Оңтүстік Қазақстан облысы топономиясының физикалық-географиялық астарлары

КІРІСПЕ ... .3

І. ТАРАУ. ОБЛЫСТАҒЫ ТОПОНИМИЯЛЫҚ ЖҮЙЕНІҢ
ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТАРИХИ АЛҒЫШАРТТАРЫ ... .6

1.1 Қазақстан Республикасында топонимика ғылымының
дамуындағы казіргі теориялық мәселелер ... .6
1.2 Аумақ топонимиясы қалыптасуының тарихи негіздері ...10
1.3 Географиялық атаулардың зерттелуі ...17
1.4 Облыс топонимиясындағы тілдік қабаттар ...21


ІІ.ТАРАУ. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ
ЛАНДШАФТТЫҚ ТОПОНИМИЯСЫ ...31

2.1 Ландшафттар топонимикасының теориялық мәселелері ...31
2.2 Шөлейт және шөл зоналарындағы топонимдер жиынтығы ...35
2.2.1. Қызылқұм топонимикасы ...36
2.2.2. Мойынқұм атауларының топтары ...40
2.2.3. Бетпақдала топонимдерінің ерекшеліктері ...42
2.3 Бейзоналық өңірлердің географиялық атаулары ...46
2.4 Таулы аудандар топонимиясы ...51

ҚОРЫТЫНДЫ ...58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ...60
Зерттеу тақырыбыныц өзектілігі. Кең-байтақ қазақ жерінің оңтүстік өңірін алып жатқан Оңтүстік Қазақстан облысының табиғат жағдайлары мен ресурстары алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Жерінің ауданы шағын (117,3 мың км ), халық саны едәуір көп (2,2 млн адам) облыс 11 әкімшілік ауданға бөлінген. Облыс аумағындағы шаруашылыққа қолайлы шұраттар мен тау бөктеріндегі аудандар ежелгі замандардан бері игеріліп, суармалы егіншілік пен мал шаруашылығының, тау-кен ісі мен зергерлік өнердің ошағы болған. Батыс пен Шығыстың заттык және рухани әлемін жалғастырған Ұлы Жібек жолының негізгі гармағы кесіп өткен бұл өңірде көне замандардың өзінде сан түрлі халықтар араласқан, сәулетті қалалар пайда болып, табиғат байлықтары тиімді пайдаланылған.
Табиғат жағдайларын шаруашылық мақсатта пайдалану географиялық білімнің жинақталуына ықпал етті. Жергілікті табиғат ерекшеліктерін танып-білу қоршаған ортадағы географиялық нысандардың ерекшеліктерін нақты байқап, оларды атауларда «бекітумен» қатар жүрді. Аумақтағы географиялық атаулар ежелгі дүние ғалымдарының, орта ғасыр саяхатшыларының, кейінгі кезеңдердегі зерттеушілер еңбектерінде тіркелді. Ғасырлар бойы жинақталған осынау мол рухани мүраны Оңтүстік Қазақстан аумағы жайлы тарихи-географиялық ақпардың көзі ретінде қарастыруға болады. Бұл түрғыда облыстағы географиялық атаулардың шығу тегін, мағынасын, жергілікті ерекшеліктерін, таралу сипатын, жазылу ережелерін анықтау мақсатында арнайы топонимикалық зерттеулер жүргізілуі қажет.
Аймақтық географиялық терминологияға қатысты О. Нақысбековтың, Б.Сарыбаевтың жекелеген еңбектері жарық көрген. Бұл зерттеулерде геогра¬фиялық атаулардың шығу тегіне, семантикасына, номинация принциптеріне, жергілікті географиялық терминологияға тарихи-лингвистикалық тұрғыда талдау жасалған. Географиялық тұрғыдағы топонимикалық зерттеулер негізі¬нен терминология саласына, табиғатты пайдалану мен қорғауға қатысты салыстырулардан асқан жоқ. Сонымен, осы кезге дейІн Оңтүстік Қазақстан облысының топонимиялық жүйесі география ғылымдары түрғысынан арнайы зерттелген жоқ, Әсіресе облыстың топонимиялық жүйесінің физикалық-географиялық негіздеріне қатысты зерттеулер жүргізудің қажеттілігі туындап отыр.
Бүгінгі күні география ғылымының алдында қойылып отырған міндеттер ҚР «Тіл туралы заңы» (11.07.1997ж.), басқа да экімшілік, кұрылыс, елді ме¬кендер мен физикалық-географиялық объектілерді қайта атау туралы ережелік жарлықтар мен каулылар және ҚР президентінің 2007 ж. 28 ақпандағы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» деп аталатын Қазақстан халқына жолдауында қойылған мемлекеттік тілге қатысты талаптарға сәйкес келеді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі Оңтүстік Қазақстан облысындағы атаулардың табиғи ортамен байланысын анықтау, аумақтағы табиғатты пай¬далану мен корғау дәстүрлерінің сақталып қалған тәжірибесін танып-білу, әртүрлі карталар мен ғылыми әдебиеттерде атаулардың жазылуын бірізге келтіру қажеттілігімен анықталады.
1. Абдрахманов А. Қазақстан топонимикасының кейбір мэселелері. Филол. ғыл. канд... дисс. автореф. Алматы, 1954. 29 б.
2. Рысбергенова К.К. Историко-лингвистический анализ топонимов Южно-Каз. области (на мат-ле зап. районов). Автореф. дисс... канд. филол. наук. - Алматы, 1993. 29 б.
3. Оңтүстік Қазақстан облысы: Энциклопедия /Бас редактор Б.Аяған. -Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2005. - 560 б.
4. Коровин Е.П. Бетпак-Дала как особый тип пустыни //Труды САГУ, серия УІІІ-б. - Ботаника. Вып. 27. - Ташкент, Изд-во САГУ, 1935. - 19 с.
5. Мынбаев К.М. Пустыня Бетпак-Дала. - Алма-Ата, Изд-во АН Каз. ССР, 1948.-96 с.
6. Поспелов Е.М: Топонимика и историческая география //Топонимика и историческая география. - М, МФГО, 1976 - С. 4-9.
7. Зуев Ю.А. Китайские известия о Суябе //Изв. АН КазССР. Сер.ист., археол. и этногр., 1960, вып. 3(14). - С.87-96.
8. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. - М., Наука, 1964. - 215 с.
9. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі. - Алматы: Мектеп, 1985.-256 6.
10. Топография Оренбургской губернии. Сочинение П.И. Рычкова 1762 года - Оренбург, 1887. - 405 с.
11. Суперанская А.В. и др. Теория и методика ономастических исследований /Отв. редактор А.П.Неподкупный. - М: Наука, 1986. - 254 с.
12. Попов М.И. Основные принципы топонимического исследования //Принципы топонимики. - М.: Наука, 1964. - С. 34-44.
13. Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья (VI -нач. XIII вв). - Алма-Ата: Наука, 1986. - 256 с.
14. Баевский С.И. Географические названия в ранних персидских толковых словарях (XI-XV вв) //Страны и народы Востока. Вып. 22, книга 2. - М.: Наука, 1980.-С. 87.
15. Зуев Ю.А. Китайские известия о Суябе //Изв. АН КазССР. Сер.ист., археол. и этногр., 1960, вып. 3(14). - С.87-96.
16. Қашқари М. Түрік сөздігі. 3-том. - Алматы, Хант баспасы, 1998.-600 б.
17. Шуховцов В.К. Несколько заметок по топонимике Южного Казахстана //Мат-лы респ. науч.-прак. конф. мол. ученых по общ. наукам. - Алма-Ата: Наука, 1978.-С. 152-154.
18. Прошлое Казахстана в источниках и материалах (V в до н.э. - XVIII в н.э.). Сб. 1. - Алма-Ата - Москва, 1935. - 297 с.
19. Керимбаев Е.А. Лексико-семантическая типология оронимии Казахстана. Автореф. дисс... канд. филол. наук. - А-Ата, 1988.
20. Кононов А.Н. Семантика цветообозначений в тюркских языках //Тюркологический сборник 1975. - М.: Наука, 1978. - С. 159-179
21. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 3 - Алматы: ТОО "Жалын баспасы", 1999.- 352 с.
22. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. - М., Наука, 1964. - 215 с.
23. Қашқари М. Түрік сөздігі. 1-том. - Алматы, Хант баспасы, 1997.- 590 б.
24. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі. - Алматы: Мектеп, 1985.-256 6.
25. Книга Большому Чертежу. Редакция К.Н.Сербиной. - М-Л., Изд-во АН СССР, 1950-229 с.
26. Назаров Ф. Записки о некоторых народах и землях средней части Азии. -М., 1968.
27. Мурзаев Э.М. Очерки топонимики. - М: Мысль, 1974 - 380 с.
28. Суперанская А.В. и др. Теория и методика ономастических исследований /Отв. редактор А.П.Неподкупный. - М: Наука, 1986. - 254 с.
29. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі. - Алматы: Мектеп, 1985.-256 6.
30. Қашқари М. Түрік сөздігі. 1-том. - Алматы, Хант баспасы, 1997.- 590 б.
31. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология. - Алматы, Ғылым, 1975.-207 6.
32. Рысбергенова К. Историко-лингвистическое исследование топонимов Южного Казахстана. - Алматы, Ғылым, 2000. - 153 с.
33. Жанпеисов Е.Н. Этнокультурная лексика казахского языка (на материалах произведений М.Ауэзова) - Алма-Ата, Наука, 1989. - 288 с.
34. Гаджиева Н.З. Актуальные вопросы тюркского сравнительно-исторического языкознания //Актуальные вопросы сравнительного языкознания (сб).-Л.,Наука, 1989.-С. 162-181
35. Конкобаев К. Топонимия Южной Киргизии. - Фрунзе, Илим, 1980. -171 с.
36. Мурзаев Э.М. Основные направления топонимических исследований //Принципы топонимики. - М.: Наука, 1964. - С.23-33.
37. Сейбутис А.А. Палеогеография, топонимика и этногенез //Изв. АН СССР, серия географическая, 1974, № 6. - С.40-53
38. Мурзаев Э.М. Местные географические термины и их роль в топонимии //Вопросы географии. Сб. №81.-М.: 1970-С. 16-34.
39. Конкашпаев Г.К. Общие особенности тюрко-язычной географической терминологии Средней Азии и Казахстана // Вопросы географии, 1970, сб. 81 -С. 174-179.
40. Мурзаев Э.М. Очерки топонимики. - М: Мысль, 1974 - 101 с.
41. Будагов Б.А. Физико-географические основы топонимов (на примере Азерб. ССР) // Топонимика в региональных географических исследованиях. -М., 1984.-С. 9-12.
42. Бейсенова Ә.С., Каймулдинова К.Д. Жер-су аттарын географиялық-экологиялық ғылымдар тұрғысында зерттеудің қазіргі мэселелері //Географические основы устойчивого развития Республики Казахстан. — Алматы: Ғылым, 1998. - 491-4976.
43. Любимова Е.Л., Мурзаев Э.М. Топонимические свидетельства географических условий Русской равнины //Современные проблемы географии. -М.:Наука, 1964.-С. 303-308.
44. Соболев Л.Н. Кормовые ресурсы Казахстана. – М., Изд-во АН СССР, 1960.-280 с.
45. Мушкетов И.В. Туркестан. Геологическое и орографическое описание. ті.-Спб, 1886.-741 с.
46. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі - Алматы, Ғылым, 1969. - 426 б.
47. Нақысбеков О. Қарағанды экспедициясының материалдарынан //Қазақ диалектологиясы. 1-шығуы. - Алматы, "Ғылым" баспасы, 1965. - 22-33 б.
48. Қазақстан. Үлттық энциклопедия. 6-том /Бас редактор Б.Аяған. -Алматы: Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясы, 2004. - 696 б.
49. Гельдыева Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана. - Алма-Ата, Гылым, 1992.-176 с.
50. Княжецкая Е.А. Путешествие тобольского казака Федора Скибина в Казачью Орду в 1694-1696 гг //Страны и народы Востока. Вып. 22, книга 2. -М.:Наука, 1980.-С. 66-73
51. Равнины и горы Средней Азии и Казахстана /отв.ред. С.С.Коржуев. -М.гНаука, 1975.-264 с.
52. Материалы по киргизскому землепользованию. т.ІІ, вып. I. Сырдарьинская область. Чимкентский уезд. - Спб, 1910. - 277 с.
53. Маканова А.У. Природные основы номинации географических объектов Акмолинской области: Автореф. дисс. канд. геогр. наук. 25.00.23. - Алматы, 2004. - 26 с.
54. Попова В.Н. Информационная роль тюркских географических терминов в составе топонимов // Местные географические термины в топонимии. - М., 1966 - 98с.
55. Бектұров Ш. Сырдария экспедициясының материалдарынан кейбір мәлімет //Қазақ диалектологиясы. 1-шығуы. - Алматы, "Ғылым" баспасы, 1965. - 78-90-6.
56. Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики. - Алма-Ата, 1982. - 242 с.
57. Гельдыева Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана. - Алма-Ата, Гылым, 1992.-176 с.
58. Қазақстан. Үлттық энциклопедия. 1 том. /Бас ред. Ә.Нысанбаев. -Алматы: "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998. - 720 б
59. Горбунов А.П. Горы Централъной Азии. Толковый словарь географических названий и терминов. - Алматы, "Искандер",2006. - 127с.
60. Мурзаев Э.М. Местные географические термины и их роль в топонимии //Вопросы географии. Сб. №81.-М.: 1970-С. 16-34.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ОРТА-АЗИЯЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТ
гуманитарлық мамандықтар және психология кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
тақырыбы: ... ... ... ... ... ... |Ғылыми жетекші: оқытушы ... ... ... А.А. ... Е.В. | ... » ... | |
| ... ... |
| ... |
| ... ... |
| ... Ж.М. ... - 2009 ... ... ТАРАУ. ОБЛЫСТАҒЫ ТОПОНИМИЯЛЫҚ ЖҮЙЕНІҢ
ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТАРИХИ АЛҒЫШАРТТАРЫ .....6
1.1 Қазақстан Республикасында топонимика ғылымының
дамуындағы казіргі теориялық мәселелер ... ... ... ... ... ... ... Географиялық атаулардың зерттелуі ...17
1.4 Облыс топонимиясындағы ... ... ... ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ
ЛАНДШАФТТЫҚ ТОПОНИМИЯСЫ ...31
2.1 Ландшафттар топонимикасының теориялық мәселелері ...31
2.2 ... және шөл ... ... ... ...35
2.2.1. Қызылқұм топонимикасы ...36
2.2.2. Мойынқұм атауларының топтары ... ... ... ... ... Бейзоналық өңірлердің географиялық атаулары ...46
2.4 Таулы аудандар топонимиясы ...51
ҚОРЫТЫНДЫ ...58
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... Кең-байтақ қазақ жерінің оңтүстік
өңірін алып жатқан Оңтүстік ... ... ... ... ... ... түрлілігімен ерекшеленеді. Жерінің ауданы шағын (117,3 мың
км ), халық саны едәуір көп (2,2 млн ... ... 11 ... ... ... ... ... қолайлы шұраттар мен тау
бөктеріндегі аудандар ежелгі замандардан бері игеріліп, ... ... мал ... ... ісі мен ... өнердің ошағы болған.
Батыс пен Шығыстың ... және ... ... ... Ұлы ... ... ... кесіп өткен бұл өңірде көне замандардың өзінде сан ... ... ... ... ... ... ... байлықтары тиімді
пайдаланылған.
Табиғат жағдайларын шаруашылық мақсатта ... ... ... ықпал етті. Жергілікті табиғат ерекшеліктерін танып-
білу қоршаған ортадағы географиялық нысандардың ... ... ... атауларда «бекітумен» қатар жүрді. Аумақтағы географиялық
атаулар ... ... ... орта ғасыр саяхатшыларының, кейінгі
кезеңдердегі зерттеушілер еңбектерінде тіркелді. ... бойы ... мол ... ... Оңтүстік Қазақстан аумағы ... ... ... көзі ... ... ... Бұл ... географиялық атаулардың шығу ... ... ... ... ... жазылу ережелерін анықтау мақсатында арнайы
топонимикалық зерттеулер жүргізілуі қажет.
Аймақтық географиялық ... ... О. ... ... ... ... ... Бұл зерттеулерде
географиялық атаулардың шығу тегіне, ... ... ... ... ... ... талдау жасалған. Географиялық тұрғыдағы топонимикалық зерттеулер
негізінен терминология саласына, табиғатты пайдалану мен ... ... ... жоқ. ... осы ... ... ... Қазақстан
облысының топонимиялық жүйесі география ғылымдары түрғысынан ... жоқ, ... ... ... ... физикалық-
географиялық негіздеріне қатысты зерттеулер жүргізудің қажеттілігі туындап
отыр.
Бүгінгі күні география ғылымының алдында қойылып отырған ... ... ... ... ... ... да ... кұрылыс, елді
мекендер мен физикалық-географиялық объектілерді қайта атау ... ... мен ... және ҚР ... 2007 ж. 28 ақпандағы «Жаңа
әлемдегі жаңа Қазақстан» деп аталатын Қазақстан ... ... ... ... қатысты талаптарға сәйкес келеді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... анықтау, аумақтағы табиғатты пайдалану
мен корғау дәстүрлерінің сақталып қалған тәжірибесін танып-білу, ... мен ... ... атаулардың жазылуын бірізге келтіру
қажеттілігімен анықталады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақстанда лингвист ... XX ... ... географиялық атаулар мен терминдердің шығу тегі мен
мағынасына ... жан ... ... ... ... Осы зерттеулер барысында көптеген атаулардың тілдік
негіздері мен құрылымына, аумақтық, жергілікті ... ... ... ... топонимика ғылымының теориясы байытылды. Бұл ... Ә. ... ... В.Н. ... Е.Керімбаевтың
және т.б. еңбектері зор. [1.29 бет] Біз ... ... ... ... ... арнайы зерттеген. [2.29 бет]
Ономастиканың бір саласы ретінде дамытылған топонимикалық бағытты тіл
мамандары осы ... ... ... ... ... ... тек ... және тарихи тұрғыдан қарастыру атаудың ... ... ... ... мүмкіндік бермейді. Мұның ... Ғ. ... ... ... ... ... ... қажеттілігі туындайды. Елімізде географтар тарапынан соңғы жылдары
жүргізілген топонимикалық зерттеулер ... ... ... ... Әсіресе осы салада ҚР БҒМ География институтының
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... Институт еліміздегі топонимикалық зерттеулердің ғылыми
қауымдастық ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізген К.Д. Каймулдинова (1998 ж.),
А.С. Омарбекова (1999 ж.), Ә.Е. ... (2002 ж.), А.У. ... (2004 ж.) ... ... ... ... табиғатты
пайдалану және қорғау, экономикалық және әлеуметтік, ... ... ... ... ... болды. Соңғы үш жұмыстың жеке облыстар
топонимиясын ... ... ... Қазақстанда аймақтық
топонимикалық зерттеулерге бастама салынды деуге болады. Жеке облыстардың
топонимиялық жүйесін жан жақты ... ... ... ... шығу ... ... қатысты жаңа деректер ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының түпкі мақсаты топонимиканың қолданбалы
бағыттарын дамытумен тығыз байланысты болды. Бұл ... ... ... ... ... тарапынан арнайы зерттеулер жүргізілмегенін
атап өтуге болады. Облыстағы географиялық ... ... ... ... ... зор деп есептейміз.
Жұмыстың мақсаты – ... ... ... ... шығу тегі мен ... ... ... жүйелі түрде топонимикалық талдаудан өткізу.
Зерттеу жұмысының алға қойған ... ... ... ... ... ... ... деректерге сүйене отырып, Оңтүстік Қазақстан облысының
табиғат жағдайларының топонимдерде бейнелену заңдылықтарына ... ... кең ... ... ... ... ... жиі
кездесетін халықтық географиялык терминдердің мағынасын талдап,
таралу жиілігі мен қарқындылығын анықтау;
– Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... ... пайдалану мен қорғауға қатысты атаулар
жиынтығына арнайы талдау жасау;
– Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... қолданбалы маңызын негіздеу.
Зерттеудің пәні – Оңтүстік Қазақстан облысы ... ... ... ... ... тұрғысында
талдау мәселелері.
Зерттеу нысаны – Оңтүстік Қазақстан облысындағы табиғат ... ... ... ... жұмысының теориялық және әдіснамалық негізі ретінде
топонимика, терминология ... ... ... Ғ. ... ... В.А. Никонов, А.Н. Кононов, Е.М. Поспелов, А. ... ... және т.б. ... ... ... ... және ... маңызы. Оңтүстік Қазақстан облысының
табиғат ерекшеліктерін бейнелейтін географиялық атаулар тобына ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан тұңғыш рет негізделді. Бұл Қазақстандағы
топонимикалық зерттеулерді физикалык география, ландшафттану ... ... ... ТАРАУ. ОБЛЫСТАҒЫ ТОПОНИМИЯЛЫҚ ЖҮЙЕНІҢ
ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТАРИХИ АЛҒЫШАРТТАРЫ
1.1 Қазақстан Республикасында топонимика ғылымының дамуындағы
қазіргі теориялық ... ... ... мен ... ... ... адамдардың
күнделікті өмірі мен қызметінде кеңістіктік бағдар ретінде қызмет атқаратын
сол географиялық объектінің ... ... ... сақталады. Осылайша бұл
атауларда халықтық ... ... кең ... ... ... объектінің ерекшеліктері және ландшафттың ерекше
белгілері көрініс табады. Географиялық атаулар ... кез ... ... ... ... ... ... тілмен бірге дамып келеді.
Қоғамның дамуына байланысты бұл ... ... әрі ылғи ... ... ... ... ... жағдайда
адамның күнделікті өмірі, тұрмысы, мәдениеті мен тарихына ... және ... ... ... ... ... бір ... адамның шаруашылық әрекетінің ерекшелігін зерттеуде ақпараттық
көзі болатынын көптеген зерттеушілер атап өткен. ... ... ... ... ... сол кезеңдегі физикалык-
географиялық, тарихи, әлеуметтік жағдайлар себепші болады. Қазіргі ... ... ... ... мал ... мен егіншілік сипаты
көрініс табатын топонимдердің қатар кездесуі осы шаруашылық ... ... сол ... ... ... қатысты
қорытындылар жасауға мүмкіндік береді. Бұл мәліметтер міндетті түрде нақты
деректермен (тарихи-археологиялық, географиялық, лингвистикалық) ... ... арта ... ... үшін ... тірегі болып табылады. Топонимика
ғылымы кез келген ауданның табиғи жағдайлары мен табиғи қорларын, айрықша
қорғалатын табиғи аумақтарын ... ... ... ... алады.
Түркілік географиялық терминдер мен атаулардың мағыналық ... ... ... бірі XI ғ. өмір сүрген М. Қашқари болып табылады.
Ғалымның «Диуани лұғат-ат-түрк» ... ... ... ... ... аумағындағы кейбір тарихи атаулардың мағынасын ... ... ... Бұл ... ... ... ... Егеубаев оған «түрік өркениетінің алтын кілті» деген баға берген
[3.560 бет]
Бұл еңбекке біз талдау барысында ... ... ... ғ Орыс ... қоғамы топонимикалық зерттеулерге назар аудара
бастады. Сол ... ... және ... ... ... жинақтау, оларға этимологиялық талдау ... ... ... орыс тілшдеп транскрипциялануына
қатысты ... ... П.П. ... ... Г.Н. Потанин,
В.В.Сапожников және басқа ғалымдар ... ... ... ... ... шығу ... ... тырысты.
Қазақ жеріндегі бірқатар топонимдер 1863-1885 жылдары жарық көрген
П.П. Семеновтың «Россия империясының географиялық-статистикалық ... ... ... топоним құрамындағы географиялық терминдер сызықша ... ... және ... ... ... ... жақша
ішінде берілген. Бұл сөздіктің қазіргі топонимика ғылымы үшін маңызы
атаулардың тізімін, мағынасын ... ғана ... ... ... ... ... де ... Мұның өзі көптеген ... ... ... ... ... талдауға мүмкіндік
береді.
Осы кезеңде Қазақстан аумағын аралаған саяхатшылар, картаға түсірген
ғалымдар жергілікті қазақ атауларының транскрипциясын дұрыс ... ... мен ... ... орын ... Бұл
бұрмаланулар соңғы 10-15 жыл көлемінде қайта қаралып, өзгертілуде.
Ал Қазақстан аумағындағы көне және қазіргі заманғы ... ... В.В. ... А.Н. ... және т.б. ... ... зор ... В.В. Радлов өзінің «Опыт словаря тюркских наречий» (1895-1911)
атты кітабында түркі лексикасындағы ... және ... ... өңдеген. В.В. Радлов көптеген түркі терминдері мен
топонимдеріне ... ... А.Н. ... дүние бөліктері
терминологиясымен айналысты. Өз еңбектерінде ол географиялық ... және «ақ» ... ... ... ... [5.96 ... үшін ... түркі халықтарының көкжиек бағыттарын анықтау
әдістеріне қатысты зерттеулерінің де маңызы зор.
Кеңес ... ... ... ... қатар, топонимика
теориялық мәселелеріне арналған еңбектер пайда болды. Олардың арасында В.П.
Семенов Тян-Шанскийдің «Как отражается ... ... в ... ... (1934), А.М. ... «Из ... и ... (1939), Э.М. Мурзаевтың еңбектерін атауға болады. Топонимика
ғылымының дамуына, географиялық атаулардың сараптамасы, мағынасы, түрі ... ... ... В.А. ... ... в ... (1965) атты
еңбегі орасан зор ықпал етті.
[6.4-9 бет]
Е.М.Поспеловтың еңбектерінде ... мен ... ... ... атаулар транскрипциясының ... ... ... ... Осы ... бастап топонимика және
терминология мәселелеріне қызығушылық артып, ғылыми топонимикалық мектептер
калыптаса бастады.
Қазақстанда ... ... XX ... 40-шы жылдарының соңына
қарай дами бастады. Топонимика ғылымының қалыптасу және даму ... ... ... сөздіктер мен монографиялар жарық ... ... ... ... теориялық мәселелеріне арналған
А. Әбдірахмановтың, географиялық терминдер мен ... ... ... ... ... ... ... орнын көрсеткен А. Маракуевтің, топонимиканың ... ... ... ... ... ... мэн ... географ
ғалым Ә.М.Мурзаевтың еңбектері айрықша орын алады.
Қазақстанда топонимика ғылымының негізін қалаушы Ғ.Қ. ... ... ... ... ... ... жинақтап,
талдады. Ғ.К. Қоңқашпаевтың география ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын
алу үшін қорғаған диссертациясы (1948) осы ... ... ... көп ... ... еңбектің бірі болып табылады. Ғалымның
әсіресе географиялық ... ... ... ... ... жергілікті семантикалық ерекшеліктерін зерттеуіне
қатысты түжырымдары өте ... Ол ... ... ... атауларын,
түркі тілді ғеографиялық терминологияның заңдылықтарын қарастырумен бірге,
топонимикалық сөздік ... де ... Ғ.Қ. ... және терминология мэселелеріне арналған ғылыми еңбектері
Қазақстан топонимика ... ... ... зор ... ... топонимикасын зерттеуде тілтанушы ғалым А.Әбдірахмановтың да
сіңірген еңбегін атап өткен жөн. Ол өзінің «Қазақстанның жер-су ... ... ... ... ... ... аса ойконимдерге және
теміржол бекеттеріне топонимикалық сараптама жасаған [7.87-96 ... ... және ... ... ... ... карастырылып, еліміздің 140-тан астам топонимдеріне этимологиялык
талдама жүргізілген. Ғалымның көптеген мақалаларында топонимиканың жалпы
проблемалары ... ... ... топонимдеріне этимологиялық талдау
берілген.
Топонимика ғылымының дамуында ... ... ... ... ... алады. Оның топонимикалык еңбектерінде топонимиканың
теориялық мәселелері, ... ... ... және ... ... ... ... қатысты мәселелеркөрініс
тапқан. Э. Мурзаев топонимиканы лингвистика, тарих және ... ... ... осы ... ... негіздеріне
сүйенетін дербес ғылым ретінде көрсетті. Ғалым өз еңбектерінде Орта Азия
мен Қазақстандағы географиялық атаулардың ... ... да ... ... ... ... ... Ғ.Қ.Қоңқашпаевтың халықтык
географиялық терминологияға қатысты зерттеулерін жоғары бағалап, бұл
еңбектерге өз ... ... ... ... ... тілтанушы ғалымдар тобы үлкен еңбек
сіңірді. Профессор Т. ... ... ... ... ... құрамы мен құрылымдык түрлерін арнайы зерттеген. ... ... ... (1982) ... еңбегі топонимиканы зерттеуде
елеулі үлес ... [8. 215 ... ... ... және Ақмола облыстары бойынша
географиялық ... 2 ... ... ... ... Е. ... та Қазақстанда топонимика мен терминологияның
дамуына өзіндік ... ... ... ... ... ... ... құрастырды. [9.256 бет]
Қазақстан топонимикасы бойынша баска да елеулі еңбек ретінде Павлодар
облысының гидронимдерін ... В.Н. ... ... ... ... ... кезде Қазақстанда топонимикалық зерттеулермен географтар ... ... ... бірге, арнайы зерттеулерде ... да ... ... Аймақтық топонимиканы дамытуда қомақты үлес
қосқан ... бірі А.У. ... Оның ... ... географиялык
объектілерін зерттеуге бағытталған ғылыми мақалалары мен ... ... ... ... ... ... ғылыми әдістемелік тұрғыдан маңызды рол атқаруда.
География институтында белгілі зерттеуші С.Ә. ... ... топ ... ... Бұл топ ұзақ жылдар бойы
географиялық ... ... ... ... мен ... ... еңбек етуде. Мұнда 14 томдық «Государственный каталог
географических названий Республики ... атты жаңа ... ... Басылып шыққан каталогтың 1-ші томы Ақмола облысына қатысты (2002)
5 мьтңнан аса топонимдерге, ... ... 100-ге жуық ... ... [10.405 бет]
Басылымның Солтүстік Қазақстан облысына арналған 2-ші томы 2004 ... ... ... қызметкерлері аса құнды «Инструкция по ... ... и ... передаче русских географических названий
Республики ... (2002) ... ... ... өткізіп, жарыққа
шығарды [11.254 бет]
Топонимика ғылымының жалпы аспектілерін зерттеуге белгілі ғалымдар
А.П. Горбуновтың, Ә.С. Бейсенованың еңбектері ... Бұл ... ең ... ... бірі – А.П. Горбуновтың «Горы Центральной Азии. Толковый
словарь географических названий и терминов» (2006) деп ... ... ... Азия мен ... таулы өңірлердегі кең тараған
географиялық атаулар мен терминдер талданған. ... ... ... этимологиялық талдау автордың жергілікті жерден жинаған
материалдарымен, ... ... ... ... дейін жүргізілген зерттеулерге шолу жасау негізінде
Қазақстан топонимикасында әлі жеткілікті зерттелмеген ғылыми ... ... атап ... келеді. Олардың арасында география ғылымдарының
жеке ... мен ... ... қарастыру, аймақтық топонимика,
топонимиканың қолданбалы астарларын негіздеу ... ... ... ... зор деп ... ... ... қалыптасуының тарихи негіздері
Оңтүстік Қазақстан облысының топонимиялық жүйесі – осы ... ... ... ... ... ... заттық және рухани
мәдениетінің ғасырлар бойы жинақталып, сақталып қалған көрінісі. Өткен
замандардың ... ... ... ... ... аумақтың табиғат
жағдайларын, ондағы мемлекеттер мен ... ... ... ... ... қаз ... ... күнге жеткізіп отыр.
Сондықтан топонимдерді диахрондық ... ... ... зор ... ... ... ... негізі қоғамдык қатынастардың тарихи
дамуы мен қоғамның рухани келб.ін анықтаған. Рухани ... ... ... ... ... ... қалыптасуында да тарихи
астар бар. Е.М. Поспеловтың ... ... атап ... ... ... ... ... тұрды, ал алғашқы топонимистер
тарихи географтар болды».
Оңтүстік Қазақстан облысы ... ... ... ... аумақтың халқына қатысты тарихи деректердің барлығымен танысып
шығу қажет ... ... ... бір ... қай кезеңде қандай халықтар
мекендегенін және олардың қандай ... ... ... ... үшін маңызы аса зор. Көне замандардан ... ... ... ... облыс жерінде қазіргі тілдер тұрғысында
түсіндірілмейтін реликт және архаикалык топоүлгілер бар. ... ... ... ... ... анықталды. Мұның өзі сол
аудандағы осы ... ... ... ... тарихи жағдайларды
қалпына келтіру негізінде ғана ... ... ... көне ... ... ... Ғалымдардың болжамы
бойынша, мұнда адамның өмір ... ... ... ... ... ... жылдай бұрын қалыптасқан. Қаратау өңірінен табылған алғашқы ... ... ... ... ... Бұл ... сол ... өмір
сүрген орман пілі, алып түйе, мүйізтұмсық, бұлан, құлан мен тарпанның ... ... ... ... ... ... Қошқорған
ауылы маңында палеолиттік (б.з.б. 500 мыңжылдық) Қошқорған тұрағы табылған.
Облыс аумағындағы неолиттік петроглифтер ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігін ғана бейнелеп қоймай, осы өңірге тән
жануарлар дүниесінен де хабар береді. ... ... ... ... ... ... (Тамғалынұра, Тамғалытас, Таңбалы
тас және т.б.) белгіленген. Шымкент қаласынан солтүстік-шығыска қарай 43 км
жерде ... ... ... ... өзі ... өзеннің бойында
орналаскан. Үңгірді қазу барысында тас ... ... Ал ... ... ... ... ... 47 км жерде ежелгі
неолиттік коныс орны анықталған. Бұл жерді жергілікті халық Тасқотан ... ... өз ... ... ... растайды: бұл жерден 3
мыңға жуық тас кұралдары мен тас жаңқалары табылған. Кейінгі ... ... Арыс және ... алаптарындағы алғашқы егіншілік
ошақтарынан, Қаратаудағы кен ісі ... ... ... ... ерекшеліктеріне орай, облыс ... ... Орта Азия ... ... саяси, экономикалық окиғалардың
аренасы болды. Бұл өңірдің тарихи тағдырында ... ... ... ... ... Қазақстан аумағындағы ежелгі отырықшы ... ... бұл ұлы ... ... ... ... пен қолөнердің,
сауда мен қала мәдениетінің орталығы қызметін атқарды. Сырдария бойында
ежелден бері ... ... ... ... қыстаулары
орналасатын. Сыр бойындағы шұраттар мен қалалар олардың жолдарында ешқашан
бөгеп тұрған жоқ, сол ... ... мен ... ... арасында
өзен жағалауындагы жер дауы туындаған жоқ.
Дала мен отырықшы егіншілік өркендеген аудандар аралығында ... ... ... ... мәдени, этностық құрылымы жөнінен
айырмашылық жасайтын аймақтарды жалғастырып жатты. Қалалар ... ... ... ... ... ... ... Ең ежелгі қалалар
Отырартөбе, Құйрықтөбе, Марданкүйік, ... ... ... ... бет]
Ұлы жібек жолы арқылы аймақ Орта Азия, Үндістан, Иран, Қытай және
басқа елдермен мәдени, ... және ... ... ... ... Еуропаны жалғастырған осы ұлы керуен ... ... ... ... ... Қарнақ, Отырар, Сығанақ, Баласағұн және т.б. ... ... ... ... оңтүстік пен солтүстікке, батысқа ағылып
жатты. Археолог ғалымдар ... ... мен ... ... ... ... ... тапқан. Марданкүйік қалашығының орнынан
сазбалшық күйдіретін ... пеш, қыш ... ... Қалашық атауындағы
«күйік» сөзі оның шаруашылығындағы маңызды сала болған балшық күйдіру
ісінен ... ... ... ... заттық мәдениет үлгілерімен қатар, жергілікті
халықтың рухани мәдениетінен хабар беретін жәдігерлер ... ... ... анықталған таза күл қабаты бұл маңда отпен ... ... ... ... береді, ал Сыр өңірінен табылған
қыш құмыраларда бейнеленген ... ... мен ... ... ... элементтері болып табылады.
Оңтүстік Қазакстанның тарихы мен мэдени өмірінде, шаруашылық дамуында
Сырдария аңғарының орны ерекше ... ... ... деп ... осы ... орта ... ... Кангар, Йинчу-үкуз болып бірнеше рет атауын
өзғертіп, тек XVI ғ.. ... ... ... Сыр атауын қайтып алды. XI ғ..
парсы сөздіктерінде өзен атауы ... ... ... [14.87 бет]
Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында бұл өңірде Қанғюй (Қаңлы)
мемлекетінің орталығы орналасты, ал орта ... қала ... ... ... ... ... ... сан ғасырлар бойы мал
шаруашылығы мен егіншілік, қолөнер қатар ... Орта ... ... ... халықты араб саяхатшылары оғыздар (гуз) деп атаған. XII
ғасырда өмір сүрген араб саяхатшысы әл-Идриси өзінің «Нузхат әл-муштак» ... ... ... ... Тәңіртаудың батыс сілемдері, Шу өзені,
Сырдария бойы мен Қаратау аралығын алып ... ... ... ... ... ... болған оғыздар көршілес мемлекеттермен
экономикалык, мәдени байланыстар орнатқан аса ірі мемлекет құрған.
Оңтүстік ... ... ... ... ... Көкмардан,
Бұзықтөбе, Пышақшытөбе, Шойтөбе (Шауғар), Құйрықтөбе (Кердер), Қауғаната,
Күйікмардан сияқты археологиялық ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл археонимдердің қалыптасу
кезеңі, этимологиясы мен лингвистикалық құрамының түп-төркінін анықтау үшін
осы атаулар қалыптасқан кезеңдегі экономикалық және ... ... ... білу ... Бұл істе ... ... ... тарихи деректердің
маңызы аса зор.
Зерттеу барысында ... ... ... ... ... мен картографиялық еңбектерде тіркелген ... ... ... атап ... ... ... бастапқы дерек көзі
ретінде мұндай еңбектер ... ... ... ... ... ... тарихи атаулардың мәнін түсінуге көмектеседі.
Тарихи-лингвистикалық зерттеулер нәтижелеріне ... ... ... шыгу тегі мен ... құрылымын географиялық шындықпен
байланыстыруға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ақыр ... кең тараған топонимдердің типтері мен олардың ... ... ... ... ... Осы ... мәселелерді облыс
аумағындағы географиялық атаулардың қалыптасуына тарихи ... ... ... ... ... бұл ... мәдени және шаруашылық дамуына арабтардың
Орта Азияны жаулап алуы ... ... ... Арабтар қазіргі Оңтүстік
Қазақстан облысындағы Шойтөбе қалашығының орнында болған ... ... ... ... ... ... ғана ... Бұл қала халқы мен
көшпенділер арасында исламның кеңінен таралуына себепші ... ... ... бойынша, орта ғасырларда қазіргі Оңтүстік Қазақстан
аумағында қалалық мәдениеттің аса ірі төрт орталығы болған:
1. ... ... ... мен Арыс ... ... ... Сайрам аймағы.
2. Арыстың орта ағысындағы Кенжиде қалалық аймағы.
3. Сырдарияның орта ... ... ... ... аймағы.
4. Түркістан шұратындағы Шауғар аймағы.
Талас Алатауының бөктері мен Арыс өзенінің жоғарғы ағысында, Сайрамсу
аталатын өзен ... ... ... ғ.ғ. Оңтүстік Қазақстанның
орталығы болған Испиджаб қаласы туралы 629 ж қытай ... ... ... ... ... қала» деп жазған, бұл Испиджаб жөніндегі алғашқы жазба
дерек болып табылады.[15.87-96 бет]
Кейінірек М.Қашқари ... ... деп ... ак қаланың атауы.
Оны кейде Сайрам деп те атайды» деп жазған [16.600 бет]
Қала тек XI ғ.. бастап қана ... ... ... ... қала сол
кезеңдерде 28 га аумақты алып жатқан. Сайрам атауы осы күнге дейін ... ... осы ... қала ... ... ... ... себеп жоқ. Сайрам қаласының орны қазіргі Сайрам кентінің ... ... ... 12 км ... ... маңында Манкент, Газгирд және т.б.қалалар орналасқан. Манкент
қаласы жөнінде араб географы Иақұт «Испиджаб маңындағы қала» деп көрсеткен.
Ортағасырлық (ҮІІІ-ХП ғ.ғ.) ... ... орны Ақсу ... ... ... ... жатқан Бұлаққоба қалашығы болып табылады.
Сол маңда ... ... ... яғни қала ... осы ... дейін
сақталған. Ал ортағасырлық Газгирд қазіргі Шарапхана ... ... ... ... қала ... ... ... Аңыз бойынша, Газгирд маңында
712-713 жж ... ... ... сол ... ... кала атауы
«Шарапхана – жеңіс үйі» деп ... ... ... атауының шығу тегі
көне Газгирд атауымен ... ... ... Ұлы ... ... ... ... Будухкет,
Тамтадж және Абартадж қалалары орналасты. Соңғы екеуінде ірі ... ... ... ... ... ежелгі Түркібасы шаһарының
орнына сәйкес келеді деп есептейді. VI ... ... ұлы ... ... ... ... Земарх бастаған елшілерді қос өркешті
Екітаудың ... ... ... ... туралы деректер бар.
Түркібасының ордасы болған мекен Арыс өзенінің Қүлан ... құяр ... Сол ... ... бұл жер ... атанған. Ал Абаржадж қаласы
тұрған жер «айналасында мың бұлақ бар үлкен төбе» ретінде ... ... ... ... ... ... Қалалардың тарихи көне
атаулары жазба ескерткіштері арқылы осы күнге дейін ... ... ... орта ... мен ... ... бойын Кенжиде қалалық
аймағы алып ... Орта ... ... ... ... мекені
болған. Қазіргі кезде Ордабасы ... ... ... ... Жуантөбе деп аталатын қала орны бар. Археологтар Е.И. Агеева,
Г.И.Пацевич Жуантөбені ... ... ... болған Арсубаникет
қаласының орны деп есептейді. Қала атауы Ибн ... ... ... сияқты араб саяхатшыларының еңбектерінде кездеседі. Көптеген
атаулардың араб ... ... ... ... қала ... көне
Арыс потамонимімен байланыстыруға болатын сияқты. Әдетте ... ... қала ... өзен ... ... ... ... «Қала»
мағынасында қолданылған соғдылық кент термині ортағасырлық қала атауларында
кет үлгісіне ауысқан. Олай болса, Арсубаникет атауы ... ... ... ... ... деп ... орта ... ортағасырлық Фараб аймағына сәйкес келетін
Отырар шұраты алып жатыр. Сырдарияның мол суы оның ... ... ... ... ... Ортағасырлық араб саяхатшысы ... ... ... ... суы тасыған кезеңде 30 фарсах жерге ... ... ... ... Жазба деректерде Отырар атауы VIII ғ. бастап
атала бастады. Дэл осы кезеңде қаланың ... ...... та белгілі
болды. Қала тарихын жазба деректер бойынша XIX ғасырға дейін бақылауға
мүмкіндік бар. ... ... ... оғыз ... ... қатысты колданылатын отырар түсінігімен байланыстырады. X ғ.
Кедер деп аталатын жаңа қала ... ... ... ... ... ... Құйрықтөбе аталатын осы өңірдегі қала үйіндісі жатқан жер
бұрынғы Кедердің орны болғандығы жөнінде нақты ... бар. ... ... ғана бұл қала мен оның ... гүлдену кезеңін басынан кешіріп,
құлдырауға ұшыраған. Өйткені XI ғ. бастап бұл қаланың ортағасырлық ... аты ... ... XII ғ. ... ... ... ... ғасырларда Сырдария бойында Отырардан төменіректе Шауғар аймағы
орналасты. Оның орталығы осы аттас қала болған. Қала орны ... ... 8 км ... ... Шойтөбемен байланыстырылады.
«Фархангалар» деп аталатын көне ... ... ... ... ... ... XI ғ. ... сөздікте Шауғар жөнінде
«Мауреннахр шекарасындағы аймақ, онда ... шөл бар, ал ... ар ... ... деген түсінік берілген. Мүнда Шауғар тұрғындарының
негізінен мата ... ... ... XV ғ. сөздікте де осы
мәліметтер қайталанған. Айрықша назар аударатын нәрсе – ... ... ... тау» ... ... ... ... да қаланың Қаратау баурайында орналасқанын ескерсек,
Шойтөбенің бұрынғы Шауғардың орны екендігі кұмэн ... ... ... бұл ... ... ... да орналасты. Қарнақ атауы
басқа да оғыз қалаларының қатарында М. Қашқари еңбектерінде аталған. Қала
түсті метал қорытудан ... ... ... Бұл көне атау ... ... ... Қаратау жотасының оңтүстік баурайында орналасқан ауыл
1996 ж дейін Атабай аталып, қазіргі кезде Қарнақ делінеді.
Түркістаннан ... ... 30 км ... ... ... орны табылған. Тарихи деректер бойынша, VII–XVIII ғғ. Аралығында
дамыған бұл қала XIII ғ.. орта ... Ақ орда ... ... ... ғ. ... ... Әмір Темір оны эскери қамалға айналдырған.
IX–XIII ғғ. ... ... күрт ... байқалды: қала саны
өсті, қалалық аумақтардың ауданы артты, халық саны көбейді. Осы ... ірі ... ... саны ... ... ... ... ІХ-ХІІ ғғ. халық саны. (К.Байпақовтың
деректері бойынша)
|Қала атауы ... ... ... саны ... ... ... өзенінің жоғары ағысы |40 000 ... ... ... орта ... 500-17 460 ... ... солт. беткейі |10 000 ... ... ... орта ... |7 000 ... ... өзенінің орта ағысы|5 800 ... ... ... озенінің орта ағысы|4 100-4 420 |
Осы кезеңде ... ... ... ... ... ... Шағылжан, Қарашық, Сүткент, Берукет сияқты жаңа ... ... Қала ... ... ... ... ... кесенелерін
салу етек ала бастады. Қала халқының саны ... көше ... ... тез арта ... Қарлұқтар Отырар мен Сүткентте басым
болса, Қаратау бөктеріндегі және ... орта ... ... ... ... ... ... Сығакақ пен Барышкент
тұрғындарының басым ... ... ... ... ... ... осымен
түсіндіруге болады. Ортағасырлык қалалар тұрғындарының тілдік ... ... ... үшін ... өте зор. ... ... қала
атаулары осы күнге ... ... ... ... қатар осы қалалар
маңындағы табиғи нысандардың ... ... ... әлі ... жүр.
Жалпы алғанда, топонимдерді аумақтық шоғырлану, яғни ареалдық
тұрғысынан зерттеудің ... ... зор. Бұл ... әсіресе жергілікті
географиялық терминдер мен жекелеген сөздердің ... ... ... ... ... ... Мысалы, Оңтүстік Қазақстан
облысында ... ... ... бар ... ... ... және ... таралу ареалы шектеулі аумақты ғана қамтиды. Олардың
арасында Қаратау өңіріндегі Үлкен Қытай ... ... ... ... ... ... ... сай атауы бар. Ортағасырлық зерттеушілердің
еңбектеріне жүгінсек, қазіргі Алматы және Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ХІІІ ... маньчжур тілдеріне туыс
тілде сөйлейтін қарақытайлар мекен еткен. [18.29 бет]
Жетісу аумағында қоныс ... өз ... ... ... билігін әлсіреткен, бірақ жергілікті халықтың діні мен
мәдениетіне елеулі ықпал ... Олай ... ... ... топонимдерді
және осы облыстағы Қарақытай қонысының атауын қаракытайлар ... ... ... ... ... ... атаулар
тобына жатқыза аламыз. Жалпы этнонимдер құрамында қара сөзі халықтардың
географиялық орналасу ... ... ... ... ... ... ... А.Н. Кононов ұсынған болатын. Ғалымның айтуынша,
Шыңғысхан жорығынан бір ғасырдай ... ... ... ... ... ... ... қарақытайлар деп атаған. Осы болжамға сүйенсек,
қарақытайлар солтүстік ... яғни ... ... ... ... ірі ... ... дерлік 1219-1220 жж
Шыңғыысхан шапқыншылығы кезінде қирап, тоналды. Гүлденген ... ... ... мен ... ... ... ... астында
қалды. Қиратылып, қаңырап қалған қалалар бірнеше ғасыр бойы қалпына келе
алмады. Олардың кейбірінің ... ... ... да, ... ... ... қалды. Бірақ отырықшы мәдениет өміршеңдігін тағы
да дәлелдеп шықты: Оңтүстік Қазақстанның XV-XVI ғғ. ... ... ... өркендеуі айқын байқалды. Бұл кезеңде қазақ ... XVI ғ. Иасы оның ... ... ... Қала осы ... деп ... ... Осы аумақта Ақсүмбе, Арыс, Күлтөбе, Қаратау,
Сайрам сияқты гүлденген қалалар болған.
Осы кезеңдерде облыс аумағында өмір сүрген ... ... мен ... ... ... ... атауларда «бекітілген».
Облыс аумағында елді мекендер ... ... ... Теке ... ... Бөке (Қазығұрт ауд.), Қоңырат (Мактаарал ауд.), Шапырашты
(Сайрам ауд.), Әлімтау (Сарыағаш ... ... ... ауд.) және ... ... Микротопонимияда да бұл құбылыс айқын көрінеді.
Сунак, Найман, Шағатай, ... ... ... ... ... ... ... оронимдер, Ақша, Қалмаққұлаған, Ноғайқора,
Ноғайарык, Жалайыр ойконимдері, Шапырашты гидронимі бар.
Кейінгі ғасырларда қазақ жері ... ... ... шекті.
1726 ж. казақ билеушілері қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысындағы Ордабасы
жерінде бас қосыл, басқыншыларға карсы бірігіп ... ... ... ... ... азаттық күресінің тағдыры шешілген тарихи мекен
Ордабасы болды. ХУШ-ХІХ ғғ. қазақ жерін патшалық ... ... ... асырды. Осы мерзім ішінде облыс аумағы Қоқан хандығының езгісін де
басынан кешірді. Көптеген қалалар жаудан қорғану ... биік ...... ... мәжбүр болды. Қазірге дейін кейбір елді мекендердің
атауларында сақталып қалған қазақтың қорған сөзі – ... ... ... (Түркістан Қ.ә.), Бесқорған, Қожақорған,
Нұржанқорған, Ханқорған (Сайрам ауд.), Шолаққорған ... ... ... ауд.) ... осы ... ... революциясына дейін қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының аумағы
Черняев және Шымкент уездері деген атпен Түркістан ... ... ... ... 1867 жылы Шымкент Сырдария ... ... қала ... ... 1914 жылы ... сенатының бұйрығымен қала
Черняев деп аталды, тек 1921 жылы ғана қала ... ... ... ... ... ... ... жаңа әкімшілік бөлініске ұшырады.
1932 жылы құрылған алты ... ... ... ... облысы да болды.
1938 жылы оның құрамынан Қызылорда облысы, ал 1939 жылы ... ... ... ... ... ... бұл үш облыс қайта біріктіріліп,
Оңтүстік Қазақстан өлкесі деген ат алған болатын. 1964 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... ... 1992 жылы 6 шілдеде
ҚР Жоғары ... ... ... ... ... атауы қайтарылып
берілді. Еліміздің тәуелсіздік ... ... ... атауларды калпына
келтіру бағытында көптеген жұмыс жүргізілді. Нәтижесінде облыс аумағындағы
ондаған атаулар қалпына ... ... ... ... ... ұзақ тарихи уақыт
аралығында сан алуан тарихи оқиғаларға куә болды. Аумақтың тарихи тағдырына
аркау болған ... ... мен ... ... ... ... ... отырған мемлекеттер мен халықтар табиғи ... ... ... ... ғана өзгертіп қоймай, сан
мыңдаған географиялық атаулардың қалыптасып, тұрақтануына да әсер ... ... ... өзіне тән атаулар жүйесі қалыптасты. Олардың зерттелу
кезеңдері мен тілдік ерекшеліктерін ... ... ... ... еншісіне тиді.
1.3 Географиялық атаулардың зерттелуі.
Облыс аумағындағьт ежелгі атаулардың көпшілігі антик дәуіріндегі жазба
ескерткіштерде ... ... ... Е. Керімбаев Қазақстан
оронимиясын талдау барысында ... ... ... ... үш ... кезеңге бөліп қарастырады. [19.88 бет]
ХІ-ХУ ғасырлар аралығын ... ... ... араб және парсы
жазбаларында тіркелген атаулар, ... ...... және түркі
шығармаларындағы, ал үшінші кезеңді XVIII ғ. мен XIX ғасырдың ... ... ... ... ... құрайды.
Оңтүстік Қазақстан облысындағы географиялық ... ... ... талдау жасау негізінде біз ... ... ... 1) көне кезеңдегі жазба ескерткіштерде
тіркелген; 2) ортағасырлық әдебиеттерде тіркелген; 3) XVII ғ. ... ... ... мен ... ... тіркелген топонимдер.
Оңтүстік Қазақстанның топонимдерін тарихи-лингвистикалық тұрғыдан
арнайы зерттеген белгілі ғалым К. ... ... біз ... ... ... ... ... [20.159-179 бет]
Біз зерттеу материалдарын талдау барысында ғалымның кейбір деректері
мен тркырымдарына сүйенетін ... ... ... ... аты ... ... ... Сырдария өзені, Сайрам, Созақ, Отырар және т.б. ... ... көне ... ... берілді. Мысалы, тек Сырдария
атауының өзі Силис, Лаксат, Яксарт, Сейхун, Гюльзарриюн ... ... ие ... ... бұл ... Силис, ал бактриялыктар Лаксат деп
атағанын ежелгі ғрек ғалымдары атап ... ... ІІ-І ... ... ... ғалымдар Страбон мек Птоломей еңбектерінде Оңтүстік Қазақстан
өңірі ... ... ... бар. Страбон Яксарт пен Окстың ... ... ... ... өзендер екендігін нақты жазып қалдырған.
Ал ... ... ... де Имаус» картасында қазіргі ... ... ... біраз бөлігі енетін көне Скифия мемлекетінің шекараларын
берген.
Оңтүстік ... ... ... ... көне қытай
жазбаларында да кездеседі. Қытай ... ... ... ... ... Бичурин «Ежелгі ортаазиялық халықтардың тарихы
картасындағы жерлердің ... ... ... ... ... Сырдария туралы мәліметтер бар екендігін, ал монғолдар оны
Нарын-гол деп атайтынын көрсеткен. [21.352 ... ... аса ірі ... ... ... ... ... негізінде
көптеген тарихи атаулар түзілген. Ең ежелгі атау деп ... ... ... рет ... ІІ-І ... ... ... дінінің қасиетті кітабы – Авестада аталады. Бұл атаудың
негізінде жатқан ... (кан) ... ... ... ... ... мағынасын береді. Осы тұрғыдан алсақ, өңірдегі аса ... ... өзі ... деп ... оның ... өмір сүрген халықтар
қаңғұй (қаңға, қенгерес) делінгенін, ал олар ... ... ... ... ... ... ... – ежелгі Қаңғұйлар халқының
қалдығы... Түркілерге 200 жыл бағынғаннан кейін түркі тілді болып» ... ... ... ... ... ... Отырар
шұратымен байланыстырады, бұл атау Қаңғю-Тарбанд түрінде Енисей мен Орхон
бойынан табылған ежелгі түркілік жазба ... (VII ғ.) ... ... «Шах-Наме» еңбегіне, ибн-Хордадбек жазбаларына,
С.П.Толстовтың зерттеулеріне сүйене отырып, VIII ғ. Қанға өзені деп ... орта ... ... ... ... ... ... қүрылғанын, оның әкімшілік орталығы Отырарда орналасқандығын
анықтаған [22.215 ... орта ... ... ... ... ... осы
ежелгі атаудын неғізінде қазіргі кезге дейін сақталып қалған көптеген ... ... ... олардың қатарына Иқан (елді мекен),
Иқансу ... ... ... ... ... жатқызады. Облыс аумағындағы
көптеген ғеографиялық нысандардың ортағасырлық араб және ... ... аты ... ... араб ... жазбаларының
облыстағы тарихи атауларды танып-білудегі ... зор. ... ... ... дамыған араб географиясында елтану бағытында
сипатталған географиялық нысандардың кеңістіктегі орнын сипаттауға, ... ... ... ... ... ... байқалды. Осы дэлдікке
талпыныс кейінгі ғасырларда бұл еңбектерде аты аталған нысандардың қазіргі
нысандармен сэйкестігін ... көп ... ... ... ал-масалик Ва-л-мамалик» (Жолдар ... ... деп ... ... ... Оңтүстік Қазақстан
облысының оңтүстік-шығыс бөлігін Испиджабтан Таразға дейінгі аралықта
сипаттаған. Осы керуен ... ... ірі ... соның ішінде
Испиджаб, Шараб, Тамтадж және ... ... ... ... ... еңбектерінде Сырдария өзені сипатталып, оның оң жақ жағалауында
орналасқан Сауран, Шағылжан (Ишқан) ... ... ... нақты
мағлүматтар беріледі. Қарлұқтар елін аралаған араб саяхатшысы ибн-Хаукаль
бұл өлкені батыстан шығысқа қарай кесіп өту үшін ... 30 ... ... атап ... ... ... ландшафт ерекшеліктерін саяхатшы
былай суреітейді: «Бұл елде сортаңды топырақтар мен батпақтар бар, ал Фараб
өзенінен батысқа қарай егістіктер ... ... X ғ ... ... ... ... ... ал-Алам мин
алмашрик ил ал-магриб» (Әлем шекараларының кітабы) қолжазбасын ғылыми
қауымға 1892 ж ... ... ... ... ... мұра ... ... бұл еңбекте әлемдегі сол кезеңде белгілі
жерлердің сипаттамасымен катар, біз зерттеп ... ... ... ... ... кездеседі. Мұнда Жейхун (Сырдария) өзені,
Қызылқұм, Имакиядағы (кимақтар елі) ... ... ... бар.
XI ғ. түркі мэдениетінің озық туындысы деп бағаланған М. Қашғаридың
«Диуани лұғат-ат-түрк» (Түрік ... ... ... ... ... кейбір тарихи атаулардың мағынасын ... ... ... Бұл ... ... ... ... А. Егеубаев оған
«түрік өркениетінің алтын кілті» ... баға ... [23.590 ... ... мен ... ... ... берілген түсініктер
жан жақтылығымен таңғалдырады. Бұл еңбекте Сырдария, ... ... ... Қарашық атаулары туралы деректер келтірілген. Кейбір ... ... (өл, ой, ... ... ... ... таң, ... чал және
т.б.) мағынасына берілген түсініктемелер ... ... ... ... ... ... негіз болады деп есептейміз. Мысалы,
еңбекте «өл» сөзінің мағынасы «ылғал, дымқыл, жас» ... ... ... бұл ... ... ... айтылған. [24.77 бет]
Облыс аумағында біз мағынасын ... ... ... ... ... ... ... Бұл атаудағы «қорған тас» тіркесі
түсінікті болғанымен, өл қосымшасы казіргі қазақ тілі тұрғысында тек ... ... ... ... ғана ... ... тасқа қатысты бұл
мағынасын алу ешқандай қисынға келмейтін сияқты. Ал сөздің ... ... ... ... ... хабар беріп тұр.
Мағынасы осы күнге дейін белгісіз болып, әртүрлі болжамдар тудырып
жүрген чал ... ... – шал) сөзі ... ... және ... көптеген атаулар құрайды: Шал, Шалдар, Шалғия, Шалкөде, Шалраң
және т.б. Е. ... бұл ... А.Н. ... зерттеулеріне
сүйеніп, түркілік шал> чал >жал терминінің фонетикалық өзгерістері ... [25.256 ... ... ... ... жал ... ешқандай өзгеріске түспестен,
көптеген атауларда сол күйінде сақталып ... ... шал сөзі ... ... оңтүстік өңірде шоғырланғаньш ескерсек, бұл атаулардың
этимологиясы мен семантикасына басқа қырынан қарау қажет сияқты. ... ... чал сөзі ... деген мағына береді, ғалым мысал
ретінде «чал қой – ала қой» деп атап ... Осы ... ... ... ... көне түркілік ала анықтауышының қатысуымен
жасалған деуге болады. Біздің бұл пікірімізді түркі сөздігінен чал ... ... ... дәлелдей түседі.
Оңтүстік Қазақстанның географиялық атаулары XVII ғ. бастап орыс
географиялық әдебиеті мен карталарында, ... ... ... ... Бұл ... аса ... ... кетейік. Осы тектес
алғашқы еңбектердің бірі – XVI ғ. соңы мен XVII ғ. ... ... ... ... ... ... Қадырғали Қошым Жалаири жазған «Жами ат-
тауарих» («Жылнамалар жинағы») еңбегі. Кітаптың қолжазбасы ұзақ ... ... ... ... сақталып, тек 1854 ж И.Н. ... Бұл ... ... ... ... ... арналғанымен,
географиялық маңызы да зор. «Жылнамалар жинағында» облыс аумағындағы Сайрам
(Испиджаб) туралы нақты деректер ... ж ... ... ... ... «Үлкен Сызба
кітабында» облыс аумағындағы кейбір атаулар берілген. Олардың арасында Сыр
(«Көк ... ... Сыр ... ... Сарысу («Сарысу өзені Сыр өзеніне
жетпей, көлге құяды»), Қаратау, ... ... ... бар. [26.229 ... ... ... едәуір бөлігі 1716 және 1733 ... ... ... ... швед ... ... картасына
енген. Ренат картасын жан жақты ... орыс ... А.И. ... ... ең құнды жағы ретінде мұнда шекаралардың, географиялық нысандар
мен атаулардың нақты белгіленуін атап көрсетеді. Бұл картада ... ... ... Оңтүстік Қазақстан аумағында қазірге дейін сақталып қалған
топонимдер тобын да ... ... ... ... оның ... ... Арыс (Aras), Иасы (Jassu), Сайрам (Saram), Сырдария (Sсһіr Fl.), Шу
(Zeu Fl) атаулары көрсетілген.
1813-14 жылдары қазақ жерін ... ... ... ... ... ... туралы деректер қалдырған. Созақ туралы
саяхатшы «Созақ 500 тас үйден ... Биік ... ... қала ... көп» деп жазған. Ал Шымкенттің Бодам (Бадам) өзені ... ... ... биік ... ... жазады. Саяхатшьшың қаладағы
«үйлер негізінен күйдірілмеген кірпіштен салынған, қытайлардың үйлері
сияқты терезелері ... ... ... ... зор. Ал ... қарай жүргенде, саяхатшы суы қызғылт түсті бұлақтар ... осы ... ... ... үйірін кездестіргенін жазады
[27.68 бет]
Қазақ жері туралы жан-жақты географиялық мәліметтер П.И. ... ж ... ... ... губерниясының топографиясы» атты ... ... аты ... ... ... ... ... Ғалым Сарысу өзенінің Сырдарияға жетпей, құмға сіңіп ... ... ... ... үйірімен жүретіндігі жайлы топонимика үшін
құнды деректер бар.
Облыс аумағындағы топонимдердің шығу тегі мен ... ... ... ... және ... тарихшылар мен лингвистердің
еңбектерінде кездеседі. Олардың ... ... ... ... ... А.Н.Бернштам, С.Г.Кляшторный, К.
Ақышев, К. Байпақов, Ә. Абдрахманов, Е. Қойшыбаев, В.Н. ... ... ... 1985 ж. жарық көрген «Қазақстанның ... ... ... ... ... 100-ге жуық ... ... берілген.
Біз зерттеп отырған өңірдегі географиялық атауларды К.Рысбергенова
тарихи-лингвистикалық ... ... ... ... зерттеу нысаны
ретінде Оңтүстік Қазақстан облысының батыс ... ... ... ... бұл ... атауларды тарихи-лингвистикалық
тұрғыдан алғаш рет арнайы ... қана ... ... рет ... мен оның ... ... атаулар тобын жіктеп көрсетті.
Біздің зерттеуімізге К.Рысбергенованың жұмысы теориялық негіз бола ... ... ... ... ... дерек көзі болғанын
айрықша атап өткіміз келеді.
Сонымен, облыс аумағындағы географиялык атаулардың кейбіреулері жазба
әдебиет мұраларында көне ... осы ... ... ... ... ... ... мен семантикасына қатысты зерттеулерге
негіз ... ... ... қабаттарды қарастыру үшін атаулардың шамалап
болса да, пайда болу мерзімін, кай тілдерден енгендігін білу ... ... ... ... ... Қазақстан облысының топонимиялық спектрі шығу тегі ... ... ... ... атаулардан тұрады. Жалпы алғанда,
топонимиялық стратиграфия тарихи және этностық процестер, тілдердің ... ... ... ... байланысқан, әртүрлі тілдерге
жататын және әр кезеңде қалыптасқан географиялық атаулардың ... ... ... [28.380 ... (1985) ... ... ... Қазақстан аумағында
5 тілдік қабатты бөліп көрсеткен:
1) Ежелгі тілдер элементтерін сақтап келе жатқан тым көне ... ... ... ... тал, ар, бал, сар, ғар, ... ... түрдегі түркі-монғол тіл бірлестігі элементтерін сақтап келе
жатқан көне қабаттар (ал, ала, бала, қар, шар, чар, көк, бай, тоғай);
3) ... тіл ... ... ... ... ... ... көрсететін қабаттар;
4) Осы күнгі түркі түркі тілдері ерекшеліктерін көрсететін қабаттар
(қазақ, қырғыз, алтай, ... ... ... ... ... және т.б.);
5) Орыс тілі ... ... ... яғни
Э.М.Мурзаевтың айтуынша, «ең үстіңгі қабат».
К.Рысбергенова ... ... ... ... ... үш топқа: 1) субстратты (көне); 2) сырттан енген; 3) түркілік
қабат деп ... ... ... ... ... бір ... ... кейінгі дәуірлерде мүлде өзгеріске түспеген деуге болмайды.
Өйткені ... ... ... ... ... атау тарихи-
географиялық және әлеуметтік факторларға ... ... ... ... қатар, екі немесе үш тілдің топонегіздері үйлескен гибридті
(будан) атаулардың да болғанын естен шығармау керек. Кей ... ... бір ... бір ... ... ... ... бірнеше
халықтар бірдей деңгейде тілдік жағдайға, соның ішінде топонимдердің
қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... өзі
жайлап келген аумақтан үдере көшуге мәжбүр болса, олардың рухани мұрасы
болған көптеген атаулар ... ... ... атаулармен жедел
ауыстырыла бастайтын. Осы жайттардың барлығын ... ... ... ... ... ... да терең талдауды қажет ететінін
түйсінеміз.
Ономастикалык номинациямен ... ... мен ... ... ... ... таралу ерекшеліктеріне, мәдени даму ... ... ... ... ... атау ... өзі себеп-
салдарлық байланыстардың күрделі кешені болып табылады, олар атаулардың
типтеріне карай түрліше сипатта ... ... ... де ... ... ... ... түрткі болатын себептердің тарихи,
әлеуметтік, аумақтық (географиялық) ... ... ... [29.254
бет]
Біздің зерттеу жұмысымызда номинацияның аумақтық аспектісі тарихи
және әлеуметтік аспектілермен бірлікте ... ... ... ... өте көне ... ... қазіргі
заманғы тілдер тұрғысында түсіндірілмейтін, яғни бұрынғы замандарда осы
өлкені мекендеген халықтардың ... ... ... ... Бұл қабатқа ежелгі түркілік, соның ішінде оғыз ... ... ... ... бұл ... ... деректерді соңғы
екі қабаттар құрамында қарастыратын боламыз. Өйткені көне негіздер соңғы
қабаттардағы топонимдердің ... да ... ... ... қабатын иран, араб, монғол, орыс тілдеріндегі
географиялық атаулар құрайды. Бұл ... ... ... қалыптасу
барысына, құрылымдық ерекшеліктеріне тарихи-лингвистикалық, географиялық
факторлар ықпал ... ... ... иран ... ... топонимдердің
кездесуі түркі халықтарының ежелден ирандықтармен ... ... көне ... ... ... соғдылардың таралу ареалымен, олардың
көші-қондарының бағыттарымен түсіндіріледі. Тарихи-археологиялық зерттеулер
VII ғ.–IX ғ. ... ... ... өңіріне соғдылық дәстүрдегі қала
мәдениеті тарала бастағанын дәлелдейді. Түркі халықтарына соғдылық мәдениет
үлгілердің енуі ... ... ... ... сауда жолының маңында
қоныстана бастауымен катар жүрген. Сол кезеңде соғдылық қала ... ... ... ... болды. Соғдылар Хамукат, Навакет, Бунджикет
тәрізді өз қалаларының да ... ... бұл ... ... тілдес
халықтар да тұрған. Соғдылардың түркі халықтарына мәдени ықпалы зор болды;
түркілер Орта және ... ... ... өркениеттерінің жетістіктерімен
соғдылар арқылы танысқан. Соғдылардың түркілердің Батыс ... ... ... да ... Олар ... ... ірі, ... тарихқа аумақтағы калалық мәдениеттің озық үлгілері болып енсе,
қолөнер, ... ... ... ... соғдылык шаруашылықтың
дәстүрлі типі, соғдылық ақша айналымы Сырдария ... ... ... болды.
Оңтүстік Қазақстан аумағында орта ғасырларда құрамында «елді мекен»,
«қала» деген жалпылама мағына беретін - қат, -кет, ... ...... ... терминдер бар соғдылық топонимдер басым болған. Олардың
басым көпшілігі (Будухкет, Арсубаникет, Дехинау, Новакет және т.б.) ... ... ... болғандықтан, тарихи жазба ескерткіштерде атаулары
тіркелген. Жалпы ... ... ... ... кент ... ... ... ауд.), Көлкент (Сайрам ауд.), Қүмкент (Созақ
ауд.), Майлыкент ... ... ... (Сайрам ауд.), Мырзакент
(Мактаарал ауд.), Сүткент (Шардара ауд.), Таукент (Созақ ауд.), ... ... ... ... бұл ... соғдылық
географиялық термин кездескенімен, анықтауыш сөздердің ... ... ... ғ. ... ... ... болған Шымкент қаласы Ұлы жібек жолы
бойындағы маңызды нысандардың бірі ... ... ... ... ... ... чім ... төбе») және кент («қала») ... ... ... ... ... атау деп ... ... атаудағы кент – қала баламасы ешқандай талас тудырмағанымен, шым
сөзіне қатысты кереғар пікірлер ... ... шым ... ... қазақ
тілінде қолданыста жүрген, артық ылғалданған, шалғынды өсімдіктер өсетін
топырак түріне қатысты ... шым ... ... «дерн»)
сәйкестендіреді. Біз ортағасырлық түркі жазба әдебиетінің ескерткіші ... ... ... кенд ... ... яғни ... ... ал шым сөзінің сол кезеңде екі түрлі: 1) «бек, аса, ... ... отқа ... шөп» ... ... ... [31.590
бет]
Қаланың орналасқан жерінің қолайлы ... ... ... осы ... ... ... ескерсек,
Шымкент өзінің «бек қала», «асқан қала» деген теңеулерге сәйкес келетін
тәрізді. Бұл ... қала ... ... ... ... жүргізуді қажет
етеді. А.Әбдірахмановтың пікірінше, қазақ тіліне парсы тілінен ауысқан ... ... ... «көк майса» мағыналары да бар. Осы тұрғыдан алса,
қала атауы «көк майса қала» деген мағына береді. [32.207 ... ... ... ... ... ... ... еніп, өзіндік
мағынаға ие болады. Сондықтан кейбір ирандық терминдер мен атауларды түркі
тілдеріндегі баламаларына қарап, ... жиі ... ... ... Қаратаудың солтүстік-шығыс б.кейіндегі Қызылсеңгір тауының (786 м)
жер бедерін нақты сипаттайды. Термин қазақ тілінде сеңгір түрінде ... «тік ... ... ... мағыналық жүктемеге ие. Қызылсеңгір тауы
шындығында да тауалды жазығымен тік жартасты б.кей ... ... ... ... басқа Әжемсеңгір, Қарасеңгір, Қызылсеңгір-Жалайыр, Сеңгір
ойконимдері тіркелді.
Иран ... ... ... кең ... кейіннен түркі тілдеріне
енген стан термині «ел», «аймақ», «жер» мағынасын береді. ... ... ... ... ... (қала), Гүлістан (Мақтаарал ... ... ... иран ... ... ... ... «жайлы»
деген мағынаны білдірген абад/абат сөзі кейіннен ... ... ... елді мекен, қала мағынасына ие болған. Орта Азия мен ... ... ... ... бұл ... Оңтүстік Қазақстан облысы
аумағында Ақсуабат, Әбділабат, Низамабат, ... ... ... ... ... (Мақтаарал ауд.) ауылдарының атауларында көрініс
тапқан. Терминнің екі аудан аумағында ғана шектеулі ... ... ... ... ... ... ... аумағындағы көне топонимдердің бірі болып табылатьш Ленгер атауы
(қала, өзен) да ... ... «жол ... ... ... ... ... термині болып табылады. Осы термин негізінде жасалған
топонимдер ареалы Орта ... ... Иран мен ... ... зерттеулерінде Бадам, Бетпақдала, Ленгер, Шардара,
Шымкент атаулары иран тілдерінен енген атаулар катарына жатқызылады. ... ... ... ... ... елді ... ... Иран тілдерінен
енген атау болып табылады: тәжік тілінде бодом миндаль жемісінің атауы
болып табылады. ... ... ... бұл ... бадам немесе түкті өрік
дейді. Тарихи қала аты ... ... да осы ... ... ... ... атау арқылы халық бадам ағашының өсіп тұрған жерін белгілеген.
Бетпакдала иран тілдерінде «бәдбахт» сөзінің екі мағынасы бар. Олардың
бірі «бақытсыз», екіншісі ... ... ... ... білдіреді. Шөл
атауын бұл сөздің алғашқы мағынасы қалыптастырған. Оған ... ... ... шөл ... ... ... дегенді білдіреді. Солтүстік
шөлдерге жататын бұл шөлдің табиғат жағдайлары элдеқайда ... ... ... өсімдік жамылғысымен бекіген Орта Азияның құмды
шөлдеріне ... ... ... шөл ... бұл ... өзін-өзі
растайтын сияқты.
Орталық Қазақстан аумағын зерттеу барысында Бетпақдала жайлы құнды
деректер жинақтаған академик Ә. Марғұлан бұл ... ... бойы ... ... ... ... ... бедеу сипатымен және ең алдымен суға
тапшылығымен адамға қорқыныш үрейлеткенін» айта ... сол ... ... – «Қарғыс атқан (бағынбайтын) дала» атанғанын жазады. Ғалымның
орысша жалпы мағынасын «проклятая» (қарғыс атқан) түсіндірген «бетпақ» ... ... ... ... ... ... тұр. ... мінез-құлқына байланысты қолданылатын бұл сөз шөлдің сипатына келіп
тұр.
Көшпенді өркениеттің бір тармағы болып ... ... ... ... ... пен ... ... бірлікте қарастырылғаны белгілі. Кей
жағдайда табиғат құбылыстары мен нысандарын бейнелеуде казақ халқы адамның
дене мүшелері («бел», «арқа») мен ... ... ... ... ... ... жеке ... мен жай-күйін табиғат
құбылысы арқылы ... ... ... қар ... ... ... алсақ, түбі ирандық «бетпақ» сөзі шөл атауында Ә. Марғұлан ұсынған
мағынасында қолданылған деп ... ... ... Азия ... ... ... ... бірі – дарш. Түркі
тілдеріне кеңінен еніп кеткен бұл термин иран тілінен ... ... ... ... ... ... байқағанымыз – дария термині кішігірім
өзендердің атауларында мүлде дерлік кездесепейді және белгілі бір таралу
ареалы бар ... ... ... Терминнің ареалы иран тілдес халықтардың
тарихи ... ... ... ... сәйкес келеді. Дария
термині орта ғасырлардың өзінде түркі халықтары арасында кең ... атау ... ... М. Қашқаридың сөздігінен келтірілген
мына үзінді дәлелдейді: «өкүз – ... ... ... ат». ... терминінің мағынасын түсіндіру үшін түркі халықтарына түсінікті
дария ... ... тұр. ... біздің пікірімізше, Сырдария
атауындағы осы ... ... ... мол сулы ... ғана ... ... да ... тұр. Аумақта суармалы ... ... ... ... ... сіңісіп кеткен «кәріз», «жүй»
(жүйек терминінің түпнегізі) сияқты соғдылық терминдер негізінде де атаулар
қалыптасқан. ... біз ... ... ... ... тоқталатын
боламыз.
Тарихи атаулар арасында да ирандық элементтер ... ... ... ... ... атаулардың калькасы түрінде белгілі.
Орта ғасырлардағы жазба ескерткіштерде келтірілген Шауғар ... ... ... ... ... ... болып табылады. Көне
жазбалардағы Пуроб кейіннен араб тілінің ықпалымен Фараб («мол сулы ... ... [33.153 ... ... ... ... «қақпа» деген мағыналық жүктемеге ие
ирандық дер/дар/дара терминінің қатысуымен Базардара (коныс), Дарбаза ... ... тау), ... ... ... ... Дарбыт (тау),
Дертөбе (төбе), Қызыл Дарбаза (қоныс), Майтөккен-Дарбаза (коныс), Шардара
(жазық, қала) атаулары бар. ... ... ... ... Дара,
Дарат ойконимдері де осы термин негізінде жасалған. Оңтүстік өңірде дарбаза
тұрмыстык термин ретінде қақпаға қатысты кеңінен қолданылады.
Облыстағы ... ... ... ... араб ... топоүлгілер де
жатады. Өлке топонимиясына арабтық элементтердің енуі ... ғғ. ... Араб ... мен ... біз ... отырған аумаққа ықпалының
артуы араб саудагерлері мен ... Ұлы ... жолы ... ... ... ... алу жорықтарымен байланысты болды. Жалпы ... ... ... ... ... ... қарағанда араб
топонимдері көбірек кездеседі.
812-817 жж Отырар маңына Фадл ибн Сахл ... араб ... ... ... ... халқы біртіндеп ислам дінін қабылдай бастады.
Көне түркілік жазу үлгісін араб жазуы алмастырды. Араб ... ... ... олардың негізінде бірқатар жаңа атаулар мен
түркілік топонимдердің арабтық калькалары қалыптасты. ... ... араб ... ене ... Қазіргі кезде Оңтүстік Қазақстан және
Қызылорда облыстары аумағында тұратын, өздерін қожа деп ... ... ... деп ... Олар ... ... мен жүздерінің
ешқайсысына жатпайтынын айтады. Қожа этнонимі Қожатоғай (Арыс ауд., Отырар
ауд.), Қарақожа (Мақтаарал ауд.), ... ... ауд.) ... ... ... ... ... кездесетінін
анықтадық.
Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық топонимдік калькалар қалалардағы
билингвизм (түркі – ... ...... ... ... ... К.Рысбергенова мұндай калькалар ретінде Отырар – Фараб, Сайрам –
Испиджаб, Сырдария – Сейхун, ...... ... ... келтіреді.
Испиджаб араб тілінен аударғанда «екі өзен аралығындағы тасты және құрғақ
жер» ... ... Араб ... ... ... ... білдіретін рабат
термині Қазығұрт тауының етегіндегі Рабат (Қазығүрт ... ... би ... Отырабат (Отырар ауд.) ауылдарының атауларына негіз болған.
Облыс ... ... ... ... ... ... компоненті негізінде қалыптаскан топонимдер көп. Мұнда Мырзакент,
Мырзатөбе, Мырзашоқы, Мырзашөл аталатын ... ... ... ... ... XIII ғ. Шыңғысханның
жорықтарымен және ... ... ... ... ... ... ... енген. Салыстырмалы түрде оңтүстік өңірде
монғол атаулары Қазақстанның оңтүстік-шығысы мен орталығына қарағанда
әлдеқайда аз. ... ... ... ... ... ... табылатын дегерес
бірнеше атаулар қалыптастырған. Олардың қатарында ... ... ... ... бар. Толағай (қоныс) – «таудың шыңы» ... Осы ... ... ... ортақ сын есім, зат ... ... ... ... ... ... (Түркістан қалалық
әкімшілігіне қарасты ауыл) этнотопонимінде кездесетінін атап ... ... ... «ұранхай» түрінде кең таралған бұл сөз «айрылған, жыртылған»
деген ... ... ал ... ... ... ... бірі
ретінде топонимдер құрамында кездеседі. [34.288 бет]
Облыстағы Асахай, Толтохай, Қожахай топонимдерін К.Рысбергенова ... ... ... ... ... ретінде қарастырады. Біз
бұл топқа ... ... ... Нұра ... ... ... конысының (Созақ ауд.) атауы монғолдық «нұра» термині негізінде
қалыптаскан.
Облыс аумағына орыс тіліндегі атаулардың кеңінен енуі ... ... XIX ғ. ... ... орыс шаруаларын жаппай қоныстандыру жүрді.
Осы кезеңде ... ... ... саясаты басым болып, қазақтардан
күшпен тартып алынған жерлерге орыс офицерлерінің, жер ... ... ... ... ... аударушылар облыстағы табиғаты қолайлы
аудандарда Черняев, Славянка, Самсоновка, ... ... ... ... сияқты ондаған елді мекендердің негізін салды. Кейбір
атаулар қазақ тіліндегі атаулардың калькасы болды: ... Воды ... ... және т.б. XX ғ. орыс ... ... кеңінен
таралуы Кеңестік жүйенің идеологиялық саясатына сәйкес жүргізілді. Бұл
кезеңде көптеген көне, тарихи атаулар ... ... ... ... аты-жөнімен, белгілі бір ... ... ... атаулармен ауыстырылды. Осылайша облыс картасында Буденный,
Ворошилов, Ильич, Калинино, Карл ... ... ... Куйбышев,
Ленинское, Микоян, Фрунзе антротопонимдері, саяси бағыттағы ... ... ... ... луч, ... Советабад,
Социализм, Целина атаулары пайда болды. ... ... ... соң ... ... көпшілігі Мемлекеттік Ономастикалық комиссияның шешімімен
байырғы атауларын қайтып алды.
Жалпы алғанда, облыс аумағындағы атаулардың шамамен 3% иран-араб, ... 5% көне ... ... ... ... ... ... атаулар
құрап отыр. Монғол топонимдерінің саны мардымсыз болғандықтан, олардың үлес
салмағын ... ... ... ... ... топонимдерінің тілдік қабаттары.
Облыс топонимиясындағы түркілік қабат көне түркілік, қазіргі түркілік
(қазақ және ... ... ... жиынтығынан тұрады. Аумақтағы
топонимдердің басым көпшілігін құрайтын бұл тілдік қабат оғыздық ... ... ... ... ... ... аралығын жалғастырып тұр.
Ежелгі оғыз мемлекеті Сырдария аңғары мен оған ... ... ІХ-Х ... ... ... мен ... ата-тегі болып табылатын
оғыздар сол кезде Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... ... пайда болған.
Оңтүстік Қазақстан аумағындағы оғыздардың таралу ареалы Қаратаудың
оңтүстік бөктері мен Испиджабқа, ал ... ... ... ... қамтыған. Оғыздық кезеңде Сырдария бойында, Қаратау
баурайында ондаған гүлденген ... ... ... ... жолы ... ... Шығыс арасындағы сауда, мәдени қатынасы одан әрі ... ... ... ... Оғызсай, Оғыз топонимдеріне негіз болған.
Әдетте ... ... ... ... ... ... тіліндегі «өгіз»
сөзімен жиі шатастырады. Бірақ фонетикалық ерекшелігі арқылы бұл атаулардың
этноним негізінде қалыптасқанын анықтау қиынға соқпайды.
Шамамен мың жылдан ... ... ... ... ... ... қалыптасып, көне атаулар жойылып, өзгеріске түскен. Дегенмен, көне
топоүлгілердің қазірге дейін ... ... ... ... белгілі бір
аудандарға шоғырланып, ареалдық зерттеулерге негіз болып отыр. ... жете ... ... байланысты ареалдық лингвистика
аумақтағы тілдік процестер ... ... ... бере ... ... ... тіл ... қүрылымынан көрінеді, ал генетикалық
ұқсастықтар бір негізден ... ... көп рет ... тұратын
фонетикалық сэйкестіктері арқылы анықталады. ... ... ... ... көне ... ... қалпына
келтіруге негіз болады.
Салыстырмалы лингвистикалық зерттеулер оғыз және ... ... ... ... дәлелдейді. Көне түркі кезеңінде -дың жұрнағы
негізінде қалыптасқан анықтауыш сөз ... ... ... ... ... ... дейін сақталған -дың реликтілі ... ... сөз ... ... ... ретінде көптеген атаулар
құрамында кездеседі. Ареалдық топонимика тұрғысынан алғанда, ... -лік, -дық, -тік, -шық, -шік ... бар ... белгілі бір
аудандарда шоғырлану заңдылықтары анықталды. Суындық, Ағалық, ... ... ... ... Қарашық, Құмшық, Сауысқандық,
Тақымдық, Талдық топонимдері осы көне ... ... ... деп ... М. ... ... аты ... көне Қарашық
қаласының атауы да осы жолмен ... ... ... бұл ... Сол ... ... ... негізінде қалыптасқан
топонимдерді оғыздық ... ... ... ... ... ... деп ... Оғыздық кезеңде пайда болған Қарнақ,
Шорнақ, ... ... ... ... ... ... ... сақталған
және оларға да тар ареалдық сипат тән. Көне Сығанақ атауы да осы атауларға
үндес келеді. Ал Сырдария ... ... ... деп ... ... бір географиялық ортада өмір сүруі, өмір салтының әркелкілігі
бұл тілдердің өзіндік ерекшеліктерін қалыптастырған. ... ... ... ... ... қыпшақ элементтерінің басымдығын, ал оғыз,
әзірбайжан, түркмен, ... ... ... ... ... орын ... көрсетіп отыр. [35.162-181 бет]
Соған қарамастан, түбі бір бұл тілдерде кейбір ортақ ... ... ... отыр. Қазіргі қазақ тіліндегі оғыз элементтеріне реликтілі
-мыш/-мыс жұрнақтарының қатысуымен ... ... ... ... ... ... ... -лақ, -дақ, -шақ жұрнақтары облыстағы ... ... ... Бездақ (Сарыағаш ауд. ауыл), Қамшақ (Төле
би ауд. ауыл), Қозмолдақ (Созак ауд. ауыл), Топшақ (өзен), ... ... ... (тау), Шапшақ (коныс), Шуылдақ (қоныс) топонимдері осы топқа
жатады. Көне түркілік атаулар қатарына біз Созақ топонимін де ... атау ... ... Ош ... ... ... үлгіде белгілі. Бұл екі
атаудың да ... «екі төбе ... ... ... ... терминге келіп тіреледі. [36.171 бет]
Ортағасырлық ірі қалалардың бірі Испиджаб XI ғ. ... ... ... ... айтып өткен болатынбыз. Бұл қала Сайрамсу ... ... ... орналасқан. Сайрамсув атауының ежелгі түркі тілінен
аударғандағы ... ... су» ... ... ... ... түркі
тілдерінде «кішігірім өзен», «құрғақ арна» мағынасында қолданылатын сай
термині болып табылады. Бұл терминнің ... ... ... де ... Иран ... сай (чай) терминінің атаулар ... тек ... ... ... ғана кездесетінін ескерсек, бұл атауды ... атау ... ғана ... ... ... ... ... Қазығұрт, Қыпшақ, Машат,
Отырар, Сырдария, Шәуілдір, Шу ... ... ... арасында
Қазығұрт, Қыпшақ, Шәуілдір этнотопонимдер болып табылады. Көне түркілік
диалектіде жасалынған Шу шдронимі «су», ... ... ... Ал Машат
«бұлақ», «өзен басы» мағынасында қолданылған көне түркілік ... ... Атау ... маш - ... мағынасын берсе, ал -ат зат
есімнен зат есім тудыратын көне жұрнақ болып ... ... да, ... ... Машат өзені – Талас Алатауындағы Машат тауындағы бұлақтан
бастау ... ... тар, ... тік жарлы тау ... Ал ... ... ... ... ... жатқан «тамға»
термині көне түркі тілінен аударғанда, «өзен саласы» деген мағына береді.
Сырдария гидрониміне ... ... ... Бұл ... ... ... көне иран тіліндегі laxsarta – «нағыз інжу» сөзімен
байланыстырылады. Көне ... ... өзен ... угуз, яғни «інжу
өзені» деп аталады. Бұл атауды Яксарттың ... ... ... ... жазбаларында өзен Чжень-чжу-хэ («нағыз інжу ... ... ... ... ... ... ... «ылғалды», «сулы»,
«ылғал» дегенді білдіретін көне реликтілік сыр термині деп есептейді.
Географиялық ... ... ... ... ... ... ... енген атаулар тобы бар. Облыста өзбектер ареалды
түрде болса да, қазірге ... ... ... ... басым бөлігі
Өзбекстанмен шекаралас оңтүстік ... ... ... ... ... ... Созақ өңірінде шоғырланған. Өзбек тіліндегі
топонимдердің көпшілігі қазіргі ... ... ... ... ... ... ... атаулары қазақша Бабайқорған, Қосқорған
болып кеткен. Соған қарамастан, облыс аумағында айтылуы мен ... ... ... ... ... ... арасында Әндіжан (Созақ ауд.),
Азатлық, Кенаф (Түлкібас ауд.), Пахтазарибдар (Сайрам ... Зах, ... ауд.) ... ... ... келгенде, Оңтүстік Қазақстан облысының географиялық атауларының
қалыптасуына географиялық және тарихи алғышарттардың өзара күрделі ұштасуы
ықпал етті. Облыс аумағының табиғат жағдайларының ... ... оның ... ... игерілуіне әсер етсе, игерілуі ... ... өте ... ... қалыптастырды. Облыс аумағын тарихи
кезеңдерде әртүрлі халықтардың мекен етуі ... ... ... қабаттардың жіктелуіне себепші болды. Бұл қабаттардың саны жағынан
ең көбі – ... ... ... ... ... ... мен мағынасын облыс аумағының табиғат жағдайларына ... ... ... ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЛАНДШАФТТЫҚ ТОПОНИМИЯСЫ
3.1 Ландшафттар топонимиясының теориялық мәселелері
Қоғам мен табиғат арасындағы күрделі ... ... ... әсіресе географиялық ландшафттар
топонимиясына қатысты ізденістерде айқын ажыратылады.
Ландшафттың басты ерекшелігі ретінде ... ... ... бойы ... ... ... қалыптасатын табиғи тепе-теңдікті
атауға болады. Сол себепті ... өзін оны ... ... ... ... ... ... болады» [37.40-53 бет]
Географиялық атаулардың кеңістікте таралу заңдылықтарының катарына
«топонимдердің ландшафттар бойынша шоғырлануы» деп атауға ... ... ... Мұның мәнісі ұқсас ландшафттарда ... ... ... ... негізделген. Мысалы, Э.М. Мурзаев
Азияның шөл зонасында ... ... ал ... ... алатын, шөлді
аумақтар арқылы ағатын өзендердің атауында Ақсу гиронимінің жиі кездесетіні
туралы жазады.
Қоршаған ортаны танып-білу барысында адам оның жеке ... ... ат ... ... ... ... жеке
ерекшеліктері екшеленіп, жалқы есімдер пайда болады. Жалпы есімдерді
ономастика ғылымында аппелятив ... ...... ... ... ... ... басты сөздер топонимиялық аппелятивтер
болып табылады. Аштелятивтерді ономастикалық ... ... ... мағыналық, тілдік, аумақтық өзгерістеріне хронологиялық ... ... ... апу қажет. Топонимдерді ретроспективті талдаудың
географиялық аспектілері атау пайда болған ... ... ... ... ... анықталады.
Белгілі бір аумақтағы табиғат жағдайларын нақты бейнелеуге топонимдер
құрамында болатын халықтық және жергілікті ... ... ... ... деп ... мұндай сөздер тобы географиялық
нысандардың типін, ландшафтық-зоналық ерекшеліктерін, ... шығу ... ... ... жағдайлар, табиғи орта, шаруашылық саласы, ... ... ... географиялық терминологияның өзіндік
ерекшеліктерін қалыптастырып, оның жіктелу сипатына ықпал етеді. Батпақтар
кеңінен ... ... ... ... халыктарының тілдерінде
батпақтарға қатысты терминология өте бай. [38.40-53 бет]
Ал ғасырлар бойы көшпелі мал шаруашылығымен ... ...... ... ... мен ... ... алатын жер
бедері пішіндеріне қатысты терминология, шөлді аумақтардың тұрғындарында су
көздерінің жіктелу сипатын ... ... ... ... ... ... терминдер физикалық-географиялык нысанның немесе
құбылыстың тарихи қалыптасқан атаулары ретінде қазіргі ғылыми қолданысқа
кеңінен енгізілген. ... ... ... ... ... аясы кең. ... атап ... халықтық географиялық
терминдердің физикалық география саласына кеңінен енуіне ... ... ... ... халықтық терминология кеңінен қолданыста жүрген
кезде қалыптасты;
– әрбір табиғат зонасының өзіне тән табиғи ландшафттары мен процестері
болғандықтан, олардың әрқайсысын атау үшін ... ... ... ... ... ... ойлап табудан гөрі, табиғат ерекшеліктерін
дәл бейнелейтін, бұрыннан қалыптасқан халықтық терминдерді ... ... деп ... ... бойынша, казақтардың 600 халықтық
географиялық терминдерінің тек 200 шақтысы ғана топоним құрауға ... ... ... ... ... терминдерді топоним құраушы
сипатына қарай, төрт топқа жіктеуге болады. Осы топтастыру негізіне сүйене
отырып, халықтық ... ... ... Қазақстан облысы
аумағында таралу сипатын төмендегідей етіп анықтадық:
1) Республика ... ... ... ... ... ... ... Олардың қатарында бұлақ, көл, құдық, сор, тас, ... бар. ... жер ... мен су ... қатысты терминдер жиі
қолданылады, климатқа ... ... ... ... өте сирек
кездеседі. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан облысында ... ... ... ... ... ... 200-ден астам атау, төбе термині негізінде
100-ге жуық топоним жасалғанын анықтадық. Жалпы алғанда, бұл ... ... ... жерімен шектелмейді, көршілес елдердің аумағында
да олардың жергілікті тіл ерекшеліктеріне байланысты баламалары ... ... ... ... ... ортақ негізімен
түсіндіруге болады.
2) Республика аумағында кең ... ... ... ... ... терминдер. Оларға кезең, қақ, қия, шалқар терминдері жатады. Бұл
терминдердің ... ... ... төмендігін географиялық
нысандардың шаруашылық манызы тұрғысында түсіндіруге болады.
3) Қазақстанның белгілі бір ... ... ... ... терминдер. Бұл табиғат жағдайларының ерекшеліктерімен, ... ... ... Біз ... ... ... мүндай
терминдер (айрық, ой, төрткүл, шығанақ және т.б.) негізінде ... ... ... ... ... Атаулар құрамында ғана сақталып калған терминдер. Облыс аумағында
мұндай терминдер қатарына ... ... ... Кей ... ... ... мен ... анықтау қиынға түседі. Термин
ретіндегі мағынасын ... ... ... ... анықтап
алмайынша, атаудың ландшафттық шоғырлануына қатысты қорытындылар ... ... ... ... ... ареалы бірнеше зонаны
қамтитындықтан, жергілікті ландшафт ... ... ... ... ие ... Оңтүстік қазақтарының диалектілерін
лингвогеографиялық талдаулар барысында анықталғанындай, ... ... ... ... ... ... ... семантикалық ығысулар болған. Бұл әсіресе «таулық» және ... ... ... және ... ... ... ... айқын байқалады. Облыс аумағында шағын ауданның өзінде ... ... ... ... ... су) катар қолданылатыны
анықталды. Мұны жеке сөздер мағынасында семантикалық ығысудың көп болуымен
түсіндіруге ... Э.М. ... ... ... ... ... ... елді мекендер типінің алмасуына
байланысты түсіндіреді. [41.101 бет]
Керісінше, кейбір ... (тау) ... ... ... ... жүктемеге ие болатыны да тіркелді. Мүндай омоним-терминдерден
жасалған атаулардың мағынасын жергілікті физикалық-географиялық ... ... ғана ... ... ... ... де ... типтеріне қарай «шоғырланады».
Таралу ареалы шектеулі терминдер негізінде қалыптасқан топонимдер ... ... ... ғалымы Б.А. Будагов ландшафттық топонимдерді
таралу ауқымына қарай 3 категорияға ажыратады:
а) локальды топонимдер; олар ... бір ... ғана ... ә) тип ... ... олар ... типтерінің аралық
зоналарында таралады;
б) ортақ топонимдер; олар ландшафттардың көптеген типтеріне ... [42.9-12 ... ... бір ... ... ... аумақты
игерудің тарихымен де байланыстыруға болады. Жеке ландшафттық бірліктерді
игеру процесі жіктелген сипат алды. Басқа ... ... ... ... көбірек өзгеріске ұшырады. Сол себепті өзен аңғарларының
топонимиялық жүйесі де ... ... ... ... ... ... ... топонимдер қалыптастырудағы
рөлі әлі толық ашылмаған, ландшафттар негізінде топонимикалық аудандау
мәселесі қойылмаған. Осы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына табиғи ландшафттардың
күрделі үйлесуі өзіндік ықпал ететінін атап өткен.
Ландшафттық топонимияны ... ... ... мәселелерді қоюға
мүмкіндік береді. Біріншіден, табиғи ортаның тұрғын халықтың тұрмысына
ықпалы және оның топонимияда ... ... ... аса маңызды. Екіншіден,
белгілі бір ландшафт түрлеріне тән географиялық терминдер тобын анықтап,
олардың жергілікті диалектідегі мағынасын талдау ... ... ... ландшафт аясында шоғырланған географиялық атаулардың жиынтығын анықтау
олардың таралу ареалын көрсететін топонимикалық карталар жасауға мүмкіндік
береді. Қазақстандық географтар ... ... ... ... ... болу керектігін атап көрсеткен [43.491-497 бет]
Ландшафттық құрылымы күрделі, шөлді аумақтар басым болатын, табиғи
ортасының игерілу тарихы сан ... ... ... бірі – ... облысының микротопонимдері де белгілі дәрежеде зерттеуші назарын
аударатыны ... ... ... ... ... барлық топонимикалық және ландшафттық-лексикологиялық материал
алдымен геокешендер бойынша шоғырландырылады және ландшафттық ерекшеліктер
мен ... ... ... ... ... Зерттеу барысында
көптеген атаулар белгілі бір ландшафтқа немесе оның морфологиялық бірлігіне
сәйкес келетіні анықталды.
Облыс аумағына ... ... ... ... тән. ... ойпатты-жазықты және көтеріңкі жазықты-шөлді, Тәңіртаудың
солтүстік беткейі мен ... ... ... тау ... Қаратау, Қаржантау және Өгем ... ... ... ... және ... ... тауалды-шөлейтті,
Қаратаудың солтүстік және оңтүстік беткейлерінде ... ... ... ... ... мен Қаржантаудың биік бөліктерінде орта таулы –
орманды, орманды далалы және ... ... ... ... жер ... кез ... оң пішініне ат қойылады.
Қызылқұмдағы кішігірім төбешіктердің атауларында тау, төбе ... ... ... ... осымен түсіндіруге болады. Керісінше
аласа таулы бөлікте төбе ... ... төбе ... ... ... және ... маңызын, физикалық-географиялық
сипатын айқындай түсетін қосарлы сөздер кездеседі.
Ландшафттық топонимиканың тағы бір қыры ... ... ... ... ... ашылады.
Жергілікті топонимикалық мәліметтерді байырғы ландшафтарды қалпына келтіру
ісінде пайдалану мүмкіншіліктері ... ... бір ... «шоғырлану» заңдылығына және топонимдердің көп жағдайда ... дәл ... ... ... ландшафттарды қалпына келтіру ісінде топонимикалық
әдістерді ... ... ... ... ... атап көрсетеді
[44.303-308 бет]
Белгілі бір географиялық нысанға немесе ... ... ... мен топонимикалық мәліметтерді салыстыру арқылы
атаулар құамындағы термин арқылы тарихи кезеңдердегі ... ... ... ... ... ... ресейлік ғалым В.С. Жекулиннің
еңбектерінде топонимикалық эдістің мэні топонимикалық және ландшафтық-
лексикалық деректердің ... ... ... ... ашылады.
Ғалым өз зерттеулерінде ландшафт ерекшеліктері мен ... ... ... да ... ... ... Бұл бағыттағы зерттеулердің
құндылығы жеке топонимдерді ғана емес, атаулар тобының да қамтылуымен және
ландшафтық-топонимикалық карталардың құрастырылуымен ... ... ... жеке ... ғана ... ... ... жалпылама сипат алады. Аймақтық топонимикалық зерттеулер үшін бұл
бағыттың аса кұнды екендігін ескерсек, мүның өзі ... ... ... зерттеу көкжиегін ашады.
Жалпы алғанда, табиғат жағдайларын сипаттайтын топонимдерде жергілікті
жердің ландшафтық келбеті бейнеленіп, халықтың ... ... ... болады. Бұл бағыттағы зерттеулер ландшафттық-топонимикалық
карталарды қүрастырумен қоса жүреді. Мұндай карталар аумақтың ландшафттык
картасы негізінде ... ... ... ... ... ... ... тарихи ерекшеліктері жөнінде
мәлімет береді.
2.2 ... және шөл ... ... ... кең ... ландшафт болғаньшен, шөлдердің топонимиясы
әлі терең зерттелмеген. Шөл топонимиясы қайталанбас айшықка ие, ... ... ... бойы ... табиғат жағдайына бейімделуінің, шетсіз-
шексіз құрғақ кеңістіктерді шаруашылық мақсатта игеруінің нәтижесі болып
табылады. Қазақ ... ... ... ... және ... ... ... қүрғақ экожүйелердің ... ... ... мен ... ... ... ... болған.
Шөлдер мен шөлейттер әсіресе күз бен қыста және ерте ... ... ... ... Шөл ... ... жамылғысы негізінен 4
өсімдік тобынан (сораңды, жусанды, эфемерлі өсімдіктер мен көп жылдық қатты
жапырақты астық дақылдары) тұрады, олардың ... ... да ... ... ... атауларда өсімдіктердің аталған топтарының кейбір
маңызды ... ... ... тапқан. Сұр топырақтар тараған жусанды
шөлдерде күз бен қыс мезгілінде мал ... ... ... ... ... ... азык етсе, ерте көктемде раң, ... ... ... Қүмды шөлдерде су жер бетіне жақын жатады. Сол ... ... ... қыс ... ... Мұндағы негізгі мал азықтық
өсімдіктер көде, шағыр, жусан, жиде, жүзгін, ши болып табылады. Шағырлы,
Изенді, ... ... ... ... ... осы ... ... аудандарын белгілеген.
Шөлді аудандардағы әрбір нысанның атауында көшпенді халыққа қажетті
барлық географиялық ақпар берілді. Оңтүстік Қазақстандағы ірі ... ... жеке ... атауларында жергілікті жердің
географиялық сипаттамасы «жинақталған» десе де болғандай. Облыс ... ірі ... ... ... ... және Бетпақдала жатады.
Морфологиялық сипаты және генезисі жөнінен айырмашылық жасайтын осы шөл
ландшафттары ... ... ... ... ... ... облыс аумағына енетін шығыс шеті ең ... ... ... ... ... ... біртіндеп көлбеу тартқан ... ... 150-200 м ... ғана ... Қызылкұмның бұл
өңірдегі жер бедері ... ... ... құмды жалдар, ежелгі құрғақ
арналар кең тараған. Кейбір бөліктерінде ... ... ... Сонымен қатар, Балтакөл, Шардара сияқты жайпак белдер, Арыс және
Келес науалары бар. Жер ... ... ... және ... ... ... ... топонимиясында өзіндік көрініс
тапқан.
2.2.1. Қызылқұм өңірі – талай тарихи оқиғаларға куә болған, қатал
табиғат ... ... шөл. ... топонимдердің басым
көпшілігі қазақ тіліндеғі атаулар болып ... ... ... бері ... ... пайдаланылған. XX ғасырдың басында осы өңірді арнайы
зерттеген орыс ... ... уезі ... ... қыс ... ... тіпті ерте көктемде мал жаятындығы туралы жазған. Малшылар
жазық жер ... ... осы ... көшу және ... ... ерекше географиялық объектілерді бағдар ретінде пайдаланған.
Бұдан келіп сол ... ... ... ... ... ... жыл ... белгілі бір орында ... Сол ... ... ... атау ... ... ... көзге
түсетін белгілері ескерілген.
Қызылқұмның қазақстандық бөлігіндегі көлемі жөнінен де, биіктігі
жөнінен де ... ... ірі ... ... деп ... ... 50-55 км, ал ені ... 5-8 км. Абсолютті биіктігі 388 м-ге ... ... ... 200 м ... ... ... жатыр. Осы
таудан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан төбе де Қарақтау аталған. Қарақтау
өңірі ежелден ... ... ... ... ... тұқыл
төбелердің Қарақтау аталуын да оның теп-тегіс жазықта қарауыл ... ... үшін ... ... ... ... жазықтардан ерекшеленіп тұратын кішігірім қалдық
массивтердің атауларында «тау» термині жиі кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... Орал тауының жеке
нүктелері Қарғалытау (310 м), ... (296 м), ... (262 м) ... ... биік ... аудандардағы орташа биіктіктегі таулардың
өзі «төбе» терминімен белгіленеді. Осы ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне орай мағыналық
«ығысуға» ұшырайды деуге болады [46.741 бет]
Қарақтаудың биік ... бірі ... оған ... дөңес
Күлшоқы деп аталған. «Шоқы» терминіне Ғ.Қоңқашпаев (1951) «үшкіл пішіндегі
дөңес немесе таулардың ерекшеленіп тұратын үшкір шыңы» деп ... ... ... ... ... орыс ... де шоқының үшкір басты
шыңдарға қатысты қолданылатын термин екенін жазған. Осы тұрғыдан алғанда,
Күлшоқы мен ... ... ... пішінімен және кеңістіктегі орнымен
анықталған деуге болады.
Қызылқұм топонимдерінің құрамында құм, үрме, қобы ... ... ... құм ... жатқан шөлдің басым бөлігінде құм атаулары
оқшауланып берілмеген. Құм атаулары көбінесе ... ... ... ... ... ... ... алғанда неғұрлым жіктелген
сипатқа ие болған. Мүнда ... ... ... ... ... ... Төбеқұм сияқты қоныс ... ... ... ... ... Отырар, Шардара аудандарына, Арыс ... ... тән. Осы ... елді ... атауларында да
құм термині кездеседі. Атаулардағы термин құмдардың сипатын ... ... ... ... атаулар қатарына Аққұм, Маяқұм
(Отырар ауд.), Жаушықұм, Қызылқұм (Шардара ауд.), Байырқұм ... ... ... ... ... ... ... термин ретінде «өсімдік жамылғысы
жок, сусыма барқанды құмдарға» қатысты қолданылады. Өсімдік ... ... тыс мал ... ... және отын ... әсерінен
болған деп болжаймыз.
Терминнің Э.М.Мурзаев көрсеткен ақ/ағу етістігіне ... ... деп ... ... қазақ халқы бұл етістіктерді тек сұйық заттарға
қатысты ғана пайдаланады. Ал ақ сөзі ... ... ... ... ие, олай ... ... халық өсімдік жамылғысынан айрылған
«таза» құмды осылай ... деп ... ... Ал ... ... ... ... бөлігі Сырдария аңғарына жапсарлас жатыр. Бұл маңда
тұтас құмды ... жоқ. Тек ... ... ... ... ... ... Қазақтарда пішенге шабылған шөпті мая деп атайтыны
белгілі. Маяқұм ауылының атауы ұқсастыру ... ... атау ... атауына байланысты бірнеше пікір бар. Оңтүстік Қазақстанда
байыр термин ретінде басқа атауды қалыптастырмаған. Батыс Қазақстанда ... ... ... мен ... ... ... атайды. Ал түрікмен
тілінде баир («қия беткей», «шөл»), парсы тілінде байр ... ... ... ... ... bауіr ... терминдері бар. Ғ.Қоңқашпаев
(1951) бұл ... ... ... болуы тиіс деп болжайды. Байырқұм
орналасқан жердің сипатын ескере отырып, құмды төбелер жиі ... ... ... деп аталған деп есептейміз.
Жалпы алғанда, облыс аумағында кұм терминінің қатысуымен жасалған
атаулардың лексикалық-семантикалық топтарын, қандай ... ... ... ... ... олардың басым көпшілігінің Қызылқұм
аумағында ... ... ... ... құм ... ... қалыптасқан топонимдер
|Түсі ... ... ... ... ... (ауыл, |Айырқұм (қоныс) |Байырқұм (ауыл, көл, |Айымқұм (құм) |
|жыра) ... (құм) ... ... |
| | | ... |
|Қарақұм (қоныс)|Жалпаққұм (қүдық) |Қүмарық (арық) ... |
| | | ... ... ... ... ... (бұлақ) |Қоянқұм (құдық)|
|Сарықұм (құм) |Кедейқүмсай ... (көл) ... |
| ... | | |
| ... ... ... (арық) |(қоныс) |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |Құмсуат (қоныс) ... |
| ... ... ... ... ... |
| |Төбеқүм (құдык) ... ... ... (құм) |
| ... ... | | ... ірі бөліктерінің бірі Үрме деп аталады. ... ... үрме ... ... ... ... сусымалы құмды шағылдарды
атайды, шындығында да Үрме Қызылқұмның ... ... ... ... ... ... ... Бұл термин құдық атауларында да ... ... ... ... ... Сәрсенүрме, Үрме.
Бұл кұдықтардың эолдық әркет күшті жүретін сусыма құмдар тән ... ... ... ... ... ... шоғырлану заңдылығына
сәйкес келеді. Осы маңдағы Үрлей құдығының атауы да аталған терминмен үндес
болып келеді.
Қобы термині оңтүстік ... ... шөп ... ... ... ... қолданылады [47.426 бет]
М. Қашқаридың «Түрік сөздігінде» қобы терминінің мағынасы «қуыс,
кеуек» деп ... Біз ... ... ... ... ... бұл ... гидронимдерге қатысты мағынасын Э.М. Мурзаевтың
пікірі тұрғысынан ... ... Ал ... ... қобы жергілікті географиялық термин ретінде көрінеді және көне
түркілік мағынасына жақын келеді деп ... ірі ... бірі ... деп аталады. Тақыр
термині бұл атаудың құрамында сазды жыныстар таралған, өсімдік ... ... ... ... ... ... бұл құмды шөлде
халықтың осындай ат беруі аталған ландшафт ерекшелігін айрықша ... ... ... ... болжамға келдік.
Шөл гидронимдері де өте күрделі жіктелуімен көзге түседі. Қызылқұмның
су көздерінің атауларына талдау жасау барысында ... ... ... ... анықтадық. Кезінде осы өлкенің ... орыс ... В.И. ... ... ... ... ... жақсы қамтамасыз етілгенін атап өткен болатын. Мұны Қызылқұмдағы
құдықтардың орналасу жиілігі дэлелдей ... ... ... ... ... игере бастауы қола дэуірінің соңына қарай болғанынан хабар
береді. Шұраттардағы ... су көзі ... ... ... ... ... жаз ... кеуіп қалатын өзен арналарында қазылған қүдықтардың
суын пайдаланған. Бұл туралы деректерді 1839 жылы ... ... ... Е.П. ... де келтірген.
Шөлде көп кездесетін атаулар тобын әдетте құдық атаулары құрайды.
Жалпы алғанда, Қызылқұмның облыс ... ... ... ... 15-25 м, ... суы ... Тұщы құдықтардың атауларында
«тәтті», «қандым» ... ... ... ... құдықтардың
атауларында «құлаш» сөзі (Бесқұлаш, Алтықұлаш, Жетіқұлаш, Тоғызқұлаш және
т.б.) бар. ... ... ... ұзындықты өлшеу бірлігі ретінде
белгілі. Олай ... ... ... ... ... саны ... дерек
құдықтың тереңдігі жөнінде мәлімет береді.
Сонымен қатар, құдық атауларында «кұдық» терминімен қосарласқан ... ... ... «қобы» терминдері, фитонимдер мен антропонимдер
жиі кездеседі. Қазақстанның басқа ... ... ... ... ... ... биік жер ... мағынада) термині Қызылқұмда басқа
мағыналық жүктемеге ие болады, яғни ... ... мол ... ... ... ... ... өңірде жалаңаш жерлерді,
ойпаң құмдарды атайды. ... ... ... ... ... жердің
ерекшелігі құдық атауларында көрініс тапқан.
Нұра термині негізінде қалыптасқан ... тобы бар. ... ... ... Нұрасы ойконимдері ландшафттық шоғырлану
заңдылығына с»йкес, облыс бойынша тек Бетпақдала мен осы ... ... Нұра ... ретінде Ғ. Қоңқашбаевтың (1951) анықтауынша, қазак
тілінде «ұзыншақ ... сай» ... «тік ... ... ... білдіреді.
Бұл терминнің монғол тіліндегі түбірі «опырылым», «ойылым» мағынасын
береді. Қызылқұм нұраларының сипаты нұра ... осы ... ... ... ... ... яғни салыстырмалы түрде тегіс жер
бедері жағдайында опырынды түрінде төмен ... ... ... ... ... ... ... жиі орналасуына карап, бұл аумактар
бұрын өзен арналары болған деген болжам айтуға ... ... ... ... таралған «шабыр» термині екі
құдық атауында тіркелді. Бұл термші ... ... ... «батпақ» деген
мағына береді. О. Нақысбеков бұл ... ... ... ... ... және ... түрінде Шу бойында кең таралғаны
туралы жазады. Бірак, күдық орналасқан жер ... ... ... ... ... микрогидроним жергілІкті жер жағдайын сипаттайтын
монғолдық ... ... ... деп ... ... ... ... жамылғысын эфемерлермен аралас өсетін
жусанның ... ... ... ... ... ... Жыл ... мал жайылымы ретінде пайдаланылады, әсіресе жылдың ... ... ... зор. ... ... ... ... жергілікті өсімдік аттарынан қалыптасқан топонимдер қүрайды. Қызылқұм
микротопонимдерін жинау барысында біз анықтаған Ақшеңгел, Ащықамыс, Ебелек,
Ерменғара, Жантақсай, Жантақты, ... ... ... ... Қаңбақты, Талды, Талдықұдық, Тоғайқұдық, Шағырлой деген қүдық
атауларын, Жусандық, Қоянсүйек, Пішентөбе ойконимдерін осы ... ... Бұл ... негіз болған фитонимдер арасында әсіресе қоянсүйек
атауы айрықша. ... ... ... ... ... ... кейде ағаштар» ретінде сипатталынатыны және оның құм тоқтату ... ... ... ... [48.696 ... ... қалыптасқан атаулар арасында елді мекендердің де
атаулары бар. Арыс ... ... ... ... ... ... ... Отырар ауданында Шеңгелді, Шілік, Шардара
ауданында Ақшеңғелді ауылдары белгілі бір өсімдІктің ... ... ... жалпы ландшафт ерекшелігін көрсетіп тұр.
Жалпы алғанда, Қызылқұм топонимдерінің жүйесі жергілікті ... және ... ... ... ... ... ... тұрады. Біз зерттеу жұмысымыздың ... ... ... ... ... ... жоқпыз.
Аумақта халықтың сирек қоныстанғанын және көптеген ... ... ... сондай ақ жарты ғасырдан астам уақыт ... ... ... келе ... ескерсек, Қызылқұм
топонимиясының біз келтірген тізімнен әлдеқайда көп екендігіне күмән ... ... ... ... атауы қазақтарда жалпылама есім ретінде барқанды, жалды
кұмдардың ортақ атауы болып табылады. Сол ... Орта Азия мен ... ... бар. ... ... мұндай құмдардың жеке бөліктеріне
ғана ат берген.
Оңтүстік Қазақстан облысы аумағына ... ... шеті ... ... ... солтүстік-батыс бағытта созылып жатқан баркандар мен құмды
жалдардан және олардың аралығындағы сазды-құмды ... ... ... Ақжайқын сорының маңында оқшауланған үстел тәрізді
Қабанқұлақ тауы орналасқан. Ол ... ... ... ... ... ... бөлігі болып табылады. Көпшілік бөлігінде бұл құмды
массив Шу өзенінің аңғарына өте ... ... ... мен Д.Н. ... жіктеуі бойынша, Мойынқұм жауын-шашын
мөлшері едәуір мол солтүстік шөлдер тобына ... ... ... ... жамылғысымен бекіген, аз қозғалысқа түсетін құмдар қатарына
жатады. Тек құмды төбешіктердің жоғарғы ... ғана жел ... ... ... ... өзін ... ... өсімдіктер алып жатады.
Жалпы алғанда, Мойынқұм астық тұқымдас өсімдіктер мен жусанның көптеген
түрлері өсетін жайылымдық өңір ... ... Тек ... ... ... ... ... өсімдігі жұтаңданған жерлер ғана біртіндеп, сусыма
құмдарға айналады.
Облыс аумағына енетін ... ... ... ... ... және
олар өте терең болады. Құдықтардың басым бөлігі атаусыз. ... ... ... ... ... деректер (Шыңырауқұдық, Қызылқұдық,
Төртқұдық, Қанжуған, Цементқұдық) ... ... ... жер ... ... мен өсімдік жамылғысы көрініс тапқан.
Мойынқұмдағы көл атаулары олардың сипатын (Айдынкөл, Батпақтыкөл, Шоңғара),
өсімдік жамылғысын (Жыңғылкөл), ... ... ... ... ірі ... ... Жамбыл облысы аумағында шығыс
бөлігі жатқан Айгене жатады. ...... ... ... ... 80 ... ... жатқан ежелгі қоныс. Жер бедері
құмды төбешікті, теңіз деңгейінен биіктігі 360-400 м ... ... ... ... ... ... ... құдықтар, кішігірім көлшіктер
кездеседі. Е. Қойшыбаевтың пікірінше, Ай және Кене аталатын көне түркілік
этнонимдерден пайда болған. ... ... ... ... ... топонимі тіркелген. Ай этноним ретінде ғана емес, қазақтың ... ... ... ... ... көз тартарлық» деген
ауыспалы мағынаға ие болатыны белгілі. Біздің топшылауымызша, Айгене атауы
Кене ... ... ... ... этнонимге ай сөзі қосылғаннан
соң, кенеігене болып өзгерген. Мойынқұм сияқты ірі ... ... ... сипатталатын осы бөліғінің Айгене атануы ерекшелендіру
мақсатынан келіп туындаған деп есептейміз.
Мойынқұм облыс ... тек ... және ... ... ... ... келеді. Бұл бөлікте көкше сөзі негізінде жасалған атаулар
тобы анықталды: Көкше ... одан ... ... ... Баскөкше,
Ортакөкше қоныстары орналасқан. Осы маңда Көкше құдығы бар. Бұл қоныстар
Мойынқұмның осы ... ... ... биік ... ... ... қазак тіліндегі номинациялау заңдылыықтарына сәйкес, көкше жер
бедерінің оң пішіндері тән ... ... ... Бұл ... мал ... жиі кездеседі. Ос жағдайларды ескерсек, көкше термині
салыстырмалы түрде биік төбелі құмдардың биіктігі мен ... ... ... ... деп ... жасауға болады.
Жалпы алғанда Мойынқұмның Оңтүстік Қазақстан облысы аумағындағы бөлігі
неғұрлым дәл картаға ... ... ... ... ... ... ... енетін бұл өңірде қазіргі кезде микротопонимдердің каталогын жасау
қажеттілігі туып ... ... ... ... ... ... мал ... осы өлкеде ежелден дамыған шаруашылық ... ... ... ... осы ... ... ... жүретін малшылар
ғасырлар бойы өзгеріссіз ... ... ... ... ... ... ... қолда бар атаулар тізімін жергілікті жерде нақты ... ... ... ... болады деп есептейміз.
2.2.3 Бетпақдала топонимдерінің ерекшеліктері
Оңтүстік Қазақстан облысындағы шөлді өңірлердің бірі – Бетпақдала.
Оның облыс аумағына енетін ... ... ... ... өзенінің
ағысымен, оңтүстігінде Шу өзенінің аңғарымен шектелген. ... ... ... ... 200-300 м ... ... жазық болып
табылады. Геоморфологиялық ... ... ... тілімделген
аккумулятивті жазық ретінде сипатталады [49.176 бет]
Бетпақдаланың жер ... ... ... ... ... ... кеңінен таралуын айтуға болады. Әдетте тереңдігі 50 м шамасында
болатын бұл ойыстар созылыңқы ... ие, ... олар ... аңғар
тәрізді болып келеді. Ойыстардың табанын ... ... ... ... ... Шу өзені аңғарына қарағанда ... ... ... ... ... ... ... бұрынырақта оларды өзеннен
еғістіктерге су тарту үшін пайдаланған. Бұл ойыстар шығу тегі ... ... ... ... ... ... мен ... шөгінді жыныстары
(құмтас, саз, малтатас, құм) кұрайды, оңтүстік-батысында жазықтың биік
мезозойдың ашық ... ... ... мен қиыршық тасты конгломераттарының
қалың қабаты ... ... ... сор, ... және ... ... ... көлдер кездеседі. Бұл өңір сазды-сортаңды шөл ретінде анықталады.
Сазды шөлдердің беті ... лесс және лесс ... ... ... Сол себепті көктемгі қар еруі мен жаңбырдың эсерінен ... ... ... да, ... шалшыққа айналған. Бетпақдала атауының шығу
тегі мен ... осы ... ... халық байқаған
ерекшеліктермен және ... ... ... ... ... ... мен Мойынқұм шөлдерінен негізгі айырмашылығы –
оның аумағында онсыз да мардымсыз жауын-шашын ... ... ... ... ... түсуі. Орта Азияның басқа шөлдерінде жауын-шашын аз
болғанымен, оның ... ... ... ... өзгермелі болады. Жауын-
шашынның басым көпшілігі көктем айларында жауатындықтан, көктем мезгілінде
алуан түрлі эфемерлердің каулап ... ... ... сұр ... Ал ... ... ... өз кезегінде ауыл шаруашылығының
даму бағытына ықпал етеді.
Ал Бетпақдалада ең жаңбырлы кезең – күз. ... мен ... ... аз ... түсуі, ауа температурасының жоғары болуы өсімдік
жамылғысының, соның ішінде эфемерлердің ... ... ... ... да ортаазиялық шөлдерге қарағанда, жыл мезгілдері
толығатын еспелер де ... ... ... су ... ... тіптен мал суаруға жарамсыз келеді. Бетпақдаладағы көлдер тек ... ғана сулы ... ... бұл көлдер тартылып, ... ... ... ... бұл ерекшелік те көрініс тапқан.
Сорлар әсіресе Шу өзенінің ... ... ... тараған. Шу
бұрынғы жылдары Ақжайқын аталған үлкен сорға келіп құятын, ескі ... ... ... көл ... ... белгілі. XVII ғ соңында қазақ
жерін аралаған тобылдық казак Ф. ... Шу ... ... шамамен жарты
күндік жер калғанда көлшік құрап, жер астына сіңіп ... ... ... ... бет]
Қазіргі кезде Шу өзенінің суы азайғандықтан, көл бірнеше бөлікке
бөлініп кеткен; жалпы ... ... ... 32 ... ... Оңтүстік Қазақстан облысы аумағына ... ... ... ... сор ... ... ... тағы бір
ерекшелігі – жаздың аптап ыстық күндерінің өзінде ... пен ... ... ... ... ... Мұны зерттеушілер сордың артезиан
бұлақтары есебінен толығып тұратындығымен ... ... ... екі жағын алып жатқан Текей конысында егістіктерді
кездестіргенін жазады.
Шу өзенінің жағасында Алакөл және Қаракөл аталатын ... ... ... ... ... онша ... емес, кішігірім көлшік
болып табылады. Оның жағалауларында өсімдік жамылғысы тұтас ... ... ... қар ... ... тұз ... алып жатыр. Біздің
пайымдауымызша, көл атауы да жағалауының осы ... ... ... ... ... ... ... өзінде қар мен мұз
сақталатын, сондықтан алыстан ала түсті ... ... ... ... ... ... Бұл пікірімізді көршілес Қаракөл лимнонимі
дәлелдей түседі. Қаракөл – ... ... ... ... ... ... пен ... қаулары алып жатқан, түбін қалың лай тұнба қабаты
басқан көл. Әдетте көл мен оның маңы ... ... ... ... көлдің Қаракөл атануына бірден бір себеп болған. Бетпақдалада
жерасты сулары мол, олар ... онша ... ... ... ... ... ... оңтүстік-батыс бөлігінде құдықтардың
орташа тереңдігі 7-20 м шамасында болады. Қазақтардың құмдардағы қысқы және
Арқадағы жазғы ... ... ... ... ... жағдайларында көшпенділер тек құдықтар бар ... ... ... ара ... ... 35-50 км болып келеді. Құдық
суларының сапасы сулы қабат неғұрлым ... ... ... арта түседі.
Құдық суларының сапасы, олардың орналасқан жері туралы ... ... ... ... ... тапқан.
Бетпақдаланың Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облысы ... ... ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелер
бойынша, XVIII ғ соңында бұл құдықты мыңғырған малы бар арғын руының атақты
байы Убәнәс ... Оның көзі ... ... суы тұщы ... ... қазір ащы сорға айналған тұщы көл (Убэнэс-сор) орналасқан. Байдың
жалғыз ұлы ... ... ... өз бүркіті өлтірген-мыс. Оның
денесі құдықтан шамамен 40 км ... ... ... ... сол ... төбе Кескентерек деп аталады. Аңыз бойынша, Убәнәс өзі өлген ... пен көл суы ... ... айрылып, кермек тартатынын айтып
кеткен деседі. 3-4 м тереңдіктен шығатын құдық ... ащы ... ... Ә. ... еңбектерінде де кездеседі.
Созақ ауданында орналасқан ірі құдық Майтөккен-Дарбаза деп ... ... ... ... ... ... ... кеңейіп,
жазыққа қарай ашылатын аңғар құрайды. Бұл аңғарда ши, қияқ, ... ... ... ... ... ... өскен, жалпы алғанда аңғардың
сыртқы ... өзі өзін ... ... шөлді өңірден күрт айырмашылық
жасайды. Қазақтардың шөбі шүйгін, мал ... ... ... ... ... ... де атап көрсеткен болатын. Ал атау
қүрамындағы Дарбаза құдық орналасқан ауданның жер бедерінің кақпа ... ... тұр. Мұны осы ... ... ... (1948) та ... Ғалым Бетпақдаладағы Майтөккен бұлағы маңында топтанып ... ... ... ... Шөлді аумақтарда жанға сая болатын
тораңғы шоқтарының маңында әдетте тұщы бұлақтар орналасады.
Көптеген зерттеушілер Бетпакдалада аса ірі артезиан ... ... ... ... Д.И. ... ... ... экспедицияның
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ... ... ... ... жете ... Кей жағдайда жерасты сулары бұлақтар
түрінде жер бетіне шығып ... ... ... 3 ... ... 1) ... ... қабаттық сулары (Жаманқұдық, Қосқұдық, Сорбұлақ,
Төбеқұдық, Убәнэс және т.б.); 2) Бетпақдаланың далалық ... ... ... Тасқұдық және т.б.); 3) Шу өзенінің төменгі ағысындағы
қысымдық бұлақтар – тұмалар. ... ... ... ... сулы
қабаттың бетін палеозойлық жыныстар жауып жататындықтан, оның қысымы күрт
артады. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... Зерттеушілер мұндай бұлақтарды қазақтар басқа ... ... ... сол ... тұма ... ... туралы жазған.
Артезиан суларының пайда болуына Шу өзені аңғарының осы тұста бор дәуірі
жыныстарын ... орып ... сол ... ... сулы ... ... жақын жатуы да ықпал етеді.
XX ғ орта шенінде бұл Бетпақдаланың осы бөліпнде 500 км ... ... ... ... ... ... әдетте бор дәуірінің қызыл түсті саздары арасындағы ... ... ... ... ... ... ... 1 метрден
аспайды. Мұндай төмпешіктердің төбесінде кішігірім көлшік тәрізді іркілген
су болады, ал маңында қалың қамыс өсіп ... ... су ... 3 ... ал ... ... жерлердің ауданы кейде гектарға дейін
жетеді. Тұмалардың ... ... ... дефляциялық ойыстардың шеттеріне
топтасып орналасадьт. Мұндай ... ... ... ... ... алып ... Сол себепті кейде Бетпақдаланың өлі сорлары маңынан ... ... ... кездестіруғе болады. Бұл қамыс шоқтары осы маңда түщы
су көздерінің, яғни ... бар ... ... ... ... ... ... бірі – Қызылтұма. Д.И. Яковлев (1941) оның маңынан ... ... яғни бұл ... ... суаруға пайдаланылғанын
жазады. Ал тұма атаындағы қызыл сөзі тұма орналасқан ... ... ... қатысты қолданылған деуімізге болады.
Осы өлкені арнайы ... ... ... ... ... әсіресе Шу өзенінің оң жақ жағалауы мен Бетпақдаланың
оңтүстік-батысында кең таралған. ... бірі ... ... оның ... ... – шапшып, жоғары бағытталған бұлақ екендігін білдіріп тұр.
Сонымен, Бетпакдалада жоғары ... ... ... ... ... ... Тұмалар тұрақты су көздері емес: олардың біреулері тіршілігін
тоқтатса, екіншілері ... ... ... Біз бұл ... ... Бұлақтұма, Жамбастұма, Итекетұма, Омалтұма, Тұма, ... ... ... ... ... ... ... сазды шөлдердегі сияқты, Бетпақдалаға да тақырлар тән болады.
Тақырларды осы өңірдегі су проблемасымен байланыста танып білу қажет. ... ... ... ... кеуіп жататын ойпаң жерлерде
қалыптасқан ландшафтты анықтайды. ... ... ... ... ... жарықтармен тілімделген.
Ғалымдар сорлардың тақырларға айналып бара жатқан түрін де ... ... ... Бетпақдалада кеңінен тараған мұндай
тақырларда сораң тектес галофиттер өседі. ... ... біз ... ауданның орталық бөлігіне тән болады. Олар ... ... ... төбешікті құмдармен, шаңдақты топырақтармен, жалаңаш тақырлармен
кезектесе орналасады. Мұндай тақырлардың атауында ащы, сор, тұз ... ... ... ... ... кездеседі.
Тақырлар атауында фитонимдер (Жапырақты, Жыңғылдыкақ), антропонимдер
(Бекберген, Өксікбай) де бар. Фитонимдердің кездесуін малшы үшін қажетті
ақпар ... ... ... ... болған меншіктік
қатынастардан хабар береді. Тақырлардың ... орны ... ... ... ... ... ... олардың атауларьша
негіз болған.
Тақырлар суды сіңірмейді, көктемде қар еріген кезде олардың бетінде
іркілген суды қазақтар ... ... деп ... ... нағыз
тақырлар жатыс жағдайына қарай жазықтарда көлденең орналасқан тақырларға
және сай табандарында ... ... ... ... алғашқы
түрі көбінесе орасан зор аумақты алып жатады, ал екінші топтағы тақырлардың
ауданы шағын ... ... кең ... ... бұл ... жасалған топонимдер аз.
Бетпакдала тақырларының атауында қақ термині (Жыңғылдықақ, Кемпірқақ,
Қызылқақ, ... де ... ... ... ... ... су
буланып, сазды материал біртіндеп тығыздалуы ... бұл ... ... ... ... айналған. Бетпақдала негізінен жылдың салқын
мерзімінде жайылым ретінде, ал көктем мен күзде көшу маршруттары ... ... ... ... ... маңызы зор болған. ... ... ... ... ... ... ... 20-30 км
жылдамдықпен айдап өткен. Осы себепті қысқа мерзімге болса да, қақтар ... ... ... ... атауларда «бекіткен».
Сонымен, Бетпақдаланың ландшафт ... ... ... ... ... болған. Мұнда табиғаттың ... ... ... ерте ... ... ... ... ұтымдылығы ең алдымен қазақтардың солтүстіктегі ... ... ... ... ... жағдайымен анықталған. Табиғи
ортаның ... ... ... ... ... ... ... себепші болған. Бетпақдала табиғатының соңғы ғасырдағы
өзгерістері байырғы ландшафт ерекшеліктерінен хабар ... ... ... ... ... Бейзоналық өңірлердің географиялық атаулары
Облыс аумағындағы бейзоналық алқаптар негізінен өзен аңғарлары мен көл
жағалауларында калыптасқан табиғат ... ... ... ең ірі ... ... ... аңғары төрттік дәуірдегі тектоникалық
қозғалыстар нәтижесінде оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ... ... өзі ... сол жақ ... ... ... қарағанда әлдеқайда ірі болуына ықпал ... ... мына ... ... ... ... ... екі
жағалауындағы тоғайлар жолағы бірдей ... сол жақ ... ол ... яғни 5 және 10 ... болса, оң жақ жағалауда 3 верстан да аспайды»
[52.277 бет]
Арыс өзені құятын бөліктен бастап, Сырдария ойпатты жазықпен ... ... арна ... өзен ... ... ... мен ескі арналар
көбейеді. Сырдарияның террасалары тоғайлық және тақырлық сипат алады.
Отырар және ... ... осы ... ... келеді.
Сырдария аңғарының облыс аумағына енетін бөлігінің осы ... ... ... Мұнда реликтілік компоненттер негізінде
калыптасқан бірқатар топоним топтары тіркелді. Соның бірі – сыр ... ... ... ... бұл ... Сырдария өзенінің
атауында және басқа да географиялық нысандар атауларында (Бақырша ... ... көл, ... ... ... Сырлыәулие, бұлақ;
Сырлықбастау, бұлақ) кездеседі. Сырдария атауы құрамындағы осы компоненттің
шығу ... ... ... ... бар. Зерттеуші К.Рысбергенованың
пікірі бойынша, аймақ топонимдерінің кұрамында сақталып қалған сыр сөзінің
қазақ тіліндегі ... ... ... ... ол ... ... деген жалпылама мағынаға ие болады. Сонымен катар, ғалым бұл ... Азия ... ғана ... ... ... ... Балтық бойын
қамтитын таралу ареальтның өте кең ... ... атап ... ... ... ескі арна орнындағы көлдің Қалғансыр
аталуын ландшафт өзгерісімен түсіндіруге болады. Осы көлге ... ... ... ... ... ... қал + ған ... ған морфемасы
өткен шактың аффиксі болып табылады.
Сырдария бойындағы қоныс атауларында жер ... ... ... ... тапқан. Бұл ауданнан біз ... ... ... сай, ... шоқат, шұқыр сияқты жер бедері терминдерінің ... ... ... ... ... жасалған топонимдер облыс аумағында тек
Сырдария бойында ғана таралған. Басқа өңірлерден біз тек Шу ... деп ... ... ... ... Бұл ... ... аңғарындағы ойконимдер құрайды. Атаулар күрамында арал ... ... ... ... анықтауыштармен қосарланып
кездеседі; Ақсарал, Аралтоғай, Күйікарал, ... ... ... географиялық нысандар өзен суының ... ... арна ... ... ... жер үлескілері, арналық
көлшіктер маңы болып табылады.
Атаулар құрамындағы дала термині әдетте ... ... ... ... ... ... бұл ... жазық жер бедерімен
ерекшеленетін жайылмалық қоныс атауларында, лимнонимдерде ... ... ... ... Жар термині негізінде
қалыптасқан атаулар (Ақжар, Иіржар, Көкжар, ... ... ... ... ... және ... жердің бедерін ғана емес,
жыныстардың ... де ... Бұл ... ... ... ... ... бөлігінде емес, тек беткейлері ... ... ... тән ... анықталды.
Сырдария бойындағы сирек кездесетін эндемиктік атаулар тобына «шоқат»
термині негізінде ... ... ... ... ... халықтық
ғеографиялық термин ретінде «кішігірім үшкіл төбешік» дегенді білдіреді.
Бұл термин Ақшоқат, Шоқат ... ... ... ... ... ... бұл ... топонимдерді кездестірмедік.
Өзен аңғарының жер бедерінің ... ... ... ... ... ... ... Шіліккемер ойконимдерінде де
бейнеленген. Кемер халықтық географиялық термин ретінде ... ... ... жал» ... ... ... Құрамында осы термин
кездесетін ... ... ... ... ... ... ... келеді, яғни Сырдария бойындағы жер ... ... ... ... арна» дегенді білдіретін сай ... мен Арыс ... ... ... жыра ... кездеседі.
Жайдақсай, Жантақсай, Жоғарысай, Қабылсай, Өгізбассай атаулары өзендер
бойындағы құрғақ арналарға қатысты ... Өзен ... ... ... ... ... төбе ... кездеседі. Жалпы біз
Сырдария бойында осы терминнің қатысуымен жасалған 30-ға жуық ... ... ... ... ... ... (Жалпақтөбе,
Жартытөбе, Кіндіктөбе, Қостөбе, Төрткүлтөбе, Шолақтөбе), оларды құраған
жыныстардың түсін (Ақтөбе, Көктөбе, Қаратөбе, Сарытөбе) ... ... ... ... үшін ... зор деп ... ... негізінен көл қазан шұңқырларына қатысты қолданылған: Қосшұқыр,
Шұқырой. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... жер бедерінің сипаты ... ... ... де ... көрініс тапқан.
Сырдария аңғарындағы географиялық нысандар атауларында ой термині жиі
кездеседі. Олардың көпшілігі ... ... ақ ... ... да ... Бірақ қоныстар бұрынғы көлдердің орнында орналасуы мүмкін, сол
себепті көлге ... ... ... ... деп ... жасауға болады.
Оңтүстік Қазақстанның басқа аудандарындағы көл атауларында бұл ... ... ... ... ... бойы ... ... Мұнда
Ақсарлыой (қоныс), Жыңғылдыой (қоныс), Қалқарой (көл), Қарой (көл), Ойбурат
(арык), Ұзыной (көл), Сарыой (қоныс, жыра), ... ... ... ... ... ... (кел) ... тіркелді.
Ақмола облысындағы географиялық нысандар атауының табиғи негіздерін
арнайы ... А. ... ой ... осы ... ... ... қар суы ... ойыс жерлерде орналасқан көл атауларының құрамында
кездесетінін атап көрсеткен [53.26 бет]
В.Н. Попованың пікірінше, бұл термин ... ... ... ... ... ... көл ... кездеседі [54.98 бет]
Сырдария суы тасыған мезгілде арнасынан асып, жайылмадағы ойпаң
жерлерді түгелімен су ... және ... ... ... 2-3 ... ... жаз мезгілінде кейіп қалатынын ескерсек, ой ... ... ... ... шоғырлануы физикалық
география тұрғысынан алғанда түсінікті болады.
Сырдария аңғары мен арнасының сипаты айрықша ... ... ... ... ... Жыңғылшығанақ, Талшығанақ) көрініс
тапқан. Бұл термин өзен арнасынан бөлініп қалған жайылмалық көлдер атауында
және өзен арнасының ... ... ... ... ... ... ... Е. Қойшыбаев бұл терминді ... ... ... ... ... бұл көзқарасқа біз қосыла алмаймыз, себебі шығанақ ойконим
құраушы термин ретінде басқа аудандардағы өзен ... ... ... ... ... ... ... атаулары олардың
сипатын нақты бейнелейді. Бұл атаулар тобын негізінен көл терминінің
қатысуымен ... ... ... ... ... ... Құмкөл,
Қоғалыкөл, Иіркөл, Жаманкөл, Тұзкөл, Тоғайкөл, Ызакөл, Сарыкөл, Шіріккөл
және т.б. атауларда көлдің басты ... ... ... ... ... сипаты, өсімдік жамылғысы) көрініс тапқан.
Сырдарияның оң жақ ... ... ... ... ... зерттеулеріміз бұл атаудың негізінде жергілікті ыза ... ... ... Ш. ... Сырдария өңірінен жинақтаған
мәліметтер бойынша, ыза // ызалау жерді ... ... ... ... соры ... ... жатады. Оңтүстік өңірде жергілікті халықтың сөйлеу
тілінде сыз мағынасында да айтылады ... ... да, ... ... ... жер асты сулары өте жақын
жатыр. Ызакөлдщ жағалауы батпақты, сыз ... ... Көл ... ... ... Олай ... ылғалды сызды жерге қатысты қолданылатын
ыза термині лимноним ... ... ... диалектілік мағыналық
жүктемесіне сэйкес келіп тұр. Бұл терминнің қатысуымен жасалған атаулар
облыс бойынша ... ... ... біз осы ... ... ... (Отырар ауд.), Ызақұдық (Сарыағаш ауд.), Ызабұлақ (Қазығүрт ... ... ... Сонымен, бұл терминнің ареалдық сипаты ландшафт
ерекшелігімен түсіндіріледі.
Сырдария бойындағы елді мекендердің атауларына да көл атттары негіз
болған: Қызылкөл, ... ... ... қ.ә.), Ақкөл, Балтакөл, Сарыкөл,
Төрткөл (Отырар ауд.), Бағыскөл (Шардара ауд.). Бұл көлдердің шаруашылық
маңызына байланысты түсіндіріледі.
Сырдария ... ... ... ең көп ... термин
–«тоғай». Осы терминнің негізінде жасалған қоныс атауларында өсімдік
бірлестігінің сипаты мен ... ... ... ... ... ... ... Түгіскентоғай) ғана емес,
орналасқан ... ... және ... саны ... ... ... Қарғалытоғай, Обалытоғай,
Төрттоғай, Шеттоғай) ... Бұл ... осы ... ... ... ... ... Тақыркөл көл жағасында
өсімдік жамылғысыньтң жүтаң екендігінен хабар беріп түр, ал Түгіскентоғай
атауы ... ... ... ... шаруашылық әрекеті
нэтижесінде деградацияға ұшырағандығын білдіреді.
Сырдария аңғарындағы Қостақыр ... ... ... ... ... ... ... үшін қойылған, яғни тақыр сөзі бұл мысалда
өзінің ... ... ... қолданылмаған. Майлытоғай атауындағы
май//майлы сөзін қазақтар эдетте шалғын шөбі шүйгін, ... ... ... үшін пайдаланады.
Сонымен катар, қазақ топонимиясында жиі кездесетін құбылыстың бірі
–географиялық нысанның ... ... ... белгілі бір
анықтауыштар түрінде көрсету ... ... ... ... ... Сыр бойында Жаманжиде, Жамантал ... ... ... ... Осы ... ... оң жақ жағалауындағы Қалтырауық деген жер
атауын айта кетуғе болады, бұл атауда сол ... ... суық ... көрініс
тапқан. Жалпы алғанда, «жаман» ... ... ... ... жүктемесі географиялык нысанның шаруашылық үшін қолайсыздығын,
салыстырмалы түрде табиғат қорларының жұтаңдығын бейнелеп, ... ... ... қарай мағыналық «ығысуларға» ұшырайды.
Сырдария аңғарының өсімдіктер дүниесін атауларда бейнелеу тоғайлы
кешендермен ғана шектелмей, сол ... ... ... ... ... Қостерек, Кекірелісай, Тораңғыл) де толыққан.
Сырдарияның Сырдарияның оң жақ ірі саласы болып табылатын Арыс өзені
бойында да ... ... орта ... ... ... 378 км болатын
бұл өзен Кіші Ақсу тауының солтүстік беткейіндегі бұлақтардан ... ... ... ... өзеніне қүяды. Е.Қойшыбаевтың (1985)
пікірінше, өзен атауы түркілік ... ... ... ... ... ... атау болып табылады. Арыс атауының көнелігін және осы өзеннің
аңғарында ежелден бері суармалы егіншіліктің ... ... ... ... мен Арыс ... арасындағы байланыс болуы мүмкін. Екі
сөзде де жалпы ар ... ... ... зерттеушілер (Э.М.Мурзаев,
1984; К. Рысбергенова, 2000) оның арна, арал, арасан сияқты гидронимияльщ
терминдерге де негіз болғанын атап ... ... ... ... пікірлерге сүйене отырып, ар реликтілік сөз түбірі ... ... ... ... білдіретінін атап көрсеткен. Жалпы алғанда, өзен
атауының ... ... ар ... ... ... полисемантикалық
(көп мағыналы) сипат алатыны белгілі. ... ... ... ... ... ... ... жасайтындығын
анықтадық.
Арыс атауының құрамындағы екінші компонент жөнінде ғалымдар ... ... ... А. Әбдірахманов Қазақстанның оңтүстік
облыстарында кездесетін Талас, ... ... ... және т.б. ... ... ... -ыс түркі-монғол тілдеріндегІ көне ... ... ... ... ... Олай ... Арыс ... «көп су» мағынасын береді. Белгілі лингвист Т.Жанұзақов -ыс элементін
«су», «өзен» мағынасындағы көне түркілік реликтілік ... ... ... ... Бұл ... өзен ... «үлкен, мол сулы
өзен» деғен мағына беруі мүмкін [56.242 ... ... ... ... ... ... – Арыс атауы
гидронимиялык термин негізінде қалыптаскан, ал түбірге жалғанған жұрнак
өзеннің ... ... тұр. ... ... Арыс ... оның сол
өңірдегі ірі өзен екендігі ... ... ... ... өзен бойларындағы атаулар құрылымы жөнінен күрделі
болып келеді. ... ... тек ... ... ғана ... ... сирек кездеседі. Көп жағдайда географиялық нысаннын түрін айқындайтын
индикатор-термин және оның сипатын білдіретін ... сөз ... ... ... ... Майлытоғай. Кейде топоним кұрамында 2
термин, қосымша тағы бір сөз ... ... ... ... қатарына
Бейдала-Аралтоғай, Қалғансыртоғай, Қаракеміртөбе, Құтышқұмқүдық жатады.
Олардың құрылымдық ... ... ... тән ... белгілерді
неғұрлым айқындай түсу мақсатымен түсіндіруге болады.
Сонымен, Оңтүстік Қазақстан облысы аумағындағы бейзоналық ... тән ... ... мен көлдер ... ... ... ... топонимдерге ұқсамайтын ... Бұл ең ... ... ландшафттың ерекшеліктерін
бейнелейтін ареалдық терминологияға байланысты болады. ... ... бұл ... мәселенің кейбір басты қырлары ғана талданды. Жалпы
алғанда, аймақтық топонимиялық зерттеулерде бұл ... ... ... осы ... арнайы ізденістер жүргізу қажет деп есептейміз.
2.4 Таулы аудандар топонимиясы
Оңтүстік Қазақстан облысындағы таулы ... ... ... қатарына Қаратау жотасы мен оның оңтүстік-шығысындағы тау сілемі
болып табылатын Боралдай, Батыс Тянь-Шаньдағы Өгем және Қаржантау жоталары,
Қаржантаудан ... ... ... Қазығүрт тауы жатады.
Қаратау – Тянь-Шань тау жүйесінің солтүстік-батысындағы тау жотасы.
Жалпы алғанда, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай ... ... ... ... ... ... ... тізбектері енеді. Биік нүктесі
болып табылатын Бессаз тауы (2175 м) осы ... ... ... ... ... ... және конғломераттардан түзілген. Бұл
тауда ежелгі тегістелу беттерінің қалдықтары кең ... [57.242 ... ... тау ... ... болғанымен, беткейлері шатқалды, тік
жартасты болып келетін ... орта ... ... кездеседі. Мұндай
бөліктерінде жер бедеріндегі биіктік амплитудалары 200-500 м-ге ... Жер ... мен ... ... осы ерекшеліктері
топонимиялық жүйесінде өзіндік көрініс тапқан.
Ежелгі түркілер мекендеген Еуразияның орталық ... ... ... көп. ... ... дерлік аласа немесе орта ... ... ... Жаз айларында да басында қар жататын, көбінесе биік
болып келетін ... ... ... ... ... деген
тауларда жаз мезгілінде қар тұрақтамайды. Осы себепті олар Қаратау атанған.
Қаратаудың солтүстік-шьтғыс ... ... ... жер ... ... ... бейнеленген. Тау алдындағы белдемде
орналасқан Ашылған тауының (701 м) атауы жазықтан тауға қарай ... бара ... яғни арғы ... ... ... биік жоталар
«ашылатын» жер бедерін дэл ... Осы ... ... ... м) ... «тік ... ... деген мағыналық жүктемеге ие сеңгір
халықтық ... ... ... ... қосылуынан пайда
болған. Қызылсеңгір тауы шындығында да ... күрт ... ... Бұл тау жер ... ... ... біртіндеп төмендейтін көршілес
Ашылған тауына қарағанда, тауалды бөлігіне қарай тік жартасты беткей жасап
жалғасады. Сол ... бұл ... ... жер ... ... ... тапқан деуге болады.
Қаратаудың солтүстік-шығыс сілемі болып табылатын Босаға тауының (1373
м) атауы шығысында орналасқан ... ... тауы мен ... ... ... ... ... орнымен және жер бедері сипатымен
анықталады. Қазақтың халықтык географиялық терминологиясындағы ... ... ... ... ... пен ... ойыстар
аралығындағы жер бедері салыстырмалы ... биік ... ... пайдаланылады. Олай болса, бұл ... ... ... атау өзі ... ... нысанның жер бедері сипатын ... ... ... тауы ... ... биіктеп, Қараадыр тауына (1327 ... ... адыр ... ... ... өте берік жыныстардан
түзілген, бірақ уақыт өткен сайын әбден мүжілген. ... ... және ... жеке тұратын аласа тау немес шоқы» дегенді білдіреді, ал
кей жағдайда бұл терминмен «тау ... ... ... ... жазық аймақтардағы шоқылы, ... ... ... ... [58.720 ... пікірімізше, Қараадыр орониміне қатысты алғанда, терминнің
алғашқы мағынасы географиялық шындыққа сэйкес ... ... ... тауы осы төңіректегі биіктіғі арқылы айрықшаланып тұратын және
оқшау орналасқан тау болып ... ... ... ... ... ... ойысы, оңтүстігінде әлдеқайда аласа ... ... м) ... ... ... ... ұласады. Тау атауында
қара анықтауышының болуы жыныстардың түсімен тығыз байланысты, осы ... ... деп ... ... ... тау ... да жер бедерінің сипаты
бейнеленген. Қызылорда облысымен шекаралас бөлікте орналасқан Қарынжарық
тауының (1138 м) атауы ... ... ... шаю ... ... ... жер бедеріне қатысты қолданылатын жарық терминінің
негізінде қалыптасқан. Шындығында да, таудан басын алатын ... ... осы ... Қарынжарык жылғасы ағып жатыр. Осы ағын сулардың онсыз
да қарқынды шаю әрекетін биіктіктердің ... ... ... күшейте
түседі. Осылайша, ағын су әрекеті «қарны жарылған», яғни күшті ... ... ... Айта кететін жайт, Қарынжарық атауы Ақтөбе,
Қарағанды облысында да осы тектес жер бедеріне қатысты қойылған.
Қазақ тіліндегі ... ... бір ... ... ... ... элементтеріне ұқсату негізінде қойылған топонимдер
құрайды. Бір-бірімен торкөз түрінде бекіп, киіз ... ... ... ... ... географиялық атауларға негіз болған. Қаратауда бір-
бірінен биіктіктері мен географиялық орны ... ... ... ... Керегетас таулары (1000 м және 1508 м) бар. Оларға ... ... де ... ... ... бағытта созылыңқы түрде орналасқан
жота құрайтындығы. ... ... ... ... мен ... ... алып жатыр, ал ... ... ... оңтүстігінде
орналасқан. Кереге халықтық географиялық терминологияда тұтас кабырға ... ... ... қатысты қолданылатындығын және тас
термині оқшау, бөлектеніп ... ... ... ... бұл ... ... жер бедерінің сипатын нақты бейнелейді
деуімізге әбден болады. Осы ретте тас термині негізінде қалыптасқан ... ... ... атап ... болады.
Қаратаудың орталық бөлігіндегі жер бедерінің әрқилы сипаты қатпар
терминінің қатысуымен жасалған Қатпарсақ (1311 м) және ... (1443 ... ... көрінеді. Мағыналық жағынан антонимдік сипат алатын бұл
екі атау Қаратаудың өздері орналасқан ... жер ... өте ... ... өзеніның аңғары мен Жылағаната бұлағының
аралығындағы Қатпарсақта қатпарлану процесінің салдарлары ... ... ... ... ... ... Ал Тегістік тауына екі беткейі
күрт биіктеп ... тау ... ... ... ... жер ... тән ... жергілікті жер бедері ерекшеліктеріне сәйкес биік тау Тегістік
деп, ал одан біршама аласа тау ... деп ... тауы ... ... ... биіктеп, Талмас тауына
(1500 м) ұласады. Қаратаудың осы бөлігінда тау төбесі ... ... ие ... сол себепті көшу барысында басқа аудандардағы ... ... ... жер ... осы қолайлы тұсы ... ... ... ... ... (1475 м) және Қаракұз (1726 м) оронимдері екі ... ... құз ... тік жартасты беткейді белгілейді.
Қаратаудың жеке бөліктері тік ... ... ... ... орта ... ... ескерсек, географиялық атаулар жергілікті ландшафт
ерекшелігін дэл бейнелеп тұр. Атаулардағы ақ және қара ... ... тау ... түсін емес, биіктігінен хабар беріп тұр: Қарақұз
Аққұзға қарағанда 251 м биік.
Қаратауда Оңтүстік Қазақстанда сирек кездесетін ... ... ... жасалған Мақымдоңғал тауының (844 м) ... ... ... ... ... ... ... (1951)
түсіндіруінше, кең таралған дөц терминінің неғұрлым ірі ... ... ... ... ... табылады. Әдетте бұл
терминмен бір бағытта созыла орналасқан ірі қыраттарды белгілейді.
Қаратаудың солтүстік-шығыс ... мен ... ... ... жер ... сипаты Ортаайрық (1364 м), ... (740 ... да ... ... ... ... құрамында өзеннің
екіге айрылуын білдіретін термин ретінде кездескенімен, қазіргі казақ
терминологиясында өзен ... ... ... (суайрық) мағынасында да
қолданылады. Айрық ауызекі сөзде екіге айрылған ... ие ... ... ... ... ... ... Е. Қойшыбаев бұл сөз «екі
айыр, тарау» және «асу, бел» аттары болып ... Олай ... тау ... айрылып тұрған пішіндегі бұл таудың атауы ... ... ... ... (1336 м) ...... ... маңызы бар ырғай
өсімдігінің көп өсуіне байланысты қойылған атау. ... ... ... ... Жиделі (жылға), Көкпекті (жылға), Құрақты
(жылға), ... ... ... (жылға), Ырғайлысай ... ... ... ... ойконимдері тркелді.
Боралдай жотасының Оңтүстік Қазақстан облысы аумағына ендірек келген
солтүстік-батыс бөлігі енеді. Тау ... тас ... ... ... және интрузивті жыныстарынан түзілген. Боралдай атауы кейбір
зерттеушілердің ... ... ... ... атауымен
байланыстырылатын. Орта Азия тауларының атауларын жете ... ... ... ... ... бұл ... ... жазады
[59.127 бет]
Ғалымның пайымдауынша, тау атауы түркілік ... ... ... ... Боралдай тауы негізгі тау сілемдерінен оқшаулау
орналасқандығын ескерсек, осы ... ... ... жеке ... ... (1813 м), ... (1434 ... (1263 м) деп аталады. Облыс аумағына енетін бөлігінде Шіліктіасу
(мамыр және қараша аралығында өтуге болады) асуы орналасқан. Асу ... ...... ... ... заңдылығына сәйкес
келеді. Қазақстанның басқа аудандарында да, асу атауларында фитонимдердің
жиі кездесетінін бізге дейінгі зерттеушілер атап ... ... ... биік бөліктерінде шетен, арша, алша, пісте, жеміс ағаштары топтанып
өседі. Осыған сэйкес, коныс атауларында (Алмалы, Аршалы, ... ... т.б.) ... ... ... белгіленген.
Қаржантаудан солтүстік-батысқа қарай орналасқан әйгілі Қазығұрт тауы
Талас Алатауының оңтүстік-батыс сілемдеріндегі аласа жота ... ... тауы ... оңтүстік-батысқа қарай шамамен 55 км
созылған. ... ... ... деп пір ... осы таумен байланысты
аңьтздар да көп. Соның бірі жер ... ... су ... ... ... ... ... тиеген кемесінің осы таудың басында тоқтағаны
туралы аңыз. Мүнда Қазығұрт әулие жерленген деп ... ... шығу тегі ... ... табылады. Осы маңда қазығүрт аталатын
өсімдік өседі. Т.Жанұзақовтың жаңа ... ... ... ... ... бұл атаудың қазы және қүрт (ауызекі сөзде ғүрт болып айтылады)
этнонимдерімен байланысты ... ... ... ... жасайды.
Алатау, Қарақұс, Аршалы, Тасқара, Қазығұрт тауларынан ... ... тау ... ... елді ... ... ... келіп жетеді. Тау бөктерінде орналасқан бұл өңірдің бұл ... ... ... ... ... ... ... Қазығұрт,
Төле би және Түлкібас аудандарында орналасқан елді ... ... ... қайнар, су терминдері жиі ... ... ... ... ... ... ... Қарабастау, Қарабұлақ
(Сайрам ауд.), Ақбастау, Ащыбұлақ, ... ... ... ... ... Қызылбұлақ, Майбұлақ, Молбұлақ,
Сасықбұлақ, Талдыбұлақ, ... ... ... ... ... ауд.) ... Алтынбастау, Қайнар, Қасқасу, Майбұлақ,
Текесу (Төле би), Иірсу, Кемербастау, Күмісбастау, Қарабастау, Қызылбастау,
Үрбұлақ, Шүкірбұлақ (Түлкібас ауд.) ... ... ... ... оңтүстік-шығысын алып жатқан Талас Алатауының
сілемдерінде орта және биік ... тән ... ... ... 4299 м)
ландшафттар қалыптасады. Жер бедерін қалыптастыруда өзен ағынының эрозиялық
әрекеті қарқынды сипат ... Сол ... тау ... ... тік ... ... ... Қазақстанның басқа да таулы өңірлеріндегі сияқты,
мұнда да өзен атауларында сай термині басым ... Бұл ... ... ... ... ... Киікбайсай, Қалпесай, Қарасай,
Қорғансай, Қүрсай, Мыңжылқысай, Сарымсақсай ... ... ... ... Сонымен, сай терминінің шөлді өңірлердегі мағыналық жүктемесі
«құрғақ арна» болса, таулы аудандарда ... ... ... эрозия басым
болатын өзендердің атауларында ландшафт ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысының таулы жер бедерімен
сипатталатын қиыр оңтүстік-шығыс бөлігінде бас сөзінің қатысуымен жасалған
атаулардың ... ... ... ... ... ... ... бас қазақ тілінде дене мүшесі ретінде көптеген ... ... ... ... ... ... және т.б.) негіз болған. Халықтық
географиялық терминологиядағы «бас» ұғымына Ғ. ... (1963, ... биік шың» ... ... ... ... ... сөздігінде бұл сөздің «жоғары»:, «бастапқы», «басты»,
«алғашқы», «алдыңғы» ... ... ... ... ... бас ... ... мәні «жоғарғы»,
«биік» мағыналарына байланысты анықталады деп есептейміз. Оған дәлел
ретінде ... ... ... ... алып ... ... ... биік шыңдарының бірінің Бастау (абс.б. 2404
м), Қарқара тауының биік ... ... ... 4059 м), ... Алатауы
жүйесіндегі Бежінтауда орналасқан кішігірім көлдің Баскөл аталуын ... ... ... ... ... (Басадыр, Басбақай,
Басқағыл, Басқарауыл, Бас Сарытау) және гидронимдерде (Басбұлақ, Басқайнар,
Баскарасу, Басқарғалы) кездеседі деп топшылауымызға ... ... ... терминінің осы мағынасын талдау барысында ... ... ... бар ... ... ... түркмендерде тоголок «жеке
тұрған, дөңгеленген тау басы» дегенді, монғолдарда тол ғой ... ... ... ... ... ... ... бет]
Географиялық нысандарға ат қою үшін халық ерекшелеп алған белгілері
бұл нысанды басқаларынан айқын ажырататындай ... ... яғни ... осы ... ... үшін ... Сондықтан бас сөзі «басты»,
«негізгі» деген мағынада да топонимдер ... ... ... ... ... бір тектес нысандардың ішіндегі ең
ірісін, негізгісін, шаруашылық үшін қолайлысын айрықша ... ... да бұл сөз ... ... ... ... Ортакөкше,
Баскөкше деп аталатын төбелер бар. Баскаларына кдрағанда Баскөкше биігірек.
Сонымен, ... ... ... ... ... географиялық
объектілердің орналасу ерекшелігін ... ... ... ... ... ... тау алды жазықтары мен биік жазьщтардың аттарында дала
термині жиі ... ... ... бұл ... ... тау ... ... жер бедерінің айырмашылықтарын нақты көрсету мақсатын
қөздеуімен түсіндіреді. Жетісудағы Ақдала, Сексеуілдала тау алды ... ... ... ... солтүстігіндегі Бетпакдала атауындағы дала
термині аса ... ... алып ... ... болғандықтан жоғарыда
аталған мағынасына сәйкес колданылған. Ал Сырдарияның сол жақ ... ... Арыс ... ... ... ... ... жергілікті ландшафт ерекшеліктеріне қарай, басқа ... ие ... деп ... ... бұл ... онсыз да жазық
аумақтардың кішігірім бөліктері болып табылады. Олай болса, бұл ... жер ... ... емес, топырақ-өсімдік жамылғысындағы,
шаруашылық тұрғыда игерілу ... ... үшІн ... ... атаулары арасында да дала терминінің қатынасуымен Ақдала (Отырар
ауд.), Жаңадала, Тыңдала ... ... ... ... ... ... аумағындағы «саздық» топонимияның қалыптасуына терминнің екінші
мағыналық жүктемесі сәйкес келеді. Саздардың қалыптасуы үшін алғышарттың
бІрі ... ... ... ... Осы ... облыста саздар жауын-
шашын көп түсетін таудың биік ... ... ... ... ... ... ... әркелкі болады. Кейбір авторлар «құрғақ
саз» терминін де пайдаланады. Саздардың жайылым ... ... ... ... ... ... ... кажет еткен; саз терминнің
микротопонимдер құрамында жиі ... ... ... ... ... ... тау саздарының шоғырланғандығын таулы
өңірлерде тіркелген көптеген топонимдер дәлелдей түседі. Мысалы, Қаратауда
Бессаз, Бөрібенсаз, ... ... ... ... ... ... Боралдай жотасында Ерменсаз бұлағы орналаскан. Ал
Қаратаудың биік нүктесі Бессаз (2176 м) деп ... Өгем ... ... м ... ... ... ... корығы аумағында 2680 м
биіктікте Топшақсаз қонысы бар. Саз термині табиғи ... ... ... ... елді ... ... да кездеседі. Тау саздары кеңінен
тараған Қазығұрт ауданында Тортасаз, ... деп ... елді ... ... ... облысының ландшафттық топонимиясына
қатысты мәселелерді талдап, жергілікті ... ... ... ... ... түйіндедік:
– Оңтүстік Қазақстан облысы аумағында таралған ландшафт түрлеріне
байланысты географиялық терминдер мен ... ... ... ... ... ... бір ландшафттың өзіне тән топонимдер
жиынтығы болатындығы анықталды.
... ... ... ... ... мағыналық жағынан ығысуға ұшырайтындығы нақты деректер негізінде
дәлелденді.
– Топонимдерде географиялық ... ... ... ... тек ... және әлеуметтік өмірде маңызы бар ерекшеліктері ғана
бейнеленетіндігі анықталды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жұмыстың өзектілігі мен жаңалығын және де ... ... ... негізгі қорытындылардан төмендегіше тұжырымдама жасадық:
1. Оңтүстік Қазақстан облысының географиялық атауларының қалыптасуына
географиялық және тарихи алғышарттардың ... ... ... ықпал еткен.
Облыс аумағынның табиғат жағдайларының ... ... оның ... ... ... әсер ... ... деңгейі географиялық
атаулардың өте күрделі жүйесін қалыптастырған. Жинақталған материалдар
негізінде арнаулы мазмұнын автор ... ... ... ... ... топонимдерінің» картасы, «Оңтүстік Қазақстан ... ... ... деп ... сызбанұсқа жасалынды.
2. Оңтүстік Қазақстан облысы аумағындағы физикалық-географиялық
жағдайдың алуан түрлілІгі, ... ... ... өте ежелден игеріле
бастауы аса күрделі топонимиялык жүйені қалыптастырғаны ... ... ... ... ... ... анықтаған «Оңтүстік
Қазақстан облысы оронимдері», «Оңтүстік Қазақстан облысындағы гидронимдер»,
«Оңтүстік ... ... ... ... карталары, «Оңтүстік
Қазақстан облысындағы қоныс атауларындағы жер бедері терминдері», «Бұлақ
атаулары ... ... ... деп ... ... ... ... облысы аумағында таралған ландшафт ... ... ... мен ... ... ... бір ландшафттың өзіне тэн топонимдер жиынтығы болатындығын
көрсетті. Бетпақдала, Мойынқүм, Қызылқүм ... ... ... ... тэн ... терминдер мен географиялык атауларды
талдау ... ... ... ... ... ... ... атаулары», «Сырдария аңғарына тэн ... ... ... ... ... қрі термині негізінде
қалыптасқан топонимдер жинақталып, кесте түрінде берілді.
4. Жергілікті ... ... ... ... ... ... ығысуға үшырайтындығы нақты деректер негізінде
дэлелденді. Салыстырулар облыс аумағындағы ... ... ғана ... ... ... ... ... қатысты да жүргізілді.
5. Оңтүстік Қазақстан облысы аумағындағы ... ... ... ... ... ... тек шаруашылық және әлеуметтік
өмірде маңызы бар ... ғана ... ... ... ... ... облыс аумағындағы табиғатты пайдалану мен
тікелей байланысты географиялық ... ... ... ... ... ... өңірлеріне қарағанда, суармалы егіншілікпен
байланысты қалыптасқан атаулар едәуір көп екендігі анықталды. ... ... ... ... ... арық ... топтамасы жасалып, кесте түрінде жинақталды.
7. Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... атаулар тобы анықталды. Облыс аумағында ... ... бар ... ... ... ... ие болу арқылы қорғалып
келгендігіне нақты ... ... олар ... ... ... Көне
атаулар құрамындағы «қорык» сөзі де осы ... ... ... ... ... ... ... Облыс аумағындағы географиялық атауларды зерттеудің қолданбалы
маңызын ... ... ... ... ... ... маңыздылығы,
Қазақстанда топонимиканың аймақтық зерттеулер бағытын дамыту кажеттілігі
негізделіп, ұсыныстар берілді.
9. ... ... орта ... бері ... ... белгілі
болған, жергілікті жердің тарихының куәсі болып табылатын тарихи топонимдер
жүйесі бар екендігі және олардың көпшілігі ұмыт бола ... ... ... ... ... ... каталогын жасау қажеттілігі
негізделді.
10. Оңтүстік Қазақстан облысында әлі күнге дейін патшалық ... ... ... ... ... ... кезінде тарихи
топонимдер қолданылуы кажет екендігі жөнінде ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысындағы жергілікті географиялық
терминдер мен атауларды талдау негізінде қазак халқының заттық және ... ... ... оның ... ... ішінде географиялық атауларында тіркеліп, сақталып қалғандығы жөнінде
қорытынды жасауға болады. Бұл сабақтастық облыс аумағында өзіндік жалғасын
тапқан, бұл ... ... және ... ... ... ... ... мен заттық мәдениеттің ғажайып
үйлесімінің ғана емес, жалпы қазақ дүниетанымының ... ... ... ... ТІЗІМІ
1. Абдрахманов А. Қазақстан топонимикасының кейбір ... ... ... ... ... ... 1954. 29 ... Рысбергенова К.К. Историко-лингвистический анализ топонимов Южно-Каз.
области (на мат-ле зап. районов). Автореф. дисс... канд. филол. наук.
- Алматы, 1993. 29 ... ... ... ... ... /Бас ... ... "Қазақ энциклопедиясы", 2005. - 560 б.
4. Коровин Е.П. Бетпак-Дала как особый тип пустыни ... ... ... - ... Вып. 27. - ... ... САГУ, 1935. - 19 с.
5. Мынбаев К.М. Пустыня Бетпак-Дала. - ... ... АН Каз. ... ... ... Е.М: ... и ... география //Топонимика и
историческая география. - М, ... 1976 - С. ... Зуев Ю.А. ... известия о Суябе //Изв. АН ... ... и ... 1960, вып. 3(14). - ... ... С.Г. ... рунические памятники как источник по
истории Средней Азии. - М., Наука, 1964. - 215 с.
9. ... Е. ... ... ... ... - Алматы: Мектеп,
1985.-256 6.
10. Топография Оренбургской губернии. Сочинение П.И. Рычкова 1762 года ... 1887. - 405 ... ... А.В. и др. Теория и методика ономастических исследований
/Отв. редактор А.П.Неподкупный. - М: Наука, 1986. - 254 ... ... М.И. ... ... ... ... //Принципы
топонимики. - М.: Наука, 1964. - С. 34-44.
13. Байпаков К.М. Средневековая ... ... ... ... ... (VI -нач. XIII вв). - ... ... 1986. - 256 с.
14. Баевский С.И. Географические названия в ранних персидских толковых
словарях (XI-XV вв) ... и ... ... Вып. 22, ... 2. - ... ... 87.
15. Зуев Ю.А. Китайские известия о Суябе ... АН ... ... и ... 1960, вып. 3(14). - ... ... М. Түрік сөздігі. 3-том. - Алматы, Хант баспасы, 1998.-600 б.
17. Шуховцов В.К. ... ... по ... ... Казахстана //Мат-
лы респ. науч.-прак. конф. мол. ученых по общ. ... - ... ... ... ... ... в ... и материалах (V в до н.э. - XVIII в
н.э.). Сб. 1. - ... - ... 1935. - 297 ... ... Е.А. Лексико-семантическая типология оронимии Казахстана.
Автореф. дисс... канд. филол. наук. - А-Ата, 1988.
20. Кононов А.Н. ... ... в ... ... сборник 1975. - М.: Наука, 1978. - С. 159-179
21. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в ... Азии ... ... Т. 3 - Алматы: ТОО "Жалын баспасы", 1999.- 352 с.
22. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как ... ... ... ... - М., Наука, 1964. - 215 с.
23. ... М. ... ... ... - Алматы, Хант баспасы, 1997.- 590 б.
24. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары ... - ... ... ... ... ... ... Редакция К.Н.Сербиной. - М-Л., Изд-во АН СССР,
1950-229 с.
26. Назаров Ф. Записки о некоторых народах и землях средней части Азии.
-М., 1968.
27. ... Э.М. ... ... - М: ... 1974 - 380 ... ... А.В. и др. Теория и методика ономастических исследований
/Отв. редактор А.П.Неподкупный. - М: ... 1986. - 254 ... ... Е. ... ... ... ... - Алматы: Мектеп,
1985.-256 6.
30. Қашқари М. Түрік сөздігі. 1-том. - Алматы, Хант баспасы, 1997.- 590 б.
31. Әбдірахманов А. ... және ... - ... ... 1975.-207
6.
32. Рысбергенова К. Историко-лингвистическое исследование топонимов Южного
Казахстана. - Алматы, Ғылым, 2000. - 153 ... ... Е.Н. ... ... ... языка (на материалах
произведений М.Ауэзова) - Алма-Ата, Наука, 1989. - 288 с.
34. Гаджиева Н.З. Актуальные вопросы тюркского ... ... ... ... ... (сб).-
Л.,Наука, 1989.-С. 162-181
35. Конкобаев К. Топонимия Южной Киргизии. - Фрунзе, Илим, 1980. -171 ... ... Э.М. ... направления топонимических исследований
//Принципы топонимики. - М.: ... 1964. - ... ... А.А. Палеогеография, топонимика и этногенез //Изв. АН СССР,
серия географическая, 1974, № 6. - С.40-53
38. Мурзаев Э.М. Местные ... ... и их роль в ... ... Сб. ... 1970-С. ... Конкашпаев Г.К. Общие особенности ... ... ... Азии и ... // ... ... 1970, ... -С. 174-179.
40. Мурзаев Э.М. Очерки топонимики. - М: Мысль, 1974 - 101 с.
41. Будагов Б.А. ... ... ... (на ... ... // ... в ... географических исследованиях. -М.,
1984.-С. 9-12.
42. Бейсенова Ә.С., Каймулдинова К.Д. Жер-су аттарын ... ... ... ... қазіргі мэселелері
//Географические основы устойчивого развития Республики Казахстан. —
Алматы: ... 1998. - ... ... Е.Л., ... Э.М. ... ... условий Русской равнины //Современные ... ... ... ... Соболев Л.Н. Кормовые ресурсы Казахстана. – М., Изд-во АН СССР, 1960.-
280 с.
45. Мушкетов И.В. Туркестан. Геологическое и ... ... ... ... ... ... ... диалектологиялық сөздігі - Алматы, Ғылым, 1969. - 426 б.
47. Нақысбеков О. ... ... ... //Қазақ
диалектологиясы. 1-шығуы. - Алматы, "Ғылым" баспасы, 1965. - 22-33 б.
48. ... ... ... 6-том /Бас редактор Б.Аяған. -Алматы:
Қазақ энциклопедиясының" Бас ... 2004. - 696 ... ... Г.В., ... Л.К. ... Казахстана. - Алма-Ата, Гылым,
1992.-176 с.
50. Княжецкая Е.А. Путешествие тобольского казака ... ... в ... в ... гг ... и народы Востока. Вып. 22, книга 2.
-М.:Наука, 1980.-С. 66-73
51. ... и горы ... Азии и ... /отв.ред. С.С.Коржуев.
-М.гНаука, 1975.-264 с.
52. Материалы по киргизскому землепользованию. т.ІІ, вып. I. Сырдарьинская
область. ... ... - Спб, 1910. - 277 ... ... А.У. Природные основы номинации ... ... ... ... ... ... геогр. наук. 25.00.23. -
Алматы, 2004. - 26 ... ... В.Н. ... роль ... ... ... ... топонимов // Местные географические термины в топонимии. - М.,
1966 - 98с.
55. ... Ш. ... ... ... ... ... диалектологиясы. 1-шығуы. - Алматы, "Ғылым" баспасы, 1965. ... ... Т. ... ... ономастики. - Алма-Ата, 1982. - 242 с.
57. Гельдыева Г.В., ... Л.К. ... ... - ... ... с.
58. Қазақстан. Үлттық энциклопедия. 1 том. /Бас ред. Ә.Нысанбаев. -Алматы:
"Қазақ энциклопедиясы" Бас ... 1998. - 720 ... ... А.П. Горы Централъной Азии. Толковый словарь географических
названий и ... - ... ... - 127с.
60. Мурзаев Э.М. Местные географические термины и их роль в ... ... Сб. ... 1970-С. 16-34.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жергілікті бюджетті басқарудың тиімділігін арттыру119 бет
Жергілікті өзін-өзі басқару органдарының қызметтерін дамыту мәселелері және бағыттары103 бет
Ауыз судың нормалық стандарты4 бет
Топографиялық жұмыстар11 бет
Топырақ дезинфекциясы10 бет
Конденсаторлар, олардың түрлері және сыйымдылықтары8 бет
Әр түрлі геометриялық пішіндегі конденсаторлардың сиымдылығы3 бет
Сел қауіп-қатерінен сақтандырудың географиялық астарлары (Іле Алатауы мысалында)121 бет
Ұлттық идеология астарлары.12 бет
Бастауыш сынып оқушыларындағы мәселелері бойынша ата-аналарға кеңес беру90 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь