қисық аяқ, сырттап, шендеп.
Қалайша есек басты кей ... ... ... ... қос ақын діни догматизмге сын айтады. Адам сыртын емес, ең ... ... ... керек деген принципті ұсынады. Гетеден ... ... ... атты ... де мәні терең. Мұңға батқан жанға сауал
тастайды:
Қайғылысың, сыр бар ма ... ... шат, ... ... тұр ... жас ізін ... іреңіңе.
Алайда қасіретті жанның қалағаны басқа. Дүние шат болса да, оның жаны
жабырқау, ... ... мені ... жара ... ... жас көзден аққан тәтті болып,
Сол ғана жүрегімді жұбатады!»
Кейбір күнде мен-дағы жанасалап,
Айналаға көз салсам, тамашалап.
Әйткенменен қараңғы түнде, жаным,
Жыласын, алмаңыздар арашалап.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... сезім күйін арқау етеді. Айнымасқа серт беріп, сүйіктісі сыйға
тартқан сақина сынған. Ол тек сүйіктісі ... ... ғана ... ... ... опасыз жар...
Жым-жырт тұнған жылғадағы,
Айналады диірмен дөңгелегі
Сүйіктім сонда тұрған әлі
Сүйді өзгені, өңге ерді.
Айнымасқа ақтық ... ... ... ... ... ... сертін бұзды ол,
Жаным оған сеніп еді, -
– деп күйінеді ақын.
Мәжит ақын аудармалары ... ... ... сөз ... ... Орыс ... басқа ұлт тілінен тікелей аудару қазақ
әдебиетінде сирек кездесетін құбылыс ... ... ... 3. Бүркеншік есімдерге бүркелген тарих
(«Қобызшы Қорқыт», «Сайран», «Асан Қайғы»)
Бүркеншік атпен (псевдоним) жазу әдебиетке жат ... ... ... ... қалыптасып, тұңғыш газет-журналдар шыға бастаған кезден-ақ
ұлт зиялыларының арасында бүркеншік ... жазу ... кең өріс ... ... ... «Айқап» газеттерінде басылған ... «Қыр ... ... ... есімдердің жиі тіркеліп отырғанын
білеміз. Қазақ руханиятының Абайдан кейінгі жалғастырушы өкілі – ... өз атын ... ... деп қана ... ... бүркеншік
есімдер астарында небір құпия сырлар жатқанын аңғару қиын емес. Олардың
көбінесе өз ... ... ... үшін ... ... ... Себебі, елдің жағдайы, халықтың тұрмысы туралы жазылған ... ... ... ... билік тарапынан талай рет қуғынға ұшырап
отырған.
Мұғажырлық әдебиеттің осы әдеби тәсілді ұтымды ... ... ... ... ... беттеріндегі «Қобызшы
Қорқыт», «Асан Қайғы» бүркеншік есімдерінен көруге болады. Біздің ойымызша,
тұтқынға түскен ақын-жазушылар бұл ... екі ... ... ... босанып, елге келгеннен кейін «халық жауы» ... ... ... ... ... ... атаулар арқылы өздерінің ой-армандарын
жасырын түрде болса да, ... ... ... ... ... ... мақсаттары іске аспаған. Түркістан легионы басшылығында қызметтер
атқарған, легионның сапында болған 49 ... ... ... ... (КГБ) ... ... ... астында соттағанын кейіннен
жарияланған тың деректерден білдік. Бұл ... ... ... ... ... Хамза Абдуллиннің 1993 жылғы ... ... ... ... ... ... «Қыршыннан қиылған қырық тоғыз» атты мақаласында
егжей-тегжейлі баяндалған [18,3]. Хамза Абдуллинге ... үн ... ... де ... легионы» атты деректі оқиғаларға құрылған
кітабында сот мәліметтерін сараптай отырып, сотталғандардың есімдерін түгел
келтіреді. Олардың арасында ... ... ... ... ... досы ... Тыныбеков пен легионда қызметтес болған жолдасы Хамза
Абдуллин де бар. ... ... ... ... ... ... ... жайылған, орыс музыканттарынан «қазақтың Паганиниі» деген атақ ... ... та сол ... ... үкімімен жазаға тартылған [10,65].
Бұлардың барлығы не үшін ауыр жазаға кесілді және бұлардың ... ... кім ... ... ... ... іздесек, Жақан Сыздықовтың
осыған қатысты мына ... ... ... ... арқылы Орталық
Комитеттің бір қызметкері тығыз шақырды. Бардым. Қабағын қарс жауып: «Сенің
жазғаныңның ... ... ... ... – деп, алдыма «Милли Әдебиет»
деген журналды тастай салды. ... зәр ... ... ... «Әли ... жүр. Журналдан «Қобызшы Қорқыт», «Адасқан құзғын» деген бүркеншік
аттар ... ... ... Қорқыт – Мәжит Айтбаев екенін бірден ... ... ... Өлеңді жиі жазатын танымал ақын. Оның тұтқынға
түскенін, Мюнхенде шығатын журналда істейтінін еміс-еміс естігем.» [3, ... ... бір ... «Әли қарттың әңгімесі» поэмасы үшін қуғынға ұшыраған
ақын. Яғни ... ... ... ... ... ... ... жұмыс
істейтін тыңшылар барлық ... ... ... ... жеткізіп отырған. Осылай деп ой түюге Жақан ... ... оқу ... көз ... «Қобызшы Қорқыт», «Асан Қайғы» бүркеншік есімдері туралы сөз
қозғасақ, Қобызшы Қорқыттың Мәжит Айтбаев екеніне қанықтық. Оның Сыр ... соң, ұлы баба ... ... ... аты ... ... ... қажеті жоқ. Ал сонда «Асан Қайғы» кім? Ол да бір танымал тұлға
болуға тиіс қой. ... ... ... Әдебиет» журналында прозалық
шығармаларын жиі жариялаған Мәулікеш Қайболдин. «Отызыншы ... ... ... тіл, ... факультетін үздік бітірген
Мәулікеш Қайболдин ҚазМУ-да орыс тілі мен әдебиетінен сабақ ... ... ... қол ... Қазақша, орысша бірдей жазатын оның
туындылары ... ... ... сол кездегі басқа ақпарат
құралдарында басылып тұрған [10,69]. Иса ... ... ... ... ... Жұмағалиевтармен достас болған. Ал «ТҰК» де жүрген кезде
түрік, неміс, ағылшын тілдерін үйренген. Сол тілдерде мүлтіксіз ... ... ... ... ... де ... екен» [19,4]. Мәжитпен ол Берлинде
кездескен. Мәжиттің «Қобызшы Қорқыт» бүркеншік есімімен жазатынын білген
соң, Асан Қайғы атын ... өзі де ... ... ... ... Қайғы»
өзінің енді қайтіп елге оралмайтынын даналықпен болжап, бір өлең жазады.
Бұл өлең өзінің өлеңі емес, ... XIX ... ... бір ... ... ... еді. Сол өлеңді тікелей неміс тілінен былай деп аударды:
Мен сұрасам жолаушыдан:
«Бақытың қайда гүлдейді?»
«Үйімде, менің ... ол ... ... ... ... шоқ?»
«Қайта алмаймын үйіме,
Енді менде Отан жоқ!»
Мәулікеш Мәжитпен жас ... ... ... ... ... ... ... екен. Соғыстан бұрын Алматыда мемлекеттік
университетте орыс әдебиетінен сабақ ... оның 1940 жылы ... ... ... ... қазіргі «Жұлдыз» журналы. Н.С) ... ... ... деген новелласы басылып шығады [20,46-48]. Тарихи
тақырыпқа жазылған, өте ... ... ... ... ... ... Текті тұлпарды қураған бас сүйегінен таныған Қозыбақ кейін нақ
осындай тұлпарды тауып, өз баптап, бәйгеден бірінші ... әрі ... ... ... ... сайын Мәулікеш оны «Қубас» деп әзілдейді екен.
Өйткені соғыс салған тауқыметтен Мәжиттің ... ... қара ... ... ... ... Мәулікеш Қайболдиннің легиондағы өмірі
жайлы Хамза Абдуллин жазбаларынан жиі ... ... ... ... ... курсын екі айда бітіріп кетті де, Майндағы ... ... ... мен ағылшын факультетіне барып түсті.
Барлық ... ... ... ... ... бізге немісше оқиды.
Мәулікеш қазақтың «қырық өтірігін» немісше өлеңге айналдырған, соны Иохан
ағайға оқыса, ол кісі ... ... ... Ол кісі ... ... ... ... немістің ақынынан кем емессің» ... ... ... ... ... қатар Хасан Қайғин
деп те газет беттеріне шығып тұрған. Әрі ресми қарым-қатынаста ол ... ... ... ... ... жары Мария Шоқайдың «Я пишу Вам из
Ножана» деген естелік кітабында: «Екі ай ... ... екі ... адам
келді. Біреуі белгілі жазушы Хасан Қайғын, екіншісі Ташкентте бұрын ... ... Мен ... шай ... Сағат кешкі 5 болатын. Олардың маған не
айтқандары есімде жоқ. Тек есімде қалғаны олар неміс ... ... ... де ... ... ... ... еді, бұл істе олар
менен көмек сұрады» [21,225-226], - ... ... ... ... ... ... қызметшісі де ... ... ... ... Қара бұл туралы былай дейді: «1951 жылы құрылған
Азаттық радиосының түркі тілдес ... ... ... ... ... II Дүниежүзілік соғыста немістерге тұтқын ... ... ... ... ... еді. ... олардың кейбіреулері
Шоқайды нацистік тұтқын лагерлерінде көрген немесе оны көргендіктен, ол
туралы естіген азаматтар болатын. ... ... атап ... ... атымен танымал Мәулікеш Қайбалдин, Дәулет Тағыберлі, Абдолла Жүсіпұлы
және Жәкен Бапыш мен жұмыс істеген қазақ редакциясында жұмыс ... ... ... ... ... қазақтың ұлы тарихи тұлғасы
ретінде Шоқайды ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп, жат жер топырағында қайтыс болған.
Асан Қайғы мен Қобызшы ... ... ... ... ... деген атпен жазған. Жалпы, осы жерде айта кететін бір ... ... ғана ... журналда қызмет істегендердің немесе мақала
бергендердің ... ... ... ... ... аз ғана ... бүркеншік атпен жазған жиырма шақты есім кезікті. Сағым, Сабыр,
Сыр баласы, Сайран, Бати, ... ... ... ... ... ... кейін шықты. Өлеңдері отты, «Ұлы ... ... ... ... ... ... ... Қ.Қази – Қази ... ... де, жаза ... ... ... ...... Аяпбеков
қайырымы жоқ қатал биліктен аяушылық болмасын біліп, түңіле-түңіле Түркия
шығып кетіпті.
Сайран – ... ... ... ... ... ... ... соғыстың сан азаптарын бастан кешіріп елге ... жаны ... ... Соғыстың соңғы күндерінде немістер тарапынан сенімсіздік
білдіріліп, легиондағы төрт адам ... ... ... ... ... Үкім орындалар түні түрме күзетшілері қашып кеткен де,
атылмай қалған. Сол ...... ... ... атына ие болу
тарихы да қызғылықты. Ол Қобызшы Қорқыт пен Асан ... ... ... ... даласын сағынып, күңірентіп қобыз тартыңыз,
екіншіңіз қайғырып өлең жазыңыз. Ал екеуіңіздің орталарыңызда мен ... ... ... ... деп ...... ... екеуі де
жарыса қосылып: «Ой, бұл әдемі ат. Ағаң Мағжанның жолын алға апарушы ... ... атын ... барлық түркістандықтарға», – деп құптай қуанысыпты
[19,4]. Шыныда да ... ... ... ... ... ... екен. Біраз жылдар өткеннен кейін елінде Абдуллиннің
«Мұстафа мен Мағжан» атты деректі ... ... ...... Абдуллин туралы шет жерде қазақтың жоғын жоқтап
жүрген қайраткер Хасан Оралтай 1973 жылы Стамбулде ... ... ...... ... ... ... атты кітабында жазады: «Сайран
мырза Берлиндегі Түркістан Ұлттық комитетінде қызмет атқарды және ... ... Оның ... мен ... ... ... Жұмабайұлының шығармалары сияқты қуатты және ... ... ... Ұлттық Армиясының мүшелері оларды сүйіп оқитын.
Өкінішке орай, бұл ... ... ... ... жала ... соңына таман Сайран мырзаны СС қудалап, ... ... СС ... ... [23, 15] деп жазды. Алайда
Хамзаның қалайша тірі қалғаны жоғарыда ... ... ... ... ... терісін жамылған батыр» өлеңіне жасаған аудармасы,
«Мұстафа мен Мағжан» зерттеу еңбегі қазақ әдебиетінің алтын қорына қосылуға
лайықты дүниелер. ... ... жолы 1940 жылы ... ... ... ... ... өлеңінің басылып шығуымен басталған.
Ол өлең жолдары керемет поэтикалық қуатпен өрілген:
Он бес сағат уақыт ... ... ... ... ... ақты
Тартқан түзу шойын жолмен.
Будақ түтін құлап жерге,
Асты тұлпар талай белден,
Саз балшықтай илеп ... ... ... талай колхозды елден.
Жердің бетін жырылтты,
Қатты екпіні соққан желден.
Серуенді сүйген жаным,
Сүйген жаным тіпті ежелден –
Отанымның даласына
Қарап келем терезеден.
Әсер алып: айдын ... ... ... ... ... ... - ... дөңнен –
Шалқып қиял, балқыды бой.
Жүйткіп пойыз, тербетеді ой ... ... ... орай ... ... ... ... бұл өлеңмен қатар Мәулікеш Қайбалдиннің «Қубас» новелласы да
шыққан. ... ... ... түскен кезде жазған «Тұтқын жыры» деген
өлеңінде:
Ашшы мынау қараңғылық сарайын,
Бой жазайын, бостандыққа барайын!
Қайда сонау еркін ... кең ... ... биік ... қарайын, -
– дейді...
Мәжит Айтбаев, Мәулікеш Қайбoлдин, Хамза Абдуллин ... ... ... өмір ... ... елге танылар да еді. Ерді ескі
жазбалардан іздеп, ... ... ... ... ... жазу бізге
серт. Ұрпаққа артылар аманаттың да салмағы ауыр ... ... ... ... ... ... 1943 жылы Люба атты ... қызына үйленеді. Осы жерде бір
түйткілді нәрсе ойға оралады. Ақынның бұлай істеуіне не себеп болды? ... ... ... ... бар емес пе ... ... ... мазалайтыны анық.
Әрі десе, «Орамал» өлеңінде жарына деген асыл ... ... ... жоқ ... ... бұлдыр шындықтың бетін ашып, не үшін Мәжиттің мұндай ... ... ... ешкім болмады. Айтбайұлының қанаттас серігі
Хамза ... ... ... ... қыз ... ... басы-қасында біз жүрген едік» [ 25, 206], - деп қана ... ... ... Берлинде екінші үйлену тойын өткізеді. Жары – латыштың
Люба есімді көрікті қызы еді. Әрине елде ... ...... ... деп жыр ... ... бұл қылығы түсініксіз. Әрі әйеліне жазған
мына өлеңі еріксіз еске түседі:
Сен мендік, мен сендік,
Сен мендік, мен ... ... ... тым ... ... жоқ, мәңгі боп,
Сен сонда қалдың.
Мәжиттің бұл қадамға ... ... ... ... ... ... 1944 жылы М.Айтбаевтың отыз жасқа толған мерейтойы «Милли
әдебиет» журналының қызметкерлері ... ... ... ... ... күні 1943 ... ... тойланған. Х.Абдуллин де бұл ... 1944 жылы ... ... ... ... құттықтаған өлеңдер
басылған. Легион басшылары, майдандас, қаламдас, тағдырлас ... ... ... ... ... Жігерге жетелеген. Үмітке ұмтылдырған.
Мәселен, жерлестерінің ... ... ... ... ... ... ... аман болуыңызға, бұдан да зор жаңа күштер ... ... ... біз ... ... ... көргенше
асығамыз. Сіз өлеңдерімізбен өзіңізді ғана жұбатып қана қоймайсыз, шетте
шерлі болған бізді де ... де ... ... ... ... Шерлі жүректің қылын шертіп,
әсерлі күйлер төгуші Сіздерді сый ... ... ... ... ... ... ... соғады. Қасіретті өміріміздің айғайы,
шежіресі болып, Сіздің жырларыңыз қалатыны даусыз.
Сәлеммен, Сыр
баласы (Дүйсенбек).
Борислав.
25.03.44.
Қобызшы Қорқыт 30 ... ... ... ... ... кішкене ізгі жүрегі.
Ойменен Алтайда зор тахт құрады –
Ел демек, ер демек жалғыз тілегі.
Досымның ниеті ақ, ойы ақиқат,
Еліміз азат ... ... ... күй шалықтап қабат-қабат,
Сол сәтте тойлармыз Қорқыттың тойын.
Бұл той ма? Жоқ ұқсамас тойға,
Жүрегі арманға толып тұр тойшының.
Мұндай той өткізу ... бе ... шат па екен ... ... жыл қам көңіл, азапта өтті,
Қарамады ерік құсы күліп ақынға.
Өмірінің жартысы жылаумен кетті,
Қалдырып ... ... ... ... ... ... №2
1944, Берлин.
Қорқытым, жанарыңнан жасың парлап,
Қолға алып, қобызыңды жүрсің шарлап.
Төгілер қара көзден қара моншақ,
Пендесін тіршіліктің басы бармақ.
Күн тусын көтерілер ... ... ... ... шағы.
Жаныма жараланған медеу берсін,
Зарлаған ... ... ... ... түнде жалғыз жан,
Жартастың шығып басына.
Шығыс жаққа қарайды,
Қара бір тасқа асыла.
Қарайды да қамығад,
Боялып көздің ... жас ... ... ... ол тұрғандай,
Көз жасының селіне.
Жалынады Тәңірге,
Жасын сүртіп жеңіне.
«Бұйырт, - деп, - топырақ тіледім, -
Алтайдың ... ... ... ... ол,
Ісі де болмай менімен.
(М.Дара) М.Аяпбеков.
Отыз жастың қазанында қайнаған,
Алтын ... су ... ... аға, ... бұл ... қусырып, келді ұлың сайраған.
Еуропаның жүрегінен жыр төктің,
Жырыңменен жүрегіме нұр септің.
Таныттырып алыс елге ... ... ... ... Хушнуд. 5.3.44.
Бойыңнан кетіп жылылық,
Жел өтсе жыртық тоныңнан.
Жамау керек ол тонды,
Іс келсе егер ... ... ... табар жол болса.
Несіне қыстан қорқасың,
Жаман да болса, тон болса.
Ызылдап ... қар ... ғой ... ... шыда бір ... түсер жарығы.
Бекзада. 2.1.44.
Мәжит Айтбаевтың 30 жылдығына
Ақын аға, білем нұрлы күндерді,
Ақын аға, білем бұлтты түндерді.
Сол бір түн мен сол бір ... ... ... ... ... үндерді.
Ол бір кезде жастау едім, шала едім,
Жапырағы ... тал ... мен ... ... ... ... отқа ... бала едім.
Сол бір ыстық, сол бір шаттық таңымда,
Асық ойнап, садақ тартқан шағымда.
Асыр салып, тең ... ... өз ... ...... ... ішінде,
Көргем Сізді (өңім бе әлде түсім бе?)
Күндей жайнап достарыңмен күлісіп,
Жүрдің рас, өз еліңнің ісінде.
Тыңдап Сізді қарақат көз қарындас,
Ән ... жас ... ... ... ... жыр ... ... ұлым!» деп көздерінен төккен жас.
Енді бүгін туған елден айрылып,
Тасқа ұрылған болаттай боп, майрылып.
Жүргенімде қасіретке шалынып,
Жан таба алмай «бауырым дерлік» қайырылып.
Көрдім ... ақын аға, ... ... ... ... шарлаған.
Құба жонда қобызыңмен күй тартып,
«Өскен ортам, Сарыарқам!» деп сарнаған.
Қуандым деп: «Ақын ... ... ... ... ... болыпты.
Күйге бөлеп европаның алабын,
Жүрегіне қайғы мен шер толықты.
Ақын аға, сағындың ғой өлкені,
Қайығыңның желпілдемей желкені.
Бізді күтіп, ел ... ... ... ... ... ... Түркістанға, алысқа,
Ессіз қауым болды тиіп намысқа.
Ессіздерге айтқаныңыз желге айтқан
Желден озу болмас ешбір ... өтті ... ... ... Ақ ... өзеннен.
Ар жағында Алатау бар, Алтай бар,
Көкшетау тұр гүлмен, нұрмен безенген [26, 2] .
Түркістан легионының құрамында ... ... ... жау ... ... ... елге қайтты. Бірақ оларды мұнда да, немістердің
көрсеткен азабынан кем емес ... ... ... ... ... ... 49 адам ... сотталып, ауыр жазаланды. Сотталған 49
адамның ... ... ... ... ... соңғы тұстары Германияның Дрезден қаласында өтеді.
Осында ол әйелі Люба екеуі әдеби ... ... ... ... да ... созылмайды. 1945 жылдың 13-14 ақпанында ағылшын ... ... ... ... ... ... «Сол түні ағылшынның
төрт моторлы 773 ұшағы бір жарым сағатта 576500 бомба жіберген. ... ... ... көзі ... ... 516 ... 2000 бомбаны
тағы тастаған. Сөйтіп, 15 шаршы шақырым аумағы, 7600 пәтері, 50 ... ... бар, ең ... ең ... ... тып-типыл еткен.
Хиросиманың алдындағы осы жан түршігерлік жарылыс ... де жас ... ... [27, ... ... ... бірге тұтқында болып, бірге қызметтер атқарған
татар Муса ... ... ... ... ... жыр ... – күнін
концлагерде өткізген, фашист жендеттеріне бас имеген ... ... ... ... ... жүзіне танымал. Демек, татарлар сүйікті
ақынының басын даудан баяғыда-ақ арашалап алған. ... ... ... ... ... ... болсын, тайталасқа еркін түсе алатын
Мәжиттей ақынымыздың «Абылай хан» ... ... ... ғана ... ... халқымыз әлі күнге шейін Мәжит атын естімеген.
Тегінде, екінші жаһан соғысының жаңғырығын тарихтан, әдебиеттен өшіре
алмасақ, нағыз тозақ ішінде ... ... ... де ... ... Ол бір Қорқыт емес, керзаманның кертолғауларын түгел көтерсе ғана
ұлт қазынасына қосылатын қомақты мұра.
2. 1. От ... ... от ... үшін ... ер ... сол қара ... ... жеп, ел басына күн
туғанда етігімен су кешеді. Сол жолда ол өз ... ... ... ... 1943 жылы ... «Орамал» жырында дауылпаз ақын: «Сүртерсің
сонда жасыңды, бердім саған орамал. Орамалым – мәңгі ... ... ... берген орамал көз жасымен шіріді, – дейді.
Сенен қалған қолымда бір ... сәби ұлың ... ... ... ... онда ... ... түскенде есіңе сен ол жақmа жанарсың,
Мен түскенде есіңе көзіңе жас аларсың, -
дегенін айтып егіледі.
Бұған қарағанда, ... ... ... ... ... күн ... ұлы үш айға толған – 1939 жылдың күзінде аттанған. Оны
өзі қызмет атқарған ... ... ... командирі М.Айтбаевтың өзі
және отбасы тиісті жеңілдіктерді пайдалана алады» деген ... ... ... ... ... Батыс шекарада әскери
борышын өтеген. Ақынның «Жорық жыры» деген өлеңі осының айғағы.
Жорық шекті ... ... ... ... ... жерім бөленген нұрлы гүлге,
Жолдады сәлем саған ұлдарың.
Ей, туған жер гүлденіп жаса мәңгі,
Алтынды аймақ далаңмен мақтап.
Сенің егіс жеріңді сұлу ... да ... біз ... мол ... елім ... тұрмыс, еркін қонысқа.
Біздер бел буып, қолға алып ел ісін,
Жандай алмай бұл күнгі соғыста.
Ал бұл күнде жаулар соқтығып тиіп,
Қынаптан суырдық ... ... ... ... біз ... үшін ... ... қарсы жұмсап жастар күшін,
Бұзып жарамыз қазылған орды.
Еркінді, еңбекті елім үшін,
Жас Отанға ... ... ... 1942 ... Мәжитті білетіндердің сөзіне қарағанда, 1943 жылы ... Оның ... ... ... сол ... ... да жауынгерлерінің
жауға осылайша пенде болуы армияның әлсізденуімен байланысты ... ... ... Кәкен «Түркістан легионы» атты деректі толғамында
статистикалық есеп ... ... ... ... себептерін ашып
көрсеткен. Мәжит әскерде жүрген кезінде де ... бір сәт ... Оның ... ... ... ... ... арналған газет-
журналдардан, баспасөз беттерінен түспейді. Туған жерін, туған халқын бар
пейілімен сүйетін азамат ақынның ... де ... ... ... ... қарсы аттанам.
Қаламымды найза етіп,
Қағазымды қалқан ғып,
Жырымды оқып жоқ ... ... деп еді ... бір ... ... әскерде жүріп айтылған «Туладан аттандым», «Қарағай»,
«Винтовка» деген өлеңдері қазақ оқырмандарына жеткен. Ақын Сырбай Мәуленов
аталған жырларды түгел ... ...... бар ... ... ... өлең. Соғыстан соң ақыннан көз жазып қалдық, – дейді. Ақын
соғыс басталған соң, ұзақ ... ... ... ... ... Оның барлық
мақсаты, мүддесі енді Түркістан мемлекетін құру идеясына жұмылады. ... ... ... ... достары арқылы білсек, соғыс ... ... ақын ... ... ... ... Жау ... түскен Мәжит Айтбаев Түркістан легионын құруға
тұтқындардың арасынан Орта Азиялық ... ... ... ... ... ... ... Осында жүріп бойында жүрген
барлық өнерін журнал шығаруға, баспасөз беттеріне ... ... ... ... ... әдебиет» (ұлттық әдебиет) ... бола ... 1943 жылы оның бас ... ... дейін
жетеді. Тұтқындағы Мәжит Айтбаевтың бүркеншік аты ... ... ... ... ... «Жұлдыз» журналында жарық көрген
мақалалары бұған дәлел бола алады: «Бір күні бізге ... ... ... атты ... ... ... ... бірінші санын таратты. Он
кісіге бір журналдан берді. Бас салып оқи бастадық. Бірінші ... ... ... бар ... ... ... «Түркістан халықтарының көсемі
Мұстафа Шоқайұлы 1941 жылдың ... ... ... ... деген хабарлама беріліпті.
Журналдың басқа беттерін де оқи бастадық. Бір бетінде «Асан қайғы» деп
қол ... ... ... ... жүр екен. Бұл мақалада соңғы 20 жыл
ішінде Кеңес елінде тұратын қазақтардың небір ... ... ... ... Мерт ... ... ... Ә.Бөкейхановтың,
А.Байтұрсыновтың, М.Дулатовтың, М.Жұмабаевтың, С.Сейфуллинің, Б.Майлиннің,
І.Жансүгіровтың аттары аталған. Одан соң «Қобызшы Қорқыт» ... ... ... ... ... ... журналдардағы басқа да мақалаларды құштарлана оқыдық. Бірақ ылғи
бүркеншік ... ... ... кім ... сол жолы ... ... [19,4] ... Амантай Кәкен «Түркістан легионы»
кітабында Хамза ақынның бұл естеліктерін келтіре кетеді: ... ... бір ... ... ... журналын ең алғаш көргенде есте
қалғаны – бірінші бетіндегі Мұстафа Шоқайдың әдемі ... мен ... ... ... - ... көркем кереметті,
Күн келбетті көрер көзге,
Сұлу сәуле тым сәулетті ,
Сапасы мол сөйлер сөзге.
Түркістаным, топырағыңда,
Тұруыма таппай тағат.
Сандалған сан ... ... ... ... ... ... өз ... әрі қарай Мәжитті қалай көргендігін,
оның қол астына барып қызмет істегендігін баяндайды: ... ... ... ... қаласынан екі әскери жігіт келді, ... ... ... ... киген Мерхакимов деген өзбек жігіті, екіншісі – ... ... ... ... ... қазақ жігіті еді. Біз Біләлдан «Қобызшы
Қорқыт», «Асан қайғы» дегендер кімдер екенін сұрадық. Ол: ... ... ... ...... ... деп жауап берді. Мен бұлардың
екеуін де білуші едім. Мәжитті бірнеше рет көргенім бар. Ал ... ... ... ... Оны ... жүрген кезімде көргенмін:
ақкөңіл, қалжыңбас әрі бауырмал, бала ... ... ... Жиырма бір
жасында Мәскеу университетін «беспен» бітіріп келіп, Алматы ... тілі мен ... ... ... 1940 жылы «Әдебиет майданы»
журналының 12-санында ... ... ... ... ... «Қубас»
деп аталатын тарихи новелласы жарық көрген. Журналдың осы ... ... ... ... ... ... ... атты дастаным да жарық көрген
еді. Әуелден таныс адамдар едік, біз журналдың осы санында ... соң, ... де ... кеткенбіз.
Біләл сол жылы лагерьде тұратын жоғары білімділердің тізімін жазып
алып кеткен-ді.
1943 жылдың мамыр айында бізге Берлиннен Расулов ... ... ... кісі ... ... газет шығаратын болдық. Бірақ тұтқынға
түскендердің ... ... ... ... журналист жоқ екен.
Берлиндегі татар комитетінде Муса Гумерев (Мұса Жалел) дейтін бір ғана
журналист бар. Олар ... ...... ... ... ... жатыр.
Сол Мұсаның жолдасы Ғайнан Құрмашов сені жақсы біледі екен, сол арқылы
мен сені тауып отырмын. Мен сені ... алып ...... ... қоса ... ... пен Жұмай Мәметов дейтін жігіттерді бірге
әкетті.
Берлинге ... мен ... пен ... ... ... ... ... пен Мәжит қайда екен?» деп сұрадым. Олар: «Мәулікеш
университетте оқиды. Ал ... ... ... ... ол ... жоқ ... кейін келеді» деп жауап берді бір жігіт.
«Түркістан комитеті» немістің Ноенбургштрассенің 14-үйінде, екінші
қабатта, ал татар комитеті осы ... ... ... ... Мен кіре сала
Қорқытты көргім келді. «Қобызшы Қорқыт қай ... деп ... ... деді бір жігіт. Есігін аштым да кіріп келдім. Оң жақ ... ... отыр ... Тани ... 1939 ... Қазақстан Жазушылар
Құрылтайында көрген едім. «Қорқытпен» қол алысып ... ... ... ... ... біреу: «Әй, мынау біздің жаман Хамза қайдан ... ... Жалт ... ... Мәулікеш Қайболдин екен. Бардым ... ... ... ... өзінің Берлин университетінің жанындағы тәржімалар курсында
оқып жүргенін хабарлады да, маған үйінің адресін тастап, өзі кетіп қалды.
Мәжит ... ... атты ... бас ... екендігін, мені
өзінің бірінші редакторы етіп ... ... ... ... «Яни Түркістан» газетінде істейтінімді хабарлады. [19, 4] ... ... ... ... ... ... әдебиет» журналы
жалғыз болмаған. Оның «Яни Түркістан» немесе «Жаңа Түркістан» атты қосымша
газеті де жарыққа шығып тұрғанға ұқсайды. ... ... одан әрі ... газетке қалай мақала жазу керектігін, ... ... ... жөн ... ... ... тыңдаған. Берлинде орныққанына біраз
уақыт болып, соғыстың ау-жайын аңдaп ... ... ... «Кеңесті
де, немісті де жамандап балағаттаудың керегі жоқ. Түрлі лирикалық тақырыпта
табиғат, махаббат, адамдар арасындағы ... ... ... ... көп ... екі ... соң ... Кімнің жеңетінін құдай біледі.
Сондықтан ұятқа қалмайтын бол!», - деп сақтандырып, ... ... ... ... Берлинге келіп қызметке орналасқан күннің ... бір ... ... ... басшылары, легион президенті Уәли
Қаюм хан да қатысады. Бүгінде легион туралы зерттеу еңбектердің ... Уәли Қаюм ... ... ақын ... ... ... бұдан
байқайтынымыз, баспасөз қызметкерлері де мемлекеттік, саяси ... ... ... жүздесуін Хамза Абдуллин былайша сипаттайды:
«Жиналысқа Мәулікеш те ... ... ... хан ... бұрынғы
адамдарына: «Жаңа келгендердің ішінен танитындарың бар ма?», - деп сұрады.
Мәулікеш пен ... ... ... ... Ол екеуі мені жақсы білетіндігін
хабарлады. Сөйтіп мен ... ... ... қызметкері болып кеттім»
[25,206]. Осы кезде Мәжит пен Уәли Қаюм ханның ... ... ... ... жөн санадық. «Түркістан комитетінің президенті Вели ... кісі ... Ол ... сол ... ... 60 адам ... ... еді. Ал Мәжит президентті «Ата» демей, тек өзінің атымен «Вели» ... ... ... Вели ... «Сен неге мені ... деп ... -
деп ренжісе, оған Мәжит: «Сіз, немене жындандыңыз ба, қазақта өзінен он ... ... ... деп ... сол адамды жындылардың қатарына қосып қояды»,
– деп күлетін. Мәжиттің өзге ұлт өкілінен ... деп ... ... оған ... әдемі әзілімен жауап қатуы ақынның шешендікке бір
табан жақындығы бар екендігін де ... ... иіп, ... ... қарау, ақынның ғана қолынан келетін іс екенін Мәжит осы ... ... ... «Милли әдебиет» журналының бас редакторы бола жүріп,
өлеңнен мүлдем қол үзбеген. Оның ... ... ... ... ... тұрған. Қызметтестері оның шаршамайтындығына қарап,
«Өте еңбеккер адам» деп баға берген. Тек қана өлең ... ғана ... ... Бос ... ... ... кітапханада да өткізген.
Мәжиттің қалауына орай ол кітапханадан көптеген ... ... ... ... бөлімшесін Мариям деген неміс әйелі ... ... ... ғылымнан жат емес. Берлиндегі ұлттық университеттің шығыстану
факультетін бітірген. Түркі ... ... ... ғалым екен. Ол Мәжитке
шығыс халықтары жөнінде жазылған ... ... ... ... ... ... Х.Абдулииннің есінде қалғаны, әлгі кісі қазақтың сол
кездегі ұлт ... ... ... бар, ... ... ... ... Мағжандардың өлең-жырларын оқитын, кейбіреуін жатқа
да білген тәрізді. Мәжит кітапханадан осы кісінің көмегімен түркі тілдес
ұлттар ...... ... ... ... ... алып келіп, оқитын
болған. Ш.Уәлихановтың, Веселовскийдің редакциясымен 1904 жылы ... ... ... ... ... ... немересінің келбетіне
қарап отырып салған. Бұл Берлин ... ... ... өнері мен
мәдениетіне тигізген үлесі де болды деген ... ... ... қазақ ұлтының қуғын-сүргінге ұшырап, атылып
кеткен бір топ ... ... ... ... бөлмесіне іліп қойған.
Алыс Европа елдеріне жеткен суреттерді сақтап қойған тағы да ... ... ... ... ... мен ... ... барлығының да
кескіні бар екен. ... қоса өнер ... ... ерлі-
зайыпты Құрманбек пен Шараның ұлдары Болатпен ... ... ... ... жүріпті. Мәжит осы суретті, содан С.Сейфуллиннің, А.Байтұрсыновтың
фотоларын үлкейтіп, рамаға салып, төріне іліп ... ... бұл ... ... ілінген арыстардың суреттерін ең алғаш көрген кезде ... ... ... халықтар шынымен сұлу екен-ау!», - деп таң
қалысты», - дейді. «Мен ... ... ... Мариям апайға барып едім,
ол кісі маған: «Мағжанның суретін көруге Сіз ... біз де ... ... ... соны таба ... жүрміз», - деп жауап берді», -дейді. Неміс
кітапханасында ХІХ ... ... ... ... немісше жазылған
кітаптар, қолжазбалар өте көп сақталған екен. Әсіресе Кенесары – Наурызбай
жөнінде жазылған бір ... ... біз ... ... ... ... арасынан зеректігімен ерекшеленіп, өз бетімен ізденіп, неміс
тілін ... ... жан ... ... ол қазақ өмірінен алып ... ... ... ... ... ... еді.
Орта Азия елдерінен шыққан түркі тілдес ұлттардың өкілдері қазақтар,
өзбектер, қырғыздар, татарлар, башқұрттар бір халықтай бас ... ... ... ... ... ... Мысалы, қазіргі әдебиетте
немістер концлагерьде қинап өлтірген, жаудың азғыруына көнбей, қаза ... жиі ... ... Мұса Жалел де легионның қарамағында қызмет атқарған.
Ол «Қобызшы Қорқытқа» өте жиі келіп, ... ... ... Екеуінің
әңгімелері соншалықты тартымды өтетіндіктен, газет ... ол ... ... ... ... Мұса ... таза ... сөйлейді. Кейде
қазақша әндерді де шырқайды. Мұса ақынның қазақ өнеріне деген ілтипатын
оның Мағжан өлеңдерін ... ... ... Мәжит пен Мұса, Хамза
үшеуі – Мағжан өлеңдерін, дастандарын «Милли әдебиет» журналының беттеріне
жиі жариялап ... ... ... ... ... барып, «Мағжан –
заманымыздың ұлы ақыны» деп өлеңдерін жариялағанын айтады.
Өлең астына неміс жерінде жүрген қандастарымыз ... ... ... ... ... ... ... қойып, ақынның өмірбаянын қоса жазып,
шығардым дейді. ... әуес ... ісі ... салу ... ... ол ... журнал безендіру кезінде де құр жібермеген. Хамза ақын
Мағжан өлеңдерін ... ... те оның ... ... ... салып, журналдың сапасын арттыруға тырысқан. Мағжанның кең тараған
«Түркістан» атты өлеңін «Милли Түркістан» газетінің Мәжиттен ... ... ... ... неміс ғалымы, түрколог, доктор Бензинг ... ... ... Алматыда педагогкалық институтта бірге оқыған досы
Х.Тыныбеков әр ... бір ... ... ... ... ... жүрген ақындардың көңілін сергітетін, қуаттандыратын. ... күн ... ... ... ең ... ақыны еді. Содан
соң ол екеуі президент Уәли Қаюмның рұқсаты бойынша «Түркістан» ... ... етіп ... Елде ... ... құрбанына
айналып, Мағжанның өлеңдерін елден астыртын жеткізіп ... ... ... да ... Сол сияқты Жақан Сыздықовтың «Әли қарттың
әңгімесі» деп ... ... ... ... ... жариялаған. Оны
ақын Ж.Сыздықовтың өзі былайша әңгімелейді: «Менің ... шыңы ... ... еді. ... ... ол ... ... болды,» – деп,
жоғарыдағы әңгімені баяндайды.
Ж.Сыздықовтың ... ... ... ... «Әли ... кейіннен құрылған «Азаттық радиосы» екі дауыспен ... Бұл ... да ... жеңіл соққы болып тимегені анық.
«Милли әдебиет» журналында Мәжит Айтбаев «Абылай хан» дастанын ... Дәл осы жылы ... 1943 жылы ... ... ... ... өлең-жыр кітабын «Абылай хан» деп атайды. Дастанның қандай беделге
ие ... ... ... ... ... Қасенов былайша еске
алады: «Абылай» дастанын ... ... ... таныс едім. Менің
қызметімде көп жол жүруге тура ... Сол ... ... Түркістан»
редакциясына жиі баратынмын.
Сол Мәжит ... ... ... және ... ... ... ... білетін. Бірде редакцияға келсем ол «Мен үлкен
бір істі қолға алдым. Мағжанның «Батыр Баянына» ... ... ... ... ... - ... Іске сәт! – дедім.
- Рахмет! – деді ол...
Ұмытпасам 1943 жылдың күзінде «Абылай» ... ... ... ... хат ... ... қуанышқа бөленді, «даңқты Жұмабаев сияқты
сілтейді екен», – десті. Қалай болғанда да, ... хан» ... ... үміт
күтіп елеңдескен түркістандықтарға зор қуаныш сыйлағаны ... ... ... ... ... ... пен ақын ... Айтбаев өзара шығармашылық қарым-
қатынаста болғанға ұқсайды. Мұстафа ... ... рет ... өзі редактор
болған «Яш Түркістан» журналының ... ... ... ... ... көрді. Мағжанның бұл өлеңі 1923 ... ... ... баспасы» басып шығарған «Мағжан
Жұмабайұлының ... атты ... ... ... ... соң, ... ... журналын шығарысқан
М.Айтбаевтың өлеңдері Мағжан жырларындай мінсіз жазылған. Мұнда ... ... ... ... бар. ... ... таңғалдыратыны –
Мағжанның «Батыр Баян» поэмасымен ... ... тең ... ... дастанын жаза алуы. Дастанның прологы – құт ... ... ... арналған:
Аймалап аспанменен аспандасқан,
Алтайдың асқары бар аспанға асқан.
Көресің көз жіберсең талай сырды,
Асусыз астым сол бір ... ... тас ... ... ... тал ... келген ұрлап.
Тілесең небір терең уақиғаны,
Қалдырмай бастан-ақ берер жырлап, ... деп, ... ақын ... ... ... ... көтерілген
пейзаждық бейнені көз алдымызға жайып салады. Тарих ақиқатын сан ғасырлар
бойы ұрлап көріп, ... ... ... тарғыл тастың да өзіндік сыры
бар мұнда! Осындағы
Аймалап аспанменен аспандасқан,
Алтайдың асқары бар аспанға ... ... ... ... ... өлеңдерімен ұқсастығын талдап көрелік. Әрине,
«Батыр ... ... ... ... ... тақырыпқа құрылғандықтан,
мұндай психологиялық егіздеу (параллелизм) ... ... ... ...... «Түркістан» өлеңіндегі мына бір жолдар:
Тұранның таулары бар ... ... ... ... ... ... ерке ... салады ойнақ,
Жаралып таудан аққан салқын жастан.
Мәжит Алтай тауының асқарлығын жыр етсе, Мағжан Тұран тауларын жалпы
алып, ой ... ... бір ... бір ... ... ... Басты идея – киелі қонысты қайта жайлап, ... елін ... бір ... ... болса, соның символы Тұран таулары, оның
ішінде Алтай тауы – идеяны ... ... ... қызметін атқарып тұр.
Мағжан әуелі Түркістанның тауы Тұранға жыр арнап содан кейін, ... сөз ... ... ... ... Тарбағатай,
Жоталы жер кіндігі – Памир, Алтай.
Қазығұрт қасиетті тау болмаса,
Топанда Нұх кемесі тоқтар қалай?
Ақынның әрі қарай айтпақ ойын ... ... жыр ... ... ... аспан шолған,
Қар киіп, мұз жамылып, бұлтқа шомған.
Сол асқар аясында жапырақ жарып,
Қалың ну, қарағайлы өскен орман.
Дариға еске түссе өткен ... жоқ ой ... ұзақ ... ... ... ... соң жас жүректі кетпес кірлер.
Елден жырақтап, алыста жүрген жан туған мекенін ойлап, сағынады. Бұл
жерде тек ... жете ... ... мұңы ғана ... жат елдің қол
астында қалған туған халқының тағдырына да алаңдаушылық басым.
Патша ... ... ... сыпырылып, әлі Кеңес ... ... ... ... ... ... иманындай сеніп,
«Алаш орда» партиясын құрысқан Мағжан:
Түркістан – екі дүние ... ... – ер ... ... ... түркістандай жерде туған,
Түріктің Тәңірі берген несібі ғой, -
– деп қуанышын күллі бауырларымен бөліскенше асығады.
Қанды шеңгелін ... ... ... ... ... ... ... орнап, аспан астындағы елді қауіп бұлты басты. Қазақтың ... ... ұлт ... ... ... 1938 ... ... Мәжиттің көз алдынан
өтті.
Алтайдың бауыр толған көл емес пе?
Алтайдың ауылы толған ел емес пе?
Айырылып сол ... ... көз жасы көл емес ... аударар болсақ – Мағжанның көңіл күйіне қарсы сезім. Енді қайда
барамыз деген пессимистік ... ... ... осы ... да мына бір
жолдарды толғай кетеді:
Алтайдың ардагері Абылайды,
Ел үшін алтын таң мен ... ... етіп ... ... ... ... мені ... танымайды, -
– деп әруақты бір еске алса, ... да ... ... өлеңінде бұдан
алшақ кетпейді:
Қырағы Тянь-Шаньмен Памир, Алтай,
Күтеді көптен сені қарай-қарай.
Кене мен Абылайдың жолын қумай,
Жапанда жабығудың мәні қалай?
М.Айтбаев шығармаларының ... ... ... ... келуін
«Түркістан идеясының» төңірегіне топтасқан жастардың «Түркістан» өлеңін
өздеріне ұран етіп ... деп ... ... ... ... те
болған.
«Қобызшы Қорқыттың» «Бүркітші» балладасы көркемдігі ... ... ие ... Ақын ... өз ... ... ... берген. Өлең жолдары
мынау:
Ерттеп мінген жүйрігін,
Қондырып бүркіт қолына.
Ертелеп тұрып ер жігіт,
Тазысын ертіп соңына.
- ... - деді ... қол ... ... - деді ол ... ... «Қош!» - деді ол көз салып,
Айдаладағы таңына.
Бүркітші келмесе де, оның сәлемі ... ... ... ... те бүркітші сияқты алыста жүргенін айта келіп, отанына оралатынына
серт береді. Ол ... ... ... елге ... ... ... жырлайды:
...Енді сені, Түркістаным, қайта оралып көремін бе?
Қатты жапқан қақпамды ашып, ішіне енді енемін ... ... ... ... ... ... жатса құлап,
Мені ескеріп кімдер келіп, бас жағымда тұрар жылап?
Алтын Отан ... әлі, ... ... жоқ,
Шет жерлерде шерлі жаспын, басқа қонған бағым да жоқ,
Мен әлі жас, ... аз, ... емес өлім ... ... өте қымбат жерім маған!
Ақынның Түркістанға, ата жұртқа арнаған өлеңі жалғыз бұл емес.
Сонымен бірге ақынның ... ... ... ... да алтын Алтай
елі, Түркістан идеясы қозғалады. ... ... енді осы ... ... ... «Абылай» дастаны көркемдік сипаты жағынан да,
композициялық құрылымы жағынан да шеберлікпен үйлестіріліп ... ... хан ... ... ... Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин қалам
тартқан. Сәкен Сейфуллиннің ханның жорықтан кейінгі қалмақ қызының басын
ерлерінің біріне бермек ... ... ... ... ... оқиғалы поэмаға
айналдырған «Көкшетау» поэмасында кеңестік идеологияның ... ... Ол ... ... бұл ... ... ... барып
отырғандықтан, Сәкенге қазіргі қазақ әдебиеті тарапынан кінә ... бұл да бір ... ... ... ... тарихына, әрине, бүгінгі
заманның көзқарасымен баға беріп, бүгінгі күн тұрғысынан сын айту мүмкін
емес.
Ал Мағжан Жұмабаевтың «Батыр ... ... ... байлап – матап,
тұсаулап ұстауға көнбейтін хас таланттың қолтаңбасы. Ақын ... ... ... ойдың бір көрінісі – «Батыр Баян». Хан атаулыны ежелден-
ақ төбесіне тұтқан, «басшысыз ел болмайды» деген мәтелді ... ...... құндылықтарынан біржолата айрылып, қара тобырдың күйін кеше
ме деп қауіптенген ақын поэмада «хандық» идеяның ұшқынын ... ... ... ... ... ... ой ... жетпеді, ханын
ұлықтаған Мағжан келер ұрпаққа, жұртына айтарын толық жеткізе алған жоқ.
Поэманың ... да, ... бір ... бір ... жетіспей
тұрғандай алаңдататыны да рас.
Ақиқаттың алды қанша бөгемек болсаң да, ол ... ... ... ... ... жарты ғасырдан астам уақыт бойы аңсаған ақиқат Мәжит
ақынның «Абылай» дастанына негізгі ... ... ... Азатты жылдарда
туған дастан қандай да бір қорқыныштан, үрейден, бүгежектеп, бауырын ... ... ада. Ой ... оқып ... ... көңілге жылы
тиіп, баурап әкетеді.
Пейзаж, портреттер жасаудағы ақын шеберлігі ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен, көңіл
аударуға тұрарлық нәрсе – дастанның сюжеті мен ... ... ... ... дастанында оқиға қалай өрбиді, міне, осыған назар аударуды
жөн санадық.
«Абылай» дастанындағы сюжет пен композиция
Жалпы әдебиеттану ғылымында ... пен ... ... ... енген тел ұғымдар ретінде саналады.
Академик-ғалым Қажым Жұмалиев қазақ әдебиеттану ғылымында тұңғыш рет
«Әдебиет теориясы» атты монографиясында сюжетке мынандай ... ... ... ... ... шығармаларды алсақ (оқиғаның
неден басталуынан бастап, немен аяқталуына дейін), оқиғалары бір-бірімен
байланысты және үзілмей ... ... ... ... даму жолында
оған қатысушы адамдар өзара байланыста, қарым-қатынас, күрес-тартыстарда
болады. Қимыл, іс-әрекет, талас-тартыс ... ... ... наным-
сенімдері, күйініш-сүйініштері айқындалады да, сол ... ... ... қалай қарайтындығы да сезіледі. Осылардың бәрін бір
сөзбен айтқанда, шығарманың ... деп ... [15, ...... ... ... ... мазмұнды пішінге көшірудің
негізгі түрі, жолы немесе тәсілі. Егер көркем ... ... ... мен типтердің өзара қарым-қатынасынан ... ... ... ... ... ... өзі сюжетте адамдар мен заттардың тұтасқан
ішкі-сыртқы қимыл-әрекет жүйесі ретінде, кәдімгідей қозғалыс, ... ... ... ... [16, 165].
Әдебиет теориясында сюжет пен композицияны оқиғаның баяндау түрінде
өрбуіне қарай сатылы ... ... ... және ... деп бөлу қарастырылған. Бұлай бөлу көбінесе ... тән ... ... ... ... шығармалардан оқиғаның
осылайша даму желісін табуымызға ... ... ... дастаны
жарыспалы композицияға құрылған. Дастанның сюжеттік желісі төмендегідей:
Дастан бастауында автордың ... ... яғни ... ... ... ... қарай қасиетті Отан, атамекен Алтай ... ... ... ... ... дүниеде жер жеткен емес», «Алтай – ... ... бақ пен ... ... ... Осы ... ол ... салыстыру
жасайды. Еуропадағы атақты таулар Парнас пен Альпіге де назар салмаспын, -
дейді. Алтай тауын болашақ оқиға ... ... ... ... жер ретінде дайындайды. Дастанның бас ...... ... ... хан. Хан жаздың бір күнінде сауын айтып, Алтай
тауының баурайынa батырларын жиып алады. ... ... ... ... ... ... Балталы Оразымбет, Сырғалы Елшібек сияқты
батырлар мен билер жиналып, ханның жарлығын ... ... ... ... нұсқап, сонда жорыққа шығатынын білдіреді. Алтай тауын бөктерлеп
жүріп келе жатқан қолдың алдында тұрып, хан өзінің ... ... ... ... Оған ... ... ... серіктікке алып, мұжықтар жаққа
шолғын жасап қайтуды тапсырады. Батыр хан әміріне қарсы ... ... - деп ... алады да, қырық жігітін ертіп, Алтай тауының ішкі
жағына, мұжықтар қоныстанып отырған жерге қарай ... ... әрі ... ... келіп, оны қалай қоныс еткендігі баяндалады. Кешқұрым
мұжықтардың шіркеулеріне кіріп, құдайларына сыйынып, түріктерден құтқаруды
сұраған зарлы ... ... ... ... Сол ... ... Ағатай қасындағы серіктерімен мұжықтардың қыстағына ... Бір ... ... ... ... жағынан, үйлеріне от қойып,
олардың біразын жер құштырады. Бірақ таң атып, орыстар ... ... ... ... қол жиып ... енді ... ... де қалжырап, жау
найзасынан олардың бірталайы қаза ... ... ... мен оның жан ... ғана ... ... Ақжолды жаудан құтқарам деп жүріп, өзі де, Ақжол
да жау қолына түсіп тұтқын болады. ... ... ... ... ... тұтқынға түскен Ағатай мен Ақжолдың ... ... ... ... екеуін мұжықтардың бала-шағасына дейін қинап, ... ... ... ... ... ... алып, өзіне
тартпақшы болады. Алайда атаманға қарсы Ағатай: «сендер менің жауымсыңдар.
Қолыма қылыш берсе, біріңді де ... ... ... – деп асқақ жауап
береді. Одан әрі қысымға ұшырап, әбден ... ... осы ... ... қызы келеді. Оларға мұжықтардың екі батырды да өлтіретінін, бірақ
қыздың қаласа, екеуін де құтқаратынын, тек бір ғана ... өзін ... ... бай ... басын арашалап қалуын айтып, зар еңіреп жылайды.
Батырлар қыздың айтқанына ... оны ... ... ... ... ... ... уәде береді.
Енді оқиға әрі қарай дамып, Абылай ханның не жағдайда ... ... ... басы Ағатай батыр мен қырық жігітінің бір хабар бермей,
жоқ болып кеткеніне ... ... ... ... есімді батырына
«қасыңа қырық жігіт алып, Ағатайдың қайда екенін біліп қайт», - деп бұйрық
береді. Жәнеке де хан ... ... ... ... ... ... ... дерегін білмекке шолғынға атанады. Алтай тауының ішімен, Ағатай
кеткен ізбен жүріп келіп, бір күні ер ... ... ... қаза ... ... ... Аяулы жорықтас серіктерінің жау ... ... ... ... ... ... дұшпанға, жауға деген ыза мен кекті
толтырып, ол отыра қалып, Ағатай батырды ... ... алып ... ... өлтірген жаудың бірін де тірі қоймасқа серт ... ... ... ... ... ... ... Алыстағы мұжық жатақтарынан
мұжық қыздарының қуанышты, шат дауыстарын ... ... мен ... мұжықтар қуанып, той жасап жатыр екен ғой», – деп ... ... ... ... ... ... түскен кезде тұтқыннан босанып, Ағатай
да шығып келе ... Ол да ... ... жас қаза ... ... ... ... жатыр екен ғой», – деп ойлайды. Күннің батып бара жатқанын
пайдаланып, Ағатай ... ... ... сіңіп кетеді.
Жорықтас серіктерінің бәрінің қырғынға ұшырағанын Жәнеке келген
бетінде Ағатайдан ... ... ... жүрген Абылай ханға жеткізеді.
Ағатайдай батырының мұжықтар қолынан мерт ... ... ... ... әрі ... тұруға сабыры жетпей, батырларының бәрін шақырып, өзінің
маңайына топтап алады. Барлығын бірдей жарлық ... ... кегі ... ... аттанатындықтарын айтады.
Түн ортасы ауып, таң мезгілі болған кезде хан қолын тезірек жиып алып,
Алтай тауын ... ... ... ... қарай бет түзейді. Бұл сәтте
мұжықтар да күнделікті қамын жасап, таңертеңгі ... ... ... еді. ... ... да өз ... ... қауіпті біліп тұрған
жоқ. Ақын «тек ауылды қоршап тұрған қара ... ғана бір ... ... тұрғандай еді», – дейді. Абылай қыстақтың шетіне келгеннен кейін ... ... ... ... ... ... Отан үшін аянбай, күш ... ... ... ... ... қырыңдар», – деп әмір
береді. Абылайдың ала туының астында ант ... ... ... ... ... мұжықтарға жан-жақтарынан келіп тиеді. Қыстақтың
көшесі қанға толып, алмас қылыштар жарқыл қағып, садақтардан тартылған сұр
жебелер ... ... ... ... ... ... айдап, көңілдері жайланған ерлер қыстаққа тұс-тұсынан от қойып,
түгелімен өртеп ... ... ... ... өліктері төбе-төбе
болып үйіліп, олардың арасында Ағатай мен Ақжолды қорлаған, ... ... ... да ... ... осыдан әрі тұтқыннан осы түнде ғана мұжық қызының ... ... ... не ... ... ... көшеді. Жатақтан айқай-
шу шыққан кезде-ақ Абылай әскерлерінің келіп жеткенін аңғарған Ағатай бір
сойқанның болып ... ... ... ... ... ... ол ... жатағына ойран салып, тастап шығып кеткен кезінде ғана келіп
үлгереді, сөйтіп Абылайды көре ... ... ... біткен жатақтан жалғыз
ғана мұжық қызы ... Қыз ... кінә ... ... ... ... ата-анасы, туыс-бауырларын өлтірген адамға тұрмысқа
шыға алмайтындығын айтады. Ағатаймен қоштасып, ақ ... ... өзі ... ... ... жүре ... Осы ... шың басына тігілген Абылай туын
көрген Ағатай сол туды бетке алып жүре ... ... ... негізгі
оқиға, негізгі сюжеттік желі де осымен аяқталады.
Дастанның бірі ерекшелігі, мұнда автордың өз ... ... ... және ... ... ... ... пролог пен
эпилогтан және үш бөлімнен ... ... ... алты ... тараудан,
екінші бөлімі сегіз тараудан, ал үшінші бөлімі де сегіз тараудан құралған.
Бірінші бөлімде суреттелетін ... ... ... ... ... ... Алтайды атамекені деп санайтын ақынның
Алтайдан жырақтап кеткеніне наласы, мұң-зары мен қайғысы.
2. ... ... ... ... ... қол бастаған ... ... ... ... ... жорық бетін Алтай тауына қарай бұруы. Әскерлердің жүрісі;
4. Абылайдың Ағатайды шақырып алып, оған мұжықтардың қыстағына қырық
жігітпен барып, шолғын ... ... ... Түркі халықтарының ер жүректілігі, батырлығы, ерін жорыққа ... ... әйел ... ... ... ... мекендеуі. Ағатай батырдың мұжықтар
қыстағына тұтқиылдан шабуыл жасап, оларды қырғынға ... ... ... ердің тұтқынға түсуі.
Екінші бөлімде сипатталатын оқиғала тізбегі мыналарды құрайды:
1. Алтайдың керемет көркі жайлы ... ... ... ... ... ақынның күйініші.
2. Мұжықтар жатағы. Қолға түсіп тұтқын ... екі ... ... ... ... ... ... Ағатай мен Ақжол ерді алдарына салып айдауы. Алдарынан
жас сұлу орыс қызының кездесуі.
4. Бұл ... ақын тағы да ... ... ... ... Сонымен
бірге, тұтқындардың хал-жағдайы да сөз болады.
5. Ағатай батырдың тұтқында жатқан өз халіне наразылығы. Абылай ханым
не ойлап жатыр екен ... ... Екі ... ... ... ... ... келіп жолығуы. Басындағы
қайғысын айтып, тұтқындарды ... ... тек өз ... ... алып ... ... Сұлу ... Ағатай мен Ақжолдың қайғы-мұңына ... ... ... ... ... ... болып қалуы.
8. Тұтқындағы азапты жағдайды көтере алмаған Ақжол ердің қайтыс болуы.
Жастайынан Ағатайдың ... ... ... ... ... үшінші соңғы бөлімдегі баяндалатын ... ... ... ... әскерін жинап, тағы да жарлық шашуы. Алдына Жәнеке
батырды шақырып ... ... не ... ... ... ... Жәнекенің қырық жігіт қаза тапқан жерге келіп жетуі. Олардың бас
жағында тұрып, мұжықтардан ... ... ... ант ... Мұжық қызының Алтай тауының баурайында ән салуы. Жәнеке батырдың
бұл әнді естіп, «мұжықтар қырық жігітті қырып салғанына ... той ... екен ... – деп ... ... ... ... босанып шығуы;
4. Жәнекенің Ағатайдың қандай күйге ұшырағанын Абылай ... ... ... ханның атқа қонып, бүкіл сарбаздарымен Алтайға қарай
жорыққа шығуы;
5. Таңның атуы. Мұжықтардың ... ... ... ... ... ... ... мұжықтар тұрған жатаққа шабуыл жасауы. Батырлардың
ат үстінен олардың бір де бірін қалдырмай қыруы;
7. Ағатай ... ... ... ... шуды естіп, қайтадан осы
жерге келуі. Жатақтағы үйлердің отқа оранып жанып жатқанын көруі. Ағатайдың
бұл жерден тек қана ... ... ... ... ... ... ... қанша
сүйгенімен, оған тұрмысқа шыға алмайтынын айтуы;
8. Алтайдағы тағы да бір атқан таң ... ... ... ... ... бір күйге енген шақ. Ақ бұлттың аспанға
көтерілген шағы. Абылайдың ала ... ... ең бір биік ... басына
тігілуі. Ағатайдың сол шыңды бетке алып, солай қарай жүріп кетуі.
Дастанда оқиғалар ... ... ... бірі ... мұндағы көңіл аударуға тұрарлық жайт, екі сюжеттік құрылымның
алма-кезек ауыстырылып берілуі. Яғни бұл дастанда бір ... ... бір ... желі ... тұр, ... композициясын жарыспалы
композициялы роман деп атайтынымызды айттық.
«Композиция – ... ... ... ... салып,
реттеп, қиыннан қиыстырып тұратын нәрсе» [16,180]. Дастанның композициялық
құрылымындағы ең ... ... ... ... ұйымдасып тұр екен, ... ... ... ... ... – дәйектеме) оның кіріспесі іспетті,
мұнда әдеби қаһармандар өзара қарым-қатынасқа көшпес бұрынғы ... ... ... ... қақтығыстар алаңы, оқиғалар ... ... бір ... – сол ... ... ... ... тікелей ықпал жасамайды, тек мезгіл мен
мекенге меңзеу, дерек, дәйек ретінде ғана ... ... ... мына ... арқылы білдірілген деуге болады:
Көз салсаң Алтын Алтай аймағына,
Аймаққа гүл құшағын жайғанына.
Шыңғыс пен Тарбағатай, Хантәңірлер
Алтайдың сәнді сұлу ... ... ... ... ... қай көл ... ... тулап өскен толқындары
Көріскен Балқаштың кеп жартасына.
..............................................................
Балқашқа байлығы асқан көл жете ме,
Алтайдың гүлді етегі – ... ... жер жете ... ер ... ел жете ... ... ерін ... ете ме,
Дариға, жер жұмағы Алтайымдай
Басқа жер мені, сірә, тербете ме?
Шіркін-ай, Алтайымның жері қандай?
Жанға жай, ... ... желі ... ... ... ... ... шөпті,
Жазылып, жайдақ жатқан белі қандай.
Таулардан тулап аққан өзендері,
Көргеннің көңілі өспей төзер ме еді!
Меккенің зәмзәмінен ... ... жан ... ... ... ме ... ... шалған кезеңдері,
Қалың ну, қара орманмен безенгені.
Таң атып, таралғанда нұр сәулесі,
Сол жерді сүйіп жаным кезер ме ... Күн ... ... ... ... төкті жердің бетін құшып-сүйіп,
Сол шақта керемет бір жаз таңында,
Абылай батырларды алды ... Орда ... ... ... ... ... батыр айтып сауын.
Жиналды ел ұлдары, ер қорғаны,
Жоймаққа ел шетіне келген жауын.
Мұнда сюжеттің басталуы, тура, ешқандай бұрмасыз түрде беріледі. ... ... ... ... ... алаң, орын көрсетіледі дейтін болсақ,
осы жерде ақынның дәл осы биіктен көрінгенін аңғара аламыз. Әрине, ... орын ... ... түрде таныстырылғанда, суыз, бояусыз сурет
келіп, көз алдымызға тұра қалар еді. Осыны ... ақын ... ... ... ... әңгімелеп ала жөнелмейді, ... болу үшін ... ене ... ... ... ой – ... ... басталуында, яғни экспозицияда жансыз бейнелеуге
ұмтылмаған, ... ... ... ... ... ендіру арқылы
психологиялық параллелизмнің, яғни табиғат ... мен ішкі ... ... шендестіре қолданудың шебер үлгісін танытқан. Мұндай
экспозициялық сарын, бір жағынан, ... ... ... ... ... екінші жағынан, оқушыны жалықтырмай, дастанды оқуға қызығушылығын
арттыру үшін көзделген.
Сюжеттік бастаудан (экспозициядан) Мәжит ... ... ... ... оңай ... ... Мағжан да Абылай ханның жорықтан
қайтып келген сәтін бейнелейтін ... ... ... ... ... ... зер салып қарап:
Арқада жер жетпейді Бурабайға,
Бөленген бұйра сыпсың ... ... ... ... Көкшетауға
Бөлектау «Ой, бауырым!» - дер анадайда.
Оқжетпес – найза қия – қыранға ұя,
Қарасаң жанның шері тарқамай ма?
Солардың ... ... ... ... ... Айға.
Бурабай – Арқа аралы, жер еркесі,
Ертеде қоныс ... ... ... ... ... ... біткен жалғас, - [17, 30]
– деп, ойдағы көркем өрнектерді тарқата жөнеледі.
Академик Зейнолла Қабдолов өз ... ... ... әр автордың өз қалауындағы нәрсе екенін айтқан болатын. Ендеше
Мағжан мен Мәжиттің бұл жердегі ой ... ... ... ... ... ... емес.
Шығарманың экспозициясынан әрі қарай өрбитін нәрсе, сюжеттік байланыс.
Сюжеттік ... ...... – адамдар арасындағы әрекеттің
басы, тартыстың басталуы іспетті, ... ... ... ... ... себебі секілді [16, 174]. Дастандағы сюжеттік байланыс
–Абылай ханның ... ... ... ... оған мұжықтар мекендеп жатқан
жатаққа шолғынға шығып қайтуға тапсырма беруі. Дастандағы ... ... ... ... ... ... ... қару – жарақ,
Жол жабдық жасап жатыр қылып талап.
Түгендеп ... Хан ... ... бар ма? – деді ... ... ... ер келбетті, асқан нұрлы,
Қақ жарған найзағайдай қара түнді:
- Алдияр, мен ... ... ... Деп, ... Абылайдың келіп тұрды.
Кең кеуде тұтас біткен орта ... ... ... ... ... ... ... Ағатайға қарап қойды.
- Батырым, - деді Абылай, - сүйенішім!
Болашақ ұрпақ үшін күйер ішім.
Жұмсасам жауға сені шолғыншы ғып,
Қырандай ... ... ... терістігін тегіс жаулап,
Қарашы, ит мұжықтар жатыр жайлап.
Қырық жігіт ... алып ... ... өлім – Отан үшін жаудан таймақ!
Қарулы қайту білмес қалың қолды,
Халқына хан ... ... ... ... құп! – деді де ер ... ап ... жігітті, шекті жолды.
Байланыс соншама сәтті әрі ұтымды ұйымдастырылған. Шындығында бүкіл
оқиғалардың ретін жалғастырып, байланыстырушы сюжеттік желі осы арадан ... Бір ғана ... сәт ... ... ... іс- ... ... болып тоғысқан. Сондықтан да ... ... ... ... сюжеттік желісіндегі өмірлік тартысқа
тікелей ықпал жасайтындығын, оқиғаны өрбу жолына салатындығын көреміз.
Сюжеттік байланыстан ... ... ... ... шырқ ... сюжеттік конфликтілерге апарады. Сюжеттік конфликті көп
жағдайларда өмірдегі тартыстардың, қақтығыстардың өнерде көрініс ... ... ... ... ... сюжеттеріндегі оқиғаның
шытырманданып, қиыннан қиысуын, қатысушылардың араларындағы ... ... ... түсулерін шиеленіс деп атайды [15, 73].
Әдебиеттанушы ғалымдардың пікірінше, дастанның, поэманың сюжеттік
конфликтісі күштірек болған сайын олардағы ... да ... ... ... ... ... ... шиеленіс Ағатай батырдың
тұтқиылдан жау жатағына келіп соқтығуы. ... ... қаза ... өзі ... ... қапыда мұжықтар қолына тұтқынға түсіп қалуы болып есептеледі.
- Жігіттер! – деді Ағатай сөйлеп жылдам, -
Әнеки, жау жатағы алда ... аз да ... ... ... ... егер өлсек болып құрбан.
Қырық жігіт қолға алып жарақтарын,
Тілесіп, жарық сәуле, таң атқанын.
Жатаққа жан – жағынан тиіп берді,
Жұмсасып, ... ... сұр ... ... алмас қылыш жарқылдауда.
Қырық жігіт қойға тиген қасқырдай боп,
Жолында не көрсе де тартынбауда.
Ағатай алмас семсер қолына алып,
Сілтейді оңды – солды бұзып – ... ... ... ... ұйып ... тырс – тырс тамып.
Әйткенмен ойды бөлмей жарасына,
Қарамай әлсіреген шамасына.
Соғысып жүріп, бір кез ... ... ... ... арасында.
Ер Ақжол Ағатаймен бірге өскен,
Дос еді, тар күндерді бірге кешкен.
Жараның жанға түскен қысымынан
Барады ат үстінен ауып ... де ... ... ... ... әлі ... ... аттан.
Анталап айналада тұрған мұжық,
Ат қойды андағайлап тұс – тұс жақтан.
Күн шығып, тыным тапты алтын аймақ,
Орманда мұңлы үнмен ... ... ... ... ... құз ... жерде сүйектері жатты жайрап.
Сонымен қатар, шығармада шарықтау шегі міндетті ... ... ... ... ... ... шегі – Жәнеке батырдың Абылай ханға Ағатай
батырмен қоса қырық жігіттің мұжықтар ... қаза ... ... ... ... Шарықтау шегін әдетте сюжеттік байланыстың дами отырып,
қақтығыстар алаңына келіп жетуі деп есептеуімізге болады.
Сонымен бірге шығарманың сюжетіндегі ең ... ... оның ... тікелей байланысты. Шешім – суреткердің өзі суреттеп отырған ... ... ... адамдар арасындағы қарым-қатынастардың,
тайталастардың, күрделі күрестердің ... ... ... ... ... ... оқиғаға қатысушылардың ең ... ... ... ... ... ... сюжеттік шешім – Абылайдың ақ ... ... ... желбіреп, Ағатай батырдың солай қарай бет алған сәті. Ол
шығармада былайша бейнеленеді:
Алтайдың әппақ ... ... ... алып, әнші бұлбұл шырқады әнін.
Бөлентіп айналаны сәулесіне,
Сайлардан көтерілді сұлу сағым.
Ақ бұлт аясы кең аспандағы,
Біртіндеп көтеріліп аспандады.
Сол кезде желмен ойнап ... ала туы ... ... ... жая өскен шалқып,
Тар құрсау Ағатайды қысқан қарпып.
Құлазып қош айтысып қала берді,
Артында Ағатайдың бұлдыр тартып.
Дастандағы бүкіл ... ... ... бітіп, әрі қарай эпилогта
ақынның өзінің көңіл-күйі, сезімі, туған жеріне деген ... ... ... 3. ... Қорқыт мұрасының ізімен
Мәжит Айтбаевтың шығармашылық мұрасы еліміз тәуелсіздік алған жылдарға
дейін беймәлім болып келді. ... ... атын атау ... ... ... ... айтуға тыйым салған кез еді ол. Алайда аққа ... ... шын ... тот ... ... ... ... тарих қатпарларынан ашып, жарқырата танытатындай күн ... шыға ... шарқ ... шындықтың салтанат құрарын көп жылдар бойы
зарыға күткен халқымыз қолдан жоғалтқан асылдарын түгендеуге кірісті.
Мәжит ... де ... ... ... ... лайық. Бұлай деп
сеніммен сөйлеуімізге де негіз бар. ... ... ол шет ... ... азаттық аңсаған халқына жаңа үміт лебін жіберуші болды. Екініші ... ... ... ... ... ... тартты. Яғни «тозақты
жеңген қазақ» Мәжит Айтбаев еді.
Ақынның қыруар мұралары елге қай ... ... оны ... кімдер,
қазіргі кезде зерттелу жұмыстары қай деңгейде деген заңды сұрақ туады.
Мәселені шешепес бұрын, Мәжит ... ... елге ... ... ... ... «Арна» деп бұл жерде ... ... ... ... ақын жырлары әр уақытта бірнеше адамдардың қолдарына келіп
тиген. Алғаш рет ... ... ... жазушы Ғабит Мүсірепов танысқан
сияқты. Өйткені жазушы Уахап Қыдырханов Сырбай Мәуленов айтқан мына ... ... ... ... ... ... ... шағын ғана екі
жыр жинағын көреді де, кімдікі екенін сұрайды. «Тұтқындағы Мәжит Айтбаевтың
кітабы. Сөзді ойната білетін ақын екен», ... Ол ... ... айтып,
бір күнге бере тұруын сұрайды.
- Хатшы Имашевтан екі күнге өзім әрең сұрап алдым. Оған ... ... ... беріпті. Сен қолқалама, - дейді.
2004 жылы «Сыр бойы» ... ... ... ақын ... Айтбаев»
деген мақала жарияланды. Авторы сол газеттің тілшісі Қази Данабаев. ... жылы ... ... атты ... ... ... ... жазылған
«Бүркітші» кітабын алып келгендігін айтады. Ол кітап 1943 жылы ... ... ... ... жазылған жырларды суретші кириллицаға түсіреді.
Оны тілші мәшіңкеге бастырып, «Сыр ... ... «Біз бір ... ... ... шуағын қолымызға түсіргендей қуандық», - дейді.
«Бүркітші» кітабының Қазақстанға тұңғыш рет ... ... ... Суретшілер Одағының төрағасы Е.Мергенов Мюнхенге барғанда Хасен
Оралтаймен кездеседі. ... аға сол ... ... ... ... Елге
келгесін әлгі «Бүркітші» ақынның інісі суретші Салихиддин Айтбаевтың қолына
түседі. У.Қалижан М.Айтбаевтың «Абылай» ... ... ... бұл ... ... ... [14, 5] делінген әрі қарай
мақалада. Біз де Мәжит туралы деректерді індете іздеу ... ... 1991 ... ... әлгі өлеңдерді таптық. Редакция тарапынан
енген шағын алғысөзде ... ... ... ... ... ... қиын ... туралы әр түрлі пікірлер
айтуға болады. Бірақ оның өзіндік жолы, өзгеше ... ...... ... ... ұстап, басып отыруға ... ... ... ... тарихындағы шетін құбылыс екендігі де даусыз
ақиқат. Ақын шығармаларының жарыққа шығуы да халқымыз ... ... ... кешу ... ақтаңдақтар, бүркеме оппалар ... ... ... [28, 106], – делінген алғысөзде.
Ақын мұраларының елу ... ... ... ... ... ... ... тұста ғана туған топыраққа орала ... ... жылы сол ... ақпарат саласында белді қызмет атқарып жүрген Сауытбек
Абдрахманов Түркияға іссапармен аттанады. Анкарада сәті ... ... ... ... кісіге жолығады. Оған бар бейілімен құлаған ... ... ... ... ... келерлік, мұқабалы бір кітап ... ... 1943 жылы ... ... ... жинағы «Абылай хан»
осы ... Елге ... ... қауымы түгел танысып,
қызығушылықтарын оятқан бұл ... ... ... қарпіне, одан төте
жазуға түсіп, еларалық «Шалқар» газетіне жариялана бастайды [1, ... ... ... ... ... ... Мәжиттің ақындығына
бағдар тастай отырып, ақынның қызметтес жолдастары ... ... ... ... әлбетте, біздің бұл жазушыларымыз мұндай шығарма бере
алмас еді. Себебі, большевик цензурасы рұқсат етпес еді. Отанның ... Отан үшін ... ... ... ұлы ... ... Темір
және Абылай ханды жырлаған біздің ұлы ... ... ... ... ... өткені бұған дәлел!» Совет дәуірінде большевиктердің
берген темасын жазып, шындықты бұрмалаған жазушы – «қызыл ... ... және ... да! Біз ... ... тема ... теманы
олардың өздері табуда, ал тема – ... ...... еркін
жасауы, сонымен бірге Түркістан халқының мыңдаған жылдар бойы ... ... оның ана ... ; - ... ... ... ... әдеби-
іліми бөлім». Осы орайда айта кетеріміз, «Милли Әдебиет» ... ... ... үлкен мақаласында ТҰК вицe-президенті Сәттар Алманбетов
(Бет Алман) ... көп ... әлі ... жоқ. ... ...
Солға!» Күрескерді ширақ қимылға, сирек ... ... - деп ... ... ... ... баға берген.
Сыр елінен шыққан ақынды, жыршыны ... деу ... бар. ... ... жыр ... 1973 жылы Мюнхенде басылып шыққан. Құрастырушы
Хасан Оралтай. «Асса түркі танысын, қала берді осындағы өз ... ... деп, ... бір баспа ашып... «Биук Түркелі» ... ... ... ... ... ... кітапханаларынан табылған
Алаш ардагерлерін жариялаған соң, ұрымтал ештеңе кезікпей жүргенде, ... ... ... [ 3, 9], - деп ... ... ... ... жыл ішінде Қазақстанға жеткен бес-алты кітаптың өрісі
кең екен. Баспасөз беттерінде жарық көрді, газет-журналдарда шықты. «Сыр
бойы», ... ... ... ... ортасына жол тартты.
Туған топырақта жеке ... ... шығу сәті де ... ... 2005 жылы
«Жазушы» баспасынан Мәжит Айтбаевтың «Шер» шығармалар жинағы жарыққа шықты.
Ақын арманы орындалды.
М.Айтбаевтың ақындық өнерінен басқа бір ... төл ... ... жүз ... ... ... Абылай ханның суретіне
де қатысты болып келеді. 1993 жылы қабылданған төл теңгемізде ... ... ... хан ... ... ... ... қағаз ақшаға ұлттық тұлғаларды бейнелеу көп ... бар. ... ... ... сайын оның бетіндегі Авраам
Линкольн мен Джордж Вашингтонның атақ, мәртебесі де өсе түспек.
Тәуелсіз Қазақстан ұлттық ... ... де ... ... ... Құрманғазы, Шоқан бейнесі салынған, Абылайдың ... ... ... ... ... ... ішінде әсіресе, осы хан атамыз бар жүз
теңгеліктер барлығымызға ... ... ... ... өз ... тек ақындығымен ғана емес, суретшілігімен де әйгілі
болған адам екендігі осыдан көрінеді. Бүгінге дейін теңге ... ... ... хан ... ... ... ... жүргенде салып шығады.
Ол туралы журналист Амантай ... ... ... мақаласы «Егемен
Қазақстан» газетінде басылды: «Абылай хан бабамыздың тұңғыш суреті туралы
біраз пікірталас та ... Мұны ... ... ... ... бірі, белгілі суретші Әубәкір Ысмайылов салды деді біреулер.
Ал «Қазақ елі» ... (№12; 13, 1999) ... ... 1943 жылы ... ... ... ... деп хабарлайды. Алайда бұл тұжырымдар
айғақтала қойған жоқ. Осы ... ... ... ... ... ... ... болған Хамза Абдуллин ақсақал бұл пікірді жоққа шығарады,
оның авторы Мәжит Айтбаев деп ... ... ... елі» ... ... ... ... мақаласында Мәжит
туралы біраз мағлұмат берілген: «Сол Мәжит менің түркістандықтардан тарихи
және көркем әдебиет кітаптарын жинай жүретінімді ... ... ... ол: «Мен бір үлкен істі қолға алдым. ... ... ... ... хан жайлы үлкен дастан жазуды жоспарлап жүрмін», - деді»
[29, 1 - 4]. Сол ... ... ... ... хан суреті де
кітапқа біршама көрік ... тұр. Енді мына бір ... ... ... Манаш Қозыбаев төрағалық жасаған еліміздің ғылым ... ... ... ... мемлекеттік комиссияның Абылай хан
суретінің шығу ... ... ... ... назар аударып
көрейік. Мұнда Москвадағы М.Герасимов атындағы антропологиялық ғылыми-
зерттеу институтының лаборaториясында бас ... ... оның ... қалпына
келтіру жұмысы жүргізілгендігі айтылады. Нәтижесінде Абылай ханның нағыз
өзіндік (обьективті) скульптуралық портреті тұңғыш рет ...... ... әрі ... ... делінген: «Ауызша және жазбаша
жарияланған, сондай-ақ архивтік деректерге қарағанда шындық ... ... ... ... ... ... Қазіргі
басылымдарда жарияланып жүрген, жұрттың бәріне белгілі Абылай хан бейнесі
(соның ішіндегі банкноттағы бейнесі) осы ... ... ... ... ... ... ... «Абылай хан» атты
тарихи-антропологиялық зерттеуде: «Абылай суретінің шығу ... соңы – ... ... ... тірелді. Онымен жеке
әңгімелестік. Бұл әңгіме 1997 жылы 4 ... ... ... бұл ... ... пайда болғанын үстіртін болса да жазғанмын.
Бірақ оған мән беріп жатқан ешкім жоқ,» – деді ... ... – «Мен ... ... ... ... ... белгілі қалада біз сықылды
адамдар бос жүрді. Сол кезде ... ... ... ... Мәулікеш Қайболдин және Мәжит Айтбаевтармен бірге ... Онда ... ... ... ... ... халықтарға ортақ тілде
жазып, шығарылып жатқан газет-журналдарын оқитын болдым. ... ... ... ... ... Осы ... редакторы болып менің
бұрыннан соғысқа ... ... ... ... Айтбаев қызмет жасап жүрді.
Жалпы Айтбаевтар тұқымымен суретші ... ... ... оның ... ... та танымал суретші.
Бір күні Мәжит Айтбаев Берлин кітапханасынан «Шоқан ... ... Н. И. ... ... 1904 жылы ... ... кітабын алып келіп, ондағы Шоқанның суретіне ... ... ... ... отырып, алғаш рет Абылайдың суретін
салған»[31, 144].
Алғаш рет ... ... ... ... бұл ... ... ұлттық
символымызға айналып, 100 теңгелік қағаз ақшалардың бетінде тұрды. Бұған
қарап Мәжит қазақ ... ғана ... ... ... де ... ... қайраткер деп айтуымызға болады. Бір қуаныштысы, еліміздің рухани
болмысына тікелей қатысы бар ... ... дер ... ... ... ... алмай тұрғанда-ақ басталған ақын мұраларын ... ... әрі ... қарқынды түрде жалғаса беретіндігіне сеніміміз
мол.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ әдебиетінің ХХ ғасырдағы кезеңі – сан ... ... ... қайыспай көтерген ерлердің әдебиет майданындағы ерліктеріне толы
болды. Қазақ ұлтының жеке ел ... ... ... азаматтар ғана
емес, сырттағы тұлғалар да белсене ... ... сол ... ... ... ... деген атпен белгілі.
Қазақ әдебиетінің тарихында жыраулар поэзиясынан бастап, ... қала ... ... ... ... ... ... өлеңдерде
азаттық аңсайтын өршіл сарын жалғасып келген. Бұл сарын қызылдар басқарған
үкімет ... ... ... ... соғыс кезінде шет жерде жүріп,
бәрінен де (немістен де, орыстан да) тәуелсіз Түркістан мемлекетін ... ... ... бостандықсүйгіш ұлдарының шығармаларынан қайта
көрініс тапты. ... ... олар ... елде ... де, бір-бірімен
ынтымақтасып, бір тудың астына жиналды.
Қазір аталмыш әдебиеттің көрнекті өкілдері ... ... ... алмай, шығармалары жеткілікті түрде зерттелмей келеді. Оған – бұл
тұлғалардың сол бір ... ... жау ... ... солардың қол астында
еңбек еткендері себеп болды. Десе де, бұларды келер ұрпаққа «сатқын» деп
түсіндіріп, өздерін ... ... ... ... ... ... бұлар туралы деректерді келер ... ... ... ... әкімшіл-әміршіл Кеңес үкіметінің өзі де қазір келмеске кетті.
Қазір сол жазалаушы үкіметтің орнында сол ... ... ... азат ... Енді ... сол ... ... тауып, өшкенімізді жандыруға
ешкім де кедергі ... Сол ... оның ... ... ... ...... күттірмейттін іс.
Біздің зерттеу жұмысымызға осы тақырыпты арқау еткеніміз де сондықтан.
Өйткені мұндай тұлғалар тарихтан өз орнын алып, ... ... ... ... ... ... ... өз орнын алатын ақын. Ол бейбіт күндердің
рахатын сезген жоқ, ... ... ... ... кеңестік құрсаудан
ажыратып алуды негізгі мақсаты етіп алдына қойған тұлға. Ақын туған жеріне
жетуді ... ... ол ... жете ... ... ақын ... ... деп толық айтуымызға негіз бар,
өзі жат жер топырағында ... да, ... елге ... ... ... ... бұл ... өтермін,
Бірақ жырым өлмес, өшпес көңілден...»
Ақын елінде ол ... ... ... ... ... ... түгендеп алдық. Тарихымыздағы қара дақтарды тазартып аршып
алып жатырмыз. Тек сол Мәжиттің, ... ... ... кеңестік кезден
бері жалғасып келе жатқан даудан ... ... ... ... жүріп,
рухын өзіміз оятып алған Мұстафа Шоқайдың идеясы «Үлкен Түркістанның» қалай
күйрегендігін біршамасы білсе де, ... буын оның ... ... Сөз етіп ... сол ... ... идеясы үшін
арпалысқан.
Мәжиттің ұрпақтары, бауырлары өздерінің Мәжитке ... ... оның елде ... соғысқа дейінгі мұраларын жариялауға жол таба
алмады. Жаралы көңіл, жарты жүрек жандардың қасіреттерін ... ... ... ... күн ... бұл зобалаңын ақиқат түрінде қарастырып, жиырмасыншы
ғасырдың жазықсыз жазагерлерін ... ... ... келе ... ұсыныстарымыз, Түркістан Ұлттық Комитетінің бүкіл
әдеби-көркем мұраларын жеке жинақ етіп бастырып шығаруымыз керек;
Қазақ әдебиетінің шет ... ... ... ... ... ... ... мектебін қалыптастырған жөн;
Мәжит Айтбаев (1913 - 1944) қазақтың әдебиет қана ... ... да ... ... ... Бұл жөнінде Мемлекеттік комиссияның
шығарған шешімі де бар. Сондықтан алдағы жылы оның 95 жылдығын кең іс ... атап ... ... Осы ... ... мұралары жөнінде баспасөз
беттерінде мақалалар жариялаған жөн.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... С. ... ... өлеңдері» // «Егемен Қазақстан». –
2004 ж. 24 қараша. ... ... ... 1 – том. ... «Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы», 1998.
3. Айтбаев М. Шер. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 2005.
4. Айтбаев М. Жеке ... ... ...... 1937 ... ... М. ... жер жыры». // «Колхоз туы». - 1934 ж. №3, 4-бет
6. Айтбаев М. «Қасқыр мен қақпан». // «Әдебиет майданы», 1936 ж. ... ... М. ... ... // 1936 ж. ... ... жеке архивінен. Х.Тыныбековтың хаты. – Қызылорда, 1939 ж.
9. Мәуленов С. «Мәжит Айтбаев кім еді?» // ... ... 1971 ж. ... ... А. ... ... - Астана. Республикалық баспа – полиграфия
орталығы, 2000.
11. Шоқай М. Түркістанның қилы ... ... ... ... Ж. М. ... ... деректер\\ Қазақ тарихы. 2004. -№2
13. Бәкіров Ә. Түркістанның азаттығы үшін\\ Ана ... 1994, 7 ... ... Қ. ... ... ... Мәжит Айтбаев жайында\\ Сыр бойы.
-2004. -1 шілде.
15. Жұмалиев Қ «Әдебиет теориясы», Алматы, Ғылым,
16. Қабдолов З. «Сөз ... ... ... университеті, 1991
17. Жұмабаев Мағжан. Шығармаларының екі томдық жинағы. Алматы, Жазушы.
18. ... Х. ... ... ... ... Халық кеңесі. - 1993 -
15 сәуір.
19. Абдуллин Х. Жау қолында қалған жазушылар\\ Қазақ ... ... ... М. ... ... \\ ... және ... - 1940, -№12.
21. Чокай М. Я пишу Вам из Ножана...(воспоминания, письма, документы)
-Алматы: Қайнар, 2001. Қазақшасы: Шоқай М, ... М. ... ... 1997 ... ... Қ. ... ... - Алматы: Арыс, 2004.
23. Исабай Қ. Сайран – Хамза \\ Қазақ әдебиеті. - 1996, - ... ... Х. ... жолда». Дастан. // «Әдебиет және искусство». ... ж., ... ... Х. ... ... -1991, ... «Милли әдебиет», №2. 05.03. Берлин.
27. Исабай Қ. Қала өлді \\ ... ... - 2005, - 5 ... ... – Бек. ... ... ... -1991, -№2.
29. Сатаев А. Дозақты жеңген қазақ\\ Қазақ елі. -1999, -№12,13.
30. Смағұлұлы О, Қожаев М, ... А. ... хан ...
антропологиялық зерттеу). –Алматы: Атамұра, 1999.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Абылай және Қазақ тарихы5 бет
Абай Құнанбаевтың ғұмырнамасы11 бет
Шәді жәңгірұлының ғұмырнамасы26 бет
А. ҚЫРАУБАЕВАНЫҢ «РАБҒУЗИ ҚИССАЛАРЫ» МЕН «МАХАББАТНАМА» ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ134 бет
Асан Қайғы туралы аңыздар32 бет
Бейімбет Майлин17 бет
Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы188 бет
Бұхар жыраудың билік шешімдері105 бет
Көкшетау поэмасы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь