Оқушылардың орындаушылық шеберлігін қалыптастыру жолдары

КІРІСПЕ 4
I. МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ МУЗЫКАЛЫҚ ӨНЕРДІҢ ТАНЫМДЫҚ ТАРИХЫ 6
1.1 Қазақ халық музыкасы 7
1.2 Қазақ халық аспаптары 15
1.3 Қазақ халқының әншілік өнері 24

II. МУЗЫКАЛЫҚ ӨНЕРДІҢ БІЛІМ МЕН ТӘРБИЕ САЛАСЫНДАҒЫ АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІ 33
2.1 Музыкалық іс.әрекеттердің негіздері 35
2.2 Музыка сабағының мектеп оқушыларын тәрбиелеудегі рөлі 37
2.3 Музыкалық тәрбиенің негізгі бағыттары 39

III. МУЗЫКАЛЫҚ ОРЫНДАУШЫЛЫҚ ШЕБЕРЛІККЕ БАУЛУ 42
3.1 Оқушылардың музыкаға баулу мен тәрбиелеудің негізгі әдістемелері 42
3.2 Оқушылардың музыкалық қабілеттерін дамыту мүмкіндіктері 43

3.2.1 Музыка сауатына арналған сабақтарды өткізу жолдары 46
3.2.3 Оқушылардың ән айту мәдениетін дамыту 47
3.2.4 Мектептегі хор ұйымдастыру жолдары 48
ҚОРЫТЫНДЫ 49
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДІБИЕТТЕР ТІЗІМІ 50
Бүгінгі таңда мемлекетіміздің өркениетті елдер қатарына жету жолындағы талаптарына сай оқыту мен тәрбиелеу іс-шараларын жаңа сапалық өзгерістер деңгейіне көтеру маңызды мәселелердің бірі болып отыр. Мектеп құрылымында болып жатқан өзгерістер, білім беру мақсаттарының алмасуы, оның дамытушылық сипаттарының бекітілуі, көпнұсқалық оқытуға көшу сияқты мәселелер оқытушылардан шығармашылық бастамалық, жұмыстың жоғары сапасын және кәсібилікті талап етеді.
Жұмыстың өзектілігі: Өнер саласында музыканың алатын орны мен қоғамдағы музыкалық өнердің атқаратын қызметін мектеп оқушыларына жете меңгерте отырып музыкаға баулу, олардың орындаушылық шеберліктерін арттыру.
Шығармашылық – бұл адамның өмір шындығында өзін-өзі тануға ұмтылуы, ізденуі. Өмірде дұрыс жол табу үшін адам дұрыс ой түйіп, өздігінен сапалы, дәлелді шешімдер қабылдай білуге үйренуі қажет. Адам бойындағы қабілеттерді дамытып, оларды рухани жағынан нығайтып байыту, жетілдіру өмірден өз орнын табуға көмектеседі.
Бұл үлкен жауапкершілікті талап етеді. Оны шешудің бірден бір жолы оқыту мазмұнының жаңартылып, әдіс-тәсілдердің озығының өмірге әкелу. Олар әрбір азаматтың жеке басының қасиеттерін, қабілеттерін дамытып, шығармашылық талантын ұштайтындай болып ұйымдастырылуы абзал.
Жұмыстың мақсаты: Мектеп оқушыларын музыкалық орындаушылық шеберлікке баулу жолдарын қарастыру және дамыту.
Баланың шығармашылық қабілетін дамыту мәселесін талдау ең алдымен «қабілет» ұғымының мәнін терең түсініп алуды қажет етеді. Философияда «қабілеттерді» тұлғаның белгілі бір әрекеті орындауға жағдай жасайтын жеке еркешеліктері дей келе, олар қоғамдық-тарихи іс-әрекеттердің нәтижесінде қалыптасып, әрі қарай дамып отыратындығын атап көрсеткен.
Демек, мектеп оқушыларының тұлғалылығын тәрбиелеу үшін, ең алдымен олардың қабілеттерін дамытудың мәні зор. Қабілеттер мәселесін тұжырымдауда педагогикалық практика үшін мәні ерекше мына жағдайларға айрықша тоқталу жөн.
1. Қ.М. Меңдіаяқова, Г.Ж..Қарамолдаева «Мектепте музыка тәрбиесін беру әдістемесі» Алматы 1997 ж.
2. Дүйсебінова Р.К. Музыкалық білім беру технологиясы: Жоғары оқу орны студенттеріне арналған оқу құралы. – Талдырқорған, 2006.
3. Әбиев Ж. Педагогика тарихы: Оқу құралы. Алмты: Дарын, - 2007. - 480б.
4. Әбілова 3. Оқушыларға эстетикалық тәрбие беру (әдістемелік құрал). -Алматы, 1972.
5. Дүйсембінова Р.Қ. Музыкалық білім беру педагогикасы (оқу құралы) -Талдықорған, 2006.
6. Ерзакович Б.Г. , Коспаков З.Е. Қазақ музыка фольклорының тарихнамасы. –Алматы, 1986. 148-163 б.
7. Мектептегі «Музыка» пәнінің оқушыларына арналған методикалық нұсқау. А.Байментаева.- Алматы, 1985 ж.
8. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық бірлігінде// Алматы ақшамы. – 1998. 19 маусым)
9. Пернебек Момынұлы «Музыкалы-эстетикалық тәрбие» Алматы 2000 ж.
10. А.Жұбанов, «Ғасырлар пернесі». (Қазақтың халық композиторларының өмірі мен творчествосы туралы очерктер). Алматы: «Жазушы» баспасы, 1985ж. 10-бет.
11. А.Қ.Жұбанов. «Ән-күй сапары» М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. Қазақ ССР-ң «Ғылым» баспасы. Алматы. 1976ж
12. Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық. /Құрастыр. М.Мағауин, М.Байділдаев – Алматы: Жазушы, 1989. – Т. 1. 384 бет
13. Ғизатов Б. Мектептегі ән-музыка сабағы. Музыка сауаты, ән үйрету, музыка тыңдау. Методикалық көмекші құрал. – Алматы, 1982.
14. Ерзакович. Құспақов. «Қазақ музыка фольклорының тарихнамасы». Алматы. 1986ж
15. Зарин Д.Н. методика школьного хорового пения в связи с практическим курсом. – М., 1997.
16. Затаевич А.В. 500 казахских песен и кюев. А., 1931.
17. Кабалевский Д.Б. Музыка туралы әңгіме. – Алматы, 1987.
18. Кенжалиев И., Дәрібаев Х қос ішек. Алматы. 1990.
19. Қазақтың музыкалық фольклоры. Алматы. 1992 ж. 250-бет
20. Қалиев С., Молдабеков Ж., Иманбекова Б. Этнопедагогика: Оқулық. – Астана: Фолиант, 2007. – 400б.
21. Мерғалиев Т. Домбыра сазы. А.1982, 312 – 313 –беттер.
22. Момынов П.М. Становаление и развитие музыкального воспитания и образования младших школьников в Казахстане. Автореф. дис. канд. пед. наук. – Алма-Ата, 1978.
23. Т.Қоңыратбаев «Елім-ай»: Ән туралы әңгіме. – Алматы: «Өнер», 1994. 32 бет.
24. У.Бекенов. «Күй керуені». Алматы. 2002 ж
25. Ұзақбаева С.А. Өміршең өнер өрісі. Алматы, 1982.
26. Музыкалық психология, музыкалық білім беру психологиясы, музыкалық іс-әрекет психологиясы: мамандығы «Музыкалық білім беру» студенттеріне және оқытушыларына арналған оқу құралы / ПМУ доценті Н. Дүкенбай, ф.ғ.к., ПМУ доценті Г. Дүкенбай. – Павлодар : Кереку, 2008. – 104 б.
27. Апраксина О.А. Методика музыкального воспитания в школе / О.А. Апраксина .– М.: Просвещение, 1983 .– 224 с.
28. Балтабаев М. «Елім-ай» / М. Балтабаев, Б. Өтемуратова .- Алматы : Атамекен, 1993 .– 94 бет.
29. Балтабаев М.Х. «Елім-ай» : бағдарламасының ғылыми әдістемелік негіздері / М.Х. Балтабаев .- Алматы : РБК, 1993 .– 22 бет.
30. Бәттібаева С. Ән-күй : әдістемелік нұсқау / С. Бәттібаева, Ф. Қоңыратбай, Э. Баталова .- Алматы : Кітап, 2002 .- 104 бет.
31. Гизатов Б. Музыкальное образование в Казахстане / Б. Гизатов .– Алма-Ата : Мектеп, 1975. - 81 с.
32. Қазиева Б. Музыка сауатынан практикалық көмек / - Алматы : РБК, 1995 .- 110 бет.
33. Майғаранова Ш. Мектеп оқушыларын рухани дамыту мәселелері / Ш. Майғаранова .- Алматы : Ғылым, 2002 .- 124 бет.
34. Маданов Х. Қазақ мәдениетінің тарихы / Х. Маданов. – Алматы : Қаржы-Қаражат, 1998 .- 336 бет.
35. Меңдіаяқова Қ.М. Мектепте музыка тәрбиесін беру әдістемесі / Қ.М. Меңдіаяқова, Г.Ж. Қарамолдаева .- Алматы : Әл-Фараби, 1997 .- 132 бет.
36. Райымбергенов А. Жалпы білім беретін қазақ орта мектебінің музыка пәніне арналған «Мұрагер» бағдарламасы : 1-9 сыныптар / А. Райымбергенов, С. Райымбергенова, Ұ. Байбосынова .- Алматы : Ұмай баспасы, 2003 .- 248 бет.
37. Сарыбаев Б. Қазақтың музыкалық аспаптары : альбом / Б. Сарыбаев .- Алматы : Жалын, 1978 .- 136 бет.
38. Ғ. Уразалиева – Шілдебаева «ҒАСЫРЛАРМЕН ҮНДЕСКЕН ҚОБЫЗ» 6б. Астана- 2006ж.
39. Ә. Нысанбаев «ҚОРҚЫТ АТА» 42б. Алматы- 1997ж.
40. М.Өтеуов және Ш. Төлегенұлы «ҒАСЫРДАН-ҒАСЫРҒА»165б.Алматы-2000ж.
41. А.Сейдімбек «ҚАЗАҚТЫҢ КҮЙ ӨНЕРІ»8б. Астана-2002ж.
42. А. Есмаханов «ҚАЗАҚ МУЗЫКА АСПАПТАРЫ» 12б. Алматы-1998ж.
43. Шығармашылық қабілеттер және дамыта оқыту Б.А. Тұрғынбаева Алматы, 1999 ж.
44. Султанова Н.К. Музыкалық білім берудің тарихы мен теориясы. Оқу құралы. Семей, 2011. – 160 бет.
45. Нұрхатова М. Музыкалық білім берудің әдістемесі. Оқу құралы. Өскемен, 2005. – 112 бет.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ... ... ... МЕН ... ... жіберілді»
Кафедра меңгерушісі
__________________Т.Ә.Қоңыратбай
Мұхамедқалиева Қымбат
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
ОҚУШЫЛАРДЫҢ ОРЫНДАУШЫЛЫҚ ШЕБЕРЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ
5В010600 – мамандығы бойынша
“Педагогика” және “Музыканы ... ...... ... ... ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
МУЗЫКАНЫ ОҚЫТУДЫҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ КАФЕДРАСЫ
Қызметте
қолдану үшін (қажет кезінде)
«Қорғауға жіберілді»
Кафедра меңгерушісі
__________________Т.Ә.Қоңыратбай
ДИПЛОМДЫҚ ... ... ... ... ...... бойынша
“Педагогика” және “Музыканы оқыту әдістемесі”
Орындаған ... ... ... 3 жылдық
(сырттай)
Ғылыми жетекші:
доцент ... ...... ... |4 ... ... ЖӘНЕ ... ӨНЕРДІҢ ТАНЫМДЫҚ ТАРИХЫ |6 ... ... ... ... |7 ... ... халық аспаптары |15 ... ... ... ... өнері |24 ... ... ... ... МЕН ... САЛАСЫНДАҒЫ АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІ|33 |
|2.1 |Музыкалық іс-әрекеттердің негіздері |35 ... ... ... ... ... ... рөлі |37 ... ... ... ... ... |39 ... |МУЗЫКАЛЫҚ ОРЫНДАУШЫЛЫҚ ШЕБЕРЛІККЕ БАУЛУ |42 ... ... ... ... мен ... ... ... |
|3.2 |Оқушылардың музыкалық қабілеттерін дамыту мүмкіндіктері |43 |
| | | ... ... ... ... ... жолдары |46 ... ән айту ... ... |47 ... хор ұйымдастыру жолдары |48 |
| ... |49 |
| ... ... ... |50 ... таңда мемлекетіміздің өркениетті елдер қатарына жету жолындағы
талаптарына сай оқыту мен тәрбиелеу іс-шараларын жаңа сапалық өзгерістер
деңгейіне ... ... ... бірі болып отыр. Мектеп құрылымында
болып ... ... ... беру ... ... оның ... ... көпнұсқалық оқытуға көшу ... ... ... ... ... ... ... және
кәсібилікті талап етеді.
Жұмыстың өзектілігі: Өнер саласында ... ... орны мен ... ... ... ... ... оқушыларына жете меңгерте
отырып музыкаға баулу, олардың орындаушылық шеберліктерін арттыру.
Шығармашылық – бұл ... өмір ... ... ... ұмтылуы,
ізденуі. Өмірде дұрыс жол табу үшін адам дұрыс ой түйіп, өздігінен сапалы,
дәлелді шешімдер қабылдай білуге үйренуі қажет. Адам ... ... ... ... жағынан нығайтып байыту, жетілдіру өмірден өз орнын
табуға көмектеседі.
Бұл ... ... ... ... Оны шешудің бірден бір жолы
оқыту мазмұнының жаңартылып, әдіс-тәсілдердің озығының өмірге әкелу. ... ... жеке ... ... ... дамытып,
шығармашылық талантын ұштайтындай болып ұйымдастырылуы абзал.
Жұмыстың мақсаты: Мектеп оқушыларын музыкалық орындаушылық шеберлікке
баулу жолдарын ... және ... ... қабілетін дамыту мәселесін талдау ең ... ... ... ... ... ... қажет етеді. Философияда
«қабілеттерді» тұлғаның белгілі бір әрекеті ... ... ... ... дей ... олар қоғамдық-тарихи іс-әрекеттердің нәтижесінде
қалыптасып, әрі қарай дамып отыратындығын атап ... ... ... ... ... ... ең ... қабілеттерін дамытудың мәні зор. Қабілеттер мәселесін тұжырымдауда
педагогикалық практика үшін мәні ... мына ... ... ... ... ... ... пәнін оқыту барысында ... ... ... ... ... мен ... ... туралы білім беру, әр
кезеңнің ғылыми және мәдени ... ... ... да түрлерінің
дамуымен музыкалық білімнің өзара байланысын ... ... ... ... оқу барысында кеңінен пайдалана білуге үйрету.
Біріншіден, оқушылар қабілет деңгейі жағынан тең дәрежеде ... ... емес ... ... ... ... әр ... және әр деңгейде қабілетті болатындығымен ... Бірі ... ... ... ... тілге бай, ал енді ... ... ... ... ... ... ... да, оны
құрайтын компоненттері де әр түрлі болады. Мысалы, математикалық қабілеті
басым балаларда ойлау операциялары тез, дәл ... да, ... ... балаларда нақты заттардың бөліктерінің арақатынасын жылдам
анықтай білу сияқты белгілер басым болады. ... ... бала ... ... ... ... сапаларымен ерекшеленеді.
Екіншіден, оқушылар бойында қабілеттің бір түрі ғана емес, ... ... ... де ... ... ... ... қатар
музыкаға, суретке қабілетті адамдар да жиі кездеседі.
Сондықтан баланың шығармашылық қабілетін дамытудың жолдарын, құралдарын
анықтау психология мен ... ... ... ... ... салалардың бірі екендігі мәлім. ... ... ... ... ... назарынан тыс қалған емес.
Мектеп оқушыларының қабілеттері екі түрлі әрекетте дамиды. ... ... оқу ... ... ... осы кезге дейінгі
жинақталған тәжірибесін меңгерсе, екіншіден, кез-келген оқушы шығармашылық
әрекеттер орындау арқылы ... ішкі ... ... ... ... әрекеттен айырмашылығы баланың ... өз ... мен ... ... асыруына бағытталған жаңа
әдіс-тәсілдерді іздестіруі болып табылады. Мақсатқа жету үшін жұмысқа ... ... ... қажет.
Музыка пәнін беру кезіндегі жалпы тәжірибеде ... ... ... баулудың жолдарын дипломдық жұмыстың негізгі нысаны
етіп ала отырып, тақырыптың негізі ретінде музыка ... ... ... даму сипаты мен ерекшеліктері туралы толығырақ тоқталып өткеніміз
жөн.
Құрылымы: диплом жұмысы кіріспе, ... үш ... он бір ... және ... ... ... Диплом жұмысы музыкалық білім берудің теориясы мен
әдістемесі ... ... ... ...... ... МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ МУЗЫКАЛЫҚ ӨНЕРДІҢ ТАНЫМДЫҚ
ТАРИХЫ
Рухани мәдениетіміздің зерттелу тарихын дәл мына уақыттан басталды деп
басып айту қиын. Халықтық мәдениет қаншалықты көне ... оның ... да ... ... ... Сол ... рухани мұрамыздың
жинаталуы, саралануы, насихатталуы да тереңге ... ...... өмір ... ... күші. Қазақстанның
Республикасының президенті Н.Ә. ... «... ... ... біздің төл
мәдениетіміздің міндеттерін өзіміз айқындай алатын мүмкіндігіміз бар. Оны
шешу мәдени ... ... ... атап ... ... үш мың ... тарихы ұрпақтарға жалғастық пен сабақтастық
арқылы жетіп отыр. Мәдениеттің басты таратушылары ... ... ... ... ... ең биік ... қоя алғандықтан және өздері
сол рухани құндылықты бойына жинақтай да білді. ... ... ... ұлттық
салт-дәстүріміз бен әдет-ғұрыптардың қайсысын алып ... та ... ... ... дейін өткеніміз бен бүгінгіміз жалғастырған нәзік
жіп ... ... пен ... ... келеді. Сәби кезімізден
анамыздың әлдиі мен ... ... ... ... ... үзілген жоқ. Мәдениетіміз тірі, оған серпін мен ырғақ ... бойы ... ... бір сәт те ... ... ... ... – жеке адамның өмір сүру мақсаты мен құндылық жүйесі, адамның
өмір сүрген ортамен ... Ол – ... ... ... ерекше құбылыс. Мәдениеттің дамуы қоғамды ілгері жылжытады.
Жеке адам мәдениеті мен қоғам талабы тікелей ... ... жағы – ... ... ... ... ... тәжірибесіне сүйеніп, оны кемелдендіреді, дамытады.
Өмірдің заңына сәйкес мәдениет үнемі жаңғыруды қажет етіп отырды. ... ... жаңа ... жаңа ... ... оған ... Әрине, бұл дегеніміз ғасырлар ... ... ... ... жоққа шығару деген сөз емес. Өйткені, тарихи
сабақтастықтың логикасына ... ... ... ... болады, онсыз
ұлттық мәдениеттің қабырғасы сөгіледі, іргесі ... ... ... ... ... бетбұрыс жасаудың өз қисыны, өз ... ... бар. ... өтпелі кезеңнің мәдени өзгерістерінен дәстүрлік пен
жаңашылдықтың ... ... ... әрбір жаңа нәрсені ... ... ... ... ... ... халық музыкасы
Орта Азиядағы түркі тілдес халықтардың, соның ішінде ... ... ... музыкалық мәдениетті ең алдымен сол заманнан бүгінгі күнге
дейін жеткен музыкалық мұралары, музыка өнерін, музыка аспаптарын зерттеуге
көптеген үлес ... орта ... ... Әбу ... (870-950 жж.), Махмұд Қашқари (1029-1101 жж.), ... ... ... жж.), ... ұлы ... ... ... жж.),
Ш.Уалиханов (1835-1865 жж.), Н.Стремоухов, ... ... ... ... жж.) және ... ... ... мен
этнографтар көп жазды. Әбу Насыр әл-Фарабидің ... ... ... ... бірі ... ... ... трактат» атты кітабы Орта
Азияда қолданылған ыспа аспаптардың зерттеулерінің дәлелі болып ... ... ... зерттеуші, Әбу Насыр әл-Фарабидің зерттеу
трактатында екі ішекті ... ... түрі ... ұстайтындығын өз
еңбегінде атап өткен. Әбу Насыр әл-Фараби ... ... ... ... сол ... аспаптардың шығу тегі, музыка мәдениеті, орындаушылық
өнері, ... ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбек, мәдениет пен өнер туындысы жеке адамның ғана
көкірегінен қайнап шығып ... ... ... ... ... ... ... жүрген жырлар мен күйлерді, әндер мен аңыздарды да ... ... ... Тек ... олардың есімдері хатқа түспей, уақыт атты
ұлы дүрмекте ұмытылып, ел жадында шығармасы сақталса да, ... ... ... қойнауынан бізге жеткен бұл шығармалар жүре бара өңделсе
өңделген болар, толықса толыққан шығар, брақ о ... бір ғана хас ... ... ... ... мен ХІХ ... ... жартысында, хандық дәуірде өмір
сүрген Асанқайғы, Қазтуған, Мұхаммет Хайдар ... ... ... ... Ақтамберді, Шалақын, Дулат ... т.б. ... мен ... ... ұрпағымызды Отан сүйгіштікке,
ұжымшылдыққа, еңбек сүйгіштікке, ... ... ... ... болу ... ... халқының салт-дәстүрі мен тарихы ... ... ... ... ... ерекше.
ХІХ ғасырдың екінші жартысы тарихтың даму барысында философия,
мәдениеттану, ... ... ... ғылымдарында қайта өрлеу
кезеңі деп суреттеледі. Қазіргі егемендік ... ... ... ... да – ... ... ... Демек, ұлтымыздың, тіліміздің,
әдет-ғұрып, салт-дәстүрлеріміздің, ұлттық тарихымыздың ... ... ... халқының мәдениеті, тарихын ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... насихаттаған.
Алайда, ғалымдардың бір тобы ХІХ ғасырдың екінші  жартысында музыка
өнерінде демократиялық тенденцияның өрістеуін орыс ... ... ... бір қатары төл топырағымызда ықылым замандардан келе
жатқан ... пен ... ел мен ... өзі ... ... өнер түрінде таниды.
Қазақ музыкасының тарихы ғылым ретінде Ұлы Октябрь ... ... ғана ... ... Революция қазақ халқының
мәдениетін дамыту үшін барлық жағдай жасады. Егер Совет үкіметінің алғашқы
жылдарында бұрынғы ... ... ... ... жою ... ... алған
болса, ал енді жиырмасыншы жылдардан бастап, халық ... ... ... ... ... ... күн ... көркем өнерді дамыту
мәселесін қойды. Музыкалық тәрбие берудің алғашқы мұғалім даярлайтын курсы,
мектеп ... ... аса ... ... ашыла бастады, халық музыка
таланттарын іздестіру және халық аспаптарын жасай ... ... ... ... ... өтініш таратылды. Өткен дәуірде нотаға түскен ән-
күйдің саны аз болғанымен ғылым үшін маңызы ... ру ... ... ... тартқан, үстем тап өкілдері
қатыгездікпен қанап, езіп келген ... ... ... ... ... де, ... ... қасиетін сақтап қала білді, өніп-өскен ортаның
ұлылы- кішілі құбылыстарын ән мен ... ... ... ... ... ... өмір қалыбы, Шыңғыс ханның елді ... ... ... басын айналдырып, үстем таптың қолындағы қанау мен
езгінің құралы болған ислам дінінің ... мәні ... ... да
із тастап кеткені сөзсіз. Мысалы, домбыра тарту, әсіресе, ... ... күнә деп ... Жан иесінің кейіпін кескіндеуге болмайды деп,
ислам діні ... ... ... ... ... ... ... түрін болса да жеңіп шығып, өзінің жарқын болашаққа, алдағы бақытты
өмірге деген сенімін ән мен күйге ... ... ... – халықтың сүйіп айтатын, тыңдайтын, сан ғасырлық тарихы бар халық
музыкасының ең бір бай арнасы болып табылады. Көне ... келе ... ... ... халықтың аузында қалыптасқан көптеген мақал-мәтелдер, ... ... ... ... «Сөз ... – ән алтын», «Ел көркі – қыз,
той көркі – ән», ... «Ән өмір ... ... асыл ... осы ... ұлы ... Абай да ән мен күйдің құдіретін жырлап:
Құлақтан кіріп, бойды алар,
Жақсы ән мен тәтті күй.
Көңілге ... ой ... ... ... сүй – ... мен күй ... күн, ... айдай дала жұртының тал бесіктен жер
бесікке түскенге дейінгі жан серігі болды. ... ... ән ... ... ... ... жыршылар, сал-серілер өз өнерін көрсетіп, халықтың
көңілін көтерді, айт пен той-томалақ, түрлі ойын-сауық, отырыстардың ... ... ... халық арасында өте жоғары бағаланып, ақынның
келген ауылы оған зор ... ... ... аты ... ауыздан-ауызға, ұрпақтан-ұрпаққа жетті.
«Қазақтар – еті тірі, өмірге құштар халық, – ... Г.Н. ... ... ... ... киімді ашық түстен киеді, өмірде ... ... Бұл ... өмірден кеткен адамдарына ас берудің өзі ... ... ... ... ойын ... ат ... ән салып,
ақындар айтысын тыңдайды». Бұдан қазақ халқының ... ... ... ... көруге болады.
Қазақ халқынын басынан кешкен толып жатқан тарихи оқиғалар музыка
тілінде де аңыз ... ... ... «Ақсақ құлан» күйінде халқымыздың
өсіп-өркендеуіне ұзақ уақыттыр бойы ... ... ... ... бір көрініс бейнеленеді.
Қазақ елімнің басына өткен тарихи ауыр оқиғалардың біразы Шыңғыс хан,
Ақсақ Темір есімдерімен байланысты. ... ән ... де сол ... аты жиі ... отырды. Мысалы, «Ақсақ Темір» деп аталатын өлең
осындай ел басына түскен ... ... ... ... бойынша, тұрмыстағы орнына сай қазақтың халық әндері бірнеше
түрге бөлінеді: халықтың ескілікті наным-сенімінен туған әндер; еңбек пен
шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... тарихи әндер; лирикалық әндер мен айтыс.
Қазақ даласына жайылған әндердің біспырасы халықтың дербес ұлт болып
жаңа-жаңа ... ... ... бері ... ... болса керек. Бұған
тұрмыс-салт жырларына жататын ... ... ... ... және т.б. ... бола ... ... бұрын әнді тек жеке дауыспен домбыраның, не ... ... көп ... ... ... айту ... болмаған.
Бірақ, соған қарамастан тақырыптық, айтылу өрнегі жағынан ... ... ... ... ... ... ... әзіл-сықақ, қайғылы-шерілі,
мақтау-арбау әндері деп бөлуге болады. ... ... әнді ... олар әннің қасиетті киесіне сеніп келген. Көпшілік қауым өткен
кеткенді жырға қосып, халықтың өмір жолын ... ... ... ... мақтан тұтып қастерлеген.
Халық музыканттарының озық ойлы шығармалары байлардың байлығын емес,
керсінше, халық өмірін, ... ... ... ... жыр ... XVIII ... 80-ші жылдарында хандық қырылысқа қарсы Сырым
Датов бастаған халық қозғалысы еңбекші ... ... ... ... ... ... ... ол жайында «Сырым сазы» атты күй ... ... ... ... ... ... ұлтазаттық
қозғалыста халық музыкасынан өзіне лайық көрініс тапты.
ХІХ ғасырдың 40- ... ... ... орыс ... ... Олар қазақ арасына білім таратумен бірге, бұқара халықтың кертарпа
ислам діні ықпалдарына қарсы күресінде де едәуір игі міндеттер ... ... игі ... қазақтық музыкалық халық шығармашылығы
ХІХ ғасырдың 2-ші жартысынан бастап жедел өркендей бастады. ... ... аса ... ... ... бірі – ... Сағырбаев.
Құрманғазы туындыларының өзегі еңбекші бұқараның феодалға, үстем топқа,
ауыл ұлықтарна ... ... ... Бұл ... үшін ол «ақ ... өмір бойы ... ... Құрманғазы күйлері өмірдің ең
көкейкесті құбылыстарын паш ... Күй ... ... да әуенді келеді, күй
нақты, қалың көпшілікке түсінікті болды, тыңдаушысын бай сазыммен, әсіресе,
кербез нақышысымен ... ... ... тегі ... ... тап өкілі бола
тұра, шығармашылығын халқына арналған ... жоқ ... ... деп ... ... ... күйші Даулеткерей Шығиев ата-бабасынан
мұра болып қалған сұлтан- правиталь шенінен гөрі күйшілікті ... ... ... ... лирикалық сипаттта өрбиді.
Ақпаратты феодалдың баласы Т.Қазалғапұлы да халық музыкасын таңдаған.
Ол өз өмірін өнерге бағытайды. Тәттімбеттің бұқарашыл ... ... ... ... қыр ... ... асқан шындылықпен
суреттеледі.
Қазақстандағы ХІХ ғасырдың 2-жартысындағы саяси-әлеуметтік жағдай,
қазақ қоғамында ... ... өрши ... озат орыс ... ... сіңе ... ... осының бәрі қазақ өнерінің барлық
салаларында бұқарашыл ағындардың күшейуіне жол ... ... ... осы жаңа ... шығармашылық тұрғысын игеруге тырысты.
Бұл кезеңдегі әндер мен күйлерде халықтың бостандыққа қол созған талап-
тілектері, әлеуметтік наразылық ... ... ... ... ... бас ... тақырыбы ашық айтылды. Тұрмыс-салт
әндері мен ... ... ... ... ... талпыныс, феодалдық
дәуірдің сарқыншақтары мен күрес тақырыбы сөз болды, діндарлар, қожа-
молдалар ажуа ... ... ... күйшілердің күй тартысуы,
көбіне-ақ дүйім жұртың басын қосқан үлкен мерекеге айналатын.
Әсіресе ... ... ... ... ... ... Олар
халықтың ауыр тұрмысын аз да болса жеңілдетіп, оған сән ... ... ... әрі ... ... ... екі ... көрген халықтың рухын көтеретін. Осындай ... ... ... бірі ... сал мен Ақан ... халық композиторы Жаяу Мұса, орыс тілін жақсы ... ... ... мен Польшада болған. Сондай-ақ қазақтың
халық музыкасында Балуан Шолақ, Мәди, Қазанғап, Ықылас, ... ... ... де ... ғасыр үлкен қоғамдық өрлеу ... ... ... ... ... және реакцияшыл кертартпа
бағыттардың өзара ... ... ... пен өнер ... да ... Бұл ... Орынбор, Уфа, Ташкент қалаларындағы медреселерде музыка,
драма, хор үйірмелері ұйымдастырылып, «Тез», «Садақ», «Ай» атты ... ... ... ... ... ... ... шақырып, өлең,
қарасөз түріндегі мақалалар жарық көре бастады.
Үйірме жетекшілері қалалық семинарияларды біріктірген, нота әліппесінен
хабардар мұғалімдер болды. Патша өкілетінің ... ... ... уез ... ... ... тұспалдап
айтатын жұмбақ-өлеңдер тарады. Бұл тұста ел ... ескі ... ... ... ... көп әйел ... ... дінді жамылып қараңғы
халыққа жасап жүрген қиянатын, ... ... ... ... ... ... ... ауыр халді баяндайтын пьесалар да ... 1916 ... ... адам ... ... ... халық
композиторларын да назарынан тыс ... ... ... ... зорлық-зомбылығын айтып ән шығарса, домбырашылар күй туындыларын
жарыққа шығарды. Бұл ... ... ... ... ... «Он ... жыл» атты шығармалары бар. ... ... ... ... ... жұмыстарында алынып жатқан
қазақ кедейлерінің ауыр да ... ... паш ... жылы Ұлы ... ... ... ... музыкасы фольклорлық
қалыпта келді. Ауыз әдебиетіміз сияқты ... да ... ... ... ... сол бір ... ... өзіне де қазақ музыкасын сан
жағынан да, сапа ... да бай ... ... қазақ музыкасы ол дәуірде
кәсіби сатыға ... ... ... жағдай болмады. Әндерді, күйлерді
шығарушы да, орындаушы да біркісі болды. Сөзін біреу, музыкасын екіншісі,
орындаушы үшінші кісі болатын ... ... ... ол ... Орыс ... мәдениетінің көрнекті өкілі А.Затаевич 1920 жылы
ол кездегі Қазақстанның астанасы Орынбор қаласына келіп, қазақтың ән- ... ... ... ... ... ... жылдар арасында А.
Затаевич қазақтың 1500 ән-күйін екі ... етіп ... ... Бұл ... ... кәсіби жолға қадам басуының алды еді.
Жиырмасыншы жылдарда музыка өнерпаздары көріне бастады. ... ... ... сауық кештерін, Ташкент, Қарқаралы да
болған ән ... ... ... ... қызу халық қадамдары деуге
болады. 1921 жылы Ташкенттегі Халық ағарту институтының жанында Құманберік
Жалдарбековтың ... ...... 1925 жылы Ақтөбеде педогогтка
техникумы мен совет-партия мектебі оқушылардың ... ... ... ... ... спектакль болып қойылды. Атақты әнші
Ә.Қашаубаев сол бір ... ... ... ... ... ... шырқап
Европаға қазақ халқын танытты.
1926 жылы ашылған қазақтың тұңғыш ... ... 1933 жылы ... ... ... ... ... ашылып, ол өз шымылдығын М.
Әуезовтың «Айман-Шолпан» пьесасымен ашты. Театрдың екінші бір ... «Қыз ... ... ... ... ... ... музыкалық білім алу жұмысы да
қолға ... 1932 жылы ... ... ... бір ... ... оның
жанында театр білімі құрылды. Музыка ... ... ... орта
дәрежелі білімі бар қазақ жастарын тәрбиелеп ... ... төл ... ... советтік музыка, театр өнерлерінің дамуында үлкен ... ... бірі – 1934 жылы ... ... қазақстандық бірінші
халық өнерпаздарының слеті. Ол слетке республикалық жер-жерінен көптеген
әншілер, ... ... ... ... ... ... ... таңдалып алынып, Алматының театр және оқу ... Слет ... ... туын ... да ... ... одан әрі дами беруіне жол салды.
1933 жылы жоғарыда аталған музыка ... ... ... ... ... қазақ музыкасын зертейтін кабинет және қазақтың
халық аспаптарын жаңаландырып, дамытатын тәжрибе ұстаханасы ашылды.
Ұлы Отан соғысының ауыр ... ... жж.) да ... ... ... ... болған жоқ. Соғыс жылдарында Алматы қаласына
көшіп келген Москва және Ленинградтың көркем фильм студиялары мен ... өнер ... де ... Олар ... өнердің,
музыка мен көркемөнердің дамуына айтарлықтай үлес қосты. 1939 ... ... ... одағы Москва консерваторияларында
оқып жүрген бірнеше жас ... 1941 жылы ... ... ... ... ... ... Р.Елебаев, М.Жаппасбаев, С.Көшекбак, Ә.Базанов,
Д.Мацуцин, В.Поливанов, Ғ.Матов сияқты композиторлардың қаламдарын қаруға
айырбастап, майданға атанды. Ұлы Отан соғысы ... ... ... ... ... жоқ. «Қазақстанның музыка өнері» атты мақалалар
жинағы мен 1942 ... ... ... «ХІХ ... мен ХХ ғасыр
басындағы қазақтың халық композиторлары» атты ... ... ... Бұл ... ... мен ... ... мен шығармашылығы туралы тұңғыш
жүйелі ... ... өте ... ... ... ... ауыр жылдарының
қиыншылықтарына қарамастан республиканың өзіне жоғары ... ... ... мақсатында 1944 жылы Қазақстаның орталығы Алматы қаласында ... ... оқу орны ... ... ... қазақтың музыка өнері жаңа музыкалану мен жанр формаларымен
ерекшеленді. Аз ғана ... ... ... ... көп ... ... ... музыка-операның, симфонияның, балет инструменталды
концерті, кантатаның, ансамбльдің, оркестрлік және хор ... ... ... жаңа ... ... мектептің негізін
қалады. Қазақстанның советтік музыка мәдениетінде ... орын ... бірі – хор. Бұл ... ... ... мемлекеттік хор
капелласын атау орынды. Капелла – хор ... ... ... Біздің
музыка мәдениетімізде, музыкалық халықтық ... ... ... бірі – ... ... ... оркестор болуы,
әсіресе композиторлардың шығармашылық жағынан өсу жұмысында үлен көмекші.
1944 жылы Алматыда ашылған консерваториның ... ... ... ... ерекше. Консерватория қазақтың ұлы композиторы Құрманғазы атымен
аталды. Одан кейін Алматыда ... ... ... ... ... ... музыка майданына айтарлықтай үлес қосып кеткендер:
М.Төсебаев, консерваторияда ... ... ... профессор
Е.Брусиловский, композитор Қ.Қожамияров, Л.Халиден, С.Мұхамеджанов,
Б.Байқадамов, Қ.Мусин, Е.Рахмадиев, ... және ... ... ... инструменталды музыканың ең
күрделі жанрларының бірі – Г. Жұбанова, ... ... ... ... күй ... ... ... ерекше
ықыласына бөленген қазақтың монодикалық музыкасының оркестрі мен ... ... кең ... ... ... музыкалық аспаптармен орындалатын
оқымысты-фольклористің қолдауымен құрылған «Отырар ... ... ... атап өту ... Бұл ұжымның айрықша, қайталанбас
бейнесін дирижер, композитор, жетекшісі және домбырашы ... ... және ... шығармашылықпен қатар республикада
музыкаландырудың дәстүрлік формалары дамып, ... ... ... ... ... ... фольклор мен Қазақстан халқының ауызша
кәсіби дәстүрлері де дамып жатыр. ... ... ... салаларды
орындаушылық ұжымдар жұмыс жасауда – ... ... ... ... қазақ халықтық аспаптар оркестрі, мемлекеттік үрлемелі
оркестр, хор, халық билерінің ... ... ... ... ... ансамблдер, үрлемелі және джаз оркестрлері.
Оркестрдің негізін қаласқан ... Қ. ... Ж. ... Р. ... ... ... ... жетуге зор
үлес қосты. Қазақ ұлт-аспаптары оркестрі Қазақстан әдебиеті мен өнерінің
Мәскеуде өткен 1949 жылы және 1958 ... он ... ... ... ... мерейін үстем қылды. «Осы сапарда, – деп еске ... ... 1949 жылы ... ... туралы, оркестр бірінші рет ... ... ... ... аяқ шенінде оркестр
аспаптарына бас дирижер Ш.Қажығалиевтің ... жаңа төрт ... сым ... ... біржақ тілді сырнайлар арқылы жаңартылды. Бұл
жаңартулар ... ... ... ... жаңа ... ... ... атындағы халық аспаптар оркестрі қазақ халық музыкасына
үлкен үлес қосты. Бұл оркестрді алғашында құрысып және ... ... ... ... ... облысының Темір ауданында дүниеге
келген. Ол ... ... ... ... ... өмірге атсалысады, 1945-1951 жылдары Алматы консерваториясының
ректоры ... ... ... ... ... және ... ... көрген. А.Жұбанов өнер тану ғылымының докторы, профессор,
академик, қазақ ... ... ... ... болып табылады.
Қазақстан Е.Серкебаев, ... ... ... А.Мұсаходжаева, Ж.Әубәкірова және әлемдік музыка мәдениеті
жұлдыздарының бесігі саналатын ... ... ... ... ... Қ.Жолдыбаева, Т.Ержанова сияқты
халықаралық деңгейдегі ... ... ... күні республикада
республикалық музыкалық ұжымдары белсенді жұмыс атқаруда: екі опера және
балет театры, ... ... ұлт ... ... оркестрі,
бидің академиялық театры, би және ... ... және ... ... ... өмірінің ең белді шағы республикалық
және халықаралық конкурстар мен ... ... ... ... ... ғасырдың 30-жылдарында Абай атындағы Қазақ академиялық театрында, ... ... ... ... ... ... «Қыз Жібек», «Ер
Тарғын», «Қамбар-Назым» және т.б. ... ... дами ... ... би ... ... (1967 ж ... көркемдік жетекшісі халық әртісі, Қазақстанның Мемлекеттік
премиясының лауреаты, профессор Б.Аюханов) классикалық ... ... ... «Болеро», «Қозы-Көрпеш – Баян сұлу», «Шыңғыс
хан», «Қыз Жібек» сияқты басқа да ... ... ... ... ... ... әуендері» акционерлік қоғамының «Гүлдер»
мемлекеттік би ... ... ... ... хореографиялық билері
құрайды.
1.2 Қазақ халық аспаптары мен оларды қолдану тәсілдері
Халықтың музыкалық мұрасын жинақтап зерттеу ... ... ... ... ... ... А.Қ. ... өнер зерттеушілері
Б.Г.Ерзакович, П.И. Аравин, Б.Ш. Сарыбаев сынды ... ұлы ... ... жарап, ұрпақтан-ұрпаққа тарап жатыр.*
Қазақтың музыкалық аспаптарының шығу ... оның ... ... ... ... ... еңбектерінде кеңінен атап
көрсеткен. Оның ғылыми еңбегінде қазақтың халық аспаптарының коллекциясы
жинақталды. ... оның саны ... ... ... ... аспаптары типологиялық тұрғыдан Орта азия
суперэтнос халықтарының ... көп ... ... ... ұлттық
дәстүрлерге орай өзіндік қайталанбас қасиетке де ие. Көшпенді халық
керектінің ... ... және өз ... алған. Аспаптар
қыштан, қамыстан, мүйізден, түрлі ағаштан жасаған. Мембранаға, шалғы мен
шекке тері, аттың қылын пайдаланған.
Аспаптарды ... ... ... бөлуге болады:
1. ) хордофондар (шекті аспаптар). Шертпелі – шертер, жетіген, домбыра
және шалғылы – қылқобыз;
2. ) мембранофондар ... ...... ... ... ... ) ... (өздігінен дыбыс шығаратындар). Тілшікті – шаңқобыз,
дабылды – ... ... ... ... және тағы ... ) ... (кернейлі). Үрмелі аспаптар – сыбызғы, қамыс сырнай,
саз сырнай, үскірік, тастауық, керней.
Ата-бабаларымыздан келе жатқан шертер аспабы көп ... бойы ... ... келе ... ... ... аспабы. Шертіп ойнау
тәсіліне байланысты ата-бабаларымыз шертер деп атап кеткен. Бұл ... гөрі ... ... ... дыбысы қаттырақ шығады. Шертердің
мойыны қысқалау, пернелері байланбайды. Көне шертер ... ... оның ... ... ... ... имек келеді, жоғары қақпағы
ешкінің немесе үлкен балықтың терісімен ... ... ... бұл ... ... ... құрылысы мен формасы негізінде
домбыраға ұқсас, мойыны қысқа, қыл ішек ... ... ... ... ... ... үш ішек тағады. Дыбысының шығу күші мен
тембрі терінің не қалың не ... ... ... ... ... ... болмаған, шертерге бет қақпақ ... ... тағу ... ... ... тері жұқа болса дыбысы қатты әрі ащы, ал қалың
болса жұмсақ шығады. Қазақ ... ... ... кең тарағанын
дәлелдейтін аңыз-әңгімелер, деректер, баршылық. Оларды ... ... ... ... ... ... ... енуіне зор еңбек сіңірген
білгір, белгілі аспаптанушы Б.Сарыбаев еді.
Көне шертер аспабында шертпе күйлер тамаша орындалады. ... ... мен ... ... қазақтың күйлеріне ерекше бояу ... ... ... ежелгі аспаптық музыкасы аса бай көркемдік тереңдігімен
ерекшеленіп, рухани мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... түрлері – ең көне түрі, бір ... ... бір ... ... ... ... ... болған. Шертер аспабының көне түрі Қырғыздың қомузы деген
аспабына да ұқсайды. Біздің мемлекетімізбен көршілес жатқан ... ... ... ... ұқсастықтар көп. Сөйте тұра әр ... ... тән ... де ... ... елін алатын болсақ – тілдеріміз
ұқсас болуымен қатар, ... ... ... де ... ... ... ... дыбысы, сырт пішіні, біздің шертер аспабымызға ... ... бұл ... жыр да ... ... аспабының шектері ре, ля, ми, дыбыстарына келтіріліп бұралады.
Диапазоны немесе дыбыс көлемі екі жарым октава. Шертер ... көне ... ... ... ... басылып шыққан, «Қырғыз
далаларындағы тіршілік» атты ... ... ... үлгісі
бойынша, ағаштың тұтас бір бөлігінен ойылып жасалған.
Белгілі зерттеуші Б.Сарыбаев ... ... ... ... ... ... ашып, қайта жаңғыртып, қазақ музыкасының өнеріне
өзіндік аспап ретінде ... ... ... ... ... бөлу ... ... әдісімен мелодиялық ауқымымен дербес аспап болып ... ... келе ... үш ішек тағу осыған орай үш құлақ салу,
пайда болды. Шанағы жұмырланып тереңдетілді.
1-сурет – ... ... ... ... ... ... келе үш ішекті
домбыраның күйлерін қарапайым екі ішекті ... ... ... шертерге түсіріле басталды. Шертердің диапазоны өте ... ... ... ... ... зор ... ... тыңдаушыны
тамсандырады. Шертерде төкпе, шертпе және ілме ... ... ... ... зор ... ... ... дамытып жатқан Жарқын Шәкәрім.
Шертердің жетілдірілген түрлері жұмыр және ... ... ... шанақты
шертер домбыра пішінінің негізінде жасалды. Қақпағы жабылды, үш ішекті, үш
құлақты, 11-14 ішектерінің санасы ... ... ... оймақтың
орнына медиатор пайдаланған. Дыбыстық көлемі мен бұрауы тұрақталды. Жалпақ
шанақты шертердің шанағы ... тік ... етіп ... Бет ... ... ... ... жабылды. Мойынбет әдеттегіден биік отырғызылып
қақпақтың үстіне 10 см-ге дейін ұзартылады. Сол ... де ... саны ... ... Тері ... әр ... температурада бірде созылып бірде
жиырылып отырады. Соған орай дыбыс бояуы да аяқ асты өзгереді. Ойнау ... ... ... ... ерекшелігі мүлдем басқа. Сондықтан да
оркестрлерде дербес ... ... ... ... ... ... үніне ерекше нәр беріп, ұлттық ... ... ... ... ... ... 1968-1970 жылдардары мықтап қолға
алынды. Болашақта шертер аспабы одан да ... ... жаңа ... ... жоқ.
Жетіген – ерте заманнан келе жатқан қазақ халқының шертіп ойнайтын
көне ... ... ... Бұрауы жоқ, тегіс бетіне жеті ішек
таққан, тиек ... жеті асық ... ... ... ... ... жылжыту арқылы келтіреді. Дыбыс ішектерді саусақтармен ... ... ... тұтас ағаштан ойылып жасалынады. Шектері аттың
қылынан тағылады.
Сурет 2 – Жетіген
Сонымен қатар, «...қалың ... елі ... ... ... саз,
қобыздағы қоңыр күй, домбыраның да екі ... ғана ... ... ... үш ... тіліне оралған көп күйлердің ... ... ... ... – деп ... ... айтып кеткен. Сондықтан өз елін,
өзінің кіндік кескен ... ... ... келе ... ұлттық
музыка мәдениетімізді қадір тұту қай халық болмасын өзінің ... ... ... ... ... ... ... қазынасына айналдырған
ұлттық музыка өнері мен әр халықтың белгілі бір өз ішінде кең тараған, өріс
аспаптары ... ...... ... ... онда сезім күй анық көрінеді. Осы
кездегі халық күйшілері екі ішекті домбырада, ... ... ... өз ... ауыр ... ... ... арманын, күресін, ерлік
істерін, қуаныштарын, қазақ даласының кең және сұлу ... ... ... ана ... ... ... ... ата-
бабаларымыздан жалғасып лирикалық ... ... Көне ... бойы ... жалғасып келе жатқан қазақтың ең ... ... бірі – ... ... ... аспабы. Халық
арасындағы аңыздарға қарағанда қылқобыздың ... ... ... ... өмір ... күй атасы Қорқыт есімімен тығыз байланысты. Қылқобыз
аспабының ... ... ... ... ішкі тысына дыбыс әсерлігін
күшейту үшін темірден жасалған сылдырмақ тенгешелер, ... ...... беті ашық ... де, астыңғы жағы терімен қапталады. Мұндай
қылқобызда көбіне бақсылар ойнап, күй сарынының әсерін күшейте түсу ... ... ... ... ... Бұл ... аспабының ескі түрі. Ал
жетілдірілген түрі ішектері ат қылынан тағылған шанағының беті ашық ... ... жағы ... қапталады. Ұзақ уақыттар бойы қылқобыз аспабы
шамандар мен бақсылардың аспабы болып саналады. Қазақ халқы бұл ... ... бойы ... үйді ... ... ... киіз үйдің
есігіне іліп қоятын болған. ... ... ... бұл аспапты
бейне бақсылардың «қолынан жұлып алып» оны халықтың ... ... ... ... қылқобыз аспабында тек ер адамдар ойнаған, ал қазір
қылқобызда әйел ... да ... ... біледі. Қариялардың сөзіне
тоқталатын болсақ, Қорқыт тарихи дәуірлерде Сырдария ... ... ... ... ортасынан шыққан данышпан қария, ақылшы батагөй,
асқан ұлы ақын, болашақты болжап ... ... кісі ... ... ... атамыз күй шығарған, өз дәуірінің композиторы, әнші-күйші,
қобызшы екені белгілі. Сол күйлерінің көбі біздің ... ... ... ... ... Баб», «Аққу», «Башпай», «Тарғыл-тана», «Елім-ай»,
«Қорқыт күйі», «Қоңыр» сияқты күйлер көп болған. ...... ... Қайы ... деп ... ... ... қазақ халқының
қариялары айтқандай Европа әдебиетіне ... ... ... ... бола ... Олардың кейбір ұшқындарын ең алғаш жарыққа шығаруға
ой бөлген ғалымдар ... ... ... тағы да басқа
ғалымдар қосылып Қорқыт туралы әдеби мұра қалдырған. Кейін Т.Аспантайұлы,
Ы.Дүкенұлы, Ы.Шәменұлы, ... ... өнер ... ... ... ... ... үлестерін қосқан. Осылай Қылқобыз аспабы
дамып біздің заманымызға ... ... ... ... ... ... ... тартатын, тыңдайтын аспаптарының
бірі – домбыра аспабы. Қазақ халқының тарихымен бірге ... ... ... ... ... ... келе ... домбыра аспабының
шығу тегінің әлі күнге дейін сыры ашылмай келеді.
4-сурет – Домбыра
Домбыра да қазақ халқының саусақпен шертіп ойнайтын көне ... ... ... ... бірнеше перне тағылған ұзын мойны бар.
Шанағының беті жұқа ... ... ... ... және ... түрі бар. Батыстық домбыралар арты дөңгеленіп, шанағы үлкендеу мойыны
ұзындау да, шығыстық домбыралар шанағы кішілеу жалпақ ... ... ... ... пернелері жеті немесе он үш ... ... ... ... ... ... ... хроматизмдік жүйемен он
тоғыз перне ... ... ... ... мүмкіншілігі жөнінде Б.Сарыбаев былай дейді: «Егер ... көне ... ән, жыр, ... ... үшін ... енді ... жеке шығармалар орындауға арналып, күрделі аспаптар
қатарына қосылды. Өткен жүз жылдықта ... ... ... ... Тәттімбет, Сейтек, Байсерке, Қазанғап секілді саңлақ
күйшілер дүйім ... ... ... ... ... бал тамған
майталман домбырашы болумен қатар, небір ғажап ... ... шын ... ... ... ... ... тартылатын күйлердің музыкалық
формасы үздіксіз жетілдіріле түскен. Домбыраның техникалық ... ... ... ... ... де ... өрге басып, байи түсті. Қазіргі
кезде домбыра арнаулы музыка ... мен ... ... ... шығарылуда. Балаларға арнап ықшамдап
шығарылған домбыралар да баршылық. Халық арасына кең ... ... ... ... дейді. Домбыраны тартуда қағыстардың түр-түрі бар. Соның
ішінде «сермеп ... ... ... «шертіп ойнау», «пиццикато» сияқты
қағыстар бар.
Ырғақ – ... ... ... дыбыстың динамикасы,
ансамбльдің сипаты жөнінде алғашқы түсініктер береді. Бұл ұрып ... ... ... ... ... ырғақ сезімін дамытатын
қарапайым жаттығулар жасаған ... Ұрып ... ... ... ... бірі – ... ... шанағының екі жағы да ... Ерге іліп қою үшін ... ағаш сап ... ... қайыс
ілгешек тағылады. 5-суретте ұрып ойнайтын аспаптар көрсетілген.
5-сурет – Даңғыра (сол жақта), кепшік, шыңдауыл (оң жақта)
Оқушылардың, ... ... өнер ... ... ... жиі
меңгеріп, ойнап жүрген аспаптарының бірі – шаңқобыз. Ол көне ... ... ... XIX ... ... ... ... белгілі болған.
Шаңқобыздың түрі уысқа ... Ол ... ... ... ...... ойнағанда, оны тістің арасына апарып, тілшеге ерінді
тигізбей, тіл мен ... ... ... үн ... болады. Аспаптың
тембрі әдемі, әрі нәзік. Бұл аспапты көбінесе әйелдер ойнаған. ... ... ... іліп алып та ... ... – ұрып және ... ... музыкалық аспап. Асатаяқты бұрын
көбінесе диуана-бақсылар қолданған. Оның бірнеше түрі бар. Басына ... ... ... ... ... ... ... сақиналы
асатаяқ болып бөлінеді. Олардың құрамына қарай, үндері де ... ... ... ... үні ... дыбыс қатарына сәйкес келеді.
Асатаяқ бүгінде мектеп оқушыларының сүйіп ойнайтын аспабына айналды,
Қоңырау – ерте заманда ... мен ... және ... ... ... музыкалық аспабы. Күйшілер қоңырауды қылқобыз бен
домбыраның жоғарғы мойын жағына ... ... ... ... ... ... ... отырған. Ал, шаңқобыз тартатын ... ... киіп ... анда-санда қағып отырып шылдырлатқан .
Тұяқтас – ұру арқылы үн шығаратын ... ... ... Ол ... ... оны ... ... аспап ретінде қолдану үшін, бір
немесе бір жарым жыл уақыт кептіру қажет. Сонда ғана ... ... таза ... ... бес ... ... алақанға жеткізбей ұстап, екі шеткі
жиегін кезекпен жартылай дөңгелетіп, алмастыра отырып соғу керек
Сыбызғы – қазақ халқының ... ... ... ... ... қойшылар мен малшылар қамыстан не қурайдан жасап алып ...... үні ... ... ... ... Орындалатын күйлердің
мазмұны табиғатты, жан-жануарларды, құстарды, ... ... деп ... ... ... атаған. «Сырнай» деген сөз
«сыр» және «най» деген екі сөзден тұрады екен. Қазақ тілінде ... ... ... мысалы, сырласу, «сыр шерту» болса, «най» деп ... ... ... ... ... ... ... ерте заманнан келе жаткан,
қазақтың үрлемелі музыкалық аспабына жатады.
8-сурет – ... ... ... ... ... құрылысына қарай, саз сырнай, қамыс сырнай,
мүйіз сырнай, қос сырнай, саз сырнай немесе сырнай болып бөлінеді.
9-сурет – ... XIX ... ... ... ... тарай бастаған аты
«гармоника», мұны «қағаз сырнай» деп атаған, себебі, дыбыс күштілігі, дауыс
ырғағының әдемілігі саз ... мен ... ... ... ... ... кең тарауына оның тембрінің халық музыкасының ... ... ... ... ... алып ... ыңғайлы болуы.
Бастауыш кластарда қарапайым музыкалық аспаптарды (даңғыра, ... ... ... және т.б.) ... ... сол сабаққа деген
ынтасын, сүйіспеншілігін, белсенділігін, жауапкершілігін арттырады, олардың
музыкалық қабілетін ... ... ... ... ... ... ... кезінде музыканы сергек қабылдау,
бірігіп орындау (ансамбль) сезімі және дағдысы дамиды.
Балалар үшін сабақта қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... болуы керек. Аспаптарды ойнаудан бұрын
мұғалім оқушыларға олардың құрылысы, шығу ... ... ... ... біраз мағлұматтар бере отырып, оны сабақта пайдаланудың тиімділігін,
мақсатын және қолдану тәсілдерін әңгімелейді.
Аспапта ойнау кезінде балалардың ... ... ... ... ойнау
қалпын қадағалау қажет. Аспаптарды меңгерудің ең алғашқы ... ... ... сезімін дамытатын қарапайым жаттығулар жасаған тиімді. Әр
музыкалық аспаптың сипатына сай оның ... ... ... ... ... Мұғалім сабақта орындалатын жаттығудың
балалардың меңгеруіне жеңіл әрі түсінікті болуын қадағалайды.
Бірақ, ... ... ... ... олардың әрқайсысының музыкалық
қабілетін ескергені жөн. Кейде бір оқушы сабақ ... бір ғана ... Ол ... ... ... сол аспапта ойнаған сайын оның қыр-сырын
терең түсініп, техникалық ... ... ... ... әр ... ... орындау кезінде оған шығармашылықпен қарағаны
жөн. Барлық музыкалық шығармаларды аспаптарға ... ... тек ... орындалу сипаты қандай, мазмұны нені бейнелейді, ... ... ойы не ... ... ... ... табу керек.
Аспапта ойнау балаларды ұйымшылдыққа, бірлікке, ... ... ол ... тәрбиелік міндетін атқарды деген сөз.
Оқушылар, ... ... ... ... ... ... ... туралы,
тыңдау үшін орындалған музыкалық шығарма туралы әңгіме басталса-ақ болғаны
елең етіп үлкен ынтамен ... ... ... ... ... тек ән
айтып, аспаптарда ойнап қана қоймай, ... ... ... ... ... ... сыр ... ашып, саз маржанын шашу үшін
үлкен ізденгіштік қабілет ... ... бар ... пайдалана отырып,
оқушыларға ғұлама ғалымдар мен музыка тарихын зерттеушілердің ғылыми
еңбектеріне ... ... ... ... ... Бұл ... ... ойнап отырған аспаптарына деген ықыласын, ынтасын
арттыратыны сөзсіз.
Сонымен, сабақ өткізу барысында немесе ... тыс ... ... ... ... ... бірігіп аспапта ойнауды қуанышпен
сезінуі, бірін-бірі тыңдай ... ... ... ... ... ... ... көңіл-күйінің көтерілуі, музыкалық ой-өрісінің
кеңеюі, ең бастысы, әр баланың өз класына, ұжымына керек екендігін сезінуі
... ... ... ... басы ... ... ... әрқашанда
үлкен жауапкершілікпен сезінуі тиіс.
1.3 Қазақ халқының әншілік өнері
Қазақтың ән өнері – сонау көне заманнан бері қалыптасқан ... ... ... музыкалық саласының бір тармағын ... ... сөз ... ... ... Ол «халық даналығы, ... ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді.
Фольклор шығармалары халықтың әр дәуірдегі ... ... ... ... ... байланыста туады. Оларда өмірде
болып ... ғана ... ... ... ... ... деген арман,
үміттері де бейнеленіп, табиғат, өмір құбылыстарына баға беріледі.
Өз мазмұны бойынша, тұрмыстағы орнына сай қазақтың ... ... ... ... ... ескілікті наным-сенімінен туған әндер;
2. Еңбек пен шаруашылық кәсібіне байланысты туған әндер;
3. Тұрмыс-салт әндері;
4. Эпикалық ... ... ... ... әндер;
7. Айтыс.
Халықтың ескілікті наным-сенімінен туған әндер. Жаратылыс дүниесінің
толып жатқан құпия сырларына табыну, табиғат ... ... ... ... ... ... ... туған әндер тобына Бақсылар
сарыны, Бәдік, Арбау әндері жатады. Адам баласы ... ... ... құбылыстарының бәрін тәңірге санап, күнге, бұлтқа, желге
табынып келген.
Ескілікті наным-сенімнен ... ... бір түрі – ... ... ... ... мақсаты – түрлі ауруларды емдеу. Бақсы жын,
пері, албасты басты ... ... ... ... ... ... емшілік кәсібінен туған бәдік әндерінің өз заманы үшін ... ... ... ол адам ... қас ... мен ... ... індет
«иелерін» әсерлі, сырлы сазбен көшіріп, көндіруге болады деген ... еді. ... ... тек мал ... адам сырқаттанған кезде ғана
айтылған.
Еңбек және ... ... ... ән ... ең көне
жанрының бірі – ел тұрмысының шындық ... ... ... ... ... Еңбек және шаруашылыққа байланысты туған өлең-
жырларға төрт түлік туралы, аңшылық және наурыз әндері ... ... ... өлең-жырларының ішіндегі ең көп тарағаны – төрт түлік мал туралы
туындылар.
Қазақ халқының негізгі тіршілік күн көрісі мал шаруашылығы болды. ... ... қой, сиыр және түйе ... ... ... ... багалағаны
сонша, тіпті ең асыл, ең қымбатты адамдарын солармен ... ... ... ... ... ... ... мықты, сымбатты жігітті,
«Жігіттің нары» деп атады. Анасы ... ... ... ... ... ... кісілердің «Мал-жан аман ба?» деп сұрауы
дамалдың ел тұрмысында ... орын ... ... ... да мал
жайында көптеген мақал-мәтелдердің қалуы да тегін емес.
Халық ертеден әрбір ... ... ... иесі, бабалары бар деп сенді. Сол
себепті мал ... ... ... де, ... өз ... ... де ... малдың
«иелеріне» сөз арнады:
Шаруаның бір түлік пірі – Шопан,
Келтірмей қу, пір ата, ... ... ... ... ... құйрық қошқарлы,
Малды берсең, қойдан бер. . .
Шаруаның бір пірі – Жылқышы ата,
Тілегенде, өзің бер ... ... ала ... ... ... берсең байсалды,
Үйірі толған байталды,
Өңкей мама бие бер
Сауған сайын иіген. . .
Шаруаның бір пірі – ... ... ... ... болып пана.
Көзі жарық жұлдыздай,
Мойыны піл қозыдай,
Құйрығы бар қамшыдай,
Шудасы бар жамшыдай,
Маң – маң ... маң ... шаң ... аяғын тең басқан,
Екі өркешін қом басқан.
«Шөк» дегенде «бық» деген,
Шешіп үйін жүктеген,
Ойсыл қара баласы –
Түйе бассын үйіңді.
Түйе басса үйіңді,
Кие ... ... . ... бір пірі – ... ... ... сүтті бер, өңкей мама,
Қос жегуге жарамды,
Ылғи бойшаң өгіз бер,
Жұп – жұбымен егіз ... ... ... ... ... ... ... бер.
– деп, қой иесін – Шопан ата, жылқы иесін – Жылқышы ата, түйенің ... ... ... сиыр пірін – Зеңгі баба атаған. Оларға бас иіп, әндер шығарған.
Еңбек, ... ... ... таза ... ... ... ... тақырыбы қазақ әндерінің көбіде кездеседі десек
артық болмас. Соған айқын мысал ретінде ... ... әрі әнші ... ... әнін ... болады.
Еңбек және шаруашылық кәсібіне байланысты туған әндер тобының ішіндегі
көне түрі – наурыз әндері. Жаңа жылға арналған осы ... ... ... кең ... халықтың күнделікті күнкөріс ... ... ... ауызекі шығармаларының бірі. Ертеден-ақ қыс кетіп,
жаздың шығуын мерекелеу ... ... үшін ... ... ... зәрінің сынуы құт айынан басталады. Қазақ бұл айды «Түске шейін
мүйіз, түстен ... ... ... ... – құт, ... болса – жұт» деп
атайды. Кейбір жылдар болмаса, жаздың ... ... ... бір ... ... Қыстай боранмен, суықпен ... көз ... ... етіп ... елге күн ... ... бір ... тас-талқан боп еруі қандай қуаныш екендігі айтпаса да мәлім. Сүйтіп,
наурыз күн – қазақ елінің үлкен айты саналуы кездейсоқ нәрсе ... ... ... нық ... туған». «Наурыз» сөзі парсы тілінде
жаңа күн деген мағынаны ... ... ... ... жаңа жыл ... Ұлыс
деп атаған. Ұлыстың ұлы күнінде халық өзара ... ... ... ... ... ... айтып, көрісетін болған:
Ұлыс күні қазан толса,
Ол жылы ақ мол болар.
Ұлы кісіден бата ... ... жол ... . ... оң ... мол ... ... жол болсын!
Ұлыс баққытты болсын,
Төрт түлік ақты болсын.
Ұлыс береке берсін,
Пәле, жәле жерге енсін!
Қазақ ... ... діні ... ... ... ... мейрамымен бірге өткізетін болған. Жастар сол мейрам күндері әр
үйді аралап, жарапазан айтып, отау ... ... ... ... ... Сол ... үшін ... не түрлі сыйлықтар
беретін. Осындай жарапазан ... ... ... ... ... жарапазан еліңізге,
Байлаңдар бір орамал белімізге.
Байласаң бір орамал белімізге.
Барамыз мақтап, мақтап еліңізге.
Қайырмасы:
Оразаң қабыл болсын, ... ... ... сайра мазан,
Оразаң қабыл болсын, ұстаған жан.
Тұрмыс-салт әндері. Бұл ... ... ... ... айнымас серіктері
болып келеді. Олар адам өмірінде кездесетін әртүрлі салт, әдет-ғұрыптармен
байланысты. Мысалға, ... ... ... ... немесе нәрестенің
шілдеханасында орындалатын ... ... ... ... ... жоқтау әндері.
Үйлену тойының әндері. Үйлену той әдетте бірнеше күнге ... ... ауыл мен ... ... ... ... Той-думан
аяқталғанға дейін ауылды ән мен күй кернейтін. Тойға ... ... ... арнайы шақырылатын. Ән тойда жай ғана ... ... ... ең бір маңызды жерлерінен орын берілетін. Мысалы, салтанатты
жиын «Той бастар» ... ... Бұл әнде ... ... мен
сұлулығы, жігіттің байлығы, жігіт пен ... ... ... қыз ... ... ... бақытты өмір сүрулеріне бата беріледі:
Той дегенде біз келдік,
Ат мініп, тон кигелі.
Қайырлы сапар, қарағым,
Жатырмысың жүргелі.
Тойыңды бастап тон алсақ,
Іс болмай ма үлгілі.
Әкем-ай деп ... ... ... ... ... ... өмір, сәнді өмір
Жыр болғандай кейінгіге, қарындас,
Айдай тастап бір кетші,
айдай, үлгіні-ай.
Үйлену тойының ең бір ... ...... ... Бұл ... кейбір
өзіндік ерекшелігімен айтысқа жақын келеді. Жар-жар жігіттер мен қыздар
арасында сайыс ретінде ... ... ... ... өз еркімен
сүйген жарына қосыла алмай, әке-шешесінің ұйғаруымен тұрмысқа шыққан кезде,
жар-жар ... ... шер, ... ... ... ... қайғылы қызды жұбатып, оның туған жері, елімен
қоштасу мұңын жұмсартуға тырысты. Бұл әнде ... ... жат ... онда ... әке, ... ... табатынын айтты. Оларға
жауап ретінде айтылған қыздар өз құрбылырымен қоштасу, күйінішті сезіммен
қатар, ұзатылғалы тұрған ... ... ... мен аға-сіңілілілеріндей
туыс табылмайтыны айтылады:
Жігіттер жар-жары
Қара насар, замандас, қара насар, жар-жар!
Қара мақпал сәукелең шашың басар, жар-жар!
Мұнда әкем қалды деп, қам ... ... ... ... ... орын ... жар-жар!
Қыздар жар-жары
Есік алды су майдан болсын,
жар-жар!
Ақ жүзімді көргендей айнам болсын, жар-жар!
Қайын атасы бар дейді көп жігіттер, ... ... ... ... жар-жар!
Сөйтіп, жар-жардың бір тобында қазақ ... ... ... мұңы ... енді бір ... қыз ұзатуға байланысты туған
салт-дәстүрді көреміз.
Үйлену тойының тағы бір жанрлық түрі – қыз ... Бұл той ... ... жаңа қонысқа жөнелтер кезде қалыңдықтың айтатын әні.
Ұзатылған қыз артында қалып бара ... ... елі, ... қоштасады.
Өзінің шер-мұңын, әке-шешесінен айрылу қасіретін, жат ... ... ... ... жырында да қыз өзінің қоғамдағы теңсіздігін, қалың малға сатылып,
еріксіз ... бара ... ... ... ... ... айтыларда ешбір
адамның оған жұбату сөз айтуға қақысы болмаған:
Ой!. . ... ... ... ... ... . ... ауылым-ау,
Заманым қандай болады-ау?
Жүруші едім ағалап,
Ағайынды паналап,
Паналап жүрген басымды,
Малға да сатты бағалап.
Өз ... ... ... де ... ... ... бердің он беске.
Үйлену тойының дәстүрлі әндерінің бірі – беташар. Бұл ән ... ... ... жаңа үйге түскен кезде айтылатын жыр. Қазақтың
көне дәстүріне байланысты жаңадан түскен келіннің бетін көрсетпей, ... Бет ашу ... ... мән ... ... бұл ... ... арнайы шешен ақын шақырылып, ол жиналған топқа келіннің бетін әнмен
ашады. Беташар мазмұны бойынша жаңа ... ... ... қалыптасқан
әдет-ғұрыпқа бай өз заманына лайықты, жаңа өмірге аяқ басып ... ... ... беру тілегімен байланысты. ... ... ... жас ... ... айтып, кеңестер
беріледі.
Жоқтау – тұрмыс-салт жырларының ішіндегі ең толық сақталған ... ... ... ... салу ... ... ... кейіннен
жоқтау басқа да халық әндеріне еніп ... ... ... тән ... ... де тән; ... ... кейбір белгілері лирикалық және эпостық
жырларда да кездеседі. Академик Қ.Жұмалиев жоқтауды тура лирикалық жыр ... Оның ... егер ... ... күйініш-сүйінішті суреттеу
негізгі шарт болса, жоқтау да тыңдаушының, ... ... ... ... ... жоқтау әндерін «дауыс» немесе «жылау» деп ... ... ... ... дәстүрлі жоқтау әндерімен естірту және
көңіл айту түрлері жалғаса жүреді.
Естірту – ауылдастарына, туған-туыстарына, жора-жолдастарына ... ... ... ... үшін ... жыр. Егер ... өшпес
мұрасына айналған «Ақсақ құлан» аңызына ... ... ... ... де естірту болып табылады. Ал, көңіл айту болса, қаралы үйге келген
кісілердің жақынынан ... ... ... сөз ... ... ... айтылатын ән.
Лирикалық әндер. Халық композиторлары мен ауызекі ән шығармашылығында
лирикалық әндердің түрлері ерекше орын алады. Бұл ... ... ... әсем де ... ән-әуезімен көркем-өнердің жоғары дәрежелі үлгісі
болып саналады. Лирикалық ... ... ... ... ... кейінірек шыққан туындыларға жатады. Олар мазмұны жағынан
өте бай және халықтың ең сүйікті ән ... ... ... ... ... ... ... біз оларды күнде тыңдап,
әуеніне соншалықты қанық болсақ та, ғасырлар асып жеткен асыл ... ... мән ... ... ... ... радио, көгілдір
экранда болсын «халық әні», ... ... ... ... ... тағып айта
береміз. Әрбір әннің өзіне тән ... бар, ... ... бар. ... оның ... ішкі мән ... қабысып, бірін-бірі
толықтырғанда ғана емес бір ... ... ... ... ішкі құдіреті мен
шеберлік дегеніміз – орындаған шығарманың ішкі-сыртқы сипатын, ... ... аша ... ... әннің айтпақ ойы, идеясы түрліше.
«Қазақ әндері қандай назды ... – деп ... ... халық
композиторлары әндерінің музыкалық құрылысы, өлшем ырғақтары, ... ... ... ... сан алуан болса, олардың адамға ... ... ... мол. ... ән ... ... болғанымен, оның
тағдыры орындаушыға тәуелді. Өйткені оны екінші рет дүниеге әкелетін адам –
әнші болғандықтан, ... ... ... ... ... шеберлігіне
тікелей байланысты. Мәселен, Жаяу Мұсаның «Ақсисасы», Мәдидің «Қаракесегі»,
Біржанның «Жанботасы», Ақан ... ... ... «Қорланы»,
Рамазанның «Жас қазағы» әншіден үлкен орындаушылық шеберлікті, ... ... ... ... бір ... ... ... орындау үшін бір
ғана дауыстың болуы жеткіліксіз, әнші сол ... ... ... ... жерінде жай, енді бірде қатты, бірде созып, ... ... ... ... ... шырқай білуі қажет. Атышулы әншілеріміз ... ... ... Ғарифолла және басқалардың орындаушылық өнерлерінде
репертуар жағынан ортақ қасиеттер болғанымен, әрқайсысы әнді ... ... ... жүз ... ... ... тән
ерекшеліктермен шырқайтын.
«Қазақтың ән әуездерінің тамаша бір қасиеті – оның шын ... ... ... ... ... ... олардың
құлақтан кіріп бойды аларлығы, ән тақырыптарының әр ...... бәрі ... ... аса ... толғауын көрсету арқылы,
қазақ әншілерінің жарқын орындаулары арқылы айқын сезіліп оырады», – ... ... ... ... ... айтқандай, бір әнде
қаншалықты музыкалық нюанстар сөйлем, фраза, ... бар. Бір ... ... ... ... ... біреулері төменгі дыбыстан бастау
алады. Міне, осылардың бәрін әнші жете ... ... ... қана терең
сезімталдықпен шырқауы керек. Сонда ғана әнші ойлаған мақсатына жетіп,
тыңдаушылардың ... ... ... ... шеберлікті сөз еткенде
үлгі болатын әншілеріміз көп-ақ. ... Қали ... ... «Алқарай көк», «Жанбота», «Қанапия» және ... ... ... сөз ... сезімді қозғайтын сан қилы нюанс ... Ол ... ... ... да, ... ... ... құлаққа
жағымсыз тиетін ешбір дыбыстарды аңғармайсын, әншінің қоңыр салқын үні
тыңдаушысын баурап алатындығы да ... ... ... ... әнге арналған арналған домбырада кіріспелердің өзі ... ... бір әсем ... ... әнді ... қосқанда ғана
әнді орындап отырғанын сезесің. Әсіресе Біржаннның «Жанботасындағы» «сабап
кетті-ау, ... ... ... ... ... әнші ... ... ғана
келетін дүние, қайталанбас қасиеттер деуге болады.
Әміре, Иса, Қали, Ғаббас, Манарбек, Жүсіпбек, ... ... ... ... ... ... ән салу ерекшелігі, үлгісі өз
алдына бір-бір мектеп десе де болады. Әміренің ... «Үш ... ... ... ... «Көгершін», «Жас қазағы», Манарбектің
асқақтата ... ... ... көк», «Паравоз» әндері Исаның
желдірмелері мен Ғарифолланың жорғалаған термелері ... ... ... ... ... ... ... кез келген әншінің толық
меңгеріп орындап шығуы ... Бұл ... ... ... ... дауыс мүмкіншілігі – орындайтын әнге, ән сол ... ... ... ... ... орындағанда ғана халық әнінің әсерлігі
мен әдемілігі, жүрек ... ... ... ... өз ... ... Әнді
қанша тамылжытып сүйемелсіз салғаныңмен оның ойдағыдай көңілге қонбайтыны
белгілі. Естай ақынның «Әншінің домбырасы - ... деп ... ... болса керек. Сондықтан да әншінің дауысы мен доомбыра үні ... ... ... ... ... Әнші ... ... жасағанда,
сүйемелдеуші аспап шығарманың желісін, жеке ... ... ... ... әнге көрік беріп отыратындығы аян.
Бір әншінің аспапта ойнаған кіріспесінен-ақ оның ... ... ... ... ... оны ... ... Ол әнді соған
сәйкес басқа бір үнді аккордтар, түрлі өрнектгі саздар арқылы бастайды. Бір
әнші ... ... ... ... екіншісі бес саусағымен төгілте,
көсілте ... әнге ... Осы ... ... ... мен дауыстың бір-
бірінен алшақ кетпей, өзара үйлесім табуы - әнші шеберлігі болып табылады.
Әнді нақышында, бұзбай жармай ... оңай ... ... өздері де
мойындаған. Солардың бірі – ақын-әнші Әсет «Арғынмын, атым Әсет арындаған,
арындап ән сала ма ... деп, ... әнші болу үшін ... ... дарынсыздың әнді игере алмайтындығын атап көрсетеді. ... осы ... ... ... алмай күйзелерсің.
Асау ән жетегіңе жүрмегенсін,
Біріңнен бірің көріп сүйрелерсің,
– дейді. ... да, Әсет ... осы күні ... ... ... бара ... да ... әншілік шеберлікке байланысты екені
даусыз.
Халық әндері мен күйлерінің әуен-сазы арқылы үй іші әдет-ғұрпының ... ... ... ... бір буыннан бір буынға жетті. Ән-
күй арқылы ... ... мен ... ... ... ... даналық
ойлардың мән-мазмұны бейнеленеді. Ән тексттерінде үй іші, қоғамдық өмірде
ненің жақсы, ненің ... ... ... ... үлгі өнегелік мысалдар
келтірілді. Халықтың ән-күйлері қыран бүркітке де, ... ... да, ... да арналды. Жаз жайлауға көшкенде, күз қыстауға қайтқанда ... елге ... бата ... Ру басы ... ... ән ... ашылды. Ал хабаршы жақсылық хабарды, төтенше жағдайды ауылдан ауылға
терме түрінждегі ән әуені арқылы жеткізеді. Әйелдер киіз үй тіксе де, ... да, жүн ... да, ... ... да, киіз ... да ән айта жүрді.
Сондай-ақ үйлену тойында, қыз ұзатқанда, жастардың сауық кешінде, балалар
ойнында, ... ... ... ... да ән айтылып, күй тартылады.
Жапан даладағы жалғыз атты жолаушы да ұзақ ... ... ... ... ... ... Халық жұбату әні арқылы қайғылы үйге көңіл ... ... ... ... ... әкелді. Мазмұны мен күрделі
орындаушылық түріне байланысты халық музыкасының белгілі ... ... ... ... диапозондағы оңай шығарылып, еске сақталатын көңілге
қонымды келетін жеңіл әуенді еңбек әндері, әдет-ғұрыпқа т.б. ... ... ... ... ... өрісі кең, көп бөлімді формадағы әрі өлшем
– ығақтық құрылысы жағынан ... ... ... ... ... ... ... жоғары профиссионалды шеберлікті талап ететін
ән-күйлер. Қазақ халқының ұрпақтан-ұрпаққа жеткен ... ... оның ... ... ... ... көзі болды.
| |
2 ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ҚЫЗМЕТІ
Қазіргі заман талабына сай еліміздегі болып жатқан саяси-экономикалық,
ғылыми-техникалық, мәдени өзгерістер жасөспірімдердің ... ... ... жаңа ... ... қарауды талап етіп отыр.
Соған байланысты тәрбиенің ... ... ... ... ... рухани ойлау дәрежесі биік, шығармашылықпен қызмет атқара
алатын, қоршаған табиғи және ... ... ... ... ... қалыптастыру болып табылады.
Тәрбие – қоғамдық процесс, ол қоғам мен жеке тұлғаның ара-қатынасын
қамтамасыз ететін басты ... ... ... ... мен тәртібін,
байымды мінезі мен сенімін тәрбиелеу оқытушының басты мақсатқа бағытталған
іс-әрекетінің жиынтығы деп те ... ... ... ... тәрбие саласының бірі – эстетикалық
тәрбие. Эстетикалық тәрбие өнер ... ... яғни ... дыбыс
арқылы жасалынған көркем бейнелер негізінде оқушының дүниетанымын арттырып,
өмірдің шындығы мен әсемдікті сезіну қабілетін дамытады.
Музыкалық тәрбие ...... ... ... арқылы баланың
жеке басын қалыптастыру, музыкалық ынтасын, ... ... ... ... ... ... сөз.
Музыкалық тәрбиенің негізгі мәні, мақсаты сапалық жағынан жеке тұлғаның
жан дүниесінің үйлесіп ... және ... ... ... болып
табылады.
Музыка адамзаттың рухани азығы, жан серігі, тілмен айтқызып жеткізе
алмайтын ұшқыр қиялы, ... ... ... ... ... және
нәзіктігімен адам жанын баурап, оардың ақыл-ой, сана-сезімінің ... ... ... ... ... ... беру ... эстетикалық, этикалық және адамгершілік нормаларын меңгерту
міндетін жүзеге асыруда музыка ... орны ... ... ... мен ... өнер құндылықтарын үйрете
отырып, олардың ... ... ... ... ... шығармашылық қабілетті дамытады. Мектеп оқушыларының музыкалық
мәдениетін қалыптастыру, оны басқару мен ... ... ... ... бірі. Сондықтан, жалпы музыкалық білім беру,
музыка ... ... ... оқушыларына музыкалық тәрбие берудің
педагогикалық шарттарын ғылыми-педагогикаық тұрғыдан ... ... ... ... ету ... ... негізінен жалпы білім беретін мектепте сыныптық- сабақ
жүйесі бойынша іске асады. Оқушыға музыкалық тәрбие беру барысында оқытудың
принциптері мен ... ... мен ... ... пайдалану қажет. Сонымен қатар сабақты оқушылардың ынтасы ... ... ... ... өзіндік жұмыстар, ой қозғау,
нота сауатын үйрету, музыка ... ... ... сай ... ... (биге баулу), музыка жанрын ажырата білу ... ... ... іске ... басты міндеттердің бірі болып табылады. Музыка сабағында
оқушыларды музыкалық ... ... ... қарастыру өзекті, әрі
осы уақытқа дейінгі арнайы қарастырылып жатқан тың ... ... ұлт өз ... ұлттық тәрбие беру арқылы ғана ұлттық болмысын,
бейнесін ... ... ... ... Ал, ... ... қайнар
көздерінің бірі өнер, оның ішінде музыка өнері маңызды рөл атқаратыны
даусыз. ... адам ... ... ... ... «Музыка
денені шынықтыратын гимнастика тәріздес, ол адамның жанын жетілдіреді.
Алдымен лаззатқа бөлейді, содан ... ... ... ... жетелейді»,
– деген.
Халқымыздың бірнеше ғасырлар көлемінде жинақталып ... ... ... бар. Олар: тарихи әуендер, эпикалақ жырлар, тұрмыс-салт
жырлары, лирикалық әндер және т.с.с. Міне осы фольклорымызбен-ақ жастарға,
жас ... ... ... қалыптастыратын тәлім-тәрбие беріп
отырғанымыз тарихи шындық.
Егеменді ел ... ... ... бері ... ... ... фольклорымыздың тәрбиелік мүмкіндіктерін ашып
көрсетіп, ... ... ... Атап ... ... өз
зерттеулерінде музыкалық фольклорымыздың педагогикалық мүмкіндіктерін ... ... ашып ... Соған байланысты, музыкалық фольклорымызды
күнделікті оқу-тәрбие ... ... ... жалпы білім беретін
мектептердің музыка сабақтарының бағдарламалары ... ... ... музыка сабағының бағдарламаларындағы
музыкалық материалдар, музыкалық фольклорымызды пайдалана отырып, балаларға
ұлттық тәлім-тәрбие беру негізінде құрылған. Бұл ... ... ... ... әдет- ғұрпын, салт-дәстүрін, өнерін қадірлейтін, оның
өмірмен байланыстылығын түсінетін, ... және ... ... ... бай, ... ... мол және шығармашылық жұмыс
атқара алатын тұлға тәрбиелеп ... ... Қай ... алсақ
та оның мақсатын жүзеге асыру, пәнді жүргізуші маманның ... ... ... ... және ... ... ... құралдар мен музыкалық ... ... ... ... ... жаңа технологияның жетістіктерін ұтымды,
ғылыми негізде меңгерту және терең білімді, ұлтжанды ұрпақ тәрбиелеу ... ... ... ұлтының тарихын, мәдениеті мен тілін, өнерін қастерлейтін және оны
жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылыққа ұштастыра ... ... ... ... ... бірден-бір парызы болып келеді. ... ... ән ... ... ... ... олардың дауыстарын
жүйелі қалыптастырып, ән айту шеберлігін меңгертуі қажет.
Музыканы үйрету, ... ... ... ... ... ой толғанысы жанданып, жігерленеді, ой-қиялы өседі. ... ... ... мынадай жағдайларды қамтиды.
Балалардың жас ерекшеліктеріне қарай дауыстарыны мөлшеріне ... ... ... ... ... ... айту, сонымен қатар әншілік өнердің ережелерін
қатаң сақтау, ән айту кезінде дұрыс, асықпай дем алу және оны ... ... ... ... мен оны маңызды қасиеттерін түсіндіріп
жеткізу, дауысты дыбыстарды дұрыс айту, дауыссыз дыбыстарды қысқа, ... ... ... шығармаларды терең түсініп, өз мәнерінде айтуды
қалыптастыру керек.
Жалпы сабақты дәстүрлі, дәстүрлі емес, сайыс, ... ... ... ... ... ... ... өткізу әдетке айналғаны жөн.
Заманауи талапқа сай ... жаңа ... ... ... пәнаралық
байланысқа да жете көңіл бөлген жөн.
Музыкалық тәрбиенің ерекшелігі – музыка пәні ... ... ... айта алмайтын, адамның жан дүниесіндегі құбылыстарды сезімді дыбыс
арқылы беруге мүмкіндік тудырады.
Музыкалық тәрбие – жеке ... ... мен дене ... ... өмір тәжірибесін кеңейтуге, қызығушылық, біліктілігін және ... ... ... ... ... ... туғызады
және оқушыларды халықтық музыкаға баулиды.
2.1 Музыкалық іс-әрекеттер негіздері
Музыканың басқа өнермен байланысын, шығарманы ... ... ... ... ... жолдары ретіндегі музыкалық іс-әрекет
түрлерін, музыканың шығармашылық, ... ... ... ... ... қажеттілігі мен қызығушылығын
тәрбиелеудегі іс-әрекет түрлеріне тоқталып ... ... ... өнері сонау ұлттық ауыз әдебиетінен басталған
фольклорлық-этнографиялық өнерден бастау алып қанатын ... ... ... ... ... Қазақ халқының ұлттық музыкасының өзіндік дәстүрлі,
салттық ... ... ... ... ... ... мазмұнды,
мағыналы, айтар ойы бар құнарлы музыка мәдениеті қалыптасты.
Қазақтың ұлттық музыка өнері ғасырдан-ғасырға дәуірлеп келе ... ... ... ... ... жылжып өткен сайын тамырын тереңге
тартып, өрісін кеңейтіп, барынша даму үстінде. Бұған барша ... ... ... ... эмоциалық әсері арқылы музыка ... ... ... мәдени-тәрбиелік және эстетикалық рөл атқарады. Музыка адам
сезімін, ойын, оның ерік-күшін дыбыстық формада ... ... ... де ... етеді. Адамның жан дүниесін, көңіл-күйін, ... ... оның ... ... ... айтқанда, өзін қоршаған
ортаға эмоциалық ... ... ... ... өте ... ... ... музыка адамның басқа дыбыстық іс-әрекетінен
ерекше саналады. Музыкада дыбыстардың биіктік және ... ... өте ... ... келтірілген. Музыкалық шығарма мазмұнында
адамның ақыл-ой, ерік-күшінің эмоциалық жақтары кеңінен ... ... өзі ... психологиялық хал-жайын ғана емес, оның ... ... ... ... тудырады. Адам эмоциясын нақтылы, ерекше сыршыл
сезіммен бейнелеуде ... ... мол. ... ... ... әр алуан құбылыстарды және болмыс шындығын суреттейді.
ХХ ғасырда қазақтың музыка өнері жаңа музыкалану мен жанр формаларымен
ерекшеленді. Аз ғана тарихи ... ... ... көп ... ... классикалық музыка-операның, симфонияның, балет инструменталды
концерті, кантатаның, ... ... және хор ... ... ... жаңа кәсіби композиторлық мектептің негізін
қалады.
Музыка – өнердің ... ... ... шекараға бағынбайтын жанры
саналады. Алайда, барлық өнер ... ... ... ... ... ... мен ... бастау алып, туған хылқының мұңы мен арманын
бейнелегенде ғана шынайлық сиаптқа ие ... ... ... ... ... және ... музыкалық білімінің қалыптасуы мен даму процесін оқып
білуге, музыканы ... ... ... ... ... ... ... сабағының мектеп оқушыларын тәрбиелеудегі рөлі
Еліміздің тәуелсіз мемлекет болуы ұрпақ тәрбиесін жаңаша қарауды, оны
жақсарту жолдарын нақты айқындауды талап етеді. ... ... ... ... ... Соның ішінде музыка өнері қазақты егеменді ел ретінде
мәдени жағынан ... зор үлес ... ... ... мақсаты – өскелең ұрпақты тамыры терең ұлттық өнер
қазыналарымен сусындату, дүниежүзілік үздік музыка ... ... ... әлемдік эстетикалық көзқарасын кеңейте отырып, оған деген
көзқарасты қалыптастыру.
Өнерге ... ... ... ... ... ... ... қанат бітіріп, өзіндік шығармашылық әрекет ... ... оның ... ... арттыруына жағдай тудырып, жетелеп
отыру қажет. ... ... паш ... ... ... мәртебесін көтеру, тереңірек зерттеу – бүгінгі ұрпақ міндеті.
Музыка сабағы – оқушының ... ... ... ... ... ... бірі. Басқа сабақтар сияқты, мұнда да
оқу-тәрбие жұмысының негіздері: тапсырма беру, ... ... ... Әр ... ... ішкі логикасымен құрылады.
Сабақтың негізгі мақсаты – оқушылардың дайындық деңгейімен берілетін
тапсырманың, алға қойған ... ... мен ... ... орындалады. Алдымен сабақтың мақсаты мен мазмұнын анықтап
алған ұстаз содан кейін оқытудың формасы мен әдістемесін таңдап ... ... ... ... мазмұндық ерекшелігіне қарай жүргізіледі.
Музыка сабағы негізінен үш бөлімнен тұрады: ән үйрену, музыка ... ... ашу. ... – міне осы үш ... ... ... Ұстаздың басты міндеті өзі құрған жоспарына ... ... ... ... ... ... ... терең үңіліп,
өмірдің музыка өнерімен ... ... ... ... ... ... үрдіске баулуға үйрету.
Оқушылардың музыка өнеріне деген практикалық ... ... ... білу, жеке бастың рухани негізін қалыптастыру барысында
ұстаздың адами-сезімдік қасиеті, адами ... өте ... орын ... жөн. Сабақ барысындағы тақырыптардың өзара ... ... ... ... Бұл ... оқу ... сабақ тақырыптарына, музыкалық материалдарға, музыкалық
оқытуда қолданылатын әдістемелік тәсілдерге байланысты іске асырылады. Осы
айтылғандарды ... ... ... ... ... ... материалдың біртұтас мағынада жүруіне, оқушылардың музыка өнеріне
деген жанды қатынасына негізделіп тұруы керек.
Ән-күй сабағын ұйымдастыру барысындағы ... ... ... ... ұстаз қызметінің жүйелігі арнасында оқу-тәрбие ісінің
көрнекті компоненттері бойынша іске ... ... ... әр ... ... ... болады. Мысалы,
жоспарланған тақырыпқа кіріспе ... ... ... ... және тақырыпты бекіте, жан-жақты оқыту сабақтары болады. Сондай-
ақ оқу жылының тоқсандар соңында қорытынды ... ... ... ... ... ... ... мінездеме, ойнап көрсету,
тыңдап естірту сияқты амалдар колданылады. Мұндай сабақтар әр тоқсанда бір-
екі рет өткізілгені дұрыс.
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... тереңдете оқыту сабақтары төмендегідей
мағынада кұрылады:
1) Оқушылардың өмірлік және ... ... ... ... есту және сауаттылық дәрежесін
көтеруге бағытталған тақырыптар.
2) Өтіп ... ... ... түсіндіруді, нақтылы
музыка тыңдаумен ұштастыруды оқушылардың қызу араласуы
негізінде жүргізу.
3) Тақырыптарды бекіту, олар ... ... ... ... ... әдістемелік әдістермен дамытып отыру.
Тақырыпты жан-жақты, бекіте окыту ... ... ... теориялық ұғымдар нақты мысалдармен ... ... ... ... ... сараланып, олардың алдыңғы
сабақтардағы жетістіктері көрсетіледі.
Оқу жылы барысындағы окушылар меңгерген музыка мәдениетінің көркемдік
деңгейін ... ... үшін ... ... ... негізгі мақсаттар:
1) Оқушылардың музыкаға деген қызығушылық деңгейін байқау,
олардың сезім байлығын, көркемдік ойын тексеру.
2) Орындаушылық ... ... ... ... ... деген көзқарастардың даму дәрежесін
білу.
3) ... ... ... үрдістерді байқау.
Бұл сабақ-концерттің салтанатты жағдайда, мектептің концерттік ... ... ... ... ... сыныптарды біріктіріп
өткізуге де болады.
Концерттің басында ұстаздың өзі шығып, жиналып отырған ата-аналар ... ... ... ... мен ... ... ... орынды.
Осы кезде оқушылардың үй тапсырмасын орындау ... ... да ... өткені
дұрыс.
Мұның өзі ата-аналардың пікір білдіруіне мүмкіндік береді.
Концерт-сабақтың белгіленген жоспары, айқындалған логикасы ... ... ... мен ... әр ... ... қадағалау керек.
Концерт қызықты болуы үшін ... да ... ән ... кетуін
жоспарлаған өте тиімді. Осы сабақта ұстаздың өзі де өнер көрсетіп, жоғары
кәсіби дәреже көрсетсе, нұр ... нұр ... ... ... ең алдымен, оқушылардың музыкамен қарым-қатынасы деп
қарау керек. Ұстаздың басты көңілі ... тұру ... ... ... үйрету, сабақтардың формалары мен әдістемелік амалдардың дұрыс
қолданылуын үнемі дамытып, ... ... ... ... ... ... ... шығарманың мағынасын түсіндіре отырып, оқушының
талабын байқап, ой-пікірімен санаса отырып дайындау ... ... ... ... ... ... ... жасап, шеберлікпен бағыт беріп, басшылық
жасау. Ұстаз ұлттық мәдениет үрдістерін өркениетті өмірмен ... ... ... ... Ұстаз жетістігі, қызметінің
шығармашылық деңгейі оның ... ... ... ... көрінеді. Осы тұрғыда оның алға қойған жоспары, ... ... ... ... ... көрінеді. Оқушыға
берілуге тиісті музыкалық білім мен ұлттық, адами және ... ... ... ... ғана ... ... ... адамды адаммен теңестіретін – білім» деп Мұхтар
Әуезов атап көрсеткендей, рухани ұлттық қажеттілікке ... ... ғана ... ... білім, рухани ұлттық тәрбие ... ... қана ... ... ететін ұрпақ бола алады.
Республикамыздағы білім беру жүмысының және ұлтты ... ... да ... ... ... ... ... бағыттары
Қазақстанның жалпы білім беретін мектептеріндегі музыка ... ... ... ... келе жатқаны анық. Елімізде жаңа құрылымды
колледж, лицей, гимназиялардың көптеп ... ... және ... тыс ... эстетикалық жүйелердің жаңа типті үрдістерінің
қалыптасуы, әсіресе музыкалық тәрбиенің нақтылы әдістемелік ... ... ... ... білім беру ісінің түпкілікті өзгерістерге
ұшырауы, оқу ... мен ... ... ... жаңартуды
көздейді. Музыкалық тәрбиенің ... ... ... ... ... ұсынылғанымен, оларға қосымша берілуге ... ... ... ... ... ... ... тиісті.
Әдістемеде көрсетілген жалпы білім беретін мектептерде музыкалық тәрбие
мен теориялық материалдардың берілу жүйесі, сабақ беру әдістемесі ... ... ... қалыптан мүлде өзгеше құрылғанын әр ұстаз жете
түсінгені дұрыс.
Бүгінде Қазакстанда музыкалық ... ... ... ... Музыка пәнінің мазмұндық сипатын жетілдіру мақсатында түрлі
эстетикалық бағдарламалар мен әдістемелер жарыққа ... ... ... ... ... Д. ... кең тараған музыкалық
бағдарламасы да нақтылы қолдау тапқан жоқ. ... өз ... ... ... ... ұлттық репертуарға басты көңіл
бөлген. Себебі, қай халықта болмасын жеке ... ... ... ... ... әсер етуі дәлелденген.
Әдістеме мазмұнында түрлі бағдарламаларда («Атамекен», ... ... ... ескерілді. Сонымен қатар мұнда музыкалық
педагогиканың жаңа жетістіктеріне де баса ... ... ... ... ... пен ... ... өнері мен ән өнерінің өзара
байланысын барынша ... ... ... ... негізгі мақсаты
оқушылардың музыкалық қабілетін ... ... ... ән ... хор
өнеріне баулу, қажетті орындаушылық шеберлік тәсілдерін үйрету ... ... ... ... ... ... ... жаттықтыру
болып табылады. Осы мақсаттарды меңгеру барысында, әсіресе балалар даусының
физиологиялық ерекшеліктеріне басты көңіл бөлінгені жөн.
Әр сабақты ... ... ... ән ... ... тыңдау,
түрлі вокалдық әдістерді меңгеру кезінде оқушылардың жас ерекшеліктеріне
көп назар ... ... ... өмір ... ... ... балалардың музыкалық
және эстетикалық тәрбиесіне зор көңіл бөлген. Кешқұрым киіз үйге жиналып
алып, қосылып ән ... күй ... ... ... әлеуметтік статусқа
бағынбайтын, өзіндік талғамды эстетикалык тәрбиеге айналған өнер мектебі
еді. Халық әндері мен ... ... ... ғана ... оның ... жеке ... тіпті қоғамдық құрылымы анық байқалады. Сонымен
қатар ... ... ... мағынаны да қоса атқарады.
Музыкалық тәрбиенің негізін ақын-жыршы, сал-сері, күйшілер жүргізген.
Олардың өнері мен ... ... ... үшін ... ... ... түрде беріліп келген өнер дәстүрлері ұрпақтан ұрпаққа өзгеріссіз
ауысып, көркемдік тәрбиенің арқауы ретінде қабылданған. Өнерпаз ... ... өнер ... ... эстетикалық талғам ... ... ... ... ... ... ... бастау алатын музыкалық білім беру жұмысы күні бүгінге
дейін айтарлықтай жетістіктерге жетті. Мектептердегі музыкалық ... ... ... екі салада дамып келеді:
1) Жалпы білім беретін мектептердегі музыка сабағы.
2) Мектептен тыс жүргізілетін музыкалық тәрбие беру ... ... ... ... ... ... музыкалық студиялар, үйірмелер).
Музыка пәні сабақтарының негізгі мақсаттары төмендегідей арнада өрбиді:
1) Оқушыларға әндер үйретіп, оларды дұрыс айта білуге үйрету.
2) Музыка ... ... ... ... ... ... ... жазудың бастапқы қағидаларын үйретіп, ... ... ... Белгілі бір музыкалық аспапты меңгеруге жаттыктыру.
Музыкалық тәрбие жеке бастың сезімдік мәдениетінің, адами қасиетінің,
интеллектісінің қалыптасуына қызмет етеді.
Балаларға музыканы ... тағы да атап ... ... ... ... әлемге деген ынтасын ояту, қызықтыру, оқушыда тұрақты бір рухани
талғам қалыптастыру, әуен-сазынан көркем ... таба білу ... ірі ... мақсаттардан көрінеді.
3 МУЗЫКАЛЫҚ ОРЫНДАУШЫЛЫҚ ШЕБЕРЛІККЕ БАУЛУ
3.1 Оқушылардың музыкаға баулу мен ... ... ... ... ... ... әдістемесі оқу материалының мазмұнына,
оқушылардың жас ерекшелігіне және олардың шығармашылық, танымдық үрдістерге
деген ... орай ... ... ... ... ... шолу ... әдістемесі
оқушының өз бетінше ізденіп, іс-қимыл ... ... ... ... біріге қолданылса, зор нәтиже береді.
Үйретілетін ән-күйдің сезімдік-драмалық ... ... ... ... ... шарықтау барысына арналады. Әр түрлі нұсқада
құрылатын ән-күй сабағының ... ... ... де ... ... мен ... ... байқап отыру әдістемесі, ... баға қою, оның ... ... ... сәйкес жүргізілсе ғана
көрнекті жетістік берері сөзсіз.
Ұстаз бағасы мен үйге берілген тапсырма оқушының ... ... ... ... ең ... ... ... ұмытпаған жөн.
Ұстаздың белгілі бір ән-күй, шығармаға деген ... ... ... оны ... ... іс-әрекет, көркем қимылмен көрсете білуі сезімге
әсер ету әдістемесі деп аталып, ол ... ... ... игі әсерін
береді.
Музыкалық қабілеттің, яғни ән айту, аспапта ойнау шеберлігінің
айтарлықтай ... ... ... ... болуы, оның ұстаз тарапынан айқын
көрсетілуі оқушы санасында мақтаныш сезімін тудырып, оның шығармашылық
қызметке ... ... ... ... ... үлгі ... музыка өнеріне деген ... ... ... олардың жеке бастың сезімдік дамуына қызмет істеуі, ... ... ... ... ... ... сабағына кешенді әдістемелер ... ... ... қызметі, сабақтың барлық элементтерінің тұрақты қолданылуы
оқушылардың музыкалық мәдениетінің ... зор әсер ... ... ... ... ... әр сабақтың мақсаты мен міндетіне,
ұстанымы мен мазмұнына байланысты өзгеріп тұрары анық.
Мектепте үйренетін ән-күйлерге қойылатын әдістемелік ... ... ... ... ... жоғары көркемдігі, еркін орындалу мүмкіндігі қаралады.
2) Әндердің орындалу мүмкіндігін алдын ала тексеріп алу, ... ... ... ... ... ... Үйренетін әнге кызығушылық тудыратын әңгіме айту, оқушы қиялын
ұштау.
4) Ән-күйді тыңдау және айтып беру ... ... ... ... ... ... ... әңгіме-кеңес. Онда
шығарманың мінезін, музыкалық көркем бейне беретін негізгі ... ... және ... ... сақтай отырып әнді үйрену
кезеңі. Вокалдық шеберліктің ... ... ... ... ... істеуін
қадағалау. Әнді орындау жөніндегі сөздік түсініктеме беру және ұстаздың ... жеке ... ... осы ... аса қажет болады.
Әнді жаңадан үйрену жұмысын мынадай тәртіппен жүргізуге болады:
1) Ұстаздың өзі орындап көрсетуі.
2) Ноталық жазбаны қолдану.
3) Ән әуенін жай ... жеке ... ... ... Ән ... мен ... өте дәл ... тұрақты қадағалау.
5) Әннің кейбір қиындау жерлерін жеке бөліп қарау.
6) Ән мәтінніің логикалық шыңын ... ... ... ... Ұстаз бен оқушының әнді орындау жоспарын ойластыруы.
8) Әр сабаққа арналған ... ... ... ... Екі, үш ... әндерді үйренуді әр дауысты жеке көрсетуден бастау
керек. Дауыстарды қосуды біртіндеп сатылай жүргізген дұрыс.
10) Ұстаздың дирижерлік ... ... ән ... ... ... Оқушылардың музыкалық қабілеттерін дамыту мүмкіндіктері
Ұстаз оқушыларға музыкалық есту қабілетінің жалпы даму негіздерін
нақтылы түсіндіріп ... жөн. ... есту ... негізгі екі түрі
болады:
1) Мелодиялық есту.
2) Гармониялық есту.
Мелодиялық есту қабілеті естілген, ... дәл ... ... ал ... түрі ... ... ... үндестігін
ажырата білумен байқалады. Есту қабілетінің осы екі ... де ... ... дамытуға болады.
Музыкалық есту қабілеті ән-күйдің мазмұнын, көркем ойын түсінуге, оны
сезіммен қабылдауға, шығармалардың ... ... ... ... және дыбыстық ауқымын, формалық стилін анықтауға негіз болады.
Сабақ барысында түрлі әуен-сазды ... ... ... ... ... әңгімелеп отыру өте тиімді. Әуенді мәнерлі, таза айтып,
оның ладтық ерекшелігін айыра білу оқушылардың музыкалық ... ... ... ... дәл сезіне білу үшін ... ... ... ... ... диктанттар, шығармашылық үрдістерді
көрсетіп, тұрақты еткізіп тұру сөзсіз нәтиже береді. Ырғақтық сезімнің
эмоциялы, моторлы ... ... ... ... ... ... музыкалык есту, ырғақ сезіну қабілеттерін дамыту үшін ... ... ... ... ... қазіргі заманғы
авторлардың шығармаларын кеңінен ... ... ... қабілеттерін дамыту үшін халықтың
карапайым әуен-саздарын, мақал-мәтелдерін, балалар өлеңдерін, т. ... ... ... ұстаздың өзі ән айтып, аспапта ойнап, көркемдігі
жоғары ойын көрсетсе, оның ... ... ... мен ... ... ... анық.
Музыка әуенін тыңдап түсіну мәдениеті бала кездегі тәрбиенің негізінде
қалыптасқаны жөн. Ол үшін ... ең ... ... ... ... есте ... қиялды ұштау және шығармашылық еңбекке үйреткен тиімді.
Музыканы дұрыс тыңдап, одан ерекше ләззат алу үшін музыкалық шығарманың
талғамдық деңгейі, оқушыға ... ... ... ... ... ... ... сапалы жағына қызықтырып отыру -
ұстаздың ... ... ... ... ... ... үшін ұстаздың алдын ала
жоспарлаған дайындық жұмыстары, көркемдік-педагогикалық, ... ... ... ... ... қабылдау сезімін
дамытып, оның дұрыс қалыптасуына көмектеседі. Оқушының көркем ... ... ... қалыптасуы, оның шығармашылық ойының өсуі
ұстаздың баланы қандай ... ... ... ... ... оқушыны музыканы дұрыс тыңдай білуге үйрету сабақ
жоспарынан тыс қалмауға тиіс.
Музыканы тыңдап, ... ... ... кезеңмен атқарған тиімді.
Мысалы:
I кезең – алғашқы жалпылама танысу кезеңі.
II кезең – музыкалық шығарманы талдау, тыңдау, ... ... ... ... ... үйрену.
III кезең – биік деңгейде, музыканы мағыналық тұрғыдан қабылдауға
үйрету.
Оқушылардың жалпы ... ... яғни ... ... ... ... ... бағытта дамытып, бағдарлап отыру да –
ұстаздық шеберліктің бір түрі.
Музыка сауатының ... ... ... ... нота ... оқушының музыкалық танымының бір түрі ғана. Ноталық жүйені толық
меңгеру жалпы ... беру ... ... мақсат емес, ол тек
оқушыларды музыка өнеріне жұмылдыру, қызықтыру жұмыстары үшін қолданылады.
Ноталық ... ... ... ... ... символы
(рәміздері) ретінде әуен-саздан көркемдік ой тудыруға, мән-мағыналық
түсінік ... ... ... ... ... ... сабақтарын өту кезеңдері
болады. Бұл сабақтардың негізгі ...... ... ... жүйелеп, шығармашылық арнаға бағыттау және ұлттық дәстүрлі
өнерлердің негізгі ... ... ... ... музыканың өзіндік
ерекшеліктері мен рухани қадір-қасиетін бала танымына ... білу ... ең ... ... ... ерекше бөліп айтпақпыз. Әрбір ән-күй
сабағында осындай ұлттық дәстүрлерге арналған ... ... ... Ән ... ... айту ... дамыту үшін, нота баспалдақтарының
белгілерін саусақтармен белгілеу, сондай-ақ баспалдақтар арақатынасын
графикалық ... ... ... ... ... қолдану тәсілдері
де музыка пөні әдістемесінде орын алуы керек.
Музыка пәнінде музыкалық-ырғактық қозғалыстарға баса мән ... ... ... ... ... дамуына зор әсер етіп, түрлі орындаушылық
шеберліктің қалыптасуына негіз болады. Музыка сазының метрикалық негіздерін
ажыратуға, оның ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстардың мәні өте зор. Музыка
пәнінің негізгі ... бірі - ... ... ... отырып, әр баланың жеке мүмкіндіктерін ... ... дем ... ... ... ... сабақтарды өткізу жолдары
Оқулықтағы музыка сауатына берілген тақырыптар әр ... ... ... жөн. ... ... сауаттың білімдік деңгейі сатылай
жүретін болады. ... ... ... ... ... ... ... жазылу заңдылықтары бір-бірінен ажырамай, өзара ... ... ... ... ... ... ... әдістері
біртіндеп күрделену принциптерімен жазылған.
Музыкалық өнердің даму, өрістеу заңдылықтары ноталық жазбаның ... ... ... ... арналған тақырыптар оқушылар бойындағы музыкалық
қабілеттің арта түсуіне, белгілі бір ... ... ... Әр ... ... ... барлығы да жалпылама түрде
жазылған. Музыка өнерінің нақтылы өмірмен ... ... ... ... ... білімдерінің біртіндеп тереңдеп, кеңейе
беруіне құрылған.
Оқулықта ноталық жүйенің негізгі музыкалық тілі болып ... ... ... ... ... ... сияқты тақырыптар қысқаша берілгенімен,
осы элементтер ұстаз ... ... ... жиі ... ... Сонымен қатар музыканың (ән-күйдің) ... ... ... жиі айтылып отырылғаны жөн.
Мысалы, айтылған немесе үйретілетін ән-күйлердің сюжеттік суреттемесін
айтып беру, олардың дыбыс күшімен нені ... ... ... өте ... болатыны сөзсіз.
Музыкалық тілдің жеке элементтері жөніндегі берілетін ... ... ... ... дыбыс биіктігі мен ұзақтығы) жалпы музыка сабағында
айтылуға тиіс ... ... ... ... ... ... шығармалардың шығу тарихы сияқты негізгі
такырыптарға қосымша ретінде үйретілгені өте тиімді ... ... ... ... ... ... ... ұстаз
тарапынан өзінше «өңделіп» көркемделе түсіндірілуі тақырыпты меңгеруді
әлдеқайда жеңілдететіні сөзсіз. Мысалы, ... ... ... аяқ ... ... ладтык жүйені жарық пен қараңғыға теңеу, дыбыс ... ... ... ұстаз еңбегінің жемісті болуының бір ... ... ... ... Б. В. Асафьев: «...Әрбір музыкалық элемент,
термин түсіндірілуі үшін оған оқушының ... ала ... ... ... ... - деп жазған. Мысалы, оқушылардың «Музыкалық ... тез ... үшін ... ... мен ... көп тыңдаттырып, дыбыс
бояуын ажырата білуіне жаттықтырған өте пайдалы.
Музыка сабағында түсіндірілетін ноталық ... ... ... ... есте ... қабілетін ауырлатпай, жеңіл қабылдануын
ұстаздар қауымы үнемі есте ұстағаны лазым. Осындай әдістердің барлығы ... ... ... белгілі бір музыкалық бейненің қалыптасуына
қызмет ететінін нақты түсінуге ... ... ... де ғана ... ... ... сабағын өткізу
барысында да оқушылардың музыка әуен-сазын қабылдау деңгейіне барынша ... жөн. ... ... ... түсіну оқушылардың музыкалық
мәдениетінің қалыптасуының негізі болып табылады. Сол себепті, осы мәселеге
қысқаша дидактикалық мінездеме бере ... жөн ... ... тұтастығы оқушылар санасында белгілі бір музыкалық
шығарманың басқа өнер туындыларымен және ... ... ... тұрады.
3.2.2 Оқушылардың ән айту мәдениетін дамыту
Жасөспірімдерді ән айту өнеріне тәрбиелеу неғұрлым ерте ... ... ... ... ... Ән салу адам ... ой мен ақыл ... арта түсуіне тікелей әсер етеді, тіпті
баланың физиологиялық дамуына да ... ... ... ... ... ... бос, тік ұстауға, басты ... ... ... ашу ... яғни денені ұстау қалпын анықтап үйрету
қажет. Сосын демді қалай дүрыс алу керектігі айтылуға ... ... ... екпініне байланысты іштен дем алу өнерінің еркін ... ... ... ... ... ... ... аяғына дейін жеткізе білу,
яғни ауаны үнемді пайдалану - әнші ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, дауысты ... ... ... - әнші ... ... мақсаты. Ән үйрету кезінде дауысты
және дауыссыз дыбыстарды дұрыс айтып үйретіп, дикцияға көп мән ... ... анық айту үшін ... ... ... беру керек.
Жаттыгулардың негізгі екі түрі бар:
1) Жеке өз бетімен дайындалғандары.
2) Нақтылы әдіс-тәсілге, әннің белгілі ... ... ... ... ... ... көзқарастарын қалыптастырып,
оларды нақтылы максатқа қолдану керек.
Ән айту алдында оқушы даусын ... ... алу ... ... және ... тұрғыдан қарапайым, тез жатталатын әуенді жай
екпінде, модуляциялы ... ... ... тон бойынша жоғары-төмен
айтқызып үйрету өте тиімді. Жаттығулар арасында бірдей ұзактықта тыныс ... ... ол ... ... ән айту ... дамытуға зор
мүмкіндік береді.
Әнді түрлі аспаптармен (баян, фортепиано) сүйемелдеп айтқан оқушының
музыкалық дамуына зор әсер ... ... өзін жеке ... ... ... ... және ладтық сезімнің өсуіне көп көмек береді.
3.2.3 Мектептегі хор ұйымдастыру жолдары
Ұстаздың әр ... ... ... ... хор ... да ... ... басты салаларының бірі. Адам жеке басының жан-
жақты дамуына, психологиялық мінез-құлыктың дұрыс ... ... ән айту ... ... әсер ... Бұл өнер баланың есте сақтау,
тыңдау ... ... ... ... ... жеке ... ... бағындыруға, қиялы мен еркін бақылау жасауға үйретіп, баулиды.
Хор ұжымын ... ... оған ... ... ... басталады. Бұл талап та, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Балалардың дауыс мөлшерін
анықтауға барынша көңіл бөлінгені дұрыс.
Осы жұмыстарды нақтылы жүргізу үшін хор жетекшісінің ... ... ... Онда әр ... жағдайы, дауыс, есте сақтау, есту, ырғақ соғу
сияқты қабілеттері көрсетілуі керек.
Хормен дайындық жұмысы кезең-кезеңмен жүргізіліп, ол әрбір жаңа ... ... ... ... ... ... үйрету жұмыстары
әннің сөздерін жаттатудан басталады. Мектептегі балалар ... ... ... ... ... Хордың түрі жеке оның мақсатына байланысты репетиция өткізу.
2) Сөзбен түсінік беріп, жекелеген түстарды көрсетіп ... ... әрі ... өрі нүска болғаны жөн).
3) Қателіктерді нақтылы көрсетіп, талдау.
4) Оқушылардың түрлі мінез-құлықтарын есепке алып, ... ... ... ... қоя ... мен сезімталдығы.
Хор ұжымымен жұмыс жасау оқу-тәрбиелік, мәдени-қоғамдық жоспарлармен
ұштасып жатқаны жөн. ... ... ... ... ... ... ән ... хорға қатысу тәжірибесі аса
қажет екені даусыз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мемлекетімізде ... ... ... ... оның ... игеруге баулу болып табылады. Сондықтан ... ... ал ... ... ... одан ... мәселе. Музыкалық
білім беру әр уақытта да ең танымал және ... ... көз ... ... бола тұрғанымен, ғылымда жеткілікті талданбаған және ... ... ... ... ... ... әсіресе
аймақтық деңгейде зерттеу осы кемшіліктің орнын толтыруда, халқымыздың
тарихи санасын және эстетикалық мәдениетін ... баға ... мәні ... ... көзі ... ... жатқаны белгілі
нәрсе. Тек бұны оқу тәрбие барысында шығармашылықпен қолдана білу қажет.
Фольклорымыздан нәр алып ... бала ... ... ... ... ... үлес қосатын азамат ... ... ... ... атқарылатын шараларды іске асыру барысында жалпы білім беретін
мектептердегі музыка пәнінің де ... ... ... ... ... ... ... ынтасы мен сүйіспеншілігін
тәрбиелеу, ... ... ... ... ән ... ... ... (есту, ырғақ, есте сақтау ) қалыптастырумен қатар ортақ табысқа
қуана білу, эстетикалық талғам, сезім ... ... ... ... ... көпшіліктің құрама оркестрін
оқушыларды бір іске, мақсатқа топтастырылып ... ... ... ән ... ... ... үшін ... дауыстарын
жүйелі қалыптастырып, ән айту аппараттардың дамуы, музыкалық аспапты ұстау,
оны ... ... ... ... ... ... жаңа ... енгізу қажет.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қ.М. Меңдіаяқова, Г.Ж..Қарамолдаева ... ... ... ...       Алматы 1997 ж. 
2. Дүйсебінова Р.К. Музыкалық білім беру технологиясы: Жоғары оқу
орны студенттеріне арналған оқу құралы. – Талдырқорған, 2006.
3. ... Ж. ... ... Оқу ... ... ... - 2007.
- 480б.
4. Әбілова 3. Оқушыларға эстетикалық тәрбие беру ... ... ... ... Р.Қ. Музыкалық білім беру педагогикасы (оқу құралы)
-Талдықорған, 2006.
6. Ерзакович Б.Г. , ... З.Е. ... ... фольклорының
тарихнамасы. –Алматы, 1986. 148-163 б.
7. Мектептегі «Музыка» пәнінің оқушыларына арналған методикалық
нұсқау. ... ... 1985 ... Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның болашағы – ... ... ... ақшамы. – 1998. 19 маусым)
9. Пернебек Момынұлы «Музыкалы-эстетикалық ... ... 2000 ... ... ... ... (Қазақтың халық композиторларының
өмірі мен творчествосы туралы ... ... ... 1985ж. ... ... ... ... М.О.Әуезов атындағы әдебиет және
өнер институты. Қазақ ССР-ң «Ғылым» баспасы. Алматы. ... Бес ... ... 2 томдық. /Құрастыр. М.Мағауин, М.Байділдаев
– Алматы: Жазушы, 1989. – Т. 1. 384 ... ... Б. ... ... ... ... сауаты, ән
үйрету, музыка тыңдау. Методикалық көмекші құрал. – ... ... ... ... ... фольклорының тарихнамасы».
Алматы. 1986ж
15. Зарин Д.Н. методика школьного ... ... в ... с
практическим курсом. – М., 1997.
16. Затаевич А.В. 500 ... ... и ... А., ... ... Д.Б. ... ... әңгіме. – Алматы, 1987.
18. Кенжалиев И., Дәрібаев Х қос ішек. ... ... ... музыкалық фольклоры. Алматы. 1992 ж. 250-бет
20. Қалиев С., Молдабеков Ж., Иманбекова Б. ... ... ... Фолиант, 2007. – 400б.
21. Мерғалиев Т. Домбыра сазы. А.1982, 312 – 313 ... ... П.М. ... и ... музыкального воспитания и
образования младших школьников в Казахстане. Автореф. дис. канд.
пед. наук. – Алма-Ата, ... ... ... Ән туралы әңгіме. – Алматы: «Өнер»,
1994. 32 бет.
24. У.Бекенов. «Күй керуені». Алматы. 2002 ж
25. Ұзақбаева С.А. ... өнер ... ... ... ... ... ... білім беру психологиясы,
музыкалық іс-әрекет психологиясы: мамандығы «Музыкалық ... ... және ... ... оқу ... / ... Н. Дүкенбай, ф.ғ.к., ПМУ доценті Г. Дүкенбай. – Павлодар
: Кереку, 2008. – 104 б.
27. Апраксина О.А. ... ... ... в ... / ... .– М.: Просвещение, 1983 .– 224 с.
28. Балтабаев М. «Елім-ай» / М. Балтабаев, Б. Өтемуратова .- ... ... 1993 .– 94 ... ... М.Х. ... : бағдарламасының ғылыми әдістемелік
негіздері / М.Х. Балтабаев .- Алматы : РБК, 1993 .– 22 бет.
30. ... С. ... : ... ... / С. ... Ф.
Қоңыратбай, Э. Баталова .- Алматы : Кітап, 2002 .- 104 бет.
31. Гизатов Б. Музыкальное образование в ... / Б. ... ... : Мектеп, 1975. - 81 с.
32. Қазиева Б. Музыка сауатынан практикалық көмек / - Алматы : РБК,
1995 .- 110 ... ... Ш. ... ... ... ... ... / Ш.
Майғаранова .- Алматы : Ғылым, 2002 .- 124 ... ... Х. ... ... ... / Х. ...... :
Қаржы-Қаражат, 1998 .- 336 бет.
35. Меңдіаяқова Қ.М. Мектепте музыка тәрбиесін беру ... ... ... Г.Ж. ... .- ... : ... 1997
.- 132 бет.
36. Райымбергенов А. Жалпы білім беретін қазақ орта ... ... ... ... ... : 1-9 ... ... Райымбергенов, С. Райымбергенова, Ұ. Байбосынова .- Алматы :
Ұмай баспасы, 2003 .- 248 ... ... Б. ... ... ... : альбом / Б. Сарыбаев
.- Алматы : Жалын, 1978 .- 136 бет.
38. Ғ. Уразалиева – ... ... ... ... ... ... Ә. ... «ҚОРҚЫТ АТА» 42б. Алматы- 1997ж.
40. М.Өтеуов және Ш. ... ... ... «ҚАЗАҚТЫҢ КҮЙ ӨНЕРІ»8б. Астана-2002ж.
42. А. Есмаханов «ҚАЗАҚ МУЗЫКА АСПАПТАРЫ» 12б. Алматы-1998ж.
43. ... ... және ... оқыту Б.А. Тұрғынбаева
Алматы, 1999 ж.
44. Султанова Н.К. Музыкалық білім ... ... мен ... ... ... 2011. – 160 бет.
45. Нұрхатова М. Музыкалық білім берудің әдістемесі. Оқу ... 2005. – 112 бет.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Автор өмірі9 бет
Біржан Сал- тарихи этнографиялық тұлға5 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Өндірістік оқыту шеберінің оқушылар ұжымындағы рөлі24 бет
Балабақшадағы әдістемелік жұмыстардың формалары5 бет
Балалардың музыкалық орындаушылықтарын қалыптастыру23 бет
Домбырашының концерттік орындаушылық репертуары10 бет
Инновациялық технология мұғалімнің кәсіби шеберлігін дамытудың негізі ретінде58 бет
Мектепке дейінгі ұйымдарда дене шынықтыру нұсқаушысының кәсіби шеберлігін шыңдау жолдары18 бет
Мұғалімнің шеберлігін жетілдіру жолдары27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь