Мүшел есебі

Кіріспе. 3.5 бб

Негізгі бөлім: «Мүшел есебі». 6.49 бб

I.тарау: Он екі мүшел жыл қайырудың шығуы.

I.1. Жалпы сипаттама. 6.16 бб
I.2. Мүшелдің шығу тарихы. 17.26 бб

II.тарау: Мүшел қайыру календарының құпия сырлары.

II.1 Мүшелдегі хайуандар. 27.34 бб
II.2. «Он екі мүшел» жыл қайыру календарының сыры, халық
күнтізбесінің құпиясы. 35.48 бб

Қорытынды. 49 б

Пайдаланылған әдебиеттер. 50 б
Дүние жүзінің әр түрлі халықтары түрлі күнтізбелерді қолданады. Мұсылмандар - ай, христиандар - күн күнтізбелерін қолданса, будда дініне сенуші елдер 60 жылдық, яғни, алты 10 жылдық және бес 12 жылдық циклдың айналымдағы күнтізбелерді пайдаланады.
Орталық Азия халықтарының ертеден бері пайдаланып келе жатқан хайуандық айналым күнтізбесін Кеңес үкіметі тұсында барынша бұрмалап жастарға оны жапон-қытай немесе "шығыс календары" деп таныстырды. Хайуандық айналым күнтізбесін қазақтар – «мүшел есебі» деп атаған.
"Мүшел" сөзінің шығуы туралы ғалымдар арасында түрлі пікірлер бар. "Мүшел" сөзі " мүше"-деген сөзден, яғни дененің 12 мүшесіне байланысты шыққан дейді. Қазақтар арасында мал сойғанда мүше тарту немесе "12 мүшең аман болсын" деген тілектер айту бары рас. Сондай-ақ "мүш йыл" түркі сөзі "мүш"-"он" деген санды білдіреді, "мүш-йыл", "он-йыл", яғни, "он жыл" дегенді білдіреді деген пікір де бар. Ол түркілердің он саусақпен санау заманында шыққан, Орхон жазуларында он саны көп айтылады, мысалы: он оқ елі, он ұйғыр елі тағы басқалары. Ал мешін мен ұлу кейін қосылған деген дәлелдерді алға тартады.
Мүшел есебінің Шаванның пікірінше б.з. бірінші жүз жылдығына дейін-ақ, қытайлар мен түріктерде белгілі болған, Ал славян халықтарының арасында-болгарларды түріктер бағындырғаннан кейін, олардың Дуло руының жылнамаларындағы билеушілердің, өмір сүрген жылдары хайуандық күнтізбесінен есептелген екен. Бірақ, ол болгар халқының арасында кеңінең таралмаған, түрік билеушілері жергілікті халықпен ассимилияцияланып, сіңісіп кеткен кезде, ол есепте жойылған,
Мүшел есебінің шығуы туралы зерттеген В.Шахматов 1955 жылы-ақ өзінің ҚазССР Ғылым Академиясының Хабаршысына жариялаған "О происхождении двенадцатилетного животного цикла у кочевников" деген ғылыми мақаласында, мүшел есебінің алғаш рет Орталық Азия көшпенділерінде шыққан нанымды түрде дәлелдейді, Мұндай пікірді 1960 жылы И.В.Захарова,1988 жылдары В.В,Цыбульский қолдайды.
Мүшел күнтізбесін революцияға дейін қырғыз-қайсақ циклдық күнтізбесі (АА Диваев, БА Куфтин, Ю Казбеков тағы басқалары) десе, қазіргі ғылымда оны 12 жылдық хайуандық циклдық күнтізбе, орталық азиялық көшпенділер күнтізбесі, Оңтүстік-Шығыс Азияның ай-күн календары (қазіргі кезде сол жерлерде қолдануына байланысты) немесе Юпитер күнтізбесі деп те атайды.
Ал жапондықтар бұл күнтізбеге Күн мен Ай ғана емес, Юпитер мен Сатурн қозғалысы да ескерілген. Өздері "жабайы көшпенділер " деп ат қойған номадизм теориясын жақтаушылар, әрине мұндай керемет күнтізбені көшпенділер жасады дегенге сенбей, қарсыласыр-ақ бақты.
Мыңдаған жылдар бойы көк аспан мен қара жер ортасында өмір сүріп келе жатқан көшпенділер өсіп-өну үшін, өздерін және тіршілік көзі-малдарын сақтау үшін табиғат тілін, жер ерекшелігін, аспан сырын үнемі бақылап зерделеумен болды.
1) М.О.Исқақов «Халық календары», Алматы «Қазақстан» 1980 жыл
2) М.О.Исқақов «Қазақтың байырғы календары», Алматы-1960 жыл
3) С.Г.Нұрғалымова «Қазақ халқының күнтізбесі», Алматы «Глобус» 2000жыл.
4) Кисилев С.В. Древняя история Южной Сибири. М., 1951
5) Агеева Е.И. Хроника археологических раскопок и находок в Казахстане. Изд.АНКаз ССРң,серия археолог, 1951 №106-8, с.132
6) Толстов С.П. Древний Хорезм, Москва, 1948
7) Х.Әбішев «Аспан сыры», Алматы 1962 жыл.
8) Жұлдыз // 2005.4. 173-182 беттер.
9) Ақиқат // №3, 2007 жыл. 79-85 беттер
10)Егемен Қазақстан // 2008.01.01
11)Отбасы-тұрмыс «Сақ қызы – Тұмар қыз» // 2007.05.03
12)Тарих. Әдіскер методист // 2005. №1
13) Су Бихай «Қазақ мәдениетінің тарихы»,Алматы-2001 жыл
14) Астана ақшамы // 2003.01.01 №1
15) Дала мен қала // 2003.12.26
16) Қазақстан Заман // 2006.03.24 №13
17) Егемен Қазақстан // 2004.04.20 №65-68
18) Ақ желкен // 2005 №12
19) «Халық календары», «Қазақстан» баспасы, Алматы-1980
20) Қазақстан мұғалімі // 2002.01.01 №1
21) Заман-Қазақстан // 2003.02.28
22) «Үш ғасыр жырлайды», Жазушы- Алматы-1965
23) Қазақ совет энциклопедиясы, 8 том
24) Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 6 том
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министірлігі
Қазақ Мемлекеттік Қыздар Педагогикалық Университеті
Өзіндік жұмыс
Тақырыбы: Мүшел есебі
Орындағандар: ... ... ... ... ... Э.
Тексерген:
т.ғк.доц., Аширбекова Ж.Б.
Алматы –2008 жыл
Жоспар:
Кіріспе. 3-5 бб
Негізгі бөлім: «Мүшел есебі». 6-49 бб
I-тарау: Он екі ... жыл ... ... ... ... 6-16 ... Мүшелдің шығу тарихы. 17-26 бб
II-тарау: Мүшел қайыру календарының құпия сырлары.
II.1 Мүшелдегі хайуандар. 27-34 ... «Он екі ... жыл ... календарының сыры, халық
күнтізбесінің құпиясы. 35-48 бб
Қорытынды. 49 ... ... 50 ... ... келе ... ... есебі жыл санау ... ... және даму ... ... ... қолданыстағы
календарлар арасындағы ұқсастықтары мен айырмашылықтарын салыстыру. Қазақ
және басқа да Орта Азия ... ... ... ... ... беру. Мүшел айналымының әрбір он екі жылда адам организміндегі
гармондарының өзгеріске ұшырап отыратындығын,оның адам ... ... ... яғни ішкі ... ... ауру ... психологиялық және психикалық өзгерістердің болатындығын
медициналық және тарихи деректерден ... ... Осы ... адам
баласына ғана емес, сонымен бірге табиғатқа, бүкіл шаруашылыққа, жерге және
климатқа үлкен ықпалынан қарапайым халық зардап шеккендіктен, ... ... ... ... ... жұтпен апаттың болатындығын алдын-
ала болжағандығын ... Он екі ... жыл ... ... даму ... мен ... ... өміріне, қолөнері мен ауыз әдебиетіне, бүкіл тұрмыс
салтына ... ... Он екі ... жыл ... ... ... ... кәсіптік ерекшеліктерін, географиялық орта ... ... ... ... ... ... ... жүзінің әр түрлі халықтары түрлі ... ... - ай, ... - күн ... ... ... дініне
сенуші елдер 60 жылдық, яғни, алты 10 жылдық және бес 12 жылдық циклдың
айналымдағы күнтізбелерді ... Азия ... ... бері пайдаланып келе жатқан ... ... ... ... ... ... бұрмалап жастарға оны
жапон-қытай немесе "шығыс календары" деп ... ... ... ...... ... деп ... сөзінің шығуы туралы ғалымдар арасында түрлі пікірлер бар.
"Мүшел" сөзі " ... ... яғни ... 12 ... байланысты
шыққан дейді. Қазақтар арасында мал сойғанда мүше тарту немесе "12 ... ... ... тілектер айту бары рас. Сондай-ақ "мүш йыл" ... ... ... ... ... ... "он-йыл", яғни, "он жыл"
дегенді білдіреді деген пікір де бар. Ол ... он ... ... ... ... ... он саны көп ... мысалы: он оқ
елі, он ұйғыр елі тағы ... Ал ... мен ұлу ... ... ... алға тартады.
Мүшел есебінің Шаванның пікірінше б.з. бірінші жүз жылдығына дейін-
ақ, қытайлар мен ... ... ... Ал славян халықтарының арасында-
болгарларды түріктер бағындырғаннан кейін, ... Дуло ... ... өмір ... жылдары хайуандық күнтізбесінен
есептелген екен. Бірақ, ол болгар халқының арасында кеңінең ... ... ... халықпен ассимилияцияланып, сіңісіп кеткен
кезде, ол есепте жойылған,
Мүшел есебінің шығуы ... ... ... 1955 жылы-ақ өзінің ҚазССР
Ғылым Академиясының Хабаршысына ...... ... ... у ... ... ... мақаласында,
мүшел есебінің алғаш рет Орталық Азия көшпенділерінде шыққан нанымды түрде
дәлелдейді, Мұндай ... 1960 жылы ... ... ... ... революцияға дейін қырғыз-қайсақ циклдық күнтізбесі (АА
Диваев, БА Куфтин, Ю Казбеков тағы басқалары) ... ... ... оны 12
жылдық хайуандық циклдық күнтізбе, ... ... ... ... ... ... ... (қазіргі кезде сол жерлерде
қолдануына байланысты) немесе Юпитер күнтізбесі деп те атайды.
Ал жапондықтар бұл күнтізбеге Күн мен Ай ғана ... ... мен ... да ... ... ... ... " деп ат қойған
номадизм теориясын ... ... ... ... ... ... ... сенбей, қарсыласыр-ақ бақты.
Мыңдаған жылдар бойы көк аспан мен қара жер ... өмір ... ... ... ... ... ... және тіршілік көзі-малдарын
сақтау үшін табиғат тілін, жер ... ... ... ... ... болды.
Соған орай қам-қаракет жасап, жол жүріп, көшіп-қонған. Әрі отырықшылар
егіннің шығуы үшін ... ... ... ... ... ұмтылса,
көшпенділердің төрт түлігі өсіп-өнуі үшін оларға алдын-ала бірнеше ... білу шарт ... ... ... ... жылан, жылқы жылдары жайлы, ол
тышқан, ұлу, мешін, тауық , доңыз жылдары жайсыз деп ... ... қоян ... ... ... ... Оның ... айналымы, яғни әрбір 36 жылдан ... ... қоян жылы ... ... сөзі ... ұлуы" деген мағынадан шыққан болуы керек деген
зерттеушілер пікіріне толық қосылуға болады.Себебі, түркілер ... ... ... ... ... ... басына қасқырдың басын ... ту ғып ... ... ... шапқаны деректерден белгілі. Ал мүшел
айналымында қасқырдың ... аты ... ... ... ауыз ... ... ... жеп жатыр" дейтін, Қасқырбай атты
атасының атын атап қоюдан қорыққан келіннің ... сөзі ... ... ... көп дау ... келе ... ... атауы
(маймыл) шынында да көп күдік туғызады. Түркі халықтары арасында маймыл
елеусіз болса, ... ... ... жек ... ... оны
құрметтеп мүшел есебіне кіргізуді жөні жоқ сияқты.
"Мешін"-Үркер шоқ ... ... ... деген зерттеушілер пікірінің
қисыны бар*, түркі-монғол тілінің туыстығы мен олардың шығу ... әрі бұл ... ... ... ол ... ... ... шоқ жұлдызының көшпенділер өміріндегі алатын орны мен уақыт маусымын
білдірудегі ролі туралы айтылады. Қазақ ... әр ... бір ... ... ... ... деп көк аспанға, жымыңдаған
жұлдыздарға табынатыны, егер де бір ... ағып ... ... бір ... ... деп ... белгілі. Сондықтан да мүшел есебіне өздеріне
етене таныс хайуандарды, жануарларды кіргізе отырып көк ... ... емес ... ... ұлудың орнына айдаһар (дракон) беріледі, ... ... ... ... ... Қытайға мүшел есебін ... ... дауы жоқ. ... ... ... да ... ... бірнеше дүркін иеленіп билік жүргізетінін жасырмаса, Ұлы Қытай
қорғанының ғұндар ... ... үшін ... да ... Түркілердің
әскери өнері мен киіміне, музыкасына қызыққан қытайлардың
___________________________
*Заман-Қазақстан 1 ... ... ... да сіңіріп, оны жетілдіруі, өздері қасиеттейтін айдаһарды,
қасқырдың (көк бөрінің) орнына бейнеленуі де заңдылық.
Ендігі ... ... ... ... ... бейнесінің қай
уақыттардан бастап пайда болғанын анықтау.
Сібір* мен Орталық Азия* ... ... ... табылған қола дәуірінің ескерткіштері арасында12 жылдық жыл
санау жүйесіне ... ... ... ... ... ... заманымыздың бірінші ғасырына жаттатын тотемдік табынуды
білдіретін заттардан деп ... ... мен ... ... ... мен ... ... мүшелдік айналымға кіретін жылқы, доңыз,
тауық және маймылды жиірек пайдаланғанын білдіретін ... ... ... біздің заманымыз басталғанда маймылдың ... ... орын ... байқап, оның тарихын әріден, тереңнен іздеу
қажеттігі аңғарылады. Әрі ... ... ... даму ... ... зерттеліп, "мешін-үркер" мен "мәшін-азғын адам ... ... ... ... қашан басталғанын анықтау үлкен
міндет. Мешін немесе мәшіннің түркілер өмірінде ... ... ... ... білдіретін сөздер күні бүгінге дейін бар. Қазақтарда
жаман ... ... ... ... ... олақ, салақ
адамдарды-"мәжін" (мәшіннің өзгерген түрі) дейді.
1957 жылы Оңтүстік ... ... ... ... ... жұмысы кезінде медальон табылған (диаметрі-3-8 см,
Қалыңдығы-3мм, ортасындағы тесігі-8мм).
Оның екі жағында да ... ... ... ... ... жылсанаудың 12 жылдық хайуандық ... ... ... ... ... табылған,олар біздің
заманымызға дейінгі XII ғасырда шыққан.Ең ежелгі хайуандық циклде жылдың 4
мезгілін көрсететін 4 ... ... оған 6 үй ... ... 1. ... ... сипаты
Көп халықтарда: қытай,жапон,корей,тибет,моңғол,қырғыз,өзбек,
қазақтарда -бұл цикл тышқан жылынан басталады.Ол Y ғасырдан ... ... ... ... ... қолданылған.Оның Қазақстан жерінде де
болғанын XIY ғасырдың әдеби ескерткіштері хабарласа Темірдің тасқа ... ... ... оны нақтылы дәлелдей
___________________________
*С.Г.Нұрғалымова «Қазақ халқының күнтізбесі», Алматы «»
*Киселев С.В.Древняя история Южной Сибирири.М.,1951
*Агеева Е.И. Хроника ... ... ... в ... ... археолг,1951 №106-8,с.132
*Толстов С.П. Древний Хорезм. Москва,1948
түседі.Онда:"Жетіжүз қара Тоқмақ елінде қой жылында,орта ... ... ... бар.Пекин нумизматикалық катологында Цянь-Лун
Богдыханның осыған ұқсас монетасында да ... ... ... ... қонысынан табылған монета тәріздес күнтізбеде 6 үй жануары
және 6 ... ... ... ... ... ... ... сиыр,
жолбарыс, қоян, ұлу, жылан, жылқы, қой, мешін, тауық, ит, ... ... ... ... табынатын жануарлардың болғаны
белгілі алтайлықтар-бұғыны қасиет тұтса, кейбір қырғыз рулары барысты ... 12 ... ... ... ... ... ... I ғасыр мен
б.з.II ғасырын да жасалған) Қорғалы өзені ... ... ... де
табылған. Ал X-XI ғасырда жасалған Орта ... ... қола ... ... ... ... ... Жамбыл облысынан да табылған,
қазір Эрмитажда тұр.
Баба-атадан табылған күнтізбе X-XII ғасырларға қарахандқар дәуіріне жатады.
Мүшел тарихының өте ертеден ... тағы бір ... оның ... өміріне, қолөнері мен ауыз әдебиетіне бүкіл тұрмыс салтына
тереңдей енуі. Өнертанушылар мүшел айналымындағы 8 ... ... ... де орын ... ... ... табан, жылан,қошқар мүйіз,
барыс, жұлдыз, құс, ит құйрық сияқты ою түрлері бар екенін айтады.
Моңғолдардың 12 қанат киіз үйінің әр ... ... ... ... ... әрі шаңырақтан түскен күн сәулесі түссе, соның атымен
уақытты белгіленген, мысалы, тышқан немесе сиыр ... ... ... көрсетуде белгілі бір мағынасы бар (таңертең, түске жақын, тал ... ... ... ... ... ... ... 12 хайуаннан құралған 1 ... ... ... ... ит, ... скаребей, есек, арыстан, теке,
өгіз, қаршыға, маймыл, ибис және темсақ. Скарабей мен ибис ... ... ... басқа халықтар оларды білмейді.
Хайуанның бұл тізімі біздің заманымыздың 1 ғасырында ... ... ... грек тіліндегі қолжазбасынан табылған. Теквростың айтуынша
тәулік он екі бөлікке бөлініп, ... осы ... ... ... ... сақталып сарайында сақталып келе жатқан,
"Ватикан папирусы" делінген ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... елге бір ... аты ... Тізімі хайуандардың
аттары мен реттері Тевкрос тізіміндегідей. Бұл қабысу ертеде осындай бір
тиянақты он екі ... ... ... ... ... 2 ғасырдағы ежелгі Египеттің бір ... ... Лувр ... ... ... ғалымы Белл осы үзіндіден
жоғарыда айтылған тізімдердегі жеті хайуанның ит, скарабей, есек, арыстан,
теке, өгіздің ... ... ... Осыдан кейін әлгі тізім ... ... деп ... ... ... есек орнына жылқы, қой орнына теке, барыс
орнына арыстан, тышқан орнына мысық (мысық тышқан ... қоян ... ( ... қоян ... алынған десек, ортақ элементтердің саны онға
жетеді. Одан әрі ибис пен ... ... ... ... еске ... ... ... пен доңыз алынған десек, екі айналым ... ... ... ... ... ... кешікпей бұл пікірді қолдаушы ірі ғалымдарының бірі Болл Галлевидің
теориясынан бас тартты. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... кезде қытайлықтар мен түркілердің
мүшел есебі болған. Египет зодиагындағы хайуандар айналымы жылдары емес,
тәуліктегі ... ... деп ... Ал Египетте тәуліктті бұлай
бөлу мүлде болмаған. ... ... ... ... Бұл он ... мүшел Вавилонда шыққан болуы керек деп тоқтады.
Мүшел Грецияда, Римде, Үндістанда болмаған. Ескі ... ... ... ... ... ССР ... академиясының тарих, археология, этнография
институтының ғылыми ... ... " ... ... он екі жылдық хайуандар айналымы" деген мақаласы басылды
басылды. Мақалада автор Шаванн, Галлеви, Самойлович, ... ... тағы ... ... ... ... жазған еңбекрерінде
баяндайды. И.В. Захарованың жалпы қорытындылары бойынша мүшел есебі бұдан
2000 жылдай ... ... ... б.з.б 1 ... ... Азияда шыққан.
Он екі жыл уақыт мүшел деп аталады. Мүшелдегі жылдар рет санына қарай
анықталмайды, 12 түрлі хайуанның атымен ... ... ... ... ... мен ... төмендегідей:
1-жыл – тышқан жылы,
2-жыл – сиыр жылы,
3-жыл – барыс жылы,
4-жыл – қоян ... – ұлу ...... ... – жылқы жылы,
8-жыл – қой жылы,
9-жыл – ... ...... ... – ит ...... ... аяқталып, енді одан ары 13 жылды санағанда тағы да ... ... ... ... ... 12 ... алтауы – үй хайуаны, ал алтауы – түз тағысы.
Мүшел есебі көптеген елдерге – Жапониядан Болгарияға, ... ... ... ... ... ... уақытты мүшел деп есептеген. Мүшел
есебін пайдаланатын елдердің қайсысын алсақ та, олардың ... 12 ... ... ... ... ... тышқаннан
басталып, доңызбен аяқталып отырады.*(тек алтайлықтар мен телеуіттерде ғана
қой мен ... ... ... ... қоян ... мысық, қой
орнына ешкі айтылады). Мүшелдегі хайуандарды әр халық өз тілінде атайды.
Іс ... ... ... екі ... ... Бірі – ... халықтары
қолданған «таза мүшел», ол әрбір он екі ... ... ... ... ... ... – он екі жылдан кейін ... ... 60 ... ... ... Азия ... айналымы.
Мүшел есебі қолданылатын халықтар, атап айтқанда мыналар:
1. Түркі тілдес ...... ... ... өзбектер,
түрікмендер, азербайжандар, татарлар, башқұрттар, чуваштар, чулымдықтар,
тувалықтар, шорлар, алтайлықтар, осман түріктері тағы басқалар.
2. ... ...... буряттар, қалмақтар, таңғұттар,
торғауыттар тағы басқалар
3. Сібірдің тұнғыс-маньчжур халықтары – нивхилар, долғандар, эвенкилер
тағы басқалар.
4. ... ... ... ерте ... ғана ... ... Азия ... – кампучиялықтар, вьетнамдықтар,
бирмалықтар, тайландықтар тағы басқалар
7. ... ... мен ... (парсылар).
8. Кавказдың кейбір халықтары – абазиндер, ноғайлар, кабарда
черкестері тағы ... ... ... ... ... ... Рим мен Грецияда,
арабтарда, словяндарда, Батыс Еуропа елдерінде болмаған.
Мүшелдегі ... ... ... түс-түгі, жасы есепке
алынбайды. Сондықтан қой ... ... жылы деп те, ... жылы деп те,
__________________
*Қазақ халқының мұрасынан. Алматы,1993,10-11бб
*Заман Қазақстан,1мамыр,1997ж
сек жылы деп те ... ... ... жылдың хайуандардың жаратылысына
ешқандай байланысы жоқ, солай тек шартты түрде аталып кеткен.
Мүшел есебімен санап дағдыланбаған адамға жылдардың ретін есте ... ... ... ... ... ... Сондықтан қажет ететін
адамдарға мүшелдегі жылдардың тетелестігін көрсететін мынадай, бір ауыз,
схемалық ... ... ... ... бойына,
Қалған ұмыт жылдардан.
Жатпа қарап, мойыма,
Тайма именіп, ділмәрдан.*
Мұнда әр ... ... ... сәйкес жыл атының біріншідыбысын көрсетеді:
т – тышқан, с – сиыр, б – барыс, қ – ... тағы сол ... ... ... ... басы 22 наурызға келіп отырады. Мысалы, 1979 жылдың ... 1980 ... 21 ... ... ... 1980 ... 22 ... 1981 жылдың 21 наурызына дейін мешін
жылы.
Мүшел хайуандарының кейбір халықтардағы атауларын келтірейік.
Моңғол тілінде:
Тышқан – хулугина, сиыр – ... ...... қоян – ... ұлу – ...... жылқы – мөрін, қой – хони, мешін – мечін, тауық – тахия, ит
– нохай, доңыз – гахай.
Жапон ... – не, сиыр – уши, ...... қоян – у, ұлу – татзу, жылан – ми,
жылқы – ума, қой – ... ...... ...... ит – ину, доңыз –
иви.
Басқа бірқатар елдердің ... ... ... ... ... ... мәйхә, мөрін,
хонин, бонио, чоко, индахунь, үглән,
тибетше: буй, лаң, тағ, лос, ... ... луг, прә, бия, күй, ... ... күт, ... қал, таз, рең, ... ... мөмә,
уәк, рока, қа, көр,
парсыша: мүс,бәкер, ... ... ... мар, ... ... мүргі, сег, хұғ,
азабинше: щыщқан, сиыр, барс, қуаян, ұлу, жылән, жылқы, ... ... ... йіт, ... ... ... сиыр, барс, куаян, ... ... ... мәйхім, тауықу, ит, доңыз.
Кейбір авторлар мүшел есебінің саяси және экономикалық ролі ... ... тек ... ... ... ғана ... ... пікірді айтқан. Бұл
мүлде қате. Ертеде маңызды документтердің бәрінің де уақыттары мүшел
__________________
*Қазақстан мұғалімі.2002.01.01 №1
бойынша көрсетіліп отырған. Ежелгі түркілердің бір ханы ... ... жылы ... ... ... ... «Ұлу жылы, тоғызыншы айдың оны ... ... ... да (VIII ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... XI ... ... мынадай
бір қолхаты осы күнге дейін сақталған: « Бічін йыл ... ай икі ... ... ... икагука каршлық кәргәк болуп Құтлұғ атлы ... ... ... ... юз еліг ... бөз ... ... санап
алдұмұз».чвб
Аудармасы мынадай:
«Мешін жылғы шақшапұт айының екі жаңасында бізге – ... ... ...... пұл ... болып, Құтты деген әйелді сатып,
Құттытемірден жүз елу ... бөз ... ... ... ... ... мешін жылы 150 суыртпақ бөзге бір әйел сатылған. Қолхатқа,
Тәдмілік, ... ... және 4 куә қол ... Бұл - аты өшкен қара
заманның масқара документі.
Шақпашұт айы – көне ... ... ... С.Е Маловтың
түсіндіруінше, бұл айдың – санскрит тілінің ... ... ... ... ... «тежелу», «ұстамды болу».
Мүшел жылдары монғолдар империясында да қолданылған бірақ монғол хандары
XIV ғасырдың басынан ... ... ... ... ... ... да ... көрсетіп отырған. Ақыры 365-366 ... ... ... ... 354-355 ... хиджра жылдарына және 384 күндік еврей
жылдарына айналып кеткен. Соның салдарынан жыл басы бұрынғы күн мен ... ... (22 ... кезінен тайып, январь, февраль, март айларына
шығып кеткен. Оны негізгі ... ... ... ... хиджрадантыс, 20-
22 күн немесе 13-ай қосылып отырған.Алтын Орданың билеушісі Өзбек хан (1282-
1342, мемлекетті басқаруы 1313-1342 жылдар) монғолдар ... ... ... ... ... саясатын жүргізген. Ол ... ... ... кең ... таралуына жол ашқан қалаларда мешіттер мен
салдырып, араб елдерінен көптеген ... ... ... ... мүшел календарын хиджраға бейімдеп, өзгерткен.
Алтын Орданың белгілі ханы Тоқтамыш (1380-1395) Бек Қажы деген ... ... ... ... деп ... Қажыға ... жамандық қылған адам менен жақсылық күтпесін. Мұны
растап мөр ... ... ... ... хиджра бойынша 784 жылы зульхада
айының 24 күні жазылды. Сұлтан тоқтамыш» Бұл 1383 жылы 1 ... ... ... ... ... ... ... қалдырған ескерткіш тасында мынадай сөздер
жазылған: « Жеті жүз қара ... ... қой ... ... ... ... сұлтаны Темірбек 200мың әскерімен, Тоқтамыштың қанын шашып, өз даңқын
шығару үшін жорық ... Осы ... ... ... қалдыру үшін оба үйірді».
Бұл ескерткіш тасты ... Қ.И. ... ... Есеппен қарағанда
Темірдің Тоқтамышты Ордадан ... ... ... ... ... 12 ... биліктен айырылып, қашып, қарақшылықпен жүрген. Ақыры оны 1407 жылы
Едіге өлтірген.
Тоқтамыштың Польша королі Ягалайға жолдаған хатының ... ... ... 795 ... 8 ... түрінде көрсетілген (1393 жылдың 20 майы).
Махмұд ... ... ... ... жолдаған хатында тауық жылы, хиджраша
870 жылдың 5 шабғанында жазылған (1466 жылдың 10 ... ... ... ... Рашид-ад-диннің «Жылнамалар жинағында» ... ... 33 жылы ... ... ... онда ... ... жылы
пәлендей соғыс болды», «ұлу жылы түгелдей жұмыс істелінді» тағы сол сияқты
деп ... Бұл ... ... ... жылы ... 591 жылдың рәби-әууәл- айында ... ... ... 1195 ... 13 ... ... ... жылы хиджраша 592 жылдың рәби-әууәл айында басталады (1196 ... ... жылы ... 593 ... ... ... басталады.(1197 жылдың
22 январында).
Жылқы жылы хиджраша 594 жылдың ... ... ... ... ... жылы ... 624жылдың сафар айында басталады.(1227 жылдың 12
январында).
Тиісті есептеулер ... ... ... 591 ... ... ... 355 күн, 592 жылына сәйкес ұлу жылы 354 күн, 593 ... ... ... 384 күн тағы сол ... болғандығын көреміз. Сонда хиджраның 593
жылына сәйкес жылан жылы араб ... ... 354 ... тағы да 30 ... тағы да бір ай) ... ... Алтын Орда календары ... да ... ... ... жақын болып шығады.
Алтын Орда мемлекеті ыдырап, Қазақ хандығы құрылғаннан ... ... ... ежелгі түркілердегідей күн мен түннің теңелуі
кезінен басталып отырған. Наурыздың жыл басы ... ... ... сіңіп
кеткен. Бұл жайтты өлең-жырлардан жа айқын көреміз. Совет заманында шыққан
тұңғыш қазақ календары – «1923 жылдың ... ... «ит жылы ... ... ... 22 март деп атап көрсетілген. Оны жазған кісілер жай
айта салмаған, өздерінен бұрыңғы ... ... ... ... айтыстарында да жиі ұшырап отырады. Мысалы
Ақсұлу Орысқызымен айтысында Кешімбай Қабанұлы (1865-1925) былай дейді.
Сиыр жылы ... ... ... Орға,
Хат жаздым темір қалам алып қолға,
Жағалбайлы елінде бар екен деп
Есіттім ақын ... ... ... кісі ... ... жоқ,
Бұл жаққа келіп едім ақ іспенен.
Екі жыл елдерінде мейман болдым,
Кешегі өткен сиыр мен барыспенен.
Керей Намаз ақын (ол жөнінде ... ... жоқ) ... Сармұратовпен
(1890-1915) жылғы айтысында:
Елінді зар еңіреткен ұлу, қоян,
Сенің құрып қалғанын тәңірге аян.
Ішер тамақ, киерге киім таппай,
Бала – шағаң жеп ... ... ... 1891-1892 жылдардағы жұт айтылады. Бұл жұттың Майлықожа
Сұлтанқожаның ... ... де ... жылы ... ... ... шаруалардың болды салбыр.
Қысты күні болғанда қар тынбады,
Хайуанға өлім ... ... ... ... ... ... ... дейді:
Әрбір айтқан өлеңім халқыма аян,
Сараңдарға біткен мал – шаққан шаян.
Байды сабап, жарлыны жаншып өткен,
Естен ... ... ... ... ... жөнінде Ілияс Жансүгіровтың бір ауыз өленің келтірейік:
Болмаса түлкі ... ... ... ... таба ... ... ... «Ақ қояндай» қырған қыстар,
Түкірік түспей қатқан жұрт ... ... 1917 ... ... жазған «ұлу» атты өлеңіт бар.
Содан бір үзінді келтірейік:
Ұлу келіп көтереді елдің обалын,
Мал ... ... алды ... ұлудай ұлытқан жоқ қазақты,
Аты шулы былтырғы өткен «қояның»
Өтті ендің сол сыйыңмен барып тұр.
Улап-шулап, аттандырып ұлуды,
Жаңа жылға қазақ көзін салып тұр.
«Қайырлы жыл ... ед» деп ... ... ғой ... ... адал ... ақ жүзбен,
Өарсылаймыз жаңа жылды – «жыланды»...
Қоян жылы 1915-1916, ұлу жылы ... жылы ... жылы ... ... ... жылы, қазақ ғана емес, бүкіл езілген халықтардың
үмітін ақтап, Октябрь танын алып ... ... ... осы ... ... ... жасы ... ешқандай мәселе жоқ, тек жылдар
жүйесі, халықтың тұрмысы, ... ... ... тағы сол ... ... ... «мүшел есебінің адамның
жасын санауда ғана қолданылған» деген пікір бекер, дәлелсізң білмей айта
салған. Мүшел ... ... ... орын ... ... және ... бір бөлігі (Қызылорда мен Шымкент
облыстарының кейбір аудандарының қазақтары) ұлу жылын балық жылы дейді.
Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... қара
киік жылы айтылады.
Кейбір азаматтар григориан календары бойынша ... ... ... де ... қай жылы ... ... ... Ол қиын емес, жыл
қайыру жөнінде 1960 жылы біз ұстанған қарапайым ... бар. ... ... ... ... 12-ге ... керек. Егер жыл қалдықсыз 12-ге бөлінсе, мешін
жылы туған болады, 12-ге бөлінбей, қалдық шығатын болса, жылдың сол ... ... ... - ... ... 2 – ... - ит жылы, 3 –
болғанда - доңыз жылы, 4 - болғанда-тышқан жылы, 5 – ......... – ұлу жылы, 9 – болғанда – жылан жылы,10 – болғанда жылқы
жылы, 11 – болғанда қой жылы. Мұнда ... дәл ... үшін ... ... айы
мен күні де еске алынуы керек. 22 наурыз күні немесе одан кейінгі ... ... сол ... ... Ал 1 ... мен 21 наурыз
аралығында дүниеге келгендер мүшелге ескі ... ... ... ... ... ... келетін жылды алуы керек. Бір мысал келтірейік.
Азамат 1918 жылғы 16 мамырда туылған. 12-ге ... ... 10 ... ... ... ... Азамат жылқы жылы туған. Егер
Азамат сол жылы 1918 жылы 23 ақпанда ... оның жылы ... жылы ... ... ... ... ... келетін жылды алынады.
Азаматтың туған айы мен күні белгісіз болғанда, жуық түрде, қыс аяғында,
көктемде, жазда, күзде, қыстың басында ... жылы 22 ... ... ... ... ... қыс ортасында туғандардың жылы 1қаңтар-21
наурыз аралығында туғандарға анықталады.
Тарихи оқиғалардың мүшел есебі бойынша ... ... да ... жоғарыда айылған ереженің ғылыми негізін түсіндірейік. Кез ... ... ... тудырмайтын датаны алайық. Мәселен,1923 жылы 22 наурызда
доңыз жылы басталған. Ол сол кездегі документтерде жазылып қалған. Сонда,
мүшелде 12 жыл ... тағы сол ... ... да ... мен ... ... ... жылдары болған. Осылай шегініп отырып, жыл санау
жүйесінің басынажетуге болады. Ақыры ... бас ... ... ... жылы болады. Бұл үшін 1923-тен 12-ні 120 рет шегеруге тура келеді,
Арифметика тілінде ... ... ... календарының 3-жылынан 1923 жылына ... 160 ... 3-жыл да, 1923 жыл да ... жылы ... ... 2-жыл – ит ... ... тауық жылы тағы сол сияқты 11 жыл қой ... ...... жылы ... ... ... мен ... жылдарының сәйкестігі (мысалы қалдық
5 болса сиыр жылы болады) осыдан шығады. Қай жылға қандай ... ... есте ... ... ... жыл мешін жылы болғанда, мына жылдар да мешін жылдары болады:
24, 36, 48, 60, 72, 84, ... ... де 12-ге ... ... ... ... жылы ... дейтін ереже осыдан шығады.
Жоғарыда жазылған теңдіктердің оң жақ бөліктеріне қарасақ, қалдық –доңыз
жылына, 2 ит жылына, 1 ... ... ... болатындығын көреміз. Қалдық пен
мүшел жылының ережеде айтылған сәйкестігі осыдан шығады. ... ... ... ... ... болады. Арифметиканың төрт ... ... ... таласпайды.
Жыл қайыру ережесінің ертеден келе жатқан екінші ... бар. Ол ... ... ... 9 ... содан соң қосынды 12-ге ... ... ... ... ... 1 ... ... жылы, 2 болса, сиыр
жылы, 3 болса, барыс жылы тағы сол ... ... Бұл ... ... ... емес. Григориан календарының 1-жылы тауық жылы болғандықтан, 2-жылы ... ... ... жылы ... ... жылы – ... ең соңғы жылы. Сонда
григориан календарында мүшелдің соңғы 3 жылы ... де, ... 9 ... қалады. 12 жылға жеткізіп, доңыз жылымен аяқтау үшін, 9 жыл ... Оның ... ... жыл 12-ге ... ... де, ... жылы
болады. Содан кейін әрбір 12 жылда доңыз жылы қайталана береді. Бұл ережеде
де қате жоқ. Бірақ бірінші ... ... ... ... онда 9 қосудың
қажеті болмайды, тиісті жыл тікелей табылады.*
______________________
*Исқақов М.О. «Хылық календары» ,Алматы-1980ж.253-263бб
*Егемен Қазқстан. 2004.04.20. №65-68.
I.2. Мүшелдің ... ... ... ... ... ... көпшілігінің
назарын аударған.
Жоғарыда айтылған Жозеф Галеви мүшелдің ең алғашқы ... ... ... ... ... оны ... күнгі қалпына
келтірген деп түсіндірген.12 жылдық айналымды Галеви түрік мүшелі ... ... ... ... ... ... ... емес.
Неміс ғалымы Герман Хирт(1865-1939) пен ... ... ... ... ... Бактрия мен Соғда арқылы
Қытайға ... деп ... ... ... пікірінше мүшел
Батыс Азияда шығып кейін басқа ... ... ... ... Вамбери(1832-1913) мүшелді «татар мүшелі» деп есептеген.Ол дәруіш
–диуана ... ... ... мен Орта Азия ... ұзақ ... ... ... П.К,Кокоцев пен Н.П.Остроумов мүшелді монғолдар
шығарған деп қорытқан.
Академик А.Н.Самойлович жоғарыда аттары ... ... ... жасап,өзінің «Таврияның ғылыми археологиялық
комиссиясының хабарларында» (1913жыл, №13) ... ... ... ... де ... жеткіліксіздігін көрсеткен.Мүшел туралы ол
1927 жылы «Түркі тілдес ... 12 ... ... ... ... ... тағы да бір ... жазған. Бұл мақала Ленинградтағы Қазіргі
Шығыс тілдері институтының ғылыми жазбаларының бірінші томында жариялды.
Профессор Г.П Сердюченко ... ... жыл ... есебін талдап,өз пікірін «мүшел түркі халықтарынан
шыққан»деп түйген.
Енді осы ... ... ... ... ежелгі Египетте шығуы мүмкін ... оның ... ... ... ... ... ... арабтарға
мүшелдегі 12 хайуанның атаулары белгілі болған,бірақ бұл атаулар ... ... ... XIII-XIV ғасырларда Египет пен Алтын Орданың
арасындағы сауда ұатынастары мен мәдени байланыстар болған.
Мүшел алғаш рет Египетте шықты ... ... да ... ... ... ... ... екі хайуаннан құралған бір айналым
болған,ондағы хайуандар мынадай: мысық, ит, жылан, ... ... ... ... ... маймыл, ибис және темсақ. Скарабей мен ибис-Египет
жерінде ғана болады,басқа халықтар оларды білмейді.Хайуандардың бұл ... ... I ... ... ... ... Тевкрос
деген автордың грек тіліндегі бір қолжазбаларынан табылған.Тевкростың
айтуынша тәулік он екі ... ... ... осы ... ... бұл ... мен грек зодиагының (мұның өзі
Вавилон зодиагы негізінде жасалған ... ... ... ... ... Тевкростың кітабында айтылып отырған айналым Египетте
қолданылды деген мәлімет жоқ.
Рим папаларының сарайында ... келе ... ... ... ... ... бір ... бар:
1) Персия – мысық
2) Вавилон – ит
3) Каппадокия – жылан
4) ...... Азия – ... Иония – арыстан
7) Ливия – теке
8) Италия - өгіз
9) Крит – қаршыға
10) ...... ...... Үндістан – темсақ.
Мұнда әрбір елге бір ... аты ... ... ... мен ... ... ... Бұл қабысу ертеде
осындай бір тиянақты он екі жылдық айналымның болғанын көрсетеді.
Біздің ... II ... ... ... ... ... ... (ол «Бьянчини планисферасы» деп аталад) ... ... ... ... ... Болл осы ... жоғарыда айтылған
тізімдердегі жеті хайуанның – ит, жылан, скарабей, есек, ... ...... ... ... Осыдан кейін әлгі тізім египет
зодиагын бейнелейді деп есептелген.
«Египет зодиагы» мен мүшелдің екеуінде де бар ... ит, ... ... ... ... (ұлу, ... барлығы – бесеу.
Мағыналары жақын болғандықтан, есек орнына ... қой ... ... ... ... ... ... мысық («мысық тышқан алады»), қоян ... ... қоян ... ... десек, ортақ элементтердің саны онға
жетеді. Одан әріибис пен скарабей басқа жерлерде болмайтындығын еске ... ... ... пен ... ... ... екі ... бірдей болып
шығады. Мәселені Галеви осылай баяндаған.
Көп кешікпей, бұл ... ірі ... бірі – Болл ... бас тартты. Өйткені ... ... ... ... ... ... жазылған кезде қытайлықтар мен ... ... ... ... ... ... ... айналымындағы
жылдарды емес, тәуліктегі сағаттарды белгілейді деп есептелген. Ал Египетте
тәулікті бұлай бөлу ... ... ... ... ... он ... әр ... дәлелдер тауып, жоғарыдағыдай жасанды түрде мүшел
хайуандарымен ... ... ... ... ... ... бірінен – бірі алшақ қалады. Ақыры,кездескен ... Болл он екі ... ... ... шыққан болуы керек деп
топшылады.
Галеви ... ... ... ... ... онда ғибадатханаларда тұратынын дәлел етті.Мұнымен қатар ибис пен
скарабейдің тек ... ... ... ... ... ... ... мүшелдеқытайларды «киелі» деп санайтын хайуаны тасбақа
мен су хайуандары жоқ.Галевидің пікірінше мүшелді түркілер шығарған ... ... ... – көшпелі халық,ал календарды тек отырықшы елдер
жасай алады-мыс.
Гавели ... ... ... тұр.Өзгені қойғанда «көшпелі
халықтар календары жасай алмайды»деу үлкен қателік болып табылады.Сондықтан
да ... ... ... ... шығарушылар египеттіктер
емес, жоғарыдағы ... ... ... египеттіктер мен
вавилондықтардың ұзын құлақтан естіп жазғандары,оның өзін де шатастырып
жазған деген ... ... ... ... ... ... деу де дұрыс емес.Олардың
жазылып қалған тарихи документтерінде мүшел ... Егер ... ... ... ... ол, сөз жоқ, ... елінде де сондықтан Армения мен
Грузияда да болар еді.Ал Армения мен Грузияның ... ... ... ... мен ... де ... ... олардың барлық ғылыми
және мәдени мұраларын көшіріп және өз тіліне ... ... ... ... Орта ... ғана ... бірі – арабтарды шошындыратын шошқа
– доңыз.
Мүшел есебі бұрын Үндістанда болмаған, қазірде жоқ.
Ескі парсы ... да ... ... ... Иран ... хайуандар календары орта ғасырларда, моңғолдар шапқыншылығының
нәтижесінде ғана барған.
Мүшелді Орта Азияның ежелгі халықтары – соғдалықтар мен ... ... де ... ... ... ... ... қалған жазба
документтері бізге белгілі. Оларда мүшел жоқ. ... ... ... календарьларын Бируни сарқа баяндаған. ... ... ... Бируни атап көрсеткен.
«Татар мүшелі» теориясына айрықша тоқталудың қажеті жоқ. «Татар» сөзін
екі мағынадла түсінуге болады: бірі – ... ... ... ... ... тарихшылары кейде татар немесе тартар дейді,екінші
– қазіргі татар ... ... ... бойынша татар мүшелі болуы ... ... ... ... ... ... ... Ал екінші
мағынада қарастырсақ, татар халқы – түркілердің бір ұрпағы. «Түркі мүшелі»
дегенде оған татар халқы да ... ... ... ... Ремюза (1788-1832) мүшел есебін ежелгі қырғыздар
шығарған деп есептейді. Оның ... ... он екі ... ... ... ... өздері қойған.
«Қазақ ССР Ғылым академиясының хабаршысы» журналының 1955 жылғы 1
санында тарихшы В.Ф.Шахматовтың ... жыл ... он екі ... ... жайында» деген мақаласы басылды. Мақалада автор көшпелі
халықтардың ... ... ... ... ... ... байланысты болғандығын көрсетеді.
В.Ф.Шахматовша он екі жылдық мүшелді ерте Қазақстан мен Орта ... ... ... ... Мүшелдегі тышқан, сиыр, барыс, қоян
т. с. с. көшпелі халықтарға ... ... он екі ... болу себебін бұрынңы ғалымдар Юпитердің
қозғалысымн немесе зодиакта он екі үйір ... ... ... болатын. Шахматов одан бас тартып, Күн белсенділігіне сүйенген. Жуық
түрде алғанда Күннен шығарған энергияның шамасы өзгеріп ... да, 11 – ... ... ... ... ... ... Күнде болып жататын
физикалық және химиялық процестер 11 – 12 ... ... ... Бұл
құбылыс күн белсенділігінің периодтылығы деп аталады. ... ... ... ... әсер ... еке ... ... 11 – 12 жылда
жұтқа ұшырауын осы пеиодтылықпен түсіндірмекші болған. Егер орта есеппен ... ... Күн ... айтарлықтай өзгеріп отырған болса, он екі жылда
көшпелі ... ... ... болады, бұл он екі жылдық айналым – мүшелді
тудырады.
Мәселе іс жүзінде олай ... Күн ... ... қатал ереже
жоқ, ол жалпылап айтқанда орташа есеппен 10 – 11 жылда қайталанады. Соның
өзінде өзгерістер елеусіз ... тек ... ... ... ... Күн ... қзгеруін «магнит құйындары» үйытқиды, олар
радио аппараттарына әсер етеді, бірақ күн райына елерліктей әсер ... жұт ... ... ... ... ... ... жұт арқылы,
жұтты Күн арқылы түсіндіруі негізсіз.
Шығысты зерттеушілердің көпшілігі, солардың ішінде ... ... ... ... Шаванн, мүшелді ежелгі түркі шығарды, қытайлар
түркілерден алды деп атайды.
Э.Шаванн өзінің француз ... ... ... ... жылдық
мүшелі» атты (1906 жылы жазылған) көлемді ... ... ... ... ... Ол ... ... календарь
жасай алмайды» деген пікірін орынсыз деп тапқан. Сонымен бірге ... ... ... ... ... уақыт мүшел хайуандары ... ... ... ... ... ... ... түкілерде шыққан мүшел Қытайға, Қытайдан Рим ... әрі ... ... Мүшел бұл жолда көптеген өзгерістерге ұшыраған,
ақыры Тевкрос тізіміндегі түрге келген. Бірақ соның ... ол ... ... ... ... ... болмайды, мүшелде
маймыл (мешін) бар» дейтін пікірге де ... ... ... ... I ... Кашмирдің (Үндістан, Иран, Ауғанстан аралығындағы
ел) түркілер билеген (Кашмир жерінде маймыл болады).
Сонымен қатар мүшелдің Қытайда ... ... ... ... ... Тань ... ... бір жылнамада: «Қырғыздар жылды
он екі хайуан арқылы белгілейді. Жыл инь ... ... олар ... ... ... ССР Ғылым академиясының тарих, археология және ... ... ... ... сол институттың ғылыми қызметкері
И.В.Захарованың Орта Азияның халықтарындағы он екі ... ... ... ... ... ... ... Шаванн, Гаквели,
Смайлович,Сердюченко, Гинцель, Потанин т.б. ғалымдардың мүшел жайындажазңан
еңбектерін баяндайды. И.В.Захарованың ... ... ... мүшел
есеі бұдан 2000 жылдай бұрын (демек, б.з.б. I ғасырда) Орталық ... екі ... ... есебін монғолдар 1210 жылы қабылдаған, монғолдар
бұл календарьды түркілерден (ұйғыр абыздарынан) үйренген.
Мүшелдің шығуы жайында әр түрлі аңыздар ... ... (XI ... ... ... ... ... бірі
ертеде болған бір соғыстың нақты бір уақытын білгісі келгенде, оған ... ... бере ... Сонда хан өз қол астындағы елге бұдан былай
уақытты шатастырмай, он екі ... ... ... ... әмір ... ... саны ... онекі ай, зодиакта он екі таңба болғандақтан алынған.
Аңыз бойынша бір күні хан Іле ... ... аңға ... ... ... өздеріне көрінген аңды үркітіп, суға ... ... он екі ... хайуан судан өтіп кеткен. Алдымен тышқан,
содан соң сиыр т. с. с. ... ... ... өткен. Хан әлгі
хайуандардың судан өту ретін календарьға сійкестендіріп, ... ... ... ... Бұл аңыз ... ... әт-түріктің» бірінші томында
келтірілген. Аңызда келтірілген Іле өзенінің атын ... ... «жыл ... ... ... (яғни «мүшел есебі алғаш рет Жетісуда шыққан екен») деп жазып жүр.
Бірақ аңыз дәлел бола алмайды. Оның ... ... 12 ... ... Іле түгілі, жай судан өтіп кетуі мүмкін емес. Мүшелдегі ... қой, ... аң ... Махмұд Қашқари Орхон өзені бойындағы көне түрік
жазуларынан бейхабар болған.
Екінші аңыз бойынша он екі хайуан жыл атына ие ... ... ... ... ... ... жоқ, таңентең бәріміз де ерте тұрып, шығып
келе жатқан Күнді аңдиық. Сонда ... ... ... ... ... ... екінші жылды т. с. с.өз кезегімізбен үлесіп аламыз» деп
ұсыныс жасаған.Бұған келіскен хайуандар дем алып ... ... ... ... ... ... Ол ... бәрінен бұрын көріп, жыл басы болған.
Түйе ... ... ... құр қалған. Бұл аңызды кабарда черкестері тышқан
орнына өрмекшіні келтіріп айтады.
Түйені санаттан ... аңыз да бар. Ол ... ... бәрі ... ... ... алған. Шынында да түйенің
құлаға түйенікіндей, тұяғы сиырдікіндей, ... ... ... ... ... ... жылқының жалындай, жоны
қойдікіндей, бөксесі ... ... ... ... ... ... емес пе!
Түркі тілдес халықтардың бізге әзірше ең ескі документі – Күлтегін
зиратындағы жазу. Онда ... ... ... ... қарағанда, мүшел
әлдеқайда ерте шыққан. Бірақ одан бұрынғы тарихты баяндайтын ... жоқ. ... ... ... ... ... ... ғана (VIII ңасырдың
бірінші жартысы) шықты деуге болмайды.
Мүшел ... ... 3000 – 4000 жыл ... шықты деуге болады, ол
өзгерістерге ұшырай отырып, біздің ... ... ... ... ... бойынша алғашқы ьүшелде төрт-ақ ... ... ... және ... (С.В.Ивановтың кітабы). Бұлар
дүниенің төрт тарапы мен жылдың төрт мезгілін бейнелейді. Ұлу – ... ... ... – оңтүстік пен жаздың, барыс – батыс пен күздің, тасбақа
– солтүстік пен ... ... ... ... бұл ... қалып, алты
хайуаннан құралған мүшел шыққан, онда доңыз, сиыр, ит, тауық, қой, ... ... үй ... ... Доңыз бен сиыр солтүстікті, жылқы мен қой
оңтүстікті, тауық шығысты, ит ... ... ... ... ... ұлу мен ... ... оның орнына қырғауыл алынған) қосылып, ... ... ... ... жылан, мешін, қоян, тышқан қосылып,мүшел
хайуандарының саны он екіге жеткен.
«Мүшел» сөзінің қайдан және ... ... ... Бұл мәселені ешкім
қарастырмаған. Европалық ғалымдар оны «цикл» - айналым деп ... ... ... деп ... ... ... ... «мүшен» деген сөз бар, оның
мағынасы жұлдыз. Бірақ монғолша, жалғыз ... ... ... ... ... жоқ. ... мүшелді зодиакпен байланыстыру дұрыс емес.
Ежелгі тіркі сөздеріне ... ... келе «мүш йыл» және «мүш ... тоқтауға болады: «Мүш» - «он» сөзінің бір варианты ... ... алты он, ...... жеті ... бір ... (аталмүш
–аталмүш –алпыс,алты он,жетмүш-жетпіс жеті ... «мүш ... ... тұрақсыз,шатаса беретін ұлу мен мешінді есепке кейін
қосылды деп жорысақ, Орхон түркілерінің ... ... 10 жыл ... қорытынды шығады.Бұл жору қисынға келеді.Орхон жазуларында он саны
көп айтылады (он оқ елі,он ұйғыр елі,он ... ... с. с.) Он – ... ... ... ... сан, Мешін мен ұлу кейін қосылған.
Мүшелде он екі хайуан ертеден бері келе ... оны ... ... ... қалған екеуі қосымша түрде санатқа қосылады деуге де болады.
Ежелгі түркі халқында мұндай да салт болған.
Мысалы, ... сан ... ... ... ... ... ай, екінші ай деп
саналып, оныншы айға жетеді де, қалған екеуі ұлуғ ай, ... ай ... ... ... атымен аталғаны да, белгісіз. Жылды
хайуандар күтіп жүріп қарсы алыпты, түйе бойына ... көре ... ... аңыздың ешқандай негізі жоқ. Жылды қой бар да, ешкі жоқ. Вамберидің
зерттеулері бойынша көшпелі түркілер ешкі ... ... ... қар тебе
алмайды) , «ешкі» түркі сөзі емес. Түйенің де жылдан қалуы ... ... ... ... дәл ... емес деп топшылауға болады.
Бұл арада мынадай бір ой келеді.
Ертедегі халықтардың көпшілігі әр ... ... пір ... ... ... ... үндістері түйе құсқа (страусқа), ... ... ... ... ... ... китке
табынған, өздерін солардың ұрпақтары деп санаған. Мұндай әдет азиялықтарда
да көп болған. Тибет ... өзін ... ... деп ... ... гао-гюй днген халық қасқырдан таралған деп жазған. Мүшелдегі
хайуандардың атауларына қарап және олардың бірі солтүстікті, бірі ... сол ... жер ... ... еске ... ... сиыр,
барыс, қоян т.с.с. ертеде Азияны мекен ... ... ... едң деп ... ... ... ... туғандар», «иттен таралған» т.с.с.
халықтар жайында ескі жазбаларда көп айтылады.Біз бұл ... ... ... ... ... қажет деп таппадық. Сайып келгенде,
мүшел ... ... ... география мен этнографияға сәйкес
мазмұндары болуы керек, әйтпесе ешбір негізсіз бірінші жылды тышқан, ... сиыр ... деп ... ... ... ... ... қолданылуы
үшін оның белгілі бір географиялық, этнагоафиялық ... ... ... ... айтылған египет зодиагының «Вавилон – ит, Каппадония – ...... ... – темсақ», дейтін қос атаулары,хайуандардың әуелде
жер тарапынан және ауа рацының (көктемдегі, жаздағы т.с.с.) қоса ... ... ... ауа райы әр ... осы ... дәл ... Он екі
жыл он екі мемлекет немесе тайпа да болуы мүмкін. ... ... ... ... нақты мазмұндары болып, бергі замандарда олар
ұмытылып, тек жалаң атаулары ғана қалған болуы керек.
Әр түрлі ... ... ... ... келіп, мүшел есебін ерте
замандарда Алтай тауының баурайларын мекендеген тайпалар ... ... ... ішкі ... солардың малты мен шаруашылық құрылысына
сәйкес келеді.
Мүшелдің тарихы - әрі ... әрі ... ... Ол ... ... халықтардың жазу өнері болиаған, түнек басқан замандарға әкетеді
де ақыры бұлдырап барып, көз жаздырады. Сондықтан да ... ... ... ... ... әлі ... дейін тиянақты
шешімі болмай келеді. Бұл ... дәл ... ... ... өзі екі ... ... санау ресми түрде қашан басталғаны әзір белгісіз.
Ежелгі түркілердің ресми ... ... ... ... уақыты ұмытылған,
Алтын Орда хандары сондықтан да мүшел жылдарына хиджра жылдарын қоса жазып
отырған. Осыған байланысты ... ... ... оралайық.
Күлтегін (684 – 731) – ежелгі түркілердің көрнекті қолбасшысы , ... ... Оның ... көне ... ... жазу екі ... ... – 13 жол, екіншісі – 40 жол. Бұларда Күлтегіннің ... ... ... тіліндегі қосымша жазудан Күлтегіннің 731 жылы
өлгендігі анықталады, бұл жылы-шынында да қой жылы. ... ... « ... ... ... ... ... 684 жылы туған болады. Күлтегіннің
азасына татабы, табғаш, ... ... ... Тибет, Соғда, Бұхар
мемлекеттерінен өкілдер шақырылып, қатыстырылған.
Ескерткіштің бас жағындағы мына үш сөйлемді қарастырайық:
«Күлтегін қон йылғы житі яғирмика ... ... ай житі ... ... ... ташын бічін йылқа житінчі ай житі отұзқа алқадымыз».
В.В. Радлов пен С.Е. ... мұны орыс ... ... аударған:
«Кюль-тегін улетел ( т.е. умер) в год овцы, в семнадцатый день. В
девятый ... в ... ... день мы ... ... ... Камень с
надписью... мы освятили в год обьязяны, в седьмой месяц, в ... ... ... ... тілінде аударғанда:
«Күлтегін қой жылы он жетісі күні ұшты(жаны ұшты).
Біз оны тоғызыншы айдың 27 күні жерледік ... Мешін жылғы ... ... ... ... ... тас ... көңіл аударарлық жай –«қой жылғы он жетісі күні». ... да, тас ... ... да қай ... қай күні ... ... уақытының айы жоқ, тек «он жетісі күні» делінген. Бұл жерде
жазылуға тиісті айдың атын тасты ... ... ... ... бе? Олай деу
қиын. Жазудың ... ... қате жоқ. ... ... 27 күні ... ... ... айдың 17 күні қайтыс болды десек, он күн жерленбей,
үйде сақталған болып шығады. Бірақ ... ... ... ... ... уақыт үйде ұстамаған. Казіргі зираттардағы тастарда азаматтың қай күні
өлгендігі, ... ... тағы сол ... ... ... күні
айтылмайды. Ежелгі түркілер жерленген ... жаза ... ма ... ... сөзі ... деп аударылған. Бұл сөз «әрі тұру», «алыстау»
мағынасында болуы керек, оны ... ... гөрі ... деу ... ... тоғызыншы айдың 27-нен мешін жылғы жетінші айдың 27-не ... он ай ... ... өлген белгілі адамдардың құрметіне «ас беру»,
оған ... ... ... көрші мемлекеттердің шақыру дәстүр болған. Ас
көбінесе ескерткіш тас немесе там орнатылған зираттың ... ... асы он ... кейін немесе, ескерткіш ертерек орнатылып, он екі
айдан кейін ... ... ... және ... ... осы ... ... керек. Машина мен самолет жоқ заманда олардың дереу жетіп,
Күлтегінді жерлеуге қатынасулары ... ... ... ... ... ... мұқият зерттеуді аударманы дәлірек көрсетуді ... ... ... ... ... үш ... нақты мағынасы
мынадай болуы керек:
« Күлтегін қой жылының он жетісінде ... ... Біз одан ... ... ... айырылдық... Мешін жылғы жетінші айдың жиырма
жетісінде зиратына осы ескертткіш тасты орнаттық»
Егер шынында да ... ... ... ... ... түрде қолданыла
бастаған уақыты анықталады. Күлтегін қайтыс болған 731 жыл он жетінші рет
айналып ... қой жылы ... 719 жыл он ... кой жылы, 707 жыл он
бесінші қой жылы тағы сол ... ... 527 жылы ... қой жылы ... ... ... жылы григориан календарының 520 жылы болып ... болу ... ... ... асына шет мемлекеттерден өкілдер
шақырылған ... ... ... ... қате ... ... ... өлген айының ұмыт қалуы ақылға симайды. Бұл ... бар ... мен ... ... ... ... 1250 жыл сақталуы тегін
емес. Әлі де бүлңнген жоқ. Екіншіден, мүшелге ... ... ... ... Бірталай халықтар жыл санау жүйесінің басын белгілі
бір соғыстан, ... ... ... ... зор ... апат ... ... 520 жылы шамасында ежелгі түркілер ауыз біріктіріп,
өзара ақылдасып, жужжандарға қарсы ұйымдаса бастаған. ... ... ... сол ... бір ... ... басталған болуы керек. Әрине, тышқан,
сиыр, барыс тағы сол ... деп ... ... ... одан көп ... М.О. ... ... календары», Алматы 1960ж.276-289бб
* «Халық календары», «Қазақстан» ... ... ... ... ... ... 12 хайуан халықтардықтардың басым көпшілігінде
жоғарыда келтірілген ретпен келіп отырады. Тек телеуіттер мен алтайлықтарда
ғана қой мен ... ... ... ... әр халық өз тілінде
атайды, кейде аздаған өзгерістер енгізеді. Мысалы, ... ... ... ... қой жылынқоша жылы дейді. Енді осы мәселеге тоқтолып өтейік.
Тышқан. Бұл жыл ... ... ...... ...
чычкан, өзбекше – сычкан, азербайжанда – күскү, сары ұйғырларша – шыған ... ... ... – үй, телеуітше – үй, өзбекше – сігір немесе инәк,
ұйғырша – ұй, инек, татарша – сиыр, ...... ......... Алтайлықтарша – парыс, телеуітше – ... ...... – парс ... ... ... ... ала парыс» дейді.
Қытайда бұл бұрын арыстан жылы деп те аталған. ... ... деп ... оның ... «пелеңгі» деген атын да айтады. Атақты ... ... ... ... ... профессоры болып істеген
ғалым Жозеф Галеви (1827-1917) «барыс» сөзін көне парсы тілінен ... ... ... барыс, жолбарыс қазақ және басқа түркі тілдерінде ... ... ...... ... ... аң, жолбарыспен тектес. Алайда олардың
бірінен бірінің айырмашылықтары бар. Жолбарыстың денесінде жоғарыдан ... ... ... ... жолақ болмайды,ылай судың
шашырандысындай,дақтар болады.барыс қарлы ... ... ... мекендейді, түнде жортып, арқар, таутеке, елік
т.с.с. аулайды, күндіз сирек ... ... ... дене ... ... ... ... 40 килограмдай. Аяқтары қысқа, жүні тығыз
келеді. 12-15 жыл тіршілік ... ... Орта ... ... ... ... ... Пакистанның және Ауғанстанның
таулы аймақтарында кездеседі. Европада,Африкада, Америкада, Австралияда
барыс болмайды. Бұл – тұқымы ... ... ... ... кітапқа»
жазылған аң, қазір Совет Одағындағы барыстардың кейде «тигр» (мағынасы –
«жолбарыс») ... ... ... бұл дәл ... емес. Түркі
тілдерінде барыс «ірбіз» деп те аталады.
Қоян. ...... ...... ... – қоян ... сары ... – тосқан, ноғайша және ставропль ... ... ... ... Галеви арабша және арамей тілдеріндегі «тафза»
сөзімен ... ... Бұл да ... және түр ... да ... Түркі тілдерінің көпшілігінде – йылан, алтайлықтарша – шойрық.
Жылқы. Көне түркі тілінде – йонд, сары ұйғырларша – йот, ...... –ат, ... – ат, ... түркіменше және ставрополь
түркімендерінше – жылқы.
Қой. Алтайлықтарша және телеуітше – қоша, басқа түркі тілдерінде – ... ... ... ... ... тегі ... – қой» деген сөз ... ...... ...... басқа түркі тілдерінде
такук, тахия, тауық. В.Михайлов өзінің 1903 жылы ... ... ... атты ... тауықты ящерица – кесірке ... Оны ... ... ... ... деу қиын. Бірақ неліктен
олай аударғаны белгісіз. Галеви ... ... арб және ... ... ... шықты деп жорамал жасаған.
Ит. Түркі тілдерінің көпшілігнде – ит.
Доңыз. Алтайлықтарша – ғақай, ...... ... тілдеріннің
көпшілігінде – тоңғуз. Доңыз жылын Қазақстан мен Өзбекстанның ... қара киік жылы деп ... ... ...... ... доңыз жылы лағзын жылы
делінген. Күлтегін ... ... ... оны алған зерттеуді Дания
ғалымы В.Томсен «алғазын» деп қате оқып, оны ... ... ... ... ... «лазғын» атауы, неге ... ... ... ... ... лазғын жоқ, доңыз жылы айтылады.
Доңыздың шошқа екендігіне ешкімнің шүбәсі жоқ. Оны бүкіл Азия солай
түсінеді. ... ... сөзі ескі ... ... ... ... ... тұр.
Мүшел есебі де, доңыз атауы да арабтардың шапқыншылығынан көп бұрын
шыққан. Ислам ... ... ... ... - ... салынған деген сөз)
деп жариялауына қарамастан, ... ... ... келе ... ... ... он ... жөнінде Шығыс халықтарының түсінігі бірдей
деуге болады. Бірақ оларды кейбір европалықтар ... ... 1882 жылы ... ... ... ... «Мерв көгалы» атты
кітапта барыс орнына аю, ұлу орнына балық, қой орнына тасбақа, мешін ... ... ... ... келтірілген. Мақаланың авторы саяхатшы –
корреспондент О ... ... ... Барысты ешбір халық аю деген емес.
Мұндай шатасу саяхатшының жергілікті тілдерді ... ... ... екі ... аты ... және түсініксіз, енді осы мәселеге
тоқталайық.
Ұлу. Бұл ... ... мен ... ... ... ... және
түркімендер мен қазақтардың бір бөлігі «балық» дейді. ...... ... ... ... орыс ғалымы, Шығысты зерттеуші, түрколог,
Петербург университетінің ... ... ... XIY ... бір араб ... Персияда сығыр, ат, балық жылдары
болады деп жазған. ... ... ... ... ... ... бұл жылды «ұлу жылы» дейді, бірақ ұлудың қандай хайуан екенін
анық ... ... көп ... ... бірі А.Н.Самойлович ұлудың
мағынасын сұрағанда Қырым татарлары «бір қара түсті, ... ... ... Ставрополь түркімендері «бір кішкене құс болса ... ... «құс ... ма, ... өзіміз де білмейміз» деп жауап беріпті.
Н.Северин ұлуды орыс тіліне «улитка» деп ... ... ... ... «ұлу ... дейді. Алтайлықтардың мүшелді кескіндейтін
бір ескілікті суретінде ұлу ... ... ... ... ... ... ескі ... медальдарында ұлу төрт аяқты ұзын жылан ... оны ... орыс ... ... деп ... ...
қытайша лун. Бірталай зерттеушілер «ұлу» сөзін осы «луннан» шыққан деп
топшылайды. Бұрын ... ... туы мен ... ... ... Қытайдың ескі монеталарындағы суреттер бойынша айдаһардың терісі
балықтікіндей қабыршақтармен ... ... ... ... тұрады. Бұған қарағанда ол су хайуаны. Айдаһар суретінде қанат та
бар. Демек, ол құсқа да ұқсас, шалшық суларда ... деп ... ... ... тілінен шыққан деп жорушылар да бар. ... ... ... ... ... ... монғолдар будда дінін
қабылдағаннан кейін (бұл дін Тибеттен тараған) ұлу деп ... ... нәгі ... жыланды айтқан. Өткен ... ... ... ... екі ... мағынасы болған. Олардың бірі – айдаһар, екіншісі – ... суды ... жын» ... ... ... көктегі айдаһардың
арқырауы деп түсінген. Оларша күн ...... ду», дәл ...
«аспан дауысы».
Логикалық жағынан алып қарағанда ұлудың ... ... ... ... ... ұсақ ... ел өмірінен елеулі орын алмаған.Мүшелдегі
басқа хайуандардың бәрі де (тышқаннан басқасы) ірі хайуандар. Ұлудың балық
болуы да, екі ... ... оны ... ... ... ... ... екіншіден, мүшелдегі қалған он бір хайуанның бәрі де
құрылықта, жер ... ... ... Айдахардың да мағынасы жоқ,
табиғатта ондай жылан болмайды. Айдаһар халықтардың ... ... ... ол ... ... деп те ... Қытай тілінде бұғыны
лу дейді, бірақ ұлу жылы бұғы жылы ... ... ... кескіндейтін
суреттердің ешқайсысында бұғы жоқ.
«Ұлу» сөзі түркілердің «ұлы» (үлкен, зор) сөзіне жақын. Бірақ бұл ... түрі ... ... ... Сондықтан «ұлуды» «ұлыдан» шықты деуге де
болмайды.
Алтайлықтардың жоғарыда келтірілген ... ... ... жеті ұлы ... олар – ... мысық, барыс, ұлу, қарағұла, ірбіс
және текен». Бұл тізімнің ішкі мазмұнына қарағанда ұлу – ... та, ... ... ... ... жыртқыш аң. Сондықтан да алтайлықтардың ... ... ... ұлу төрт ... ... төбесіне біткен
хайуан түрінде көрсетілген.
Ежелгі заманның халықтарында, сол кездегі ... ... ... ... атын ... ... ... Атын атаса, олар өшігіп
кетеді – міс. Сол әдіс бойынша ... ... ... ... «ит» ... ... ... кәдік болмасын», «санын ит
тартқан». Абайдың белгілі «Қыс» деген өленінде:
«Малшыларым, қор қылма итке малды» ... ... ... ... ит ... ... Осы ... қарағанда «қасқыр» өзі бөгде мағынада алынған
сөз. Қазақ мәтелі бойынша: «Қара құлақ десе, қасқыр шамданады». Қара құлақ
жоғарыда ... ... ... - ... ... мүмкін. Айбатты болып
есептелген жыртқыш ұлу жымысқы ұры, дәрменсіз қарғұла дегенде «қорлануға,
шамдануға» тиіс.
Сонымен,сайып келгенде ұлу ... те, ... та, ... та, ... да
емес.Ол қабылан, сілеусін, бұлынғыр сияқты, жалпы алғанда, зоологиялық
жағынан ит тұқымына ... және ... аң ... керек. Ертеде Оңтүстік
Сибирьде тіршілік етіп, бертін тұқымы құрып ... ... ... ұлудың
нақты мағынасы ұмыт болған, ол фантазиялық ... ... ... ... орыс ... «крокодил», «дракон», «рыба» т.с.с. деп аударып
шатастырмай, орысша «улу» деп, тиісті түсінік беру ... Бұл атау ... ... ... ... мәчін, мечіні, бөчін,
пічін, биджән т.с.с. болып айтыла береді. Араб авторлары маймұн, маймұл деп
жазады. Зерттеушілердің көпшілігі мешінді ... деп ... де ... ... деп аударады. Бірақ ... ... де ... 1899 жылы шыққан «Түрікмен тілімен таныстырудың практикалық
құралы» атты еңбегінде мешінді «раковина» деп ... ... ... мен ... ... коровка» деген қоңыз деп, ставрополь
түркімендері «бір кічік аламәджек» деп ... ... ... ... ... мешінді «многоножка» («қырық ... ... ... ... ... ... тәжірибесі» атты
еңбегінің төртінші томында мешін – слизняк (кілегей), бицин – злой ... ... ... ... ... ... ... маймыл
суретінде.
Қазақ ССР Ғылым академиясының Ш. Уалиханов атындағы тарих, архелогия
және этнография ... ... ... 1957 жылы Оңтүстік
Қазақстанның Созақ ... ... қазу ... жүргізіп орта
ғасырларда болған Баба- ата
қаласының ескі жұртын зерттеді. Осы қазу кезінде тарих ғылымының ... ... ... ... үш метр ... мүшелді бейнелейтін,
мыстан жасалған, түркі медальін тапты. Медальдың екі жағында да ... ... ... ... ... ... бар, ... екі
жағындағы суреттер бірінің-бірі дәл ... ... ... ... ... ... ... квадрат формалы тесік бар. Хайуандар
қошқар мүйіз (спираль ... ... ... ... ... ... ... сурет нашар салынған. Мұнда мешіннің суреті
маймылға ұқсамайды, «азып ... ... ... ... ұғымына сәйкес келеді.
Телеуіттер мешінді адамның азғыны, ол бұрын батыл болған, кейін ... ... ... ... денп ... 1927 ... Л.Э. ... манындағы бір ауылдың азаматы Серапион Шадеев ... ... ... алған. Бұл «йыл» - мүшелді бейнелейтін сурет онда шеңберді
жағалай 12 хайуанның ... ... ... ... ... ... ... Күннің чолпаны деген екі жұлдыздың суреті бар. «Йылда» мешін алдында
алты жұлдызы бар адам ... ... ... ... жағы ... ... ... суреттерде осындай, аяқсыз). Алты жұлдыз ... ... ... бір суреті бойынша мешін ... жағы жоқ ... ... екі қолы бар, ... ... жоқ.
Мешінің басы дәл адамдікіндей маймылға ұқсамайды.
Телеуіттердің ұғымындағы мешін мағына жағынан қазақтың ... ... ... - өз айағымен жүре алмайтын адам. «Мешелдің» арғы ... ... ... керек. Өзі жүре ... ... ... болып,
бейнеттендірген адамды «масыл болды» дейді.
1928 жылы этнограф А.Г. ... ... ... ... салынған
суретін салып алып, Ленинградтағы Эрмитаж музейіне тапсырған. Мешін онда
бір ... ... ... ... ... ... ... Алтайлықтардың
календарды бейнелейтін екінші бір суретінде мешін беті кескіленіп сызылған
тор түрінде, ал ... бір ... 12 ... ... тұрған қол шатырға
( зонтикке) ұқсайды. Енді бір суретте мешін таяққа орнатқан ромбыны көтеріп
тұрған адам, ... жеті ... ... бар ( ... ... болу керек).
Алтайлықтар мен қалмақтардың мешін деп, моңғолдардың мечін деп ... біз ... ... ... ауыз әдебиетінде Индонезияны
«Мәшін» дейді.
Сонымен, мешіннің де тиянақты мағынасы жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... – пішін деген сөз болу керек дедік. Мешінді ... ... бір ... ... ... ... бәчін деуі бұл
жорамалды растайтын сияқты. Дәл осылай болса, ... – адам ... ... ... хайуан. Қазақ тілінде адам пішінін «мүсін» деп те айтады,
қазір скульпторларды мүсіншілер ... ... ... себебіміз де осы.
«Мәшінге» «мүсін» марфологиялық жағынан да, мағынан жағынан да ... ... ... ... халыққа опасыздық жасап, қара басының ғана
қамын ойлағандықтан, қарғыс атып азып кеткен адам. Маймыл мен суыр да ... деп ... ... ... ... деп ... Солтүстік және Орталық Азияны мекендеген халықтар кенже ... ... ... азғырып «азып кеткен» адамдар деп ... ... ... ну ... ... ... өмір сүрген,
сондықтан олар «азғындар» немесе «орман адамдары» деп те ... ... ... деп те ... ... болса керек.
«Орман адамдарын» алғаш кездестірген ғалымдарының бірі – орыстың ... Н.Н. ... ... Ол 1874 жылы ... ... түбегінде болып, сондағы «орман адамдарының» «оранг-утан»
және «оранг-райет» деп аталатын екі ... ... 1875 жылы ... сол Малаккадағы жергілікті халықтардың ... ... ... ... және ... тайпаларын тапқан. Негроид тұқымдас
сақайлар мен сәменгелер – ергежейлілер, еркектерінің бойы 150, ... 140 ... ... Дене ... ... ... ... жақын. Сақайлар мен сәмеңгілер өте момын және қорқақ ... ... ... ... ... кезіп жүріп, жеміс
теріп тіршілік етеді, жалпы алғанда, ... ... жіне ... аралығын мекен етеді.
Соңғы отыз жылда «қар адамдары» дейтін ... жүр. ... ... ең ... ... екенімәлім. Оның асқар шындарына шыққан
альпинистер дүние жүзінің ... ... ... сыйлық алады. Екінші дүние
жүзілік соғыстан кейін альпинистердің әр түрлі ... ... ... жиі ... ... ... содан кейін Гималайдың шыңдарына шығып
жүр. Елуінші жылдары осындай альпинистердің бір ... тобы тау ... ... ... ... ақ жүн, ... ... дыбыс беретін
бір белгісіз аңды көрген.Осы аң «қар адамы» деп ... ... ...
«снежный человек»). Шетелдік журналистер «құрлыққа сырық ... ... ... көптеген кітаптар жазды. Қар адамдарын алпысыншы жылдары
көргендер де бар. ... ... ... ... алмаған. «Көрдік» дегендердің
айтуына қарағанда қар адамы қазақ ұғымындағы мешінге ұқсас. Қазір ... ... ... деп ... жерлерге дыбыс жазу аппараттарымен
жанына келген аңды торға түсіріп, қамап алатын автоматтар қойылған. Олар
әзір нәтиже ... жоқ. ... ... ... ... ... бар, ... өте аз, тұқымы құрып кетуге жақын, аса сақ және белгілі
бір жерді тұрақтап, мекендемейді, бір таудан бір тауға кете ... ... да қар ... болса, оның мешін тарихына қатысы болуы мүмкін.
Маймылдардың түр жағынан ... ең ... бірі ... ... маймылдар. «Оранг-утан» - индонезия тілінде «орман адамы» деген
сөз.
Маймыл азған адам болып ... ... ... бәрі бірдей
маймыл емес. Суар мен жезтырнақ та сондай азғындар деп саналған. Демек,
маймыл мен ... ... дәл ... ... ... ... ... қиялдан шыққан фантазиялық хайуан деп түсіндіріп, қазақша ... да ... деу ... әр ... ... ойдан шығарылған фантазиялық
хайуандар көп кездеседі, мысалы, екі ... ... ... ... мүйіз,
кербос, кербалық т. с. с. патшалық Ресейдіғ гербісінде ... екі ... ... құс ... ... ... ... халақтарының ескі түсініктері
XVIIғасырда орыс кітаптарынан да ... орын ... жылы ... ... ... ... кітабы» басылып шыққан. Бұл кітап орыс
жұртшылығын тұңғыш рет үнді цифрларымен (қазіргі цифрлары ... ... ... ... ескі ... ... жазып келген) таныстырды.
Истоминнің кітабының бір бетінде астрологиялық ... ... ... және ... ... келтірілген. Мешін онда маймыл емес, азған
адам бейнесінде.
Азған адамдар туралы ертеде, әсіресе орта ғасырларда, көптеген лақаптар
тараған. Грек аңызы бойынша ... ... азып ... ... ... ... ... Одиссейдің жолдастары шошқа болып кеткен. Испан
сопысы Исидор Севильский ... ... ... ... кітабында жердің шалғай түкірлерінде азған адамдар болады деп
жазған.
Рим папасы барлаушылық мақсатпен XIII ... ... ... ... ... бірң – итальян, ... ... 1246 ... ... ... ... ... – француз, Гильом де Рубрук,
1254 жылы ... ... ... ... ... Карпини «Монғолдар
тарихы», Рубрук «Шығыс ... ... ... ... ... ... азғындар жайында көптеген адам иланбас хикаялар бар: ит ... ... ...... ... ... тұра адамдар, көздері
кеудесіне, бастары кіндігінің ... ... ... өгіз сияқты айыр
тұяқты адамдар, үретін ... ... жоқ, ылғи ... құраллған
халықтар, қолымен жүретін адамдар т. с. с. Сол XIII ... Азия ... ... ... саяхатшысы Марко Полоның кітабында да осындай алып-
қашпа әңгімелер ... ... ... түркі тәлдес халықтардың сөзі екенін
көрсетеді.
Мүшел есебі Азия ... ... ... сіңісіп кеткен. Мүшелдік
хайцандардың суреттерін кескіндеу өнерінде елеулі тақырыпқа айналған. 12
хайуанның суреті салынып кілемдер тоқылған, ... ... және ... мен ақшалар жасалған. Патша сарайларының қабырғалары ... ... ... ... ... С. ... «XIX ... XX ғасырдың бас кезіндегі Сибирь халықтарының бейнелеу өнері жөнәндегі
материалдар» атты 1954 басылып шыққан көлемді ... ... ... 14 түрі ... ... ... ... онда жоқ. Бұл
сурет – мүшелдің Қазақстан жерінде табылған тұңғыш суреті. Қазақстан мен
Орта Азиядан ... ... ... өте ... ... Ислам діні сурет
салуды күнә деп жариялап, тыйым салған. Осы тұрғыдан ... ... араб ... ... ... ... ... халықтар мүшелдегі хайуандарды «киелі» деп ... ... ... әсер ... деп ... қолы жеткен оның
тақтайға ойылып жасалған немесе кестеленген суреттерін ... ... Бұл ... ... бақсылар таратқан. Олар өздерінің
киімдеріне жыланның, жолбарыстың, тауықтың, ... ... т. ... ... киген. С.В.ивановтың жоғарыда айтылған кітабында
хантылар, мансилер, ... кет, ... ... ... шор т.б. ... ... кездесетін суреттердің
жқзден артық түрі келтірілген. Қазақ бақсыларының ... ... ... ... ... ... боз ... жын атасы Көзбембет» дейтіні де осы
ұғымға ... ... әр ... ... болған. Мысалы, қой жылы туғандар
қойды, сиыр жылы туғандар сиырды, жылқы жылы туғандар жылқыны бауыздамаған.
Бұл ... ... ... «Диван лұғат әт-түркінде» де айтылған.
II.2. «Он екі мүшел» жыл қайыру календарының сыры,
халық күнтізбесінің құпиясы.
Шығыс халықтары, оның ... ... да ... ... көне халықтық календарьді кеңінен пайдаланып келеді. Жыл санаудың
бұл жүйесінің айырықша бір ерекшелігі онда ... ... бір ... жан-
жануарлардың атымен аталып, әр он екі жыл ... ... ... ... ... құбылыстарымен белгілі бір мерзімнен соң ... ... ... ... ... ... ... қай жылы туғанына
сәйкес сол хайуанаттардың қасиеттерді иемденеді. Адамның қай жылы ... ... ... ... және нашар жақтарын білуге, болашағына болжам
жасауға болады деп есептеген.
Тышқан жылы туғандар – жапондардың сенімі бойынша өзге ... ... ... бар, сырт ... өте ... байсалды, салмақты, көңәлдә
көрінеді. әйтсе де ол ұсақ-түйек жағдайларға бола жиі ... бар. ... ... өз ... көп жария ете бермейді.
Тышқан ой-өрісінің кеңдігімен ерекшеленбейді, бірақ ол адал, атаққұмарлығы,
мақтансүйгіштігі де жоқ емес. ... ісін ... ... ... ... ... бар. Ол өз ... ақша аямайды. Сөйтете тұра қарыз
бермеуге тырысады. Ол ... ... ... ... және өсек-аянды
айтқанды теріс көрмейді. Оның нағыз достарынан гөрі ... көп. ... ... ... ... 1980ж, 263-276 ... ... адамдардың өмірінің бірінші кезені сәтті өтеді. Екінші кезеңінде
жаза басып, осы уақытқа дейін қол жеткіздеріне ... ... да ... ... ... ... өмңр ... астаң-кестеңін шығаратын
қызу махабат сезіміне байланысты болады. Соңғы ... ... ... бірқалыпты өтеді.
Тышқан мен мешіннің некелік одағы бәрінен сәтті ... ... ... ... некелік одағы туралы да дәл осылай ... ... ... ... да ... ... жеткізеді, өйткені некеге отырушы
екі жақ бірін-бірі толықтырады немесе бір-біріне өте сәйкес жұп болады.
Бұларға ... ол ... ... ... көп ... ... Жылқымен бас қоспағаны абзал. Әсіресе, Отты жылқы деп ... ... бір ... ... жылы туған әйелге үйленген еркектің жағдайы қиын
болады. Жапондарда Отты жылқы жылы ... ... ... ... ... ... сенңм бар.
Сиыр жылы туғандар – шыдамды және сөзге саран. Оның бойында ... ... ... бір ... бар. ... осы ... ол айналасына
кісі үйіре алады. Оның елден ерекше таңғажайып мінездері бар. Көңілі ... ... ... ... Егер ... оны ұнатпайтын болса, бұл
– осындай мінездеріне байланысты. Сырт ... өте ... ... өте ... қызба мінезі бар. Сирек ашуланады, бірақ мұндайда ... ... ... ... өзіне-өзі есеп бере алмай кетеді. Ол –
еңбекқор әрі іске ұсынықты болғандықтан үйінің ішінде ... ... ... шешім қабылдайды. Ол бірбеткей. өзі ... ... ... ... көнбейді. Жұмысына, қызметіне кедергі жасайтындарға аяусыз
қатал.
Махаббатты ол ... ... ... деп ... ... ... ... эмоциялық тұрғыда едәуір қиындықтар туғызады.
Оның өмірінің бірінші кезеңі ... ... ал ... кезеңде некелік
өмірінде немесе қоғамдық қызметінде қиыншылықтарға тап келеді. Осы ... ... ... өзін ... адамдармен бұрыңғы байланысын үзіп алады. Бір кезде
өзін мақтан еткен адамдардың ... де тыс ... ... көп жайлар қалпына келгендей болады, өмірі біршама тыныш өтеді.
Сиырдың некелік өмірі едәуір қиынға соғады. ... гөрі оның ... ... некелік одағы үйлесімді болады деп есептеледі. Итпен
немесе Жылқымен некелік одағы өте ... ... де ... ... болады.
Барыс жылы туғандар – ... ... бай, ... ойға ... ... ... өз айналасына сыйлы. Бірақ, ол жасы ... ... ... ... ... қала береді. Барыс әдетте өз
деңгейінен гөрі артығырақ бағалайды. Барыс ... ... ... ... осыдан кейін мұндай шешімді қабылдау мүмкін болмайтынын сезетіндей
жағдайда да шегініс жасауға ықтимал. Көз ... ... ... ... ... табанды. Сонымен бірге ол өзімшіл және бірбеткей. Барлық
уақытта ... ... ... ... ... ... ... балалардың,
әсіресе ұлдардың Барыс жылы дүниеге келуін жақсылыққа балайды. Барыс жердің
қуатын бейнелейді. Барыс үйде үш ... ... ... ... ... өмірінің бірінші және үшінші кезеңі бірқалыпты, тыныш, жеңіл
өтеді. ... ... ... әр ... мәселелерді шешуге тура келеді.
Егер бұл мәселелер кезінде шешілмесе, өмірінің үшінші ... де ... ... ... ... үшін ең ...... және Ұлумен некелік
одақ құру. Сиырмен, Жыланмен немесе Мешінмен некелік ... өте ... жылы ...... ол ... ұста, талантты. Қоянның атақ
құмарлығы да бар. Қарапайым, ұстамды, ... ... ... ие. Қоян
сонымен бірге мінсіз талғамның да иесі. Ол көпшілік жиналған ортаны ұнатады
және көпшілік те оны ... ... ... жолы ... Ол ептеп өсек
айтқанды теріс көрмейді, бірақ мұны өте елеусіз, оралымды етіп ... оның өсек ... ... ... ... біреу аңғармай қалады.
Әйтседе ұнамсыз жайларды көп ... ... жоқ. Қоян өзі ... ... ... ... ол ... отбасының мүшелерінен гөрі жанына
жақын достар мен ... ... ... ... ... ... ... сирек. Ол байсалды, көп ашуға бой алдырмайды. ... ... ... ... ... ... жағынан Қоян меланхолик, сондықтан көңіл-күйі тез
бұзылады, ондайда жылай ... ... ... Қоян ... ... ... ... өте биік емес. Құмар ойындарында да Қоянның қолы шыққыш
келеді, өйткені ол ... ішкі ... ... ... немесе картаны
жаңылыспай тауып отырады. Оның кертартпалығы да жоқ емес, сондықтан қандай
шешімге барар алдында да пайда-зиянын әбден ... ... аяқ ... ... ... сенімсіздікпен қарайды, себебі оларда біреудің басын
айналдыратын сиқыршылар ешкімге зияны жоқ осы хайуанның бейнесін ... ... ... ... ... ... тап ... қалмаса, Қоянның өмірі барлық үш кезеңде
де жайбарақат өтеді. Қоян Қоймен, Доңызбен немесе ... ... ... Ұлумен некесі сәтсіз болады, ал ең сәтсізі – Тышқанмен немесе Тауықпен
некелік одағы.
Ұлу жылы ...... ... ... қуаты мол, белсенділігі
күшті. Әйтсе де ол тез ... және ... ол ... ие бола ... бар. Ол ... ... тым бірбеткей. Ұлудың ерік күші ... ... ... өзін сыйлата алады. Айналасына ықпалды. Ол
ешқашан екі жүзділікке бара алмайды, тіпті қарапайым дипломатияның ... ... ... Ол ... ... күлбілтемей ашық
айтқанды дұрыс көреді және оның пікіріне ел құлақ ... ... ... бар ... ... ... ... әйтседе жүрегі мейірбан, сенгіш
болғандықтан оны ... іске ... ... де қиын ... Ұлудың кей
уақыттарында негіссіз себептермен мазасызданатыны бар. ... ... ... ... ... ... бойдақ болып қалатындары
кездеседі. әйтсе де ... ... ... ... ... ... адамдарына тым көп талап қоятыны себепті өмірінің екінші
кезеңінде шарықтау да құлдырау да болады. Ақыр ... ... ... ... ... өмір ... қолы ... Ұлу тіліне ие бола
алмайды, мұндайда оның ойынан тілі бұрын ... ... ... санасқан жөн болады. Ұлу – ер ... ... деп ... ... ... ... Мешінмен немесе Тауықпен
некесі сәтті болады. Ал Сиырмен немесе өзінмен некесі сәтсіз деп ... ең ...... ... ... жылы ... – даңалығы, көрегендігі және ерік-жігерінің
мықтылығы үшін ... ... ... жолы болғыш. Ол кез келген
нәрсені қолына түсіре алады. Ол атаққұмар және қай ... да ... Ол ... ... да жоқ ... Әйтседе көңілі түскен адамнан
ештеңе аямайды. Кей уақытта ... ... ... ... ... сондай, тіпті сол адамның өзі мезі болады. Енді қайтесіз, бұл
мінезін ол қоя алмайды. ... ... ... ... ... ... да ... бұрын өзінің ішкі түйсігіне жөн көреді. Оль
өзінің ойға алған мақсатына жету үшін жерді төңкеріп тастауға бар.
Жылан жылы ... ер ... қызу ... құштар, нәзік сезімге бой
алдырғыш, ... жылы ... ... - ... Жапон әйеліне «Жылан - ... ... ... сөз жоқ. ... ... ... ... және
тұрақсыз болатының да айту керек. Жыланның Сиырмен немесе Тауықпен некелік
одағы – бақытты. Мешінмен некелік одағы сәтсіз, ал ... ... ... ... ... жылы ... – елге ... Ол көңілді, көп сөйлеуді ... ... ... Ол ақша ұстаудың жайын біледі, жақсы финансист. ... ... ... ... ... ... ішкі ойын ... не айтатынып біліп, әңгіме үстінде алдын орап, ... не ... күні ... білдіріп отырады. Жылқы – дана,
талантты, күнделікті пайдаланатын бұйымдарды өз қолымен жасағанынды тәуір
көреді. ... ... киім кию ... талғампаз, адамдармен қарым-
қатынаста сыпайы да сырбаз. ... ... ... өзге ... ... тәрк
етіп қандай құрбандыққа да бел байлай алады. Оның өмір ... ... ... байланысты. Жылқы шыдамсыз. Оның арыны мықты,
күнделікті өмірдің көп көп күйбеңі қызықсыз, өзінің бауыр басқан ... ... бар, ... өте ... ... ... театрды,
концертті, операны, жиналысты, қысқасы, көп адам ... ... ... көреді. Жылқының сабасынан шығып кетуі қиын емес, ... осы ... ... ... ... ... Ол ... тәуелсіз, біреулердің ақыл
кеңесіне құлақ аспайды және қашанда өз көңілінің қалауымен жүреді.
Жылқының өмірінің бірінші және екінші кезеңдері кесе ... ... ... мен ... ... толы ... бірақ өмірінің екінші
кезеңі әдетте тыныш және бірқалыпты өтеді. Ең ... ... ... ... ... өдағы деп есептеледі. Сиырмен некесі сәтсіз, ал ...... ... ... жылы ... – артистігі басым. Талғамы жақсы. Табиғатынан қызу
сезім иесі. Қойдың өңерге қабілеті мол. ... ол ... ... ... алға ... көп сұрақтарын шешуге ол жиі ... ... ... ... ... ... де ол өз бетімен бір тоқтамға
келе алмай дал болады және қай ... да ... иек ... ... адамдармен қарым-қатынасында ұнамды болғанына қарамастан,міңезі
қылпетпе. Сөйтете тұра ол ... ұнай ... Ол ... ... тез ... және материалдық қиындықтарды көр ... ... олар дін ... ... ... Қой ... ... бөлісуге ықыласты, әсіресе өзімен салыстырғанда жайы ауыр
жандарға өтеуін сұрамай ... ... ... ... ... деп ... «бұл ... өтеуін немен
қайтарамын» деген сияқты алғыс ... ... ... ... ... ... ... Қой Қоянмен, Жылқымен немесе Доңызбен бас қосса бәрі ... ... ... ... ... Сиырмен немесе Итпен өмірінің екінші
кезеңінде ол көптеген қиындықтарды бастан өткереді, бірақ ... ... ... ... ... молшылықта өмір сүреді.
Мешін жылы туғандар – арасында тәртіпсіз даналар деп айтуға ... ... ... деп ... ... ... кең ... бұл
адамдар – ой алғырлығын, білікті қажет ... ... ... Егерде олар бұл мәселені дер кезінде шешпеген ... ... ... ... қайырылмай кетуі мүмкін. Ол сонымен бірге көпшіл,
үйірсек, бір ... ол ... ... тіл ... ... ... ... мәнінде оның басқалардан өзін биік ... ... ... ... болатын кездері де аз ... ... ... ... ... көреді біліктілігі, дарынды, оралымдылығы ... ... ... ... ... ... ... Ол бәрін оқиды,
шетсіз көп ... ... ... ... ... оқиғалардың
ешқайсысын да назардан тыс қалдырмайды. Оның еске ұстау қабілеті де ... ... ... ... ... да ... дейін
жадына сақтай алады. Бұл қызу сезімді, күшті тұлға. Егер өзінің жаны сүйген
іспен айналысар ... ... ... қол ... ... өмірінің бірінші кезеңі бақытты болады, екінші ...... ... толы ... ... Бұл ... оның ... жиі-
жиі тас талқаны шығады. Ер мен әйел арасындағы қатынастарда сәтсіздікке
жиі ұшырайды. Мешін Ұлу мен және ... ... ... одақ құра алады.
Жыланмен немесе Доңызбен ... ... ... ... ал ең ... некелік одағы.
Тауық жылы туғандардың бос уақыты болмайды. Қашан көрсен де іс басында
мұрнымен шаншылып жүреді. Ол ... өз ... жете ... ... ... ... Ниет ... ісі жүзеге аспай,
жеңіліс тапқаның сезу Тауықтың жаның жейді.
Тауықтың ерсі ... жоқ ... Ол ... ... ... ... ... көреді. Ел көзіне түссем деген ниеті нәтижесіз де ... ... ... ... ... жарқырап кезінде ғана ал
анағұрлым жағымды көрінеді. ... ... ... дұрыс деген сенімде
болады. Шынында да ол өзінің не істеу керектігін ... ... ... ... тек ... ғана ... Кей ... Тауықтың маңызды
істерге қабілеттілігіне сеніп те қаласың, шындығында бұлай емес. Оның ой-
қиялын қисынсыз,тіпті орындалуы мүмкін емес ... ... ... Ол ... ... ... құштар. Бірақ мұның бәрі қиял ғана. ... ... ... ... ... ... жібереді, ал мұның соңы
тақыр кедейлікке, қарыздан белшеден батуға әкеледі. Бірақ, бұл ... ... ... сезім күйін, жан-жарасын ескеруді қажет ... ... ... ... Ал ... ... ... шын мәнінде
ержүрек те батыл. Көптеген адамдар Тауықты бағалайды.
Тауық Сиырмен, Жыланмен және Ұлумен бақытты ... ... ... ... Итпен некесі сәтсіз, ең сәтсізі Қоянмен некесі.
Ит жылы туғандар – адам баласына тән барлық жақсы қасиеттерге ие. ... ... ... оның ... ... ... жоғары. Ит
сезімге лайық, ол өзгелердің құпиясын сақтай біледі. Иттерді ... ... ... және бұл ... та. Ол ... үшін қолынан келгенің
аямайды, оның көпке, ортақ іске белсенділігі сондай мұндайды өз мүддесінде
құрбандыққа шала ... ... оны ... Ол ... ... адам. Ал қажет кезінде ақша табу ол үшін қиын емес. Ол ... ... ... ... ... Ит ... өзі оның өткір ескертулеріне қауіптенеді. Ит жылы туған адамдар
қай уақытта да әділет үшін күресушілер де болды. Қандай ... ... ... ... және әділет ісі жолындағы күреске бел шешіп
шығады. Ақжүректігіне қарамастан Ит келеңсіз істерді қорғаудан сырт ... ... ... басшы, белсенді қайраткер, білгір тәрбиеші бола алады.
Ол қандай іспен ... да ... ... ... ... Жылқымен, Барыспен және Қоянмен бақытты болады. Сиырмен, ... ... жылы ... – тазақтылықтың ақ туы астында өмір кешуі керек деп
есептеледі. Жапондықтардың пайымдауынша, лас ... бұру ... ... ... ... мақсат жолындағы іске де Доңыз ... ... ... Оның ... ... ... ... бұған ешкім қарсы
тұра алмайды. Мықты ерік-жігерге ие Доңыз алған бетінен қайтпайды. ... аз, ... сол аз ... ол ... ... және олар үшін ... ... баруы мүмкін. Доңызбен дос болу – ... ... ... өте ... аз ... ал егер сөйлеп кетсе, ... ... ... ... ... да ... бай, білімге өте құштар. Ол көп
оқиды, бірақ білім ... ... ... қол ... ... ... алды кең арты тар» деген мәтел бар. Доңыз тез ашуланады, бірақ
ол ұрыс керісті, ... ... да жек ... Ол өзі ... ... ... және мейірімді. Жұбайлық өмірде Доңыз көптеген мәселелермен
бетпе-бет келеді. ... ... және ... кезеңінде көптеген
қиындықтарға кездеседі. Бірақ қандай қиыншылықтарға ... де ... ... ... ... иек ... Қиындықтан шығар жолды өзі
іздейді. Табиғатынан адал, тура және қызба. Доңыз өмірде ... де ... ... ... жүреді.
Доңыз Қоянмен немесе Қоймен бас қосқаны дұрыс. Мешін некелік одағы
сәтсіз ... Ал, ең ...... ... ... ... 12 жылда адам организміндегі гормондардың
өзгеріске ұшырапотыратыны, оның адам денсаулығына ... ... ... ішкі ... ... ... ... психологиясының
әлсірейтіні белгілі. Осындай жағдайда сырқы жағдайлардың, түлі қиыншылықтар
мен ауырпалықтардың, тіпті ... ... да ... ... ауыр тиеді.
Медицина деректері бойынша 13 жаста адамның жыныстық жағынан жетілуі, 25
жаста бойыныңөсуінің тоқталуы, гармондар ... ... ... ... аяқталуы, 35 жаста психологиялық
дағдарыстар кезеңі, оны американдық ғалымдар “адамдар өмірінің көлеңкелі
уақыты” деп ... Ал 49 ... ... ... функциясының тоқтауы
басталады.
Мүшел жасқа келгенде адамдар сақтанып, өз ... ... ... ... ... ... ... Қазақ халқында мүшел
жастың қауіпті екені ... ... ... ... ... солардың
көмегін тілейді немесе өзінің бір қимас затын біреуге сыйлап, арнаулы тамақ
береді.
12 жылдық мүшел айналымының адамға ғана ... ... ... ... ... ... болады. Алып планета Юпитер 12 жылда 1 рет күнді
айналып шығады және жерге, климатқа қатты әсер етеді екен. Әрі ол 12 ... ... ... ... ... жіті бақылап, ауа райы
құбылыстарды ескеріп отырған. Соған сәйкес шаруашылықтарын икемдеп, көшіп-
қонып, алдын-ала ... ... ... ... №3.2007ж. 79-84бб
болатынын білген. Бірақ көшпелі қазақ ... ... ... ... ... ... ... шеккен.
Азия құрлығындағы көптеген елдер және ұлттар қазіргі григориан
календарының жалпыласудан ... он екі ... жыл ... ... ... ... де ... қолданып отыр. Он екі мүшел жыл
қайыру календары жыл ... ғана ... есте ... ұлты ... ... тұрғысынан айтқанда ертеден тартып
қазірге дейін ... ірі ... ... үркін), адамның туылған,
қайтыс болған ... ... ел ... ... ... ... зор шешен
т.б.), ерекше атап (тасқын, қар, жел, өрт, жер сілкіну, құрғақшылық т.б.)
жылдарды есте сақтауда, оның ... ... ... ... ... ... еске
алып есептеуде қолданылған. Бұл жағынан он екі мүшел жыл қайыру календары
осы календарды көшпелі халықтардың ... ... ... ... дейін баспа бетінде жарық көріп отырған материалға қарағанда он екі
мүшел жыл ... ... ... ... ... ... зерттеушілері ғана зерделеген жоқ. Календарьды ... ... ... да ... ... Бұл ... ... тақырыбына айналған. Олардың барлығы
археологиялық қазбалар, ... ... тас және ... ... ... ... т.б. негізделіп зеттеу жасап, көзқарас қойып
отыр. Бірақ пікірлері ... ... ... ... бір ... ... аса алмаған. Біздің ойымызша, бұлай болу себебі – біздің
үлгі алып, зерттеу жасап жүрген деректеріміздің ... ... ... ... тек ... ... ғана сүйеніп, халық ішінде ұрпақтан
ұрпаққа жалғасып келе жатқан әр ұлттардың тарихи материал жинап, әрі ... ... ... сахнасына көтеріп, зерттеу түйініне айналдыра
алмағандығымыздан болған.
Он екі мүшел жыл ... ... ... көп ... ... Ол
айналмалы жолмен саналатын жыл санау календары. Онда жыл басы көктемде
басталады. Алайда әр ... ... ... бері мұның басталу уақыты мен
аяқталу уақыты ұқсас емес. Мұндағы басты ...... ... ... етіп алып отырды. Енді бірі ... ... ... да ... Мысалы, қытайларда он екі мүшел жыл қайыру календары
кей жылы қаңтарда, кейде ақпанда келеді. 2003 жыл қой ... ... ... ... жыл санауы бойынша) ақпанда келсе, 2002 жыл екінші айдың 12-
күні (жылқы жыл) ақпанда, 2001 жыл 1 ... 24-і күні ... ... ... ... ауа ... ... бойынша қарайтын болсақ,
Шыңжаңда бұл кез нағыз қақаңан қыс, көктемнің титтей де лебі ... ... ... да ... осы ... өткізеді. Ал қазақтың
жыл қайыру календарының басталу және аяқталу уақыты тұрақты. Ол григориан
жыл санауы бойынша ... ... 22 күні ... 12 ай ... ... ... 21-і күні келген жыл шығып кетеді. Демек, ұлттар ара он екі
мүшел жыл қайыру календары басталу, ақырласу ... ... ... ... ... онда ... ... хайуандарды салыстыратын
болсақ, ішінара ғана парықтар кезігеді. Негізінен, ұқсас. өзі бір ... ... ... – үй ... жыртқыш хайуандар, ұшар
қанаттылардан жіне бауырымен ... ... ... ... ... ... ... хайуанды хайуанды белгілі етіп
жасаған. Саны шеткі және ұқсас. Дүниеде хайуан атаулы ... екі ... жыл ... календары алынып отырған тышқан, сиыр, барыс, қоян,
ұлу, жылан, жылқы, қой, ... ... ит, ... ... ... ... ... күшті, жыртқыш, қымбат бағалы хайуандар бар. Олар не үшін
жыл қайыруға қатнаса алмаған. Оның ... әр ... жыл ... ... ... ... ... Мұнда қандай сыр бар?
Егер бұл сұрауларға қысқаша жауап берер болсақ, алдынғысын он екі мүшел
жыл қайыру календары – ... ... ... ... десек, кейінгісі
– барлығының бір негізден таралғандығының нәтижесі деуге болады.
Олай болса, он екі ... жыл ... ... ... ... ... ... Он екі мүшел жыл ... ... ... ... ... : ... хандарының бірі өзінен бұрынғы бір-екі соғыстан
үйренбекші болып, осы ... ... ... ... ... екен. Хақан,
халқымен ақылдасып, құрылтай ашып, біз ол ... ... ... біздің келешек ұрпағымыз да сондай қателеседі. Сондықтан біз он
екі аймен аспанның он екі ... ... ... бірден ат
қоялық.Бізден кейінгі жыл айналу есебі осымен есептелсін. Бұл ... ... ... ... ... екен. Халық хақанның бұл ұсынысын мақұл
көріпті. Осы байланыспен хақан аңға шығып, барлық жабайы хайуандарды ... ... ... бұйырған... Хайуандар суға секіреді. ... ... ... ... ... ... ... он екі хайуанның атын он екі жылға
ат қып қойған екен.Судан ең ... ... ... жыл басы ... Одан кейін сиыр, барыс, қоян, лахаң (ұлу), жылан, ат ... ... ... ... ит, ... деп ... Сонымен бірге
сөздікте осы хайуандарының ерекшелігіне байланысты әрбір жылдың ... ... ... ... сиыр жылы – ... ... ... олар
бір-бірімен көп сүзіседі. Тауық ... ... ... Ұлу жылы
жаңбыр көп болып, астық ... ... ... ... қар көп ... күн ... ... көбейеді.
Қазақстанда екі мүшел жыл қайыру календары келу тегі ... ... ... бар. Жыл ... ... үшін хан санау календарын жасамақшы
болып барлық хайуандарға бұйырыпты. Қайсылардың таңертең шыққан ... ... сол ... рет ... жыл ... ... ... Мұны естіген түйе қуанып, хайуандардың ішінде менен
бойы биігі жоқ, шыңыстан ... ... ... басқа қайсы хайуан көре
аларсың деп жайбарақат жата беріпті. Жылға ... ... ... ... орындайды. Тышқан аттың сауырына шығып алған қоянның басына
шығып алып, күнді бәрінен ... ... жыл басы ... ... шыдай алмаған
түйе тышқынды қуа жөнелген екен. ... ... ... ... ... ... Түйе ... келіп жата қалып, аунағанда тышқан екінші жағынан шығып
кетіпті. Сөйтіп түйе жылдан құр қалыпты. Сонымен тышқан, сиыр, барыс, ... ... ... қой, мешін, тауық, ит, доңыз, жыл атын иемденіпті.
Түйенің ... ... інің ... жата ... ... осыдан қалыпты
дейді. Түркі тілдер әңгімеде хайуандардың судан өтуін жыл атын қалдырса,
ұлтымыздың айтылып жүрген аңыздарында ... ... етіп ... ... бұл
екеуі де аңыз он екі мүшел жыл қайыру календарының келу ... ... ... ... Бұлай десек айтқан аңыздар еш кәдеге жарамайды деп
қарауға болмайды.Қазақстанда кең ... ... ... туған тағы да
аңыз әңгіме бар. ... ... ... ... тұяғына (мүйіз)
тірсегін барыстың тірсегіне, ерінінің қоянның ерініне, ... ... ... ... ... ... төбесіне, тісін қойдың тісіне,
жүнің мешіннің жүніне, мойының тауықтың ... ... ... табанына,
құйрығын доңыздың құйрығына ұқсатып, түйенің құлағы – тышқан, тұяғы – сиыр,
тірсегі – барыс, ерні – ... ... – ұлу, ... – жылан, төбесі –
жылқы, тісі – қой, жүні – мешін, мойыны – тауық, ... – ит, ... ... деп ... ... он екі ... жыл қайыру календары жайлы осы ... ... ... 1985 жылы ... ... 18 күнгі санында
«Бозінген боталады» деген өлең жариялады:
Құлағы ... ... ... ... ... ... ерін бұйырған.
Шөккенде ұлу бейнесі,
Қабағы жыланға ұқсай ма?
Төбесі жылқы, тісі қой,
Өрісі қырда бір сайда.
Жүні мешін, есіл ... ... ... ит ... ... ... хауыпқа.
Жақшаға алынған құйрығы доңыз деген сол газеттегібасылып қалып ... ... ... келе ... ... ... туған
бұл үлгі субьективті, бір сыдырғы жалаң ұқсатулар емес, ол ... ... ... ... ... жүйе ... ... Түсінікті болу үшін
біз мынадай кестеге түсірейік:
| Жыл аты ... ... ... ... |
| ... | ... ...... ... ...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... (мешін) ...... ...... ...... ...... А ... ... бас мүшесіндегі уәкілдік мүшелердің, В
денесіндегі уәкілдік мүшелердің, С тұтас денеден ... ... ... ... ... ... белгісі. Сонда мүшелдік жыл қайырудың ретпен
орналасуын мынадай формулаға жинақтауға болады. А В – ВА – С – ААА С ... ... соңы ... болады. Он екі мүшел жыл ... ...... ... ... бойы биіктігімен ұзындығын арқау етіп,
қарама-қарсылықтың ... ... ... ... ... ... тұлғалануы биіктігінен басталған. Түйенің құлағы
тышқан ең биік ... ... ... сиыр ... ең ... ... Бір
жұп мүшел жыл календарында бірінші және екінші орында; келесі ретте ... ... ... ұзындығынан басталған. Түйенің тірсегі – барыс
ұзындықтағы ең артқы нүкте, түйенің ерні – қоян ең ... ... бір жұп. Осы жолы ... ... түйе ...... түйе ...
жылқы, түйе тісі – қой жоғарғы – алдыңғы нүктем болып, ол түйе мойны тауық,
түйе табаны – ит, түйе ... ... ... ... ... ... ... нүктемен өзара жұптасып алдыңғылары жұптың жұптаса, кейінгілері
топтық ... ... ... Ал түйе шөккені – ұлу тұтас
денеден тұлғаланады, түйе жүні – мешін – бас пен ... ... ... ... бірі – ... ... ... дәнекерлеп тұр.
Сөйтіп, түйенің тұтас тұлғасын үшке бөліп қарап бас мүшесіндегі құлақ,
ерін, қабақ, төбе, тіс сияқты мүшелермен дене ... ... ... ... құйрық сондай-ақ тұтас дене арқылы ... ... ... жыл ... ... сондықтан өзге хайуандар
қатынаса алмаған. Он екі мүшел жыл қайыру календары түйені бас пен ... ... ... бес ... денеде бес мүше, екеуі ортақ ... ... ... ... мән бар. ... ... иә бірыңғай жұптық
жұптасу емес немесе бірыңғай топтық орналасу емес иә ... ... ... ... және ... ... бірлігі күйіндегі күрделі тұлға болып
тұлғаланған. Бұндай математикалық ойлау ... ... ... ... ойлануға тиісті сұрау. Біздіңше, он екі мүшел
жыл ... ... ... тұлғасының назариялық негізін мынадай ... ... ... ... ... негізінде жасалған;
Он екі мүшел жыл қайыру календары қарама-қарсылықтың бірлігі екі ... Бірі – ... ... ... ... ... ... өлшем
етіліп, биіктігінде ең жоғарғы мүше мен ең ... ... ... ... мүше мен ең ... мүше қарама-қарсы жұптастырылған. Мұны біз он екі
мүшел жыл қайыру календары жасалуының объективті шарты десек, енді бірі ... ... ... ... ... негіз етіліп,
жұптасып келген. Мұны біз субъектив шарты деп ... ... ... ... азырақ тоқталайық. Жоғарыда он екі мүшел
жыл қайыру ... ... тегі ... ... аңыздардың басқадай
варианттары барлығын айтып ... ... ... бір – ... сиырдың мүйізіне
шығып алып, күндіз сиырдан бұрын көргендігінен жыл басы болған деген аңыз.
Мүйізіне шығып алып күнді бұрын ... ... ... ... алмаған сиыр
тышқанмен өлердей өштесіп кеткен екен. Сиырдың тышқанның інін ... ... ... қалған дейді. Міне, бұл сиыр мен тышқанның жқптасуындағы
субьективтік ... ...... ... ... пен ... бірі ... енді бірі – қорқақ мінездің символы. Тауықпен жылан өш. Жылқы мен
ит, қой мен доңыз табиғаты жағынан ... ... ... Құпия математикалық есептеу жолы арқылы икемді, құрылымдық жүйежасап,
тұлғанған.
Құрылымдағы топтық жұптасу мен ... ... ... тік ... зор
икемделіп, құпия математикалық есептеу жолы бойынша тұлғаланған. Басқаша,
айтқанда, он екі ... жыл ... ... ... ... мен ... икемді сәйкестірілген, жасырын органикалық бірлестік бар. ... және ... ... органикалық бірлестік бар.
Айталық, жұптық жұптасудың біріншісінде бас мүшесі алда ... ... ... ... екінші жұпта дене мүшесі алда келіп барыс (ең артқы мүше)
екінші жұптың алдына өткен. Бас пен ... ... орны ... ... жұптасудың реттік орналасуында бас мүшелері түгелдей алда, онан
соң дене мүшелері келген. Топтық жұптасудың ішкі ... ... ... ... әрі ... бес мүшенің әрі А топты құрап отырған ... ... орта ... қабақтан басталған. Төбе мен тіс онан соң келген. Түзу
сызықтың орналасу. Ал дене мүшелерінің топтық орналасуы В – топ бас ... ... ... мүше ... ... үш ... орналасқан.
Қазақтың көне жазба ескерткіштері мен әдебиеттерінде, шежірілерінде ... ... ... ... ... календарының басталуы Мұхаммедтің
Меккеден Мединеге ... ... ... Бұл жыл ... ... 622жыл шілденің 16-күніне тура келеді.Ал он екі мүшел жыл ... ... ... жылына тура келеді. Көшпенділікпен
шұғылданушылардың үй ... әрі ... ... әрі ... ... Олар үй хайуандарының өсіп-өну жолдары, мінез-құлқы, табиғатын
зерттеп білумен бірге қолға үйретілмеген тұз ... ... ... ... ... жағдайын, тіршілік жолын білуге
құлшынған. Сонда ғана олар өздерінің ... ... да ... кешіре
алатынын сезінген. Қазақ халқының қиял-ғажайып ертегілерінен бастап тұрақты
сөз тіркестеріне ... ... ... сөздеріне дейінгі жанр
түрлерінің бәрінде де хайуанаттар араласпаған жанр түрлері жоқ. ... ... ... араласуы арқылы бейнеленіп отырған.
Демек бұл календарға айланған хайуандар міне, ... ... ... Онда ... ... ... ... (бірер мүшесі) ұқсап келген хайуандар;
2) бітім тұлғасы ұқсату мен ... ... ... ... символдық ұқсату тұрғысынан алынған. Сондықтан оған басқа
хайуандар араласа алмаған. Міне, бұл әрі он екі ... жыл ... ... ... ... ... ие?
Он екі мүшел жыл қайыру календарының ұқсастығын екі жақтан қараймыз:
1) Жалпы құрылымдағы ұқсастығы. Бұл негізгі ... ... ... мына ... ... Көне ... |Қазақ ... ... ... ... ... |
|ескерткіші | | | | | | ... | | | | | | ... XI | | | | | | ... |Сышқан
Од
Барыс
Танышкан
нак
Йылан
Ионт
Қой
Бічін
Тақаға
Ит
Доңыз |Тышқан
Сиыр
Барыс
Қоян
Ұлу
Жылан
Жылқы
Қой
Мешін
Тауық
Ит
Доңыз |Құлғана
Охер
Бар
Тулай
Луу
Моғай
Морин
Конин
Бичин
Тақия
Ноқай
Гахай |Тышқан
Сиыр
Барыс
Қоян
Айдаһар
Жылан
Жылқы
Қой
Маймыл
Тауық
Ит
Доңыз
|Сышқан
Сығыр
Барыс
Тапшан Лу
Йылан
Йылқы
Қоюн
Бічін
Тоқық
Ит
Доңыз ... ... ... | ... көне ... ... мен қазақ, моңғол, қытай, түркімен, ұйғыр
ұлттарының және жапонның қолданып отырған он екі ... жыл ... ... ... «Он екі ... жыл қайыру календарының сыры. «Жұлдыз»
журналындағы мақаласы.2005.4.173-182бб
Қорытынды:
Он екі мүшел жыл қайыру календары келу ... ... ... ... ... ... ... сақтардың о жақ бұ ... ... ... екендігі аталады. Аңыздар түгелдей қазақ халқы ішінде ... ... ... ... ... ... және ... себебі
жоқ деп ешкім айта алмайды. Ұлт мәдениетінің арғы тегімен тамырластық
қатынасы бар. Мұны ... ... ... жинақтауға болады:
1) бұл тапқырлықтың тапқырлану негізі – ... ... мен ... ... ... ұрпағы ішінде сақталып отыр. Ал ... ... бері ... ... ... отырықтанған
халықтар, тіпті жазу-сызуы дамыған халықтар, сондай-ақ қазірге дейін
көшпенділікпен шұғылданып отырған он екі ... жыл ... ... келе ... ... ... ішінде де кезікпейді. Мұның себебі
не? Бізше олар осы он екі мүшел жыл қайыру календарды қабылдаушылар.
2) Он екі мүшел жыл қайыру ... ... ... төрт ... ... ... ... қой) негіз етіп жасалған. Түйе жылға кіргеменімен
он екі мүшел жыл қайыру календарь аты болып отырған хайуандарды ... ... ... ... ... отыр. Нағыз ойсылқараның қасиетін
әйгілеген.
3) Қазақ халқы ішінде он екі мүшел жыл қайыру календарының келу ... ... ... ... ... реал ... және тұрақты сөз
тіркестер і жүйелі әрі ... ... алып ... ... ... ... Бұл тектен-тек болмаса керек.
4) Әрқандай тапқырлықтың алғаш тапқырланған ... ... ... әрі ол ... ғана ... Бұл сол тапқырлықтың келу тегі
есептеледі. Ол тапқырлықтың өзге ұлыстарға немесе ... ... оның ... ... сай сол ... мен ... ... мен өзгертулер еңгізгенмен, тапқырлану негізін қайта жасай
алмайды, әрі ... ... ... Ал ... ... ... де ... негізін салушы да болады. Мұндай тапқырлық негізі сол
ұлыс пен ұлттың ең қасиетті ... ... ... ... жылдар өткенімен ол мәдениет саласынан өшпейді. Өшуі де
мүмкін емес.
Он екі мүшел жыл ... ... ... ... тарихи кәсіптік
ерекшеліктерін, географиялық орта жағдайына ... ... ... лайықтасқан тапқырлық өнері.
Пайдаланған әдебиеттер:
1) М.О.Исқақов «Халық календары», Алматы «Қазақстан» 1980 ... ... ... ... календары», Алматы-1960 жыл
3) С.Г.Нұрғалымова «Қазақ халқының күнтізбесі», ... ... ... С.В. ... история Южной Сибири. М., 1951
5) Агеева Е.И. Хроника археологических раскопок и находок в Казахстане.
Изд.АНКаз ... ... 1951 ... ... ... С.П. ... ... Москва, 1948
7) Х.Әбішев «Аспан сыры», Алматы 1962 жыл.
8) Жұлдыз // 2005.4. 173-182 беттер.
9) ... // №3, 2007 жыл. 79-85 ... ... // ... «Сақ қызы – ... қыз» // 2007.05.03
12)Тарих. Әдіскер методист // 2005. №1
13) Су ... ... ... ... ... ... ... // 2003.01.01 №1
15) Дала мен қала // 2003.12.26
16) Қазақстан Заман // 2006.03.24 ... ... ... // ... №65-68
18) Ақ желкен // 2005 №12
19) «Халық календары», «Қазақстан» баспасы, ... ... ... // 2002.01.01 №1
21) Заман-Қазақстан // 2003.02.28
22) «Үш ғасыр жырлайды», Жазушы- ... ... ... ... 8 ... Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 6 том

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Altheae officinalis L (Дәрілік жалбызтікен) өсімдігі вегетативитік мүшелерінің онтоморфозгенезі38 бет
Адвокаттар алқасы мүшелерінің құқықтық мәртебесі78 бет
Ас қорыту мүшелері және олардың қызметін зерттеу әдістері14 бет
Ас қорыту мүшелерінің аурулары6 бет
Асқорыту мүшелерінің арулары кезіндегі терінің зақымдану2 бет
Аударма барысындығы сөйлем мүшелерін өзгерту21 бет
Ағза және оны құрайтын құрылымдар: жасуша, ұлпа, мүшелер, мүшелер жүйелері туралы түсініктер7 бет
Бірыңғай мүшелердің байланысуы39 бет
Гетероциклді қосылыстар. бес мүшелі гетероциклдер20 бет
Есту және тепе-теңдік мүшелері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь