Мақал - мәтелдердің ағылшын тілінен қазақ тіліне аударылу ерекшеліктері

І БӨЛІМ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРЕТИКАЛЫҚ АЛҒЫШАРТТАРЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2

І.тарау. АҒЫЛШЫН . ҚАЗАҚ МАҚАЛ .МӘТЕЛДЕРІ

1.1. Аударма қарым . қатынас құралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2. Мақал . мәтелдердің халық ауыз әдебиетіндегі орны және олардың бір.бірінен айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.3. Ағылшын . қазақ мақал . мәтелдерінің шығу тарихы ... ... ... ... ... ... ... 13
І БӨЛІМ БОЙЫНША ТҮЙІН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19


ІІ.тарау. МАҚАЛ.МӘТЕЛДЕРДІ АҒЫЛШЫН ТІЛІНЕН ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ АУДАРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

2.1. Мағынасы жағынан ұқсас қазақ және ағылшын мақал . мәтелдерін талдау және оларды аудару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.2. Мақал . мәтелдерді аударудағы қиыншылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
2.3. Мақал . мәтелдерді аудару жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.4. Ағылшын . қазақ мақал . мәтелдерінің лексико . семантикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

ІІ БӨЛІМ БОЙЫНША ТҮЙІН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
ҚОСЫМША
Көркем сөз өнерінің тілдік және әдеби бұлақтары санатына жататын мақал – мәтелдер мән - мазмұнының дәйектілігімен, тереңдігімен, өткірлігімен, өміршеңдігімен айырықша ерекшеленеді. Көлем - құрылымының ықшамдығына қарамастан, бейнелі тілдік бірліктер нақты да күрделі ойдың себеп - салдарын, халықтың өмір тәжірибесінің қорытындысы мен дәлелін қатар білдіреді. Онда халықтың тарихы, саяси өмірі, салт - санасы, тұрмыс - тіршілігі, дүниетанымы, рухани және материалдық қазынасы, сан саладағы мәдениеті жан - жақты көрініс тапқан. Әр ұлттың философиясы оның мақал – мәтелдерде десек, қателесе қоймаспыз. Терең ойды аядай қалыпқа сыйғызған халық даналығын, шешендігі мен асқан шеберлігін танытатын да осы ұлттық сипатқа ие тұрақты орамдар. Әрбір халықтың тарихи даму кезеңдеріндегі сан алуан өзгерістер тілдің лексикалық - грамматикалық жүйесіне ықпал етіп, өзіндік із қалдырып отырғаны сөзсіз, алайда мақал – мәтелдер тұлғалық және мағыналық біртұтастығын сақтап қалған бірден-бір тілдік бірліктер ретінде белгілі.
Осы дипломдық жұмыс мақал - мәтелдердің ағылшын тілінен қазақ тіліне аударылу ерекшеліктерін зерттеуге арналған.
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Қазақстан Республикасының егеменді ел, халықаралық қатынастар субъектісі болуына және қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуына байланысты, мемлекеттің тілі ретінде оның халықаралық қатынастар деңгейіндегі коммуникацияда қолданылу ықтималдығын жоққа шығаруға болмайды. Өзара карым - қатынастың нығаюы, тіларалық байланыстардың, ағылшын - қазақ қостілділігінің жандануы, дамуы, осыған орай, классикалық, көркем әдеби шығармалардың, саяси ақпараттардың, халықаралық зор мәнділікке ие құжаттардың аралық тіл ықпалынсыз тікелей қазақ тіліне аударылуы таяу болашақга өрістей түседі. Ал, шет тілін үйретуде және аударма жұмысында аса бір қиындық туғызатын тілдік бірліктер - фразеологизмдер мен мақал - мәтелдер. Оның себебін тілдің фразеологаялық, паремиологиялық жүйесіндегі тұрақты тіркестердің ұлттық сипатының, ұлттық нақышының ерекшелігімен түсіндіруге болады. Тілдік бірліктердің тұтас мағынасын жете түсінбей, тіркес құрамындағы сыңарлар мәнін негізге ала отырып аудару әртүрлі келеңсіз жағдайларға, "сәтсіздіктерге" ұшыратуы әбден мүмкін. Сондықтан, мақал-мәтелдердің зерттей отырып, ондағы жалпы адамзаттық, жалпыхалықтық мәнділіктер мен заңдылықтарды және этностық ерекшеліктерді, сондай - ақ ұлт, тіл, мәдениет және өркениеттің өзара сабақтастығын айқындау да аса өзекті мәселелер қатарына жатады.
1. В.Н. Коммисаров. Современное переводоведение. – М.: 1980. – 11 б.
2. Ө.А. Айтбаев. Тіл және аударма. Қазақ ССР Ғылым академиясы, Тіл білімі институты. Терминдер және олардың аудармасы. – Алматы: Ғылым, 1990. – 131б.
3. Қ.Алпысбаев, Т.Қазыбек. Қазақ аудармасының теориясы мен тәжірибесі: оқу құралы, ҚҰУ. – Алматы, 2001.
4. Гутнер «Пособие по переводу с английского языка на русский» М, «Высшая школа» 1982 5. Уәлиханов Ш. Тандамалы шығармалар.—Алматы: Жазушы,
1985, 185-6.
6. Досмұхаммедұлы X. Аламан. Алматы: Ана тілі, 1991. 28-6.
7. Виноградов В. В. Избранные труды: лексикологая и лексико-графия. М.: Наука, 1977. С. 133.
8. Ефимов А. И. О языке художественных произведении. М.,1954. С. 182.
9. Шанский И. М. Фразеология современного русского народа. 2-е изд., исп. и доп. Учебное пособие для студентов филологических факультетов. М.: Высшая школа, 1969. С. 84.
10. Булаховский Л. А. Введение в языкознания. ч.2. Москва, 1954. С. 54.
11. Кунин A. B. Курс фразеологии современного английского языка. Москва: Высшая школа, 1986. С 300-325.
12. Пермяков Г. Л. Паремиологический сборник. Пословица:
Загадка. ( Структура, смысл, текст.) М.: Наука, 1978. С. 8.
13. Ибрагимов Ш. Мақал-мөтелдер. А., 1874.
14. Алтынсарин Ы. Қырғыз хрестоматиясы. Орынбор, 1879. 106-111 бб.
15. Диваев Ә. Кдзақ мақалдары. Ташкент, 1927.
16. Тұрманжанов Ө. Қазақтың мақалдары мен мәтелдері. А,
1957, 1959, 1963, 1990.
17. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1958.
18. Нұрышев С. Қазақтың халық мақалдарының даму тарихынан. А., 1959.
19. Кеңесбаев С. Қазақ тілі фразеологиясы. Докторлық диссертация. А., 1961.
20. Сәрсенбаев Р. Қазақ мақал - мәтелдерінің лексика - семантикалық ерекшеліктері. АКД. Алматы, 1961.
21. Әлімбаев М. Өрнекті сөз - ортақ қазына. Алматы,1967.
22. Адамбаев Б. Халық даналығы. Алматы: Мектеп, 1976.
23. Адамбаев Б. Халық даналығы. Алматы: Мектеп, 1976. - 8б.
24. Райтдаун Р. Толковый словарь английских пословиц. Санкт - Петербург, 1997.
25. Linda and Roger Flavell. Dictionary of Proverbs and their Origins. London, 2000. P.62.
38. Арнольд И. В. Лексикология современного английского языка. – М.: Изд. литературы на иностранных языках, 1959. – 352 с.
39. Донбаева А. Б. Фразеология және мақал-мәтелдер. Жалпы және салғастырмалы фразеологияның өзекті мәселелері. Ғылыми мақалалар жинағы. – Алматы: Альянс-2, 2003. – 152-163 бб.
40. Сәрсенбаев Р. Қазақ мақал-мәтелдерінің лексика-стилистикалық ерекшеліктері. Канд. дис., автореф. – Алматы, 1961
41. Кунин А. В. Фразеология современного английского языка. – М.: Международные отношения, 1972. – 240с.
42. Головин Б. Н. Введение в языкознание. – М.: Едиториал УРСС, 2005.
43. Кеңесбаев І. Фразеологизм және мақал-мәтелдер// Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977. – 598-600 бб.
44. Амосова Н. Н. Основы английской фразеологии. – Ленинград: Типография ЛОЛГУ, 1963. – 208 с.
45. Ахметова С.Г. Словарь английских пословиц, поговорок, фразеологических единиц и способов их передачи в русском, казахском и немецком языках. Алматы: Мектеп, 2009.
46. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, 7 том. – Алматы: Ғылым, 1983
47. Dictionary of the English Language, International edition, Volume 2, 1963.
48. Longman Dictionary of Contemporary English, New edition, 2003.
49. Macmillan English Dictionary for Advanced Learners, International student edition, 2006.
        
        І БӨЛІМ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРЕТИКАЛЫҚ АЛҒЫШАРТТАРЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................2
І-тарау. АҒЫЛШЫН - ҚАЗАҚ МАҚАЛ -МӘТЕЛДЕРІ
1.1. ... ... - ... ... - ... ... ауыз ... орны және олардың бір-
бірінен айырмашылықтары……………………………………………….……… 10
1.3. Ағылшын - қазақ мақал - ... шығу ... ... ... ... МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРДІ АҒЫЛШЫН ТІЛІНЕН ҚАЗАҚ ... ... ... ... ... қазақ және ағылшын мақал - мәтелдерін талдау
және оларды аудару………………………………………………...………………20
2.2. ... - ... ... қиыншылықтар…………………….………31
2.3. Мақал - мәтелдерді аудару жолдары…………………………………………36
2.4. Ағылшын - ... ...... лексико - семантикалық
ерекшеліктері...............................................................
............................................. 48
ІІ ... ... ... ТІЗІМІ……………………………….….....59
ҚОСЫМША
КІРІСПЕ
Көркем сөз өнерінің тілдік және әдеби бұлақтары санатына жататын мақал
– мәтелдер мән - ... ... ... ... ... ... Көлем - құрылымының ықшамдығына
қарамастан, ... ... ... ... да күрделі ойдың себеп ... ... өмір ... ... мен дәлелін қатар
білдіреді. Онда ... ... ... ... салт - санасы, тұрмыс -
тіршілігі, дүниетанымы, рухани және материалдық қазынасы, сан ... жан - ... ... тапқан. Әр ұлттың философиясы оның мақал –
мәтелдерде десек, қателесе қоймаспыз. Терең ойды аядай ... ... ... ... мен ... шеберлігін танытатын да осы ұлттық
сипатқа ие тұрақты орамдар. Әрбір халықтың тарихи даму ... ... ... ... ... - грамматикалық жүйесіне ықпал етіп,
өзіндік із қалдырып отырғаны сөзсіз, алайда ...... ... ... ... ... ... бірден-бір тілдік бірліктер ретінде
белгілі.
Осы дипломдық жұмыс мақал - мәтелдердің ағылшын тілінен қазақ тіліне
аударылу ... ... ... ... ... ... ... егеменді ел,
халықаралық қатынастар субъектісі болуына және қазақ тілінің мемлекеттік
мәртебе ... ... ... тілі ... оның ... ... ... қолданылу ықтималдығын жоққа
шығаруға ... ... ... - ... ... ... ағылшын - қазақ қостілділігінің жандануы, дамуы, осыған
орай, классикалық, көркем әдеби ... ... ... зор ... ие ... аралық тіл ықпалынсыз тікелей
қазақ ... ... таяу ... ... ... Ал, шет ... және ... жұмысында аса бір қиындық туғызатын тілдік ... ... мен ... - ... Оның ... тілдің
фразеологаялық, паремиологиялық жүйесіндегі тұрақты тіркестердің ... ... ... ... ... ... Тілдік
бірліктердің тұтас мағынасын жете түсінбей, тіркес құрамындағы сыңарлар
мәнін негізге ала ... ... ... ... ... ... әбден мүмкін. Сондықтан, мақал-мәтелдердің
зерттей отырып, ондағы ... ... ... ... ... және ... ... сондай - ақ ұлт, тіл, мәдениет
және өркениеттің өзара ... ... да аса ... ... жатады.
Мақал - мәтелдердің тіл білімінде, оның ішінде, қазақ және ... әр ... азды - ... ... ... ... Зерттеу
нысанына қатысты еңбектерге барынша қамтылды. Дегенмен, халықтық ұғым -
түсініктер мен рухани, мәдени кұндылықтардан мол ... ... ... ағылшын тілдеріндегі аталмыш ... ... ... ... кең өріс ... осы ... ... бірді - екілі
мақалаларды есепке алмағанда зерттелмей келді.
"Ұлт пен тіл біртұтас" деген қағидаға сәйкес, қазақ және ... ... ... ... тұрғыдан қарастыру ұлттық болмысты тану жағынан да өзекті
мәселе қатарына жатады.
Зерттеу жұмысының ... мен ... : ... негізгі мақсаты - қазақ-
ағылшын мақал - мәтелдерін зерттей отырып, олардың мазмұн ... мен ... ... ашу. ... ... ... кұрамындағы ортақ тұстары мен ... және ... - ... ... ... ... үшін төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- мақал - мәтелдердің ... ... ... - мәтелдердің жасалу жолдарын зерттеу;
- аудармаға жалпы түсінік ... ... - ... ... жолдарын зерттеу;
- мақал - мәтелдердің ағылшын тілінен ... ... ... ... ... ... - қазақ тіліндегі мақал - мәтел әдебиеттері болып
табылады.
Зерттеу нысаны: зерттеу ... ... ... тілінен ағылшын
тіліне аудару.
Зерттеу әдістері: зерттеу жұмысы барысында біз сипаттау, анықтау, ... ... ... ... дереккөздері: қазақ тілінен әр жылдары жарық көрген мақал
- мәтелдер ... мен ... ... біршама сөздіктер мен көркем әдеби
шығармалар алынды. Сондай - ақ, ... ... ... ағылшын, орыс
тілдеріндегі әдебиеттер, ғылыми еңбектер мүмкіндігінше қамтылды. ... ... ... этнографияға қатысты зерттеу жұмыстары мен
ішінара ел ... ... ... ... бар.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы мен нәтижелері: тілдік құрылымы жағынан ... ... ... ағылшын - қазақ тілдеріндегі мақал - ... ... ... ... тақырыптық топтары айқындалды. Туыс емес
екі тіл тұрақты бірліктерінің мазмұн-межесі зерттелді. Мақал - ... мен ... ... және ... қалыптасуы тұрғысынан өзара
айырмашылықтары мен ұқсастықтары көрсетілді; тіл - тілдің көркем бейнелер
жүйесінде орын алатын ... және ... ... - ... ... ... және ... мәдениеті әрбасқа екі ұлт танымдарындағы
ортақ және ерекше ұғымға ... ... ... - ... мәтін арқылы
талдау жасалынды. Зерттеу нәтижесінде қазақ - ағылшын мақал - ... ... ... ... ... айқындалды.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәнділігі: қазақ және ... ... ... тіл ... тарихымен,
дүниетанымымен, рухани және дәстүрлі тұрмыстық мәдениетімен ... ... ... ... ... ... ... тіл білімі, фразеология, ... ... ... ... ... бір дәрежеде үлес қосады.
Зерттеу барысында қол жеткен нәтижелер мен тұжырымдарды "Тіл ... ... ... теориясы" т.б. тәрізді ... ... және ... ... үйрету барысында қолдануға ... - ақ, ... ... ... және ... бір ... ... материалдарды, оларға берілген сипаттамалар мен
түсініктемелерді әр түрлі ... ... (қос ... көп ... ... т.б.) ... болады.
Зерттеудің кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, жаңалығы, мақсаты
мен міндеттері айқындалып, зерттеу әдістері, нысаны және ... ... ... ... ... ... - мәтелдердің халық ауыз әдебиетіндегі ... ... бір - ... ... және де шығу ... ... ... екінші бөлімінде мағынасы жағынан ұқсас қазақ және ... - ... ... ... мен ... ... ... жұмыстың нәтижесі көрсетілген.
Қосымшада мақал - мәтелдердің ағылшын тілінен қазақ тіліне аудармалары
мен мысалдар берілген.
І-тарау. Теориялық бөлім. АҒЫЛШЫН - ... ... ... ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1. Аударма қарым - қатынас құралы
Қазақстан өзінің тәуелсіздігін алған күннен ... ... ... ашып, бар - жоғын түгелдеп, өркениетті ... озық ... ... ... күн ... сай ... жанғыртуды мақсат қойып отыр.
Бүгінгі күрделі де қиын әлемнің замана талабына сай болу ... ... ... ... ... ... алмау үшін өзгенікінде біліп,
саралап отыру керек. Бүкіл адамзат тарихында түрлі ... бір - ... ... ... ... ... ғылыми байланыста болды,
сондықтан аударма адамның саналы әрекеттерінің көне түрлерінің бірі ... Көне ... бері ... адамдардың тіларалық және мәдениаралық
қарым - қатынас жасауына септігін тигізді, тек ... ... ... ... қатар, көпұлтты елдердің аумағында да. Соған мысал ретінде
құрамына әртүрлі тайпалар мен халықтар ... ... ... Ежелгі
Мысыр, Ежелгі Грекия мемлекеттері, Рим империясы, Орта Азия ... ... алса ... ... мемлекеттерде аудармашылар айрықша
мәртебеге ие болды. Мысалы, Ежелгі Карфагенде ... ... ... мен ... ие ... ал ... эмблемасы жарқын да сәнді тоты
болды. Қауырсындарының көп бояулығы аудармашының қай ... ... ... дамуының негізгі кезеңдерінің біріне жазудың пайда ... ... бұл адам ... ... ... ... мен
жетістіктерінің мәдениаралық алмасуына қуатты серпіліс берді, екіншіден,
аударма практикасының жаңа түрі, яғни жазбаша аударма пайда ... және ... ... ... ... ... ұлттар өкілдерінің қарым – қатынас жасауын қамтамасыз ететін
аударма тіларалық және ... ... ... ... ... ... ... пайымдауынша «аударма тіларалық және ... бір ... және екі ... ... ... ... талдауға алынған бастапқы мәтіннің негізінде екінші мәтін
(метамәтін) құрылып, алғашқысы өзге ... ... ... ... ... ... ... жеткізумен сипатталатын үрдіс екі
тіл, екі мәдениет және екі коммуникативтік жағдай арасындағы өзгешелікті
модификациялауға бағытталған». ... ... ... бір түрі ... ... ... ... басқа рефераттау, аннотациялау, мазмұндама деген
түрлері бар. Олар жеткізілетін ... ... және ... ... ... ... ... мен форма бірлігін ... ... ... ... ... ... және басқа
да тілдік дәнекерлерден мейлінше өзгешеленеді. ... ... бір ... ... ... ... ... дәл және толық жеткізу». [2,75б.]
Аударманы қарастырған кезде көңіл ... ... ... ... ...... жеке тұлғалар арасындағы өзара әрекет екендігін
ұғыну, соның барысында ... ... ... белгілі
лингвомәдени қауымның өкілі ретінде қарастырылады. Аударманы мәдениаралық
коммуникация ретінде бағалау тілдің мәдениеттің құрамдас ... ... ... – мәдени құрылым ... ... ... ... қоғамның материалдық және рухани жетістіктерінің ... ... ... ... ... көпжақты тарихи, әлеуметтік және
психологиялық ерекшеліктері, салт дәтүрі, көзқарасы, құндылықтары, мінез –
құлқы, тұрмысы, өмір сүру ... ... ... оның ... ... барлық жақтары және тіл ... Осы ... тіл ...... ... ... ... өйткені тіл этностың
ерекшеліктерін көрсетіп, ... ... ... оны мейлінше
өзгешелейді.
Тілдердің бәрінің бірдей сөздік қоры мен сөздік құрамы, оның ... т.т. ... ... ... бір – ... ... келе
бермейтіні заңды. Аудармашылардың қиналатын жері де осы ... ... ... ... ... ... ... жүйелері,
лексикалық байлығы әралуан тарихи негізде туып, жасалып қалыптасқан. Міне
осындай ... ... ... әсер ... ... ... ... бұдан
қайсібір тілдерді аударуға болатын, ал екінші ... ... ... деп ... ... Негізінде өз ұлтына қатықсыз қызмет етіп
отырған тілдердің қай – қайсысында да аударма ісі ... ... ... ... ... ... шошынудың жөні жоқ. Қайта
ондай ерекшеліктердің әсерімен өз ... жаңа бір ... іске ... қыры ... ... Тілдердің бір – біріне игі әсері, өзара ықпалы
дегенде оның осындай прогрестік мәнін ерекше ескеріп отырған лазым.
Кезінде Р. Якобсон ... ... ... ... [4,22б.] аударманың үш
түрін көрсеткен екен:
1) бір тілдің өзінің ішіндегі тілшілік ... яғни бір ... ... сол ... ... ... ...
түсініктеме, талдау, мазмұндау, бір тілдің ескі нұсқасында жазылған
шығарманы жаңаша сөйлету т.б.;
2) сөздің төл ... ... ... ... ... яғни бір
тілдің лингвистикалық белгілерін басқа тілде беру;
3) семиотика аралық аударма, немесе трансмутация, яғни тілдің
лингвистикалық белгілерін ... ... ... арқылы
қайталау. Мысалы: белгілі роман не повесть желісінде фильм түсіру ... ... ... ... ... ... болып 
есептелмейтін “аударманың” екі формасы бар екені көрініп тұр. Біріншісін
Якобсон аудармадан басқа сөзбен жеткізеді: ... ... ... ... ... “rewordіng”. Сондай-ақ, үшіншісі де аударма болып есептелмейтін
семиотика аралық аударма немесе ... Бұл екі ... да ... ... интерпретациясы туралы болып тұр. Осыдан тура өз
мағынасындағы аударма бар және ... ... ... бар деп ... ... ... тар және кең ... бар. Тар мағынасында аударма
деп бір тілдің ауызекі немесе жазулы ақпаратын ... ... бір ... етіп ... айтады. Тар мағынасындағы аударма жалпы аударма
ұғымының көпке үйреншікті, дағдылы түсінігін білдіреді. Расында да, аударма
дегенде ана ... ... ... жазылған көркем-әдеби шығарма мәтіні
немесе басқа да керегі ... ... ... хабарлама және т.б.-ны
өзімізге түсінікті ... өз ... ... ... көз ... ... аударма деп қандай да болмасын мәдени ақпарат
түрін, мәдени мәтінді өзінің үйреншікті арнасынан басқа түрге ауыстыру, ... ... ... айтылған, жасалған “тілден” басқа бір тілге мән -
мағынасын бұзбай ... ... ... айтулы немесе жазулы тілге
негізделмеген мәдени салалар: көркемсурет, музыка, би және ... ... ... ... келе ... ... біз ... идеясын,
музыканың рухын, бидің қимыл-қозғалыстарының мәнін ... сала ... ... ... ... ... “Тілсіз тілдер” ұғымы осыдан барып шығады,
“мәдениет – метатіл” деген түсінік туындайды.
1.2. Мақал-мәтелдердің халық ауыз ... орны және ... ... ... - ... - ... ... халық өміріндегі әрқилы кезеңдерді,
қарым - қатынас пен қоғамдық құбылыстарды ... ... ... ... де ұтымды жеткізетін, қысқа әрі нұсқа ... ... мән ... бай ... Демек, халық өмір шындығын, көңілге түйгенін мақал -
мәтел ретінде өз ұрпағына үлгі - өнеге етіп ... ... ... ... ... жас ... елін-жерін сүюге, ерінбей еңбек етуге,
білім алуға, адал, кішіпейіл болуға т.б. ... ... өсек - ... ... ... қасиеттерден бойын аулақ салуға тәрбиелей
білген.
Бұл жөнінде көрнекті ғалым Ш.Уәлиханов "Тәуір ... ... би мен ... ... сүйеді және қатардағы қазақтармен сөйлескенде, тіпті кез
- келген сөзінде оны көп қолданады", - десе ... Х. ... ... - ... ағыл - ... көптігімен және өткірлігімен
ерекшеленеді. Ойды әдіптемей, мақал - мәтелді ... ақыл - ... ... ... қазақ кем де кем болған десек, артық кетпеген
болар едік. Азды - ... ... ... кез - ... ... өз ... - мәтелге жүгінуге тырысқан, ал билер мен ел ішіндегі ... ... ... мен ... ... ... деп, ... ойды талдап - таратып, басқа халықтармен салыстыра алғанда,
ерекше көзге түсетін қазақ табиғатына тән, ... ... атап ... ... ел мен елді ... өріс - қоныс, жер дауы, жесір
дауы және т.б. билік-төрелік келісімдерде ... ... ... ... да тартымды болуына үлкен мән берген халық билері ... екі ... ... мен ... ... ... ұйқасты мақал-
мәтелдерді өз орнымен тиімді қолданып ... ... ... ... ... ... "екі - үш ауыз ... бітіріп, екі жақты
да риза қылғаны туралы көненің көзі іспетті тарихи, мәдени мәні зор аңыз,
әңгімелер халық арасында ... ... ... бірі - Төле бидің бала
күнінде айтқан билігі.
Ертеде Шу ... ... ... жайылым алқабына үйсін мен арғын
тайпаларының белді бектері таласыпты. Екі ... да ... бас ... ... ... Көпшілікке еріп барған он бес жасар Төле билік
айтушыларға көңілі толмай:
Ақты - ақ деп ... игі ... ... ... ел біткен,
Өзен бойын жағалар, - деп сөз бастай бергенде:
- "Ата ... ұл ... без, ана ... қыз сөйлегеннен без," - деуші
еді. Мына бала кім өзі ? — ... ... ... би. ... Төле ... ... — О, би аға, он үште отау иесі демес пе,
Кінәлімін бе ... ... он ... ... ... ... ... "Жауға барсаң, кесірді ал, дауға барсаң шешенді ал" ... ... ... ... ... ... сөзге арсыз тоқтамайды," - демекші,
тапқырлықпен, орынды айтылған сөзге халық ... әрі қара ... ... көркемсөз шеберлері билерін ханнан бетер қадірлеп, олардың ... ... ... ... ... жадында сақтап келген.
Сондай-ақ, Абай, Жамбыл, М.Әуезов, F. Мүсірепов, А.С. Пушкин, ... т.б. ... ... әлем ... ақын-жазушылар өз туындыларында
сөз мәйегі санатындағы халық мақал – мәтелдерін асқан шеберлікпен ... ... ... ұлы ... ... ... Абай "Би екеу болса,
дау төртеу болады", "Ырыс баққан - дау бақпас", "Бас - басыңа би ... ... ... ... бар ... ... отқа күймессің" деген
халық мақалдарын өз шығармаларында ел бірлігі мәселелерімен ... ... ... ... ... халық мақалын негізге ала отырып,
"Еңбек ... ... ... ... тіленбей" деп тың тұжырым жасайды.
Қорыта айтқанда, мақал - мәтелдерді шебер қолданудың үлгілері олардың сыры
мол табиғатын ... ... ... күші мен құдіретін тани білген кешегі
шоқтығы биік шешен де ділмар бабалардың, ... ... екі ауыз ... ... да әділ билердің , заман зарын, халқының арманын арқалап,
күңірене күй толғаған абыз-жыраулардың сөз ... ... ... - ... ... сыр ... танымал ақын - жазушылар шығармаларынан
көрініс тапқан. Себебі, ұтқыр ... ... ... ... жеткізе, жігін
тауып сөйлей білудің өзі үлкен ақыл -парасатты, шеберлік пен ... ... ... - ... мақал - мәтелдерінің шығу тарихы.
Мақал - мәтелдердің қазақ және ағылшын тілдерінде ... ... ... әлемдік тіл мамандары арасында пікірталас
туғызған, белгілі бір ... ... ... ... тоқтала
кеткеніміз жөн болар. Осы ... ... ... ... ... ... барысында, үш түрлі ұстанымның қалыптасқандығы
анықталды. Мысалы, ... ... ... ... өзіндік үлес
қосқан В.В. Виноградов, Н.М. ... М. ... М.М. ... А.В.
Кунин, И.В. Арнольд, І. Кеңесбаев, Ә.Т. Қайдар, Б. Манасбаев т.б. ... ... - ... осы ... ... тиесілі деп тауып, ғылыми
негіздемелерін ұсынды, Академик В.В. Виноградов "К области фразеологических
единств ... и ... ... ... ... типичные для разных
литературных стилей, и литературные цитаты, и ... ... ... ... и ... - деп ... зерттеу нысанын
нақтыласа [7,133б.], келесі ғалым А.М. Ефимов ... ... одан ... ...... средствам языка относятся не только
идиомы, но и ... ... ... ... крылатые строки
стихотворений, устойчивые формулы и обороты научно-терминологического
характера, некоторые канцелярские ... ... - ... ит.д" ... ... "Фразеология современного русского
народа" деген еңбегінде мақал - ... ... ... сөз ете келіп, оларды ... ... ... ... ... ал А.А. Булаховский
фразеологиялық оралымдардың (фразеологические обороты) ... ... ... ... тілінің фразеологиясына қатысты кешенді
зерттеулерімен, дәйекті тұжырым, пайымдауларымен танымал
А. В. Кунин де жоғарыда аталған ғалымдардың ... ... Ол ... точки зрения фразеологическими единицами ... быть ... так и ... ... и ... - ... Алайда,
ғалым аталмыш тұрақты тұлғалардың құрылымдық – мағыналық ерекшеліктерін
негізге ала ... ... ... ... бірліктер" деп
атап, жеке қарауды ұсынды. Сондай - ақ, автор ... ... ... ... ... ... тобын яғни, "all is well, that ends ... ауд.: ... ... ... бәрі ... ... are
deceptive" (сөзбе-сөз ауд.: сыртқы түр - алдамшы), "Better late than ... - сөз ауд.: ... кеш ... ... ... ... аясынан
тыс "фразеологиялық емес тұрақты ... ... ... жоғарыда аталған тұжырымға қарсы пікірді ұстанушы ... ... ... ... А.М. ... В.П. ... ... М.А. Филипповская, А.Н.
Кожин т.б. Мақал - мәтелдерді фразеология саласынан тыс ... ... ... ауыз ... ... ... қатарына
жатқызады. Ал осы бағыттағы көлемді зерттеулерімен танымал ... ... ...... ... ... жатқызуға болмайтынын олардың
мазмұны жағынан да, сөйлемде атқаратын қызметі тұрғысынан да фразеологиялық
бірліктердің белгілеріне жауап ... ... - ... ... ... белгілі бір жүйеге келтіруде, тілдік
бірліктер табиғатының кейбір қырларын айқындауда зор еңбек сіңірген ғалым
Г.Л. ... ... ... быть ... ... в ... мере
и лингвиста и литературоведа - с различных точек зрения" [12,8б.] дей келе,
аталмыш тұракты ... ... ... ... да, ... мамандар
тарапынан да зерттелуі қажетгігін ескертеді.
Осы келтірілген ой - ... және ... ... нәтижелеріне сүйенер
болсақ, мақал - мәтелдердің тұлға тұрақтылығы, тіркес ... ... ... ... ... ... оларды фразеологизмдер
қатарына қосып, осы салада зерттеуге толық мүмкіндік ... ... ... - мәтелдерге қатысты ... шолу ... ... ... ... ісі екі ... тұратынын байкаймыз:
бірінші кезең - XIX ғасырдың екінші жартысы. Кеңес дәуірінің 1948 жылдарына
дейін мақал - мәтелдерді тек ... ... ... қағаз бетіне түсіріп,
жеке басылым ретінде ... ... ... ... ... мақал - мәтелдерді тілдік ... ... ... ... Қазақтың мақал - мәтелдерін ... ... ... ... - ... Ш. Уәлиханов пен Н.Н. Березин архивтерінде
XIX ғасырдың елуінші жылдарында ел аузынан жазып алынған екі ... ... - ... ... Сондай - ақ, қазақ ауыз әдебиетінің басқа
үлгілерімен бірге қазақ мақалдары мен мәтелдерін де ... жеке ... ... тілі мен ... ... ... ... зор үлес қосқан Ы. ... ... ... Я. ... ... ... П.М. ... Н.Н. ... А.Е. Алекторов т.б. сынды
ағартушы, ғалымдардың еңбегі ерекше. Осы ... ... ... ... ... ... "қазақ мақал -мәтелдерінің молдығы,
олардың тамаша поэтикалық формасы, шебер ... ... ... ... мән - мағынасы зор осындай тамаша үздік шығармалар тудырған
қазақ халқының өзінің де ... ... ... оның ... ... еді" ... ... толық келісеміз.
Қазақ мақал - мәтелдерін жинақтап, баспадан шығару ісі ... ... ... 1874 жылдардан бастау ... ... ... Ш.
Ибрагимовтың құрастыруымен 1874 жылы жарық көрсе [13] Ы. Алтынсарин 1879
жылғы "Қырғыз хрестоматиясы" атты ... [14] ел ... ... ... жеті ... ... 1906 жылы Орынборда ... ... ... ... ел ... ... ... мақал -
мәтелдерінің ең тандаулы екі жүз он үш ... он бір ... ... ... ... ... ... насихаттауда зор үлес қосқан танымал ғалым -
Ә. Диваев. Ғалым халық ... ... ... - ... 1900 жылы ... ... В. И. ... баспаханасынан жариялатқан. Сондай - ақ, ғалым
жинақталған материалдың барлық ... ... ... ... ... өз
топтамаларын 1891-1927 жылдар аралығында " Сборник ... ... ... ... "Этнографические материалы"
жинақтарының, "Туркестанские ... ... ... Ал, 1927 жылы Ә. ... кұрастыруымен қазақ мақал -
мәтелдерінің толық жинағы жарық көрді [15].
Халық шеберлігі мен шешендігінің ... ... ... ... ... Ө. ... қосқан үлесі мол. Ол баспасөз
беттерінде, жинақ, кітапшаларда бұрын - соңды ... және ... ... ... ... ... ... халық мақалдары мен
мәтелдерін сұрыптап, жүйеге келтіріп, ... ... ... ... келді [16].
Қазақ мақал - мәтелдерінің ғылыми тұрғыдан зерттелуіне келер болсақ, оларға
арналған ... ... ... де, ... да ... ішінде зерттеу нысанына тікелей қатыстыларына тоқтала кетейік.
Ғалым Б. Шалабаев алғашқылардың бірі ... 1948 жылы ... ... көрген
" Қазақ әдебиетінің тарихы" атты очеркінде аталмыш тұрақты ... ... ... ... ... ... жөніндегі мақал - мәтелдер
деп негізгі үш мағыналық топқа бөліп, ... ... ... және ... мен мәтелге байланысты өзіндік пайымдауларын ұсынды.
М. Ғабдуллин "Қазақ халқының ауыз әдебиеті" деген еңбегінде [17] ... ... ... тұрмыс - тіршілігін ... ... өмір ... мәні мен қызметіне тоқталады. Автор өнер ... ... - ... ... - ... ... мақал -мәтелдердің
мағынасын ашып, олардың әдеби - ... ... ... ... - ақ, ... ... ... аңшылық, диханшылық кәсіптерін
көрсететін мақал - мәтелдерден мысалдар ... ... ... ... мәні мен қызметін кеңінен ашып көрсеткен.
С. Нұрышев "Қазақтың халық мақалдарының даму тарихынан" атты 1959 ... ... ... [18] ... ... ... "Россияға
қосылғанға дейінгі", егіншілік жайлы мақалдарды " Россияға ... - деп екі ... ... ... даму ... ... өз пікірін
білдіреді.
Кеңес үкіметі дәуірінде мақал - мәтелдер ауыз әдебиетінің ... ... ... ... проблемалық тың пікірлер айтылды. Қазақ мақалдары
мен мәтелдерінің 1952, 1957, 1959 жылдары бірнеше жинақтары ... ... ... ... - мәтелдері туралы
айтылған жекелеген кұнды пікірлер де жоқ емес. Академик С. К. ... ... ... ... ... мен мәтелдерді жалпы
фразеологиялық бірліктер қатарына қоса келіп, олардың бір-бірінен ... ... ... бірге автор өзінің жалпы фразеологиялық
тіркестердің құрылысы жайлы жазған еңбегінде мақалдар мен ... ... - ... ... жайында бағалы пікірлер айтты [19].
Қазақ мақал - мәтелдеріне қатысты ерекше орны бар зерттеулердің бірі -
Р. Сәрсенбавтың "Қазақ ... - ... ... семантикалық
ерекшеліктері" атты кандидаттық диссертациясы [20]. ... ... етіп өз ... ... ... ... лингвистері мен
әдебиетшілерінің, атап айтқанда, В.В. Виноградов, Н. А. Баскаков, А. Н.
Кононов, А. И. ... С. К. ... С.А. ... М. Б. ... ... жөне М. ... ... Б. Кенжебаев, С. Нұрышев сияқты
ғалымдардың еңбектерін пайдаланған. Р. ... ... ... ... ... - мәтелдерінің құрылымы, лексикасы, стилистикасы
сараланған. Аталған ... ... ... ... - ... жасалу
жолдары, түрлері мен ... ... ... ... ... ... орыс ... - мәтелдерін қазақ тіліне аудару тәсілдеріне
тоқталып, өзінің ой - пікірлерін ортаға салады.
М. Әлімбаевтың "Өрнекті сөз - ... ... атты ... [21] ... ... Қазақ мақал - мәтелдерінің шығу тарихы, өмір
танытқыштық мәні, қолданылуы және жаңа ... - ... ... жолдары
жайында бағалы пікірлерін айта келіп, аталмыш ... орыс ... ... ... өз ... ұсынған. Поэтикалық аудармаға бой
ұру басымдылығына қарамастан, бұл ... ... - ... ... ... ... үлесі бар еңбек.
Б. Адамбаевтың "Халық даналығы" атты монографиясы [22] "Мақал - ... ... ... деген өзара байланысты екі бөлімнен тұрады. ... ... - ... мен ... ... ... ... тәрбиелік,
өмір танытқыштық мәні, олардың қалыптасу, даму жолдары анықталып, әдеби -
көркемдік ерекшеліктері, құрылысы мен қалыптасу кезеңдері нақтыланады.
І ... ... ... ... тар және кең мағынасы бар. Тар ... ... бір ... ... ... жазулы ақпаратын (мәтінін) екінші бір тілде
түсінікті етіп жеткізуді айтады. Тар мағынасындағы аударма ... ... ... ... ... ... ... Расында да, аударма
дегенде ана тілімізден басқа ... ... ... ... ... ... да керегі болып ... ... ... және ... ... түрде өз тілімізде ... ... көз ... Кең ... аударма деп қандай да болмасын мәдени ... ... ... ... ... арнасынан басқа түрге ауыстыру, оны
сол мәтін жазылған, айтылған, жасалған “тілден” басқа бір тілге мән ... ... ... ... Бүкіл адамзат тарихында түрлі халықтар
бір - бірімен байланыста болды, сондықтан ... ... ... көне ... бірі ... табылады. Әралуан ұлттар
өкілдерінің қарым - қатынас жасауын ... ... ... ... ... ... тәсілі болып табылады.
Аударма – адамның күрделі де көпжақты әрекеттерінің ... ... ... екі ... ... ... мәтін түпнұсқа мәтінін деп
аталса, екінші мәтін аударма мәтіні деп аталады. ... ... ... ... тіл ... тілі ... ... (source language), аударма
жүргізілетін тіл аударма тілі ... ... (target ... ... әдебиеттану, әлеуметтану, ... ... ... және ... өзге де ... ... ... ... ... пән ... ... жұмыста мақал – мәтелдердің аударылу ерекшеліктерін
қарастырадық. Жалпы бірінші ... ... ... ол ... ... қазақ және ағылшын мақал - мәтелдердің ауыз әдебиетіндегі
алатын орны мен шығу ... ... ... - ... ... ... ... ТІЛІНЕ АУДАРУ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
2.1. Мағынасы ... ... ... және ... мақал –мәтелдерін талдау
және оларды аудару.
Мақал - ... шығу ... ... ... ... ... ... оның күрделілігі де, түпдеректі қалтқысыз табудың қиындығы да
түсінікті. Дегенмен, қазақ ... ... ... сөз ... ... ... ... еңбек сіңірген Б. Адамбаевтың "мақал -
мәтелдер әуелде аузы ... жеке ... ... ... біреуден
біреуге, ұрпақтан - ұрпаққа ауыса ... ... ... ... ... оны ... ақиқат деп таныған қағидаға, тіпті ережеге - заңға
айналған" [23,8б.] ... ой ... ... келісуге болады. Тарихи
деректер, ғылыми ізденістердің нәтижелері, танымал ғалымдардың пайымдаулары
да жоғарыда айтылған пікірмен өзектес. Себебі, кез - ... сөз ... ... ... ... ... ... хақ. Өз дәуірінің озық ойлы
кемеңгерлерінің халықтың көкейінен шығатын, ұтқыр ойы бейнелі, өткір ... ... ... ... ... ... ... деректер, ғылыми
ізденістердің нәтижелері, ... ... ... да ... пікірмен өзектес. Себебі, кез - келген сөз ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... ... хақ. ... "Түгел сөздің түбі бір, түп
атасы - Майқы би" деуі де сондықтан. Мұңдай ақыл ... ... ... үлгі өсиет ретінде кеңес беріп, мұңды -шерлі ... ... - ... ... ... ... ... жарлының
байитынына, қиянаттың қияметке қалдырмайтынына сендірген. Халықтың дана
билері мен шешендерінің бір ... ... ... ... ел ... ретінде қолданысқа енген сөздерінен бірер мысал келтірейік.
Сондай - ақ, халықтық мақал - мәтелге айналып, жиі қолданылып жүрген "Көпті
қорлаған ... ... ... ... ... ал ... ... көзін
аш" Бәйдібек бидің дуалы аузынан шыққан тілдік бірліктер деген деректер
бар, ... ... әрі ... тізбектеп, қатарын көбейте беруге болады.
Зерттеу барысында ... аңыз ... ... ... мақал
-мәтелдердің де аз еместігі байқалды. Мысалы: Түйе бойына сеніп, жылдан құр
қалыпты; Аяз би әліңді біл, ... ... біл т.б. ... ... ... ... - ... кездеседі: Сырты бүтін, іші
түтін (оқ); Қараңғы үйде қабан күркірейді (диірмен); ... бар да ... ( ... т.б. Бұл ... ... ... ... "қол үзіп",
фразеологиялық тіркес, мәтел ретінде де қолданысқа енгені анықталды.
Рухы биік, ойы ... тілі ... ... мән - ... ... ... ерекшеленетін дарынды ақын - жазушылардың, дара тұлғалардың
көңіл түпкірінен шыққан пікір - пайымдаулары да жалпыхалықтық ... ... ... ... - ... ... ие болуы мүмкін. Мысалы:
Еңбек етсең ерінбей, тояды ... ... ... ... ... т.б (Абай); Азға қанағат етпесең, көптен құр
қаларсың (Ыбырай); Берекені көктен тілеме, еткен еңбектен
тіле (М.Әуезов); Жасында көргені ... ... ... ... т.б. ). Мысалы: "Еңбек етсең ерінбей, Тояды
қарның тіленбей"; "Шешеннің ... ... т.б, ... ... ... арасында мақалға айналып, кеңінен
қолданыс тапқан. Соңдай-ақ , Ыбырай қаламынан шыққан
"Атаңның баласы болма, адамның баласы бол"; "Аз жұмысты
қиынсынсаң, көп ... man ... (Әке мен бала ... ... ... көптен құр қаларсың"; "Ауырғаннан
аяған күштірек"; "Байлык, — қанағатта" (Қанағат әңгімесі)
т.б.сөздері де халық арасында мақал - мәтел ретінде айтылып
жүргендігіне көз жеткіздік. ... ... ... кісі сөз бастар, Адал кісі ел бастар және т.б., М. ... ... ... ... ... сабыр серігі", "Күшіңе сенбе, адал ісіңе сен",
"Берекені көктен ... ... ... ... F. ... "Сөз ~ ... "; " Жасында көргені жоқтың, өскенде айтары жоқ", С. Дөнентаевтың
"Тіл — көңілдің тілмашы" ... ... ... ... ... ... ... -мәтелдер қорын байытуға қосылған зор үлес.
Зерттеу нәтижелері қазақ тіліндегі мақал - ... ... ... ... ... тарихтың терең қат - қабат қаттауларынан көрініс
беретін оқиға, аңыз, әңгіме, ... мен ... ақын ... ... ... деген қорытынды тұжырымды түюге мүмкіндік береді.
Ағылшын тіліндегі мақал - мәтелдердің ... бір тобы ... ... ... ... Халық арасына кеңінен таралып, көп
оқылғандықтан, Інжілдік тізбектердің ауқымды тобы тұлға тұрақтылығы, ... ... ... ... ... даяр ... бірлікке
айналған. Зерттеу барысында олардың бір бөлігінің түпнұсқадағы қалпын берік
сақтағандығы, еш өзгеріссіз қолданылатындығы айқындалды. Мысалы: You ... God and mammon ... - сөз ... Сен ... мен ... бірдей
қызмет ете алмайсың); * Ескерту: әрі қарай қысқаша - ... ... soft answer turneth away wrath (c.c.a.: ... ... ... ... The spirit is willing, but the flesh is weak (c.c.a.: Жан
қалайды, ... дене ... т.б. Түп - ... ... ... саятын мақал
-мәтелдердің сәл өзгеріске ұшыраған түрлері де кездеседі. Мысалы: Saw ... and reap the ... Spare the red and spoil the child; You ... bricks without ... ... - ... Інжілден кейінгі негізгі қайнар көзі В.Шекспир
шығармалары. ... ... - ... қоры Шекспир шығармаларындағы
цитаттар арқылы едәуір байыған. ... ... тобы ... ... ... ... ... өмір сүрген заманмен тұстас ... ... ... [24, 9б.]. ... ... жазылған біршама мақал
-мәтелдер оған дейінгі дәуірде де қолданылған болуы ... де ... ... ... те, бұл мақал - мәтелдер Шекспирге дейін ауызша
айтылып, еш жерде жазбаша тіркелмегендіктен ... ... ... рет Шекспир
шығармаларымен еніп, кейінгі ұрпаққа осы шығармалар арқылы жеткен. Әлі
күнге дейін ғалымдар қай ... ... ... ... ... ... қай ... Шекспирдің өз туындысы, жазушының ... ... ... ... ... ... іздеуде. Осы уақытқа дейін
Шекспирге телініп келген "Brevity is the soul of wif", "Sweet are the ... ... ... ... мақал - мәтелдердің Шекспирге дейін ауыз
әдебиетінде қолданыста ... ... азын - ... ... қарамастан бұл сұраққа ғылымда нақты да толық жауап әлі
алынған жоқ [24,11б.].
Дүние жүзі ... ... қоры ... ... ... ... ... тілдерден, мысалы, латын, француз, испан тілдерінен енген мақал -
мәтелдермен толығып отырғаны ... ... бір ... ... ... ... келесі бөлігі басқа тілден енген бастапқы ... ... ... ... ... ... енген "Chercher lafemme" (с.с.а.:
әйелді ізде), яғни "қандай жамандық болса да, оның ... ... ... ... ұғымды білдіретін, ішкі формасы көмескіленген тілдік ... ... Бұл ... ... тілдерден енген, қолдану жиілігі өте
жоғары мақал - мәтелдер ... ... ... фр. Нопі sait qui mal ... ... ... жаман ой болса, күнә сонда); лат. Noblesse ... ... ... ... соң, ... сай ... іс ... тура
келеді); лат./и vino Veritas (с.с.а.: Шындық - шарапта) лат. Verb. Sap.
(с.ся.:Ақылдыға бір ауыз ... өзі ... Лат. Caveat ... ... алушы, сақ бол) т.б.
Ақын - жазушы, саясаткерлердің ұтымды, үйлесімді айтылған қысқа, әрі нұсқа,
айшықты сөздері де ағылшын ... ... ... ... едәуір үлес
қосқаны белгілі. Мысалы: The customer is always right (c.c.a.: ... ... ... 1857 жылы ... Құрама Штаттарында дүниеге
келіп, кейінірек Британия азаматтығын ... ... ең ... ... бірі ... (Selfridge's) ашқан Г.Селфриджге
тиесілілігі жөнінде деректер бар [25,9б.]. Себебі, оның барлық дүкендерінде
"The customer is always right", яғни ... ... ... ... ... қалыптасқан. Көпшілік көңілінен шыққан осы сөз кейіннен халық
арасында жиі айтылып, дәстүрлі қолданысқа ... ... - ақ ... ... бүгінгі күні қолданыс жиілігімен ерекшеленетін
"Money talks" (c.c.a.: Ақша сөйлейді) мақалы О. ... 1915 ... ... "The tale of a tainted tenner" ... ... ... Ағылшын тілінде бұл тәрізді қолдануға даяр, астарлы
"авторлы" тіркестердің мол қоры бар. Сонымен, ... ... ... ... ... қасиетті кітап Інжілден, ал келесі бір ... ... ... ... ... ... ... ақын
-жазушылардың туындыларынан, сондай - ақ көрнекті саясаткерлер сөздерінен
бастау ... ... ... қазақ және ағылшын паремиологизмдерінің мынадай негізгі бастау
көздерін атап көрсетуге болады.
Қазақ тілі:
1. Майқы, Төле, Қазыбек, ... ... қара ... қақ ... билердің, от
ауызды, орақ тілді ... ел ... ... ... қалыптасқан мақал - мәтелдер;
2. Ауыз әдебиеті үлгілерінің, аңыз әңгіме, жұмбақ, ... ... ... - ... Аса ... ақын - ... ... қайраткерлерінің мақал –
мәтелдік сипатқа ие болған мазмұнды сөз үлгілері;
4. Халықтық наным - ... діни ... жыр ... ... алған мақал - мәтелдер;
5. Кірме мақал - мәтелдер (араб,парсы т.б.)
Ағылшын тілі бойынша:
1. Зерттеу ... ... ... ... ... - мәтелдерінің
құнарлы бастау көзі қасиетті кітап Інжіл болып табылады;
2. В. Шекспир сынды ағылшын классикалық әдебиетінің
ұлы тұлғаларының шығармаларынан ... ... ие ... ... Өзге ... ... ... мақал - мәтелдер;
4. Саяси тұлғалар мен қоғам қайраткерлерінің ... мәні зор сөз ... және ... ... ... ... ... мынада: Қазақ мақал - мәтелдерінің ауқымды тобы жеке тұлғаға (би,
шешен, ақылгөй, дана ... т.б.) ... ... ... ... ауызша таралып отырған. Ал ағылшын мақал - ... ... діни ... ... ... ... ... сөздер болып табылады
және сондай - ақ Шекспир сынды ұлы ... ... ... сөз ... орын ... ... ... дегеніміз - өмір кұбылыстарын ... ... бір ... екі ... құралып, алдыңғысында шарт немесе
жалпы пайымдау, соңғысында қорытынды, түйінді пікір ... ... ... ... ... әрі ... халық нақылы,"- деген өте орынды
пайымдауында мақал ... тән ... ... ... ... ... late than ... кеш жақсы.
A good wife makes a good husband
Жақсы әйел ... ... адам ... die standing than live kneeling
Тізерлеп өмір сүргенше, тік тұрып өлген артық.
К.Аханов: "Мәтелде ой - ... ... ... ... ... да, образды түрде жанамалай айтылған ишара болады, - деп түйеді
[26,177б.]. Ғалым М. ... ... ... ... мен ... ... келіп отырса, мәтелде бұл екеуінің бірі ғана болады, - деген пікір
айтады [27]. М. Әлімбаев мәтелді: "Мәтел ... ... ... ... қорытындысы болмайтын, тұжырымы тиянақталмаған, қарама ... жоқ ... да ... ... ... -деп түсіндіреді [21,27б.].
Мысалы: Құрғақ қасық ауыз жыртады. Апама жездем сай. т.б. All one's geese
are swans (c.c.a. ... ... ... The shoe is on the other ... ... ... аяқ киім) That's the horse of another colour, (c.c.a.
Ол~ басқа түсті am]. Do you see any green in my eye? (c.c.ca. ... ... ... ... ... ... бір ... тікелей білдірсе, мәтел жанамалап,
меңзеп, тұспалдап ... ... ... көсеу таң; Мұртқа өкпелеп
жүргенде, сақал ... ... ... басылымдарындағы мақал - мәтелдерге берілген анықтамаларға ... ... ... ... сөзінің түп нұсқасы латынның "proverbium", яғни
'set of words put forth'- commanly uttered' ... және verbium ... ... ... шыққан. Британ энциклопедиясында мақалға ... ... ... succinct and pithy saying in general use, ... ... ideas and beliefs. Proverbs are part of every spoken language and ... to such other forms of folk literature as riddles and fables ... ... in oral ... [28]. ... ... ... ... - көпке ортақ ой мен ... ... ... қысқа әрі нұсқа сөз. Мақалдар халық әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... ... кез - келген сөйлеу
тілінің бөлігі".
Кембридж энциклопедиясындағы анықтама: "Effectiveness of a proverb ... in its brevity and ... The syntax is simple, the ... and the ... domestic, and thus easy to understand" [29,184б.].
Қазақшасы: "Мақалдың әсерлілігі оның қысқалығы мен ... ... ... ... ой анық ... түсінуге жеңіл".
Сөз орайына қарай, бірқатар ағылшын тіл мамандарының мақал - мәтелдерге
берген анықтамаларына тоқтала кетейік. Лорд ... "The genius, wit, ... of a nation are ... in their ... (Ұлттың данышпандығы,
даналығы мен рухы сол ұлттың ... ... - десе ... ... "A proverb is ... a social phenomenon .... Handed
down by word of mouth from one ... to the next" ( ... - ... ... Бір ... келесі ұрпаққа ауызша таралады), - ... - ... ... ... ... ... мәселе төңірегінде Лорд Джон Расселл: "Proverb - the wit of one man and
wisdom of many (Бірдің тапқырлығы мен көптің ... ... ... "Proverb - the people's voice (Мақал - ... ... ... ... Thomas Fuller: "Much matter decocted into a few ... істі аз ... ... [34,11б.], Robert South: "What a proverb, but
the experience and observation of several ages, gathered and summed up ... ... ... ... не? ... ... тәжірибе мен
бақылаудың бір сөзбен жинақталып берілуі)" ... William ... ... for human life" ... - адам ... ... [36,7б.], Moses Ibn Ezra: "A proverb has three ... ... good sense, and a fine image" ... үш ... бар: аз ... ... және әдемі образ)" [37,9б.], - деп жазды.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... мәтелдің айырмашылықтары төмендегідей:
Мақал толық тұлғалы болады, ойы ... ... ... ол бір ... бірнеше
толық сөйлемнен құралады. Ал мәтел, ... ... ... ... сөз тіркесі, қалыптасқан нақышты, орамды сөйлемше түрінде
жасалады.
Мақал бір, екі, кейде төрт ... ... ... Өз үйім — ... Өзге елде ... ... өз ... ұлтан бол. Жаманнан жақсы
туды деп сүйінбе, Ол да тартар негізге. Жақсыдан жаман туды деп күйінбе, ... ... ... ... ... ... күйінде келеді: Достың алыс-жақынын іс түскенде
білерсің. A friend is never known till a man have ... ... көп. ... да мақалдың басым көпшілігі қос
тармақты болып келеді: Жол ... ... ... Сөз ... ... Who chatters to you, Will chatter of ... және ағылшын мақалдарының ішінде үш тармақты, төрт тармақгы түрлері
де кездеседі. Мысалы: Кеспе көже күн батқанша, Бидай көже ел ... ... таң ... жоқ ... ... есті ... Бәйге алмаған жүйріктен Белі
жуан бесті артық;
Үйдің жылы - суығын Қыс ... ... ... алыс - ... Іс
түскенде білерсің.
The cuckoo comes of mid March, And cucks of mid April; And goes away ... month, When the corn begins to ... the cuckoo comes to the bare thorn. Sell your cow and buy you ... when she comes to the full bit, Sell your corn and buy you ... айтылар ой не тура, не астарлы түрде беріледі. Мақалда емеурін жоқ.
Мақалдағы ойды бар адам бірдей түсінеді. ... көп ... ... ... ақыл айтуға құрылады. Мысалы: Шешесін көріп қызын ал, Аяғын көріп
асын іш. Өзге елде ... ... өз ... ұлтан бол.
Мәтел, мақал сияқты, толық түрінде құрылмай, сөз тіркесі, қалыптасқан
нақышты, орамды ... ... ... Бір, кейде екі сөйлем түрінде
кездеседі. Мысалы: Мұртқа өкпелеп ... ... ... Өз үйім деме, үй
артында кісі бар. Мәтелде тұжырым, қорытынды жоқ. Айтылар ой тура ... ... ... ... ... ... жездем сай. Мен не
деймін, қобызым не дейді. ... орай әр ... ... ... ... ... әдеби шығармаларда, баспасөз беттерінде мақал ... ... ауыз ... ... ... ... ... сездер
(афоризмдер) көп кездеседі. Мұндай нақыл сөздер мақал -мәтелдерге өте
ұқсас. Нақыл сөздердің көбінесе өз ... ... және ... авторлары
көпшілікке жақсы таныс. Мысалы:
Жамбыл:
"He тағдырға көну бар,
He ерлікпен өлу бар ".
Жиренше:
" Аяз би ... ... ... біл ... To be or not to ... ... ықшамдылықпен бірге, елеулі ой болады. Өлең жолдары, ... ... ... ... ... бола ... Нақылдар көбіне халықтың
күнделікті ауызекі тіліне кіре қоймаған, көбіне жазбаша түрде келтірілетін
сөздер" [21,31б.].
Бұған қарағанда ... сөз ... ... аясы әлде ... ... ұғым. Екіншіден, қанатты сөздің күнделікті ауыз екі сөзге енуі
шарт. Және олар ана ... ... ... ... ... ... ауыздан түспейтін мына секілді қанатты сөздер бар: "Баяғы ... ... ... ... Бұл сөз іс алға ... кезде айтылады. Оңай олжаға
сенгіміз келмеген жағдайда "He ... ... ... ... ... жатқан
құйрық," - деп шүбаланамыз (Қазақ ертегісінен). "Шешен кісі - сөз ... кісі — ел ... ... - ... сырт ... ... яғни фразеологиялық
тұтастықтарға да өте ұқсас. Мақал - мәтелдердің тұрақты сөз ... ... - ... ... ойды ... ... сөз ... ой аяқталмайды. Ал ұқсастығына келсек, мақал -мәтелдердің де,
тұрақты сөз ... де ... ... бар, ... ... не ... сөзбен ауыстыруға болмайды, бірнеше сөз бірігіп, бір
ғана ... ... ... "Төбе шашы тік тұру", "Ит өлген ... ... екі ... жету", "Біреудің арқасында күн көру", "Ақ ... ... ... ... мен ... ... екі топқа бөлінеді:
Тура мағынасында қолданылатын мақалдар.
Ауыспалы мағынасында қолданылатын мақалдар.
Біріншісі үнемі тура мағынада қолданылып, көбінесе ... ... ... ... ... ал ... ... ойды астарлап ишаратпен
береді.
Мысалы:
"Never bow to your enemy and spare nothing for your friend. ... ... ... тарынба ".
"False friends are worse than open enemies".
"Жалған достан жау артық".
"What is done can not be ... іс ... ... man is known by the company he ... ... ... Кісіні таны
".
Бұл мақалдар тұп - тура өз мағынасында айтылып тұр.
Ал ауыспалы мағынада айтылғанда ол бір ... ... ... ... де ... ... қолданылатын мақалдар өте көп.
Мысалы:
" Man is to man a ... ... ... " яғни ... жауы — адам деген ұғым;
" The tongue is not steel but it cuts ". "Сөз ... ... is silver, but silence is ... сөз — ... Kөn сөз — ... "; "Time is money" ... — алтын қазына
".
Демек, мақал дегеніміз - халықтың ... бойы ... ... бір ауыз ... ... қорытындысы, түйіні. Мақал белгілі
бір ұғымды тікелей білдірсе, мәтел жанамалап, меңзеп, тұспалдап жеткізеді.
Мақалда ... ой тура не ... ... - мәтелдердің авторы болмайды, нақыл сөздердің, ... ... ... - ... ... сөз үлгігісіне қарағаңда мазмұны жалпы болады.
Мақал - мәтелдер өзге тұрақты сөз ... ... сөз, т.б.) ... ... мазмұн жағынан әмбебап болады. Мақал - мәтелдер өзге сөз
орамдарына қарағанда өлдеқайда тұрақты, ... ... ... ... - ... ... ... кезде шетел тілінің қажеттілігі күннен ... ... ... ... - экономикалық, ғылыми - техникалық және жалпы ... ... ... айғақ болып отыр. Бұл ... ... ... оқытудың
дәрежесін жоғарлатуда. ЮНЕСКО ХХІ ғасырды полилингвизм ... деп ... ... ... тек өз ана ... меңгеріп қана қоймай, сонымен
қатар бірнеше шетел тілін меңгеруі хақ. Ал шетел ... ... ... - ... ... ... ыңғайлы және ұтымды қылу үшін, 2 тілдегі
(қазақ, ағылшын) қолдануды ұсынамыз.
«Тәрбиесіз берілген ...... қас ... - деп ... айтқан.
Яғни ең басты мәселелердің бірі балаларға 2 тілдегі мақал -мәтелдердің
тәрбиелік ... ... ... ... ... заманнан, сан ғасырлар бойы халықтың өзiмен бiрге жасалып,
екшелiп, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып ... ... ауыз ... ... бiрi – ... - ... - мәтел – сөз мәйегі”, “Мақал – сөздің мұнарасы”, - деп, қазақ халқы
ауыз әдебиетінің асыл жанрына аса құнды баға ... ... да ... ... ... ... оның қиындығы мен
қуанышын, одан шығатын нәтижені біліп отырған. Осы тұрғыдан алғанда. Ауыз
әдебиетіндегі шағын жанрлардың бірі – ... ... ... қиялын, тілін дамытуда, тәлім-тәрбиесінде терең мән жатыр.
Аудармашы аударғалы отырған ... ... қана ... ... ... тілдің фразеологиялық байлығынан да хабардар болуы қажет. Ағылшын
тілінің өз заңы бар, ал ... тілі бір ... ... ... ... бір
мезгілде екі болымсыз шылау қолданылмайды. Қазақ тілі икемді келеді, алайда
ағылшын тіліндегі ... сөз ... ... ... қолдан келе бермейді.
Ағылшын тіліндегі мақал – мәтелді аудару барысында қиындықтар туындап
келген және де туындай ... Екі ... де ... ескере отырып, сол
тілдің мәдениетінің бір бөлшегі болып табылатын мақал – мәтелдерді аудару
оңайға соқпайды.   
Мысалыға ағылшын мақал – мәтелі:
          The pot calls the kettle ... ... - сөз ... ... болады:
          Құмыра шәйнекті қара деп мадақтайды                      (2)
     Екі сөйлесіп тұрған ағылшын ... үшін бұл ... ... айдан
анық, алайда біз үшін, яғни қазақ кісісі үшін бұл жаңалық. Міне, мақал ... ... ... ... ... Яғни, бәріне де түсінікті болу
үшін, мақал – ... ... ... ашу ... қазақ тіліндегі
эквивалентін табу қажет:
          Жығылған сүрінгенге күліпті ... ... ... ... та, ... ең ... ...
тәрбиелiк маңыздылығы. Ағылшын тiлiндегi ... - ... ... бiз балаларды тек ағылшын халқының көп ... ... ... ... және ... ... мен
дүниетанымымен таныстырып қана қоймай, ең бастысы сол ... ... ... - ... ... ... түсiндiрiп, сөздiк қорын байытамыз.
Ағылшын тiлiнен қазақшаға аударуда қиыншылықтар кездесетiнi де сөзсiз.
Аударманы ... ... ... тiлдiң көмегi арқылы белгiлi бiр тiлдегi
мазмұнды мүмкiндiгiнше дәл ... ... ... мақалды немесе
мәтелдi түсiнiп, оны өз туған тiлiнде түсiндiруге және ... ... ие болу ... қойылады. Тiлдегi мақал-мәтелдердегi немесе
нақыл сөздердегi мағыналық реңктiң ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ... тiлiн ... ... ... ... және ... ... - мәтелдер жан - жақты қарастырылып талданды.
Мәселен:
1. Ағылшын, қазақ тілдеріндегі мақал - ... жеке ... ... Адам және оның ... Еңбек және кәсіп;
б) Ғылым-білім. т.б.
2. Мақал - мәтелдер мағыналарына қарай ... ... - ... 2 ... ... тілде сөздік баламасының әр түрлі
мағыналарының бірдей болуы;
ә) Мақал - мәтелдердің 2 (қазақ, ... ... ... ... ...... is power.
Бұл мәтелде 2 тілдегі сөздік баламасы және де мағынасы дәл ... тұр. ... ... яғни ... ... ... ... арқылы
аударылған, мағыналары да, сөздерi де бiрдей. Бұндай ұқсас синонимикалық
мақал - ... ... тiл ... ... өте ... ... ... майды бір құмалақ шірітеді.
One drop of poison spoils the whole tun of ... бұл ... 2 ... ... ... әр ... ... мағынасы бір.
АДАМ және ОНЫҢ ҚАСИЕТI
HUMAN BEING and HUMAN ... Әр ... ... ... ... қара ... country has its customs.
2) Сырты жалтырауықтың іші қалтырауық.
Appearences are deceptive – never judge from ... Сиыр ... ... дер, ... баласын аппағым дер.
Every cook praises his own broth.
4) Мысқалы аз, бірақ қымбат.
A little body often harbours a great ... пен ... ... ... Iске ... ... сағат.
Business before pleasure.
2) Еңбек түбі – қуаныш.
The end crowns the work.
3) Қыс арбаңды сайла, жаз шанаңды сайла.
After dinner comes the ... ... тама ... тас ... strokes fell great ... БIЛIМ ... and ... Бiлiм – қуат.
Knowledge is power.
2) Өмір бойы үйрен.
Live and learn.
3) ... ... ... ақымақ жеңдім дейді.
The fool does think he is wise,
but the wise man knows himself to be a ... ... ... түй.
Learn wisdom by the follies of others.
ДЕНСАУЛЫҚ туралы
HEALTH
1) Денсаулық – зор байлық.
Good health is above wealth
2) Демі бардың емі ... a hair of the dog that bit ... ... бар ... ... ... each would sweep before his own door,
he should have a clean city.
4) Кесел батпандап кіріп, мысқалдап шығады.
Agues come on ... but go away on ... ... ... ... бір сына,
Қуанғанда бір сына.
A friend in need is friend ... Жүз ... ... жүз ... ... friend in court is better than a penny in ... Жаңа дос ... жүргенде, ескі дос есіңде жүрсін.
Old friends and old wine are ... ... ... ... ... ... an open enemy than a false ... - мәтелдерге тән көркемдiгi, ырғақты суреттеуi арқылы олар өте
тез есте сақталып, ағылшын тiлiн ... әр ... ... мен ... басқа мақсат үшiн иллюстрация ретiнде қолданыла алады.
Бұл бейнелiк нақыл сөздер мен мақал - ... ... ... ... ... ... тереңiрек үңiлiп түсiнедi. Мақал ... ... ... оларды тез есте сақтауға мүмкiндiк бередi, бұл
ағылшын ... ... - ... ... ... өңдеуге көмектеседi.
Мағыналары бiр екі фразаны екі тiлде салыстыру қандай болса да
тақырыпта ... ... ... ... Бұл ... нақыл сөздердiң
терең мағынасы оқушылардың ой өрiсiн кеңейтiп, ... қана ... ... ... ... ... табылады. Мақал мен мәтелдердiң
мағыналық кең ... ... ... ... мен студенттермен
жұмыс iстеуде ғана емес, сонымен ... тiлдi өз ... ... ... ... да ... ... Мақал - мәтелдерді аудару жолдары
«Мақалдар халықтың терең ... ... ... ... ... ... ... тиянақты түрде аяқталған ойды білдіретін сөйлем
түріндегі формасы болады. Біртұтас мақалды бір сөзбен ... ... Ал, ... ... ... ... ойды ... және
олардың дидактикалық бағыттылығы болмайды», – дейді И. В. ... ... ... танысқанымыздан кейін, бірнеше ағылшын және
қазақ тілдеріндегі түсіндірме сөздіктерге жүгінейік.
Қазақ тілінің ... ... ... деп қысқа образды ұйқасты
тұжырымды нақыл сөздердің тізбегін айтамыз. Үлгі - өнеге ретінде ... ... ... сөз» [102]; ... – бейнелі өткір нақыл сөздер
тіркесі, тізбегі» [122].
Лингвистикалық түсіндірме сөздік: «Мақал – ... ... ... және
тұрақты ритмикалық құрылысы бар, халықтың ғасырлық тәжірибесі ... ... [141]; ...... бейнелі әрі ықшам нақыл сөз»
[168].
Longman dictionary: «Proverb – a short ... ... that ... or ... ... that is ... true» [1319]; «Saying – a
well-known short statement that ... an idea most people believe ... and wise» ... dictionary: «Proverb – a short well-known statement that gives
practical advice about life» [1135]; «Saying – a ... ... ... often happens in life» ... of the English ... ... – a pity saying, ... ... the wisdom of ... [1015]; «Saying – a brief
statement of a practical principle or ... ... ... ... – popular short saying, with words of advice ... [168]; «Saying – ... phrase, proverb, etc» [252].
Қазақша және ... ... ... ... мақал мен мәтелдің ара - жігі анық ажыратылған. Ал, ағылшын
тіліндегі сөздіктерден ... ... ... да, мәтелге
(saying) де бірдей ұқсас түсіндірме жасалынады. Шын мәнісінде, ... ... ... мен ... ара - жігі ... ... тұлғалар ретінде қарастырылатындығы, көпшілікке беймәлім болуы
мүмкін. Мұның анық айғағы деп А. В. ... ... ... - сөз ... «В английской и американской лингвистической литературе так же не
проводится четкого разгранечения ... ... и ... ... ... ... словари пословиц включают обороты явно ... ... При ... ... теории фразеологии
пользоваться понятием «поговорка» в том его ... ... как ... в ... ... ... различные структурно -
семантические типы фразеологических единиц уже имеют ... ... быть ... лишь для ... из них, еще не ... названия, а
именно коммуникативных фразеологических единиц не пословичного характера,
независимо от того, связаны они с ... или нет. ... де, ... ... ... - ... ... анықтамалар қазақ
ғалымдарының пікір - пайымдауларымен төркіндес. Мақал - мәтелдерге ... және ... ... ... екі басқа деген қате түсінік
қалыптаспасын. Біздің айтқымыз келгені – екі ... де ... ... - ... ...... белгілі бір өмір тәжрибесінен шыққан
айқын ойды үлгі - насихат, өнеге - ... ... ... ... ... ... сөзі. Мақал - мәтелдер өзінің тақарыбы, мазмұны, мағынасы
жағынан өмір ... ... ... ... ... ... ... жеткізеді.
Мақал - мәтелдерді бір - бірінен айқындап ажырату еңбектері орыс ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдан басталған екен.
Ең алғашқы боп, И. М. Снегиреев, В. И. Даль, Е. А. Ляцкий, А. А. ... б. ... өз ... мақал мен мәтелдің айырмашылығы туралы
пікірлерін білдірген. Дегенмен, жүйелі ... ... ХХ ... ... бері жүре бастаған. О. Широкова, М. А. Рыбникова, С. А. Гаврин,
А. Н. Кожин, т. б. ғалымдар ... мен ... ... мәселесіне зерттеу
жұмыстарын, ғылыми мақалаларын арнаған [39,159б.].
Ал, қазақ ... ... Р. ... Ө. Айтбаев, С. К. Сатенова, Ғ.
Турабаев, т. б. қазақ мақалы мен ... ... ... ғылыми
жұмыстарына арқау етеді. М. А. Рыбников, А. А. ... ... ... ... бір тобы ... мен мәтелдің айырмашылығын
олардың құрылым-құрылысымен байланыстыра қарайды, яғни ... ... ... ... ал мәтел сөз тіркесі түрінде келеді деп ... ... бұл ... ... тек сөз тіркесі ретінде ғана емес, ... ... ... ... Оған ... ... ... болады:
Аз асқа бақауыл болма, аз елге жақауыл болма;
Қызым, саған айтам, келінім, сен тыңда. Бұл ... қос ... ... ... ... жасалған.
Мұндай пікірді мақал - мәтелдердің табиғатын терең ... Г. ... та ... «Мәтелді синтаксистік құрылысына қарап екі түрге
бөлу ... сөз ... ... мәтелдер және сөйлемге балама мәтелдер»
[12]
Жалпы ... ...... өмірден алған тәжірибесінің, ой-тұжырымының
қорытындысы, айқын ойды үлгі-өнеге ретінде қысқа ... ... ... ... ... ... ... аяқталған сөйлем ретінде ауыспалы
мағынада келеді. Мәтел, мақалға қарағанда, аяқталмай, ... ... ... сөйлем немесе сөз тіркесі түрінде келеді. Мақал – толық
сөйлем түрінде келетін, аяқталған тиянақты ойды ... ... сөз. ... өмір ... мен ... ... жинақтап айтады. Мақал халықтың
тікелей әлеуметтік-тарихи тәжірибесінен шығады, ... ... ... ... ... соңынан оған қортынды тұжырым жасалады. Мысалы:
Қар жауды деп ... аязы бар, Қожа ... деп ... ниязы бар;
Арық малды асырасаң аузы-басың май болар, арық адамды асырасаң аузы-мұрның
қан болар; т. ... ... ... ықшам болғанымен, мағына жағынан терең, күрделі болып
келеді. Ритмикалық құрылыс, ерекше дыбыстық ұқсастық және ... ... ... тән. ... ... ... қысқа, артық сөзі
жок, нақты мағынаны көздейтін ... ауыз ... тек ... ... ... ... тұрлаулы сөйлем мүшелері жиі кездеседі де,
тұрлаусыз мүшелері аз кездеседі. Құрамында барлық ... ... ... Айтылатын ойды тиянақты етіп, толық, айқын түсіндіруде баяндауыштың,
әсіресе, етістік тұлғалы сөздердің болуы мақалға тән. Өйткені мақал ... ... ... Олай ... ... ойды толық сөйлем
арқылы білдіруде баяндауыштың ... ... ... ... ... ... ... тұрлаулы мүшелердің болуы, әсіресе, баяндауыштың
болуы шарт. Мақалдың мәтелден ең басты айырмашылығы да, өзіндік ерекшелігі
де осы ... ... жай ... ... оның ... толымсыз жай сөйлем
түрінде кездеседі. Мәтел әрқашан оқиғаны, өмір құбылысын толық ... ... ойды ... жеткізеді.
Мәтел – өмір құбылысын дәл анықтайтын, халыққа кең тараған нақышты сөздер.
Бұл мақалға қарағанда, ... ... ойды ... ... ... ... ғана айтады. Мысалы:
«Ат жалында, атан қомында», «Көз ... қол ... «Бір ... – бір ... ... мақалдардан басты айырмашылығы ойды толық аяқтамай, тек
ишарат қана білдіріп қоюында. Жоғарыдағы мәтелдердің бірде - бірі ... ие ... ақыл - ... ... ... тұжырым жасап тұрған жоқ. Бұлар
өмір құбылыстары мен заттарды образды түрде бейнелеу, салыстыру ... ... ... қарағанда, мәтелде ұлттық-мәдени ... ... ... жеке ... негізінде жасалып, ауыспалы
мағынада келеді.
Лингвистикалық тұрғыдан Р. Сәрсенбаев мақал мен мәтелді 3 ... ... ... мен ... бір - ... ... ең алдымен, мағыналық мазмұнына
байланысты. Мақал белгілі тиянақты ойды астарлы, ауыспалы мағынамен образды
түрде жеткізеді. Мұнда себеп - ... мен ... ... беріледі. Мақалға
қарағанда, мәтел өмір құбылысын ... ... ... де, ойды толық
аяқтамайды.
Мақал мен мәтел өзара синтаксистік ... ... да ... ... қарағанда, мақал құрмалас сөйлем күйінде жиі ... ... өмір ... ... ... жағдай, іс - әрекеттерді бір -
біріне қарама - қарсы қою арқылы ... ... ... баяндап отырады.
Мақал мен мәтелдің синтаксистік ... ... ... ... қалу ... ... Мәтелдің құрамында
етістіктен болған баяндауыш сөз, көбіне айтылмай түсіп қалады. Бұл жағдай
мәтелдің ... ... ғана ... үшін ... ... күрделі
ойды толық білдіретін сөйлем баяндауышсыз жасалмайды. Бірақ ... ... ... бәрін бірдей мәтел деуге болмайды. Мақал халық ... ... көп ... ... ... кеткендіктен, кейде қысқарып та
айтылады.
Мақал мен ... ... ... ... компоненттер санына да
байланысты. Мәтелге қарағанда, мақал көлемі ... ... ... саны ... ... Мәтел өзінің құрамындағы компонент саны
жағынан ... ... ... ... құрамындағы сөздер үшеу -
төртеуден аспайтын болса, мәтелдің ... де ... ... да мақал басқа тұрақты сөз тіркестерінен, сонымен қатар мәтелден
өзінің компонент саны ... да ... ... мақал - мәтелдерін зерттеуде зор еңбек сіңірген ғалым А. В. ... ... Оның ... ... ... - мәтелдерінің семантикалық -
құрылымдық жіктемесі ... ... ... оң ... ие болды. А. В.
Кунин мақал - мәтелдерді толық предикатты сөйлемдер ретінде коммуникативті
фразеологиялық ... деп ... ... ... ... 2 тобы бар деп ... мақалдар және
мәтелдер [41,240б.].
Осы жіктеменің семантикалық-құрылымдық сипатына толығымен ... - ... ... - ... ... үшін халық ауыз әдебиетінің
жанры екенін айтып кеткенбіз. Ал, таза ... ... ... ... сөз ... ... ... бойынша, мақал -
мәтелдер фразеология мен паремиология ... ... ... ... Бұл ... біз ... екі ... байланысты тұжырымдарды
талқылаймыз.
Мақал - мәтелдерді лингвистикада фразеологияның объектісі ретінде қарастыру
түбегейлі шешімін ... ... ... ... жеке пән болып
қалыптасқалы фразеологизмдердің мақал - мәтелдерге қатысы туралы пікірлер
қазірге дейін жалғасып келеді.
Фразеологиялық бірліктер қай ... ... ... - ... ... ... Бұл тілдік категориялар тіл байлығының ең құнарлы тармағына
жатады. Көркем сөз қорының мәйегі ... ... ... мақал - мәтелдерді бұрыннан бері көбінесе ауыз әдебиетінің
кіші жанры ретінде әдебиетшілердің ... ... ... ... ... ... [40,19б.].
Бірақ фразеологиялық бірліктер тіл ... ... ... ... ... ... болып келеді. Осыған сай ... ... ... ... ... ... болып жүр.
Фразеологизмдерді тар мағынада ... оның ... ... ... бар сөз ... ретінде келген фразеологиялық
бірліктерді ғана жатқызады. Ал фразеологизмдерді кең ... ... ... ... сөз ... түріндегі фразеологиялық
бірліктермен бірге коммуникативті ... ... ... ... тізбектерді, яғни Мақал - мәтелдерді де фразеологизмдердің
құрамында қарастырады.[39,152б.]
Үлкен пікірталас туғызған мақал - мәтелдергдің салалық қатыстылығы ... ... ... фразеология саласының еншісіне тиесілі деген
ғылыми негіздемелер ұсынған тіл мамандарына келер ... В. В. ... М. ... В. Н. ... М. Чернышева, М. М. Копыленко, А. В. Кунин, И.
В. Арнольд, Ә. Т. Қайдар, Б. Манасбаев, Г. Х. ... І. ... ... Ө. ... Ф. ... т.б. ... ... пікірдегі ғалымдардың бірі Б. Н. Головин «Введение в ... ... ... ... ... ... можно считать не
только устойчивые словосочетания, но и устойчивые высказывания, ... ... ... ... и пословицы... .» [42,83-
84бб.].
Көріп отырғанымыздай, М. Балақаев бастаған тіл ... мен Б. ... ойы бір ... ... тұр, яғни ... - мәтелдерді фразеологиялық
бірліктер ретінде қарастыра аламыз.
Қазақ ғалымдарының арасында мақал - ... мен ... ... мен ... ... ... ... Кеңесбаевтың зерттеулерінде айтылған. Ол мақал - ... ... ... ... туралы өзінің пікірінде былай дейді:
«Тілдегі мақал - ... ... сөз ... ... Бірақ барынша тар
ұғымда алынатын фразеологиялық бірліктер мен мақал - ... ... ... бар. ... - ... ... ... сөз қолданыс,
мағына жағынан ерекшеленіп тұрады. Ішкі мазмұны, сыртқы түрі жағынан ... ... ... ... ... бар. Фразеологиялық
бірліктерге кейбір ұқсастықтары болса да, мақал - мәтелдер сөз ... түрі боп ... ... ... ... тән ... ... ерекше (релеванттық) белгілері бар. Мақал -
мәтелдердің ... ... ең ... ... ... мақал - мәтелдер компоненттерінің орнын әсте
ауыстыруға болмайды. Едәуір зерттеушілер осы ... еске ала ... - ... тіпті фразеологияға енгізуді мақұл ... ... ... болмайды» [43,598б.]
Сондай-ақ, І. Кеңесбаев фразеологияға анықтама бере келе, оның ... ... ... ... ... «... ... бір ... түйдекке тән белгілерді қысқаша былай деуге ... ... ... ... ... кіріп, жеке
компоненттерінің семантикасына тікелей қатысы жоқ, тұтасқан бір шоқ мағына
береді, фразеологиялық түйдектің ... бір ... екі - үш ... Ол акцентуация жағынан біркелкі келеді. Белгілі бір фразеологизмнің
мағынасы сыртқы тұлғаға мүлдем қалыс деуге болмайды. Фразеология мен мақал
- ... бір - ... ... мазмұны, сыртқы тұлғасы жағынан сараланады.
Мақал - мәтелдер нақылға жөн сілтесе, фразеология тек ... ... ... Сондықтан да мақал - мәтелдер ... ... ... анағұрлым күрделі.» [43,600б.].
Сондай - ақ мақал - мәтелдерді фразеологияның қатарында қарастыру, оны қай
топқа жатқызу екендігі туралы әр ... ... бар. ... ... ... ... енді біреулері фразеологиялық тізбекке жатқызады.
Жоғарыда аталған тұжырымға қарсы пікірді ұстанушы белгілі ғалымдар Н. ... А. М. ... В. П. ... М. Т. Тагиев, М. А. Филипповская, А. ... т.б. ...... ... ... тыс ... ... оларды ауыз әдебиетінің зерттеу нысаны қатарына
жатқызады.
Осы бағыттағы көлемді зерттеулерімен танымал ғалым Н. Н. ... ... ... былай дейді: «Нередко к ... ... ... и ... т.е. самостоятельные предложения, обладающие
образным или оценочным характеризующим содержанием. ... тем, ... ... ... Оно вызвано исключительным вниманием
к точкам сходства между пословицами и фразеологизмами и ... ... ... ... ... Н. ... мақал - мәтелдерді фразеологиядан бөліп қарастыратыны, себебі
«Мақал - мәтелдерді фразеология қорына жатқызуға ... олар ... да, ... ... ... ... да ... белгілеріне жауап бермейді» деген пікір ұстанады.
Н. Н. Амосованың ... ... ... номинативті
фразеологизмдерді қарастыру керек, себебі ... ... ... - ... ... ... ... алмайды.
Зерттеушінің ойынша, мақал - мәтелдерді ... ... ... ... ... ... ... екен. Бірақ
барлық ғалым - ... ... ... ... ... ... деп айта ... Өйткені кейбір зерттеулер барлық
номинативті фразеологиялық оралымдар сөзге балама бола ... ... ... жағынан мақал - ... ... ... жақтары көп екенін мойындайды және ашып көрсетеді:
Олардың лексикалық ... ... ... біртұтас мағынасы бар;
Олардың көпшілігі мотивсіз немесе мотиві анық болмайды;
Олардың құрамындағы жекелеген компоненттердің лексикалық мағыналары әлсіз;
Олар сөйлеу кезінде ... ... тек қана даяр ... ... Н. Н. ... осы ерекшеліктермен шектеліп қалсақ, олардың ... ... деп ... Н. ... ... ең ... тілдік белгінің ойлау сипатындағы
бірліктер ретінде сөйлемнің ... ... ... ... Оның ... ... бір ... немесе фразеологиялық бірлікке тең
болуы шарт. Лексикалық ... ... ... ... алатын тіл
бірліктерінде ғана болады, ал кез келген сөйлем коммуникативті ... ... ... ... лексикалық мағынасы ерекше біртұтас
сипатта. Мақал - мәтелдерді ... ... деп тану үшін ... ... біртұтастығын дәлелдеу керек. Сонымен қатар мақал -
мәтелдер атау ұғымды білдіретін тіл бірліктері ретінде ... ... ... - мәтелдер не функциясы, не мазмұны ... ... ... ... сай ... Мақал - мәтелдер құрылымы
мен мазмұны жағынан өз алдына дербес ... Біз ... ... тіл ... ... ... Белгілі бір ситуацияда баға
беретін немесе нұсқау айтатын коммуникативті бірліктер ретінде мақал ... ... ... ... ... - ... мазмұнына дәлме - дәл
келеді. Мақал - мәтелдер фразеологиялық бірлік санатына жатса, керісінше
болу ... еді, яғни ... ... ... - ... ... тиіс. Олардың пәндік - логикалық мазмұны ешбір жағдайда біртұтас
лексикалық мағынаны білдіре алмайды, тек қана ... шолу ... ... әдеттегі образды немесе қосымша мәнде болады.
Мақал - ... ... ... ... бір ... ... ... табиғатының кейбір қырларын айқындауда зор еңбек сіңірген ғалым
Г. Л. ... ... ... ... ... ... ... да,
әдебиетші мамандар тарапынан да зерттелуі қажеттігін ескертеді.
Дегенмен келтірілген пікірлерге және өзге де ... ... ... ... ... болсақ, мақал - мәтелдердің тұлға тұрақтылығы, тіркес
тиянақтылығы, мағына тұтастығы, қолдануға даярлығы тәрізді сипаттары оларды
фразеологизмдер ... ... осы ... ... ... мүмкіндік
береді.
Ағылшын тілінің фразеологиясына қатысты кешенді зерттеулерімен, дәйекті
тұжырым, ... ... А. В. ... ... ... ... ерекшеліктерін негізге ала ... ... ... ... деген атау беріп, жеке қарауды
ұсынады. Ескере кететін жайт, А. В. ... ... ... ... ... ... ие ... басшылыққа алынып отыр.
Жалпы мақал – мәтелдерді аудару барысында мынадай ... ... ... тәсілінің қазақ ... орны ... екі ... ... ... жаңа ... жасаудың –
негізгі, әрі тұрақты амалы ... ... да бар; ... тікелей
аудармалау тілдік жүйенің қатарына ... ... ... ... ... тілдің табиғи қалпын бұзады, сондықтан бұған тым ... ... ... жоқ ... де ... бар. Бұл ... көбінесе,
түпнұсқаның тілін мол түсінгендерде болады, ... ... ... ... ... ... ... ұлы елдің әдеби мұрасын аударғанда, ұсақ елдің
уәкілдері жаза басудан қаймығады да, ... жеке ... де, ... де дәл ... ... Осының салдарынан аударма ... ... ... еңбектерін аудармашылар да, ... ... ... ... ... Мысалыға:
After rain comes fair weather – Бұлт астында күн бар.
Better be envied than pitied – Аянышты болғанша, қызғанышты бол.
There are lees to every wine – ... - ... хан ... да ... мақалдар қазақ тіліне аудару барысында тіпті ... ... ақ ... бола бастады.
Балама (аналог) аударма, бұл аударманың ... ... ... яғни қиын түрі ... ... Мұнда екі тілді бірдей білуімен
қатар, сол ... ... ішкі ... ... ... ... ... авторлардың дыбыс ырғағын, тіл әдемілігін, сөз қолдану мәнерін
қалтқысыз ұғынатындар жасайды. Осыған қосымша екі ... ... ел ... ... ... сатысы бірдей болған мезгілде ымы-жымы білінбей,
тігісі жатығып шығады. Төл әдебиет пен аударма әдебиетінің ... ... ... ... blind leader of the blind – Соқыр соқырды жетектесе екеуі де орға
құлар.
Feast today and fast tomorrow – ... бар, ... ... must go when the devil drives – ... не ... ... ... біріаз мақал – мәтелдер қазақ тіліне аудару
барысында эквиваленттік негізде зерттеліп, топтастырылды. Мысалыға:
1) ... ... және ... ... жағынан ұқсас:
Actions speak louder than words – Адамды сөзінен емес, ісінен таны.
Be easier said than done – Айту оңай, істеу ... ... ... ... ... алайда лексикалық құрамы өзгеше:
     Every dog has its day – Біздің көшеде де той ...  Better never begin than never make at end – ... ... ... соң
ауыр деме.
3) Қазақ тілінде баламасы жоқ мақалдар:
   The lights are on but ... home – Әлде ... тым ... ... ... be all right on the night – Әлде бір жиын ... ... ... нашар
болса да.
    4) Ішкі рифмалық құрылымы бар мақал - мәтелдер:
     As the fool thinks, so the bell clinks – ... жаза жоқ, ... ... An attempt is no sin – if you try you may win – Тисе терекке, ... ... - ... ...... лексико - семантикалық
ерекшеліктері
Мақал тиянақталған қорытынды ой ретінде, сөйлем ретінде ... ... ... ұғым емес, пайымдауды білдіреді, ол тілдік құбылыстардың ішінде
сөйлеммен орайлас, құрылымдас.
Мысалы: Love cannot be ... әмір ... There is ... sheep in every ... ала да туады, құла да туады; As the tree
so the fruit-Қауын ... ... Between friends all is ... ел ... Every country has its customs-Әр елдің салты басқа,
иттері қара қасқа.
Мақал қысқа да нұсқа ... ақыл ... ... ... ... ... ... тармағында ойдың түп негізі пайымдалады,
екіншісінде ой қорытындылап түйінделеді. Мақал ... тура және ... ... ... ... ... ие. Мәтел мазмұнды бұлжытпай
турадан- тура ... онда ой ... ... тура ... ... ... логикалық байланысынан пайда болады. Мысалы: The devil is good
to his own - Сайтан да жақынына ... The course of true love never ... smooth - ... махаббат –арзан махаббат; Fore bearance is ... ... жау ел ... An Englishman’s home is his castle-
Әркімнің өз жұрты ... ... ... ... ... сыңар, қара сөзде
нұсқалы, қорытынды түйіндеуі тура айтылатын, қарама - қарсы ... ... да ... ақыл сөз. Әрлі ... ... ... - ... өте
әсерлі.
Мақал мен мәтел әрбір халықтың рухани қазынасы, философиялық пайым
түйіні. ... ... ... ... ... ... үлгі, өсиет
сөздердің киелі түзілімі. Адам пікірінің дәнекері, аталы сөздің мәуесі,
дәмі, ... ...... тілінің жемісі, халық тілі дамуының кезеңі
тудырған тіл құбылыстары. Әр елге, әр тілде ... ... ... тіл ... пайда болуының тарихи сыры бар. Мақал-
мәтелдердегі лексикалық ерекшеліктері сол ... ... ... байланысты келеді. Олар лексикалық өзгерістерге бөлінгенмен
семантикалық ... ... ... Ұзақ жылдың тілдік қарым - қатынас
нәтижесінде туған бірдей ... ... ... ... - мәтелдер де аз
емес. Демек ... ... ... ... ... тіл құбылыстары
екендігі белгілі. Әдеби тілді халық тілі негізінде ... ... ... тілі, шешендік сөздер, мақал - мәтелдер - ... ... ... бұлағы. Белгілі бір халыққа бір ұлтқа түсінікті әдеби тілдерде
лексикалық өзгешеліктер ... ... - ... ... ... ... мағыналары бірдей болып келеді. Мысалы: The rotten
apple injures the other apples -Бір құмалақ бір қарын майды ... ... Burn not your house to rid it of the mouse- ... өкпелеп
тоныңды отқа салма (тон-үй,тышқан -бит); If you run after to hares, you
will catch ... ... ... ... суға ... ... Let
sleeping dogs Іie- Жатқан жыланның құйрығын баспа (ит-жылан) т.б.мұндағы
алма - ... , үй - ... - бит, ... ... ит - ... ... екі
тілдің мақалдарында лексикалық өзгеріске ұшырағанмен, мағыналары бірдей
ұғымды ... - ... ... ... қай тілде де ұрпақты халықтық
тәрбие негізінде тәрбиелеуге әкелеп ... ... ... ... ... құрамы жағынан жан - жақты дамығанын көрсетеді. Мысалы,
ағылшын тілінің өзінде ... ... ... ... бір мағынаны
білдіретін мақал, яғни, сөз тіркесі бар. (Шіріген алма басқаларын ... (Бір ... у ... ... ... (Қотыр қой отарды бүлдіреді.);
Бұл мәтелдерде әр ... ... ... ... ерекшеліктер өзгергенімен барлығы да бірдей мағынаны білдіреді.
Тілдердің мұндай мағыналық жағынан бай болуы өзге ... ... - ... ... болуынан.
Лексикасы басқа болғанымен мағыналас сөздер екі тілде де айтылатын
ойды мәнерлеп орамды түрде ... ... rotten apple injures its ... - Бір ... бір ... шірітеді;
2. Pride goes before fall - Әсіре қызыл тез тоңар;
3. When the cats away , the mice will play – Ит жоқ ... ... There is no rose without thorn - ... ... да мін бар;
5. Every white has its black; Еvery sweet has its sour - ... да ... ... тіліндегі мақал - мәтелдердің расы да томаға – тұйық емес,
бір - бірімен ауысуы сияқты ... ... ... Бұл ... және де ... дерекке сүйеніп барып жүріп тұжырым жасауды керек
етеді. Мақал-мәтелдердің мәнерлі тұлғалары есте сақтау қабілетін арттырады.
ағылшынша ... тіке ... ... |2 |3 ... A cat in gloves |Қолғап киген мысықа |Еңбек етсең емерсің. |
|catches no mice. ... жоқ. | |
| | | ... After death the ... ... соң |Жау ... соң |
|doctor ... ... ... шап. |
|comes. | ... ... -ның |
| ... ... |іші қалтыраған. ... An ass in a lions ... ... ... ... адырайған|
|skin. |Барлық ... ұзын |көз ... |
| ... бар. | ... All asses wag their| ... бәрі ... ... имам адам |алтын емес. |
| ... ... | ... All are not saints | |Ит жоқ ... ... ... go to church. ... ішінде бір |үрер. |
| ... ... | ... Among the blind | ... ... ... ... one eyed man is |Сырты жылтыраған. |аласы сыртында. ... | | |
| | ... ... ... ... ... are ... қарай жемісі |ал. ... | | |
| | ... ... ... As the tree so the ... ... ... |ұзамайды. ... | ... ... біз |
| ... ақша ... ... жаман жігіт |
|9. As the tree so the |балшыққа батар. |қыз ... ... | ... аузы асқа ... A bad workman |Жаман жұмысшы аспабын ... ... ... ... with his ... | ... | ... ... |
| |Құс ... ... ... ... Вeggars is purse | | ... | |Бір күн ... ... |
| ... ... ... ... бар. ... Abird may be ... ... | ... it’s song. | |Бір ... ала да |
| ... нан бір күні ... да ... ... A bit in the ... | ... is than | ... ... ... all day. ... ... ... |үйінде көр. |
| | | ... All bread is not | ... ... бәрі ... in one day. ... ... бәрі ... |
| ... | ... A cock is valiant | | ... his ... | | |
| | | ... All fish that | | ... to his net. | | ... - ... тура және ... мағынасы болады. Кейбір мақал
мәтелдерде ауыспалы мағына жоқ, ... тура ... гөрі ... басым. Қазақша және ағылшынша мақал - мәтелдердің мағынасы жағына
өзара бір  үндестік, айырмашылық ... Егер біз бір ... 2 ... екі
мақал алсақ, 2 мақалдық түпкі мағынасы айтылайын деген ойы бір. Яғни өзара
үндестік. Мысалы 2 ... де ... ... ... ... ... ... killed the cat.
Еңбек қажытпайды, қайғы  қажытады.
Былай қарасақ 2 мақалдың да түпкі бір ... ... ... ғана ... ... жеңе ... Бірақ кішкене ойланып, үңіліп қарасақ,
қазақша және ағылшынша мақал - мәтел бір - біріне мағынасы жағынан
үндеседі. Мысалы: Live and ... ... ... ... ... бәрі ... бұл ... бірақ ой айтылған. Яғни ол өмірде оқусыз күнің
жоқ, оқы, оқы және оқы деп ... ... ... бір деп айта аламын.
Кейбір кездерде қазақша және ағылшынша мақал - мәтел бір - біріне көбірек
ұқсас, бір - ... тура ... Better late than never ... кеш ... is not gold that glitters. Жылтырағанның бәрі
алтын емес.
Яғни бұл ... ... тура ... бойынша әрі ұқсастық, әрі үндестіг
көрсетеді. 2 тілдегі мақал - мәтелдердің құрылысы, мағынасы жағынан
үндестігі мен айырмашылығын көрсететін мысалдарды ... ... ... ... pains, no ... өнбек жоқ.
Little strokes fell great darks.   
Еңбек етсең емерсің.
A tree is known by its ... ... ... байланысты:
Two heads are better then one.
Кеңесіп пішкен тон келте болмас.
Батырлық, ерлік туралы:
Forture favous the brave
Тәуекел тау жығады.
Туған жер, Отан ... or West home is ... ... жер ... ... ... ел болмас.
There is no place like home
Ел - елдің бәрі жақсы
Өз елің бәрінен де  ... бір ... ... ол - ... құрылымы, грамматикалық құрлысы,
мағынасы жағынан ағылшынша, қазақша мақал - мәтелдердің синонимдері ... ... ... ... ... is the  best ... ең жақсы саясат.  
Син.: Cheats never prosper.     Арыңды жасыңнан сақта.
Сәйкес: Біреуге ор қазба, өзің түсесің.
Strike while the iron is ... ... ... кезде соқ.
Син.: Make hay while sun shines. ... ... ... ... ... ... ... уақытты – уақытты ұрыға алдыру.
Берілген мақалдардың синонимдері мақалдың өзімен тек ондағы образдармен
ерекшеленеді, яғни ... ... ... алынып отырған заттар әр
түрлі, бірақ басқа жағынан бірдей. Енді әр ... ... ... әр ... ... ... Өйткені әр елдің әдет - ... әр ... ... ... ... ... ... мүмкін, оны мысалға
басқа тілге  аудару үшін  аздаған болса да, үндестігін, ... ... осы  ... ... ... ... ... және қазақша
мақалдар мағынасы жағынан бірдей болмаса, оларды бір мақсатта қолдануға
болады. Өйткені бір ... ... ... ... жесең, тай қалар, Қоя
жесең, кой қалар, Қоймай жесең, не калар?!" деген ... ... ... ... осы мақалға үндесетін бір мақалды аламын да, ... ... goes before a fall – а) ... өсірмейді өшіреді.
ә) Өрлеген балық - ауға жолығар, Өркөкірек жігіт - жауға жолығар.
Өйткені берілген мақалдың ағылшынша ... жоқ, ... ... егер мен осы ... ... ... - мәтел оқысам, мен оны
түсіне де ... ... айта ... Өйткені тіл  өзгерсе де, сөз өзгерсе де
мақал - мәтелдің өзінің бастапқы, ... ... ... ... біз
қай  ұлтты адам болсақ та, қай тілде сөйлемесекте ата - бабамыздың ... яғни ... деп ... ... ... да ... асыл
қазынамыз  мақал - мәтелдерді біліп, жадымызда сақтауымыз керек.
|1. Жаманның әлі жапалаққа келеді. |A carper will cavil at ... Басы ... малы ... ... ... ... ... тез ... |As fit as a fiddle. ... ... сан ... пайдасыз. |Bad new has wings. ... ... бос ... ... |Better untaught than ill ... |taught. ... ... ... ... ... |Care killed the cat. ... ... етігіңді мақтама. | |
| |Catch the bear before you sell ... ... ... бәле ... |his skin. ... Көп ... бір жылар. |Don’t halloo till you are out |
| |of the wood. ... Өз үйім өлең ... |Dumb dogs are ... ... көп үйдің шөмішін ит |Drunken days have all their ... ... ... ... ... ай ... |East or west, home is best. |
|көзіне. ... business is ... Ауру ... да, әдет ... ... business ... ... ... ... жеңеді. |Every cook praises his own ... ... ... ... соқ. |broth. ... ... секірер. |Habit is a second nature. ... ... басы ... ... ... |He laughs best laughs last. ... |Hoist sail when the wind is ... ... күні ... |fair. |
| |If the cap fits, wear it. ... ... олақ ... |Iron fist in a velvet glove. |
| | ... Арық ... ... |It’s a poor heart that never ... май етер. ... ... Ұра ... құдай да өлер. |Jack of all trades and master ... ... ... жүгі ... |of none. ... ... сырдың уызына қаратпа. |Jest with an ass and he will ... ... бес ... ... жер |flap you in the face with his ... |tail. ... ... қызғанда соқ. |Little strokes fell great oaks.|
|26. Көп түкірсе көл. |Last drop makes the cup run ... Сыр ... ... |over. ... Жел ... ... басы |Learn to creep before you ... | ... ... ағаш пен ... бағу |Much ado about nothing. ... | ... ... сый, ... бал. |May hay while the sun shines. |
|31. ... көп ... қой арам ... |Many a little makes a mickle. ... Азға ... ... ... құр |Never braw at ass. ... |Nothing venture, nothing have. ... ... ... бәле шығады. | ... ... бір ... ... |One chicken keeps a hen busy. ... Тәні сұлу сұлу ... жаны сұлу | ... |One good turn deserves ... Үй ... ... үй сыртында |So many men, so many mind. |
|адам бар. ... the best gain is to ... ... қой ... ... |lose. ... | ... ... ағаш ... |Still waters run deep. |
| | ... ... түбі жел ... ... |Tarred with same brush. ... кетесің. |The face may hide a foul ... | |
| |Walls have ears. |
| | |
| |When gun speak it is too late |
| |to argue. |
| |You can’t teach an old dog ... |tricks. |
| |You can’t keep a good man ... ... ... ТҮЙІН
Аударма трансформацияларына лексикалық және грамматикалық
трансформациялар жатады. Сонымен ... ... ... ... ... түрі ... және олар кей ... бірге қолданылады.
Лексикалық трансформация дегеніміз тура сөздік сәйкестіктен
ауытқу болып табылады. Лексикалық трансформацияның бір ... мен ... ... ... бірліктерінің мағыналық көлемі еш
уақытта сәйкес келе бермейді
Граммтикалық трансформациялар дегеніміз ... ... ... ... тілінің нормаларына сәйкес өзгеруі болып табылады.
Зерттеу деректерінің талдауы көрсеткендей, іс ... және ... ... ... ... ... ... толықтырады.
Ғалыми предикативті құрылымы жағынан мақал - ... ... ... ... көп ... мойындайды және ашып
көрсетеді:
Олардың лексикалық құрамы тұрақты;
Олардың қалыптасқан біртұтас мағынасы бар;
Олардың көпшілігі мотивсіз немесе ... анық ... ... ... ... ... мағыналары әлсіз;
Олар сөйлеу кезінде пайда болмайды, тек қана даяр ... ... және ... ... - мәтелдер жан - жақты қарастырылып талданды.
Жалпы мақал – ... ... ... ... ... ... – сөз), ... (аналог) және де эквиваленттік аударма болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мақал - мәтелдер - сөздік құрамның халық өміріндегі әрқилы кезеңдерді,
қарым - қатынас пен ... ... ... сипаттайтын, көңілдегі
ойды шебер де ұтымды жеткізетін, қысқа әрі нұсқа тұжырым жасайтын, мән ... бай ... ... ... өмір ... ... ... мақал -
мәтел ретінде өз ұрпағына үлгі - ... етіп ... ... ... ... арқылы жас ұрпақғын елін-жерін сүюге, ерінбей еңбек ... ... ... ... ... т.б. үндеп, жалқаулық, өсек - өтірік,
мақтаншақтық тәрізді ... ... ... ... ... тәрбиелей
білген.
  
Зерттеу барысында байқағанымыз, яғни осы жұмыс барысында 100-ге жуық
мақал – ... ... келе ... ... ... ... – мәтелдер көп мағыналы; мақал – мәтелдер өзіне не орта не қоғам
таңдамайды, яғни оны бай адамдар қалай ... ... де дәл ... ...... өзге ... аудару үшін айтарлықтай қиын;
Барлық дерлік ағылшын мақал – мәтелдеріне эквивалент табуға болады;
Мақал - ... өзге ... сөз ... ... сөз, ... сөз ... тұлға жағынан ықшам, мазмұны жағынан тұтас, әмбебап болады.
Мақал - мәтелдердің тұлғасының тұрақтылығы мен ... ... ... ретінде қолданылатын сипаттары ... ... ... осы ... ... ... мүмкіндік береді.
Мақалдар тілдегі қолданысы мен мағынасы жағынан екі топқа бөлінеді:
тура мағынада және ауыспалы мағынада қолданылатын тұрақты тіркестер.
Бірқатар қазақ және ... ... ... мен ... ... ... өзара сәйкестіктері байқалды, абсолютгі
эквивалент, яғни теңбе - тең балама түрлері де ... ... ... бір сөйлемнен ғана құралса, ... ... ... екі, не ... ... ... келеді. Қазақ
мақал-мәтелдеріндегі айтылар ойдың басқа бір ... не ... ... ... ерекшеліктер санатына жатқызуға болады.
Қазақ мақалдарының белгілі бір ұйқасқа, ... ... ... жене ... ... тәрізді шарттарға
негізделіп құрылуы қазақ халқының ертеден шешендік өнерге, ақындыққа ерекше
көңіл ... ... ... - ... ... тобы қасиетті кітап Інжілден,
В. Шекспир сынды ... ... ... ұлы ... халықтық аңыз әңгімелерден бастау алады. Сондай-ақ, испан,
француз тәрізді өзге мәдени қоғамдастықтардан ... ... - ... ... ... ... тигізген.
Ағылшын тіліндегі мақал - мәтелдердің құрамында елді -мекендердің,
атаулары мен кісі есімдері жиі ... емес ... ... ... - ... ... мағыналас
болып келуі қазақ және ағылшын халықтарының өмір тәжірибесінің, көзі жетіп,
көкейіне түйген ой - тұжырымдарының ... ... ... - тілдегі мақал - мәтелдер әрбір халықтың тұрмыс – тіршілігі,
дүниетанымы мен әдет - ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесі болып табылады.
Қорыта келсек, осы жоғарыда айтылғанның бәрін ескерк келе, аудармашы
халық ауыз әдебиетінің бірліктерін аудара білу ... ие ... ... ... мақсат сөзбе – сөз аудару емес, яғни ... ойды ... ... ... ... В.Н. ... Современное переводоведение. – М.: 1980. – 11 б.
2. Ө.А. Айтбаев. Тіл және аударма. Қазақ ССР Ғылым ... Тіл ... ... және ... ... – Алматы: Ғылым, 1990. – 131б.
3. Қ.Алпысбаев, Т.Қазыбек. Қазақ аудармасының теориясы мен ... ... ҚҰУ. – ... ... ... «Пособие по переводу с английского языка на русский» М, «Высшая
школа» ... ... ... шығармалар.—Алматы: Жазушы,
1985, 185-6.
6. Досмұхаммедұлы X. Аламан. Алматы: Ана тілі, 1991. 28-6.
7. ... В. В. ... ... ... и ... ... 1977. С. ... Ефимов А. И. О языке художественных произведении. М.,1954. С. 182.
9. Шанский И. М. ... ... ... народа. 2-е изд., исп. и
доп. Учебное пособие для студентов филологических факультетов. М.: Высшая
школа, 1969. С. 84.
10. ... Л. А. ... в ... ч.2. Москва, 1954. С. 54.
11. Кунин A. B. Курс фразеологии современного ... ... ... ... 1986. С ... ... Г. Л. ... сборник. Пословица:
Загадка. ( Структура, смысл, текст.) М.: Наука, 1978. С. 8.
13. Ибрагимов Ш. Мақал-мөтелдер. А., ... ... Ы. ... ... ... 1879. 106-111 ... Диваев Ә. Кдзақ мақалдары. Ташкент, 1927.
16. Тұрманжанов Ө. Қазақтың мақалдары мен ... ... 1959, 1963, ... ... М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1958.
18. Нұрышев С. Қазақтың халық мақалдарының даму ... А., ... ... С. ... тілі ... ... ... А., 1961.
20. Сәрсенбаев Р. Қазақ ... - ... ... - ... АКД. ... ... Әлімбаев М. Өрнекті сөз - ортақ қазына. Алматы,1967.
22. Адамбаев Б. Халық даналығы. Алматы: ... ... ... Б. ... ... ... ... 1976. - 8б.
24. Райтдаун Р. Толковый словарь английских пословиц. Санкт - Петербург,
1997.
25. Linda and Roger Flavell. ... of Proverbs and ... London, 2000. ... Арнольд И. В. Лексикология современного английского языка. – М.: ... на ... ... 1959. – 352 с.
39. Донбаева А. Б. Фразеология және ... ... ... ... ... ... Ғылыми мақалалар жинағы. –
Алматы: Альянс-2, 2003. – 152-163 бб.
40. Сәрсенбаев Р. ... ... ... ... дис., ... – Алматы, 1961
41. Кунин А. В. Фразеология ... ... ...... ... 1972. – 240с.
42. Головин Б. Н. Введение в языкознание. – М.: Едиториал УРСС, 2005.
43. Кеңесбаев І. Фразеологизм және ... ... ... ...... ... 1977. – 598-600 бб.
44. Амосова Н. Н. Основы английской фразеологии. – Ленинград: ... 1963. – 208 ... ... С.Г. ... ... ... ... фразеологических
единиц и способов их передачи в русском, ... и ... ... Мектеп, 2009.
46. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, 7 том. – Алматы: Ғылым, 1983
47. Dictionary of the English Language, ... edition, Volume ... Longman ... of ... English, New edition, ... ... English Dictionary for Advanced Learners, International
student edition, 2006.
ҚОСЫМШАСЫ
Мақал – ... ... ... ... ... ... ... ережелерді қолдану.
Міне, осы жұмысымызды зерттеу барысында түйіндеген барлық ілімімізді
практика жүзінде, яғни ... ... ... ... You cannot eat your cake and have it – Сен бір ... ... ... оған ие бола алмайсың (сөзбе-сөз аудармасы ).
Бір өгіздің терісін екі рет сыдырып алмайсың ... ... ... ...... Make a choice. You mustn’t have
two things. You must have one or the other, not both. Do you know ... proverb: ”You cannot eat your cake and have ... Custom is a second nature - Әдет – ... туа ... ... ... ... қалса да әдет қалмайды (қазақ мақалы).
Жағдайға байланысты мақал – мәтел: A young woman wants her mother ... to town and live with her and her family. “If you live in town a ... I’m sure you’ll like it.” “No, I’m afraid I shan’t get ... town life. I like the woods and the river. Custom is a second nature,
they ... A man can die but once – Ер бір рет ... ез мың рет ... Бұл ... – сөз ... ... ... мақалмен сәйкес келеді.
Жағдайға байланысты мақал – мәтел: A father and his son were ... the bank of a stream. The son jumped over it, but the father was ... At last, ... “A man can die but once,” the father jumped – ... into the muddy water. But the young man quickly pulled him up onto ... A cat in gloves catches no mice – ... ... мысыққа тышқан жоқ (сөзбе-
сөз аудармасы ).
Бейнетсіз зейнет жоқ (қазақ ... ... ...... Mary wants her mother to make ... cake, but she ... want to go to the shop to buy eggs and ... cat in gloves catches no mice. ... be no cake for you then,” ... ... Murder will out – Қылмыстың түбі ашылар (сөзбе-сөз аудармасы ).
Қап түбінде біз жатпас, ел ішінде сөз жатпас ... ... ... ...... “You know, Dad, when I was ten ... like ... and often got bad marks at ... lessons. So ... to hide my day-book with bad marks in it.” “Why, Fred, do you think ... guess what you had done? Murder will out, after ... If the cap fits, wear it – Егер ... тымақ дәл болса, онда оны ки
(сөзбе-сөз аудармасы ... ... ...... ... you speak to me in that
manner!” said Mary.
“Do you think I took your book and lost it?” “Well, if the cap ... ... ... Deeds, not words – Көп сөйлегенше іс жаса (сөзбе-сөз аудармасы ).
Көп сөз бос сөз (қазақ мақалы).
Жағдайға байланысты ...... ... What does the ... not words’ mean?” “It means that a person is known and judged ... his actions than by what he ... Every dog has his day - Әрбір иттің де өз ... бар ... ... де той ... ... ... ... мақал – мәтел: “I’m lucky today, your turn ... later on. Tomorrow our ... may be ... “Yes, every dog ... day and good fortune comes once to all of ... A drowning man will catch a straw - Суға кеткен тал ... ... Бұл жолы ... – сөз аударма қазақ ... ... ... ... ...... “The young man will lose ... I am afraid, but still he and his parents hope when he ... we shall be able to restore it”, said the doctor. “A drowning ... catch at a ... his friend ... There is no smoke without fire – ... ... болмайды (сөзбе-сөз
аудармасы ).
Жел тұрмаса, шөптің басы ... ... ... ... ...... “Who told you this? Mary? I can’t
believe that Paul could let his friends down,” said Betty. ... it ... as you like, but there is no smoke without fire,” answered ... Pride goes before a fall – ... ... ... (сөзбе-сөз
аудармасы).
Өрлеген балық ауға жолығар, өркөкірек жігіт жауға ... ... ... ...... Mary boasted that she would be ... yet she couldn’t enter the institute. “Remember, pride goes
before a fall,” her friend said to ... Care killed the cat - ... ... ... ... аудармасы).
Қамысты бос ұстасаң, қолыңды кеседі (қазақ мақалы).
Жағдайға ... ...... “Come, come,” said Tom, “stop this
talk. Care killed the cat.”
13. Practise what you preach - ... не ... соны жаса ... істегенін істеме, айтқанын істе (қазақ мақалы).
Жағдайға байланысты мақал – мәтел: The moral of the proverb “Practise
what you ... is: behave in the same way as you advise others to ... not ... early rising if you yourself lie in bed till ... It is no use crying over spilt milk - ... сүтке көз жасыңды
төккеннен пайда жоқ (сөзбе-сөз аудармасы).
Өткен іске өкінбе ... ... ... ...... There was a long silence, then he
said, “Well, I judge there’s no use crying over spilt milk.”
15. No news is good news - ... ... ... ... (сөзбе-сөз
аудармасы).
Хабаршының кешіккені, жақсылықтың нышаны (қазақ мақалы).
Жағдайға байланысты мақал – мәтел:The doctor said, 'Then ... ... at all; and no news, they say, is good ... Don’t trouble trouble until trouble troubles you - ... ... ... алма ... аудармасы).
Тыныш жатқан жыланның құйрығын баспа (қазақ мақалы).
Жағдайға байланысты мақал – мәтел: His heart felt heavy with ... that ... was about to happen. ... trouble trouble ... troubles you!’ said Mary angrily. And at once he felt a ... East or West, home is best - Шығыс болсын, Батыс болсын өз үйіңе жетпес
(сөзбе-сөз аудармасы).
Өз үйім - өлең ... ... ... байланысты мақал – мәтел: She was standing on the same ... to Bob, whom she had not seen for five years. Well, East or ... is best! She was happy to be at home ... A good ... makes a good ending – ... ... іс, жақсы
аяқталады (сөзбе-сөз аудармасы).
Жақсы іс – жарым ырыс (қазақ мақалы).
Істің басы қатты болса – аяғы тәтті болады (қазақ ... ... ...... The first time-period was over with
the score 2:0. The coach was pleased with the result. A good ... a good ... Don’t cross a bridge till you come to it - Не ... моста, пока ты
до него не добрался (сөзбе-сөз аудармасы).
Әр ... өз ... ... ... мақалы).
Әр істің өз мезгілі бар (қазақ мақалы).
Жағдайға байланысты мақал – мәтел: Don’t worry about something before
it has happened. Your fears may be ... for it may never happen. ... cross a bridge till you come to ... Bad news travels fast. – ... ... тез ... ... аудармасы).
Жаман хабар жерде жатпайды (қазақ мақалы).
Жағдайға байланысты мақал – мәтел:The proverb “Bad news travels fast”
means that bad news nearly always reaches us more quickly than good news

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).42 бет
Мақал-мәтелдердің зерттелуі және құрылымдық сипаты, басқа тілдерге аударылуы84 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Қазақ және ағылшын мақал-мәтелдерінің тілде қалыптасуы және қолданылуы49 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь