Өнеркәсіпте шағын кәсіпорындарды дамыту мен оның артықшылықтарын дәлелдеу


I тарау. Нарық жағдайында шағын кәсіпкерліктің дамуы.

1.1. Шағын кәсіпкерліктің қалыптасуы мен дамуының ғылыми негізделуі.
1.2. Қазақстандағы шағын кәсіпкерліктің дамуының ерекшеліктері.

ІІ Тарау. Шағын кәсіпкерліктің экономикалық тиімділігі
2.1 Шағы кәсіпкерлік субъектілерінің экономикалық мәні және қызмет ету тиімділігі
2.2 Қазақстанда шағын кәсіпорынның даму жолдары

IIІ тарау. ЖШС “Меркур Строй Сервис” экономикалық және кәсіпкерлік белсенділігін талдау.
3.1 ЖШС «Меркур Строй сервистің» жалпы сипаттамасы.
3.2 ЖШС “Меркур Строй Сервис” экономикалық тиімділік көрсеткіштерін талдау.

Қорытынды.

Қолданылған әдебиеттер
Шағын кәсіпкерліктің дамуына көптеген иялық жұмыстар арналған. Онда шағын кәсіпкерліктің дамуының әлемдік тәжірибесі, сонымен бірге бәсекелестік механизімінің арқасында олардың кейбіреулерінің ірі бизнеске айналуы, бүгіегі нарықтық экономикакаға дейінгі мәселелер қарастырылған. Нарықты экономикасы дамыған елдерде шағын кәсіпорындар бірнеше жүз жылдарда табиғи дамыған, ал Қазакстанда мүлде басқа жағдай.
Нарықтық экономикаға өткенге дейін бұрынғы Кеңес Одағының құрамындағы мемлекеттерде ірі өнеркәсіп кәсіпорындары болды да, олардың артықшылықтары абсолютті деп саналып шағын кәсіпорындар мәселесі жоспарға кірмеген болатын. Бұл ойдың қателігі командалық орталықтанған жүйеден нарықтық экономикалық жүйеге өту кезінде, шағын кәсіпорындар мемлекеттің стратегиялық бағыттың негізгі құралына айналғанда мойындалды.
Осы орайда Қазақстан Республикасының Президенті осы жолдағы жолдауында Жапония, Германия, Бельгия, Италия сияқты елдерде шағын және орта бизнес, олардың барлық кәсіпорындары санының 90 пайызын құрағандығын және көптеген дамыған елдерде олар жалпы өнімінің 50 пайыздан астамын беретіндігін айта келіп, біздің шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың түбірінен идеологиясын бүзу қажеттігін баса айтты. Біз кәсіпкерлік ортаның бастамашылығын іске асыру үшін қолайлы жағдай туғызуымыз керек.
1990 жылдардың басында жаңа экономикалық жүйеге өтуге байланысты кәсіпкерліктің жаңа түрлеріне жол беріліп, шағын кәсіпорындарға ерекше ынта қойылып оларды ұйымдастырудың құқықтық нысанына, критерилеріне, есеп және есеп беру жүйесінің нормативтік заңдық базасы қамтылды.
Қазақстанда шағын кәсіпорындардың даму тенденциясы мынадай:
• шағын кәсіпорындардың және онда жұмыс істейтіндердің санының тұрақты өсуі;
• өнеркәсібі дамыған аудандардағы шағын кәсіпорындардың шоғырландыруы;
• шағын кәсіпкерліктің сауда мен қызмет көрсетудегі үлесінің көптігі;
• осы уақытқа дейін шағын кәсіпорындардың салық салу, несиелендіру, мемлекеттік органдармен арадағы мәселенің шешілмей келе жатқандығы шағын кәсіпорындардың маңыздылығын мемлекетіміз ғана емес нарықты экономикасы бар елдердің барлығы мойындап отыр. Оны экономикадағы үлес салмағынан көруге болады.
Шағын кәсіпкерлік-бәсекелестік ортаны қалыптастыратын, нарықты отандық тауарлармен толтыратын, халықты жұмыспен қамтитын, ірі және орта бизнестің «ауқаттану» ортасы, орта топты қалыптастыратын қоғамның тұрақтылық негізі.
Осыған байланысты. Шағын бизнесті қолдауға Қазақстан Республикасы жыл сайын 159,2 млрд. тг. бөлінеді. Ел басы өзінің жолдауында биылғы жылы республикалық бюджеттен қосымша 10 млрд. тг. бөлінетіндігін, сонымен бірге, банк кредиттеріне кепілдік беру мен сақтандыру жүзеге асыруды қолға алу керектігін ескертті. Мұнын өзі қомақты мемлакеттік қолдау болмақ.
Курстық жұмысымыздың мақсаты-өнеркәсіпте шағын кәсіпорындарды дамыту мен оның артықшылықтарын дәлелдеу.
1. Под ред. Жатканбаева Е. Б. «Малое предпринимательство» , Алматы 2006 г.
2. Казахстан и мировой опыт рыночной трансформации, Арынов Е. М. – 2008 ж.
3. Ғылыми-практикалық халықаралық конференция материалдары боиынша; Алматы – 2004 ж. және 2006ж.
4. Жатқанбаев Е. Б. «Основы смешанной экономики» Алматы-1992 г.
5. Катенова С.Д. «Факторы и особенности развития малого предпринимательство» (Материалы международной научно – практической конференции Алматы КазГУМО 2004 г.)
6. Назарбаев Н. А. «Қазақстан - 2030» Алматы 2007 г.
7. «Вестник предпринимателя» 2009г.
8. «Аль-Пари» журнал 2005ж.
9. ҚР-ның статистикалық жылнамалар жинағы 2002-2006 ж.ж.
10. Берденалиев «Экономиканың басқару негіздері » Алм. 2007ж.
11. Бусыгин А.В. «Предпринимательство» Москва 2006
12. «Малый и средний бизнес»: законодательство РК, сборник законодательно-правовых актов. – Алм. 2008
13. «Континент» журнал 2005
14. «Казахстанская правда» газета 2006ж
15. «Қаржы-қаражат» 2004

Пән: Бизнесті бағалау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Мазмұны

I тарау. Нарық жағдайында шағын кәсіпкерліктің дамуы.

1.1. Шағын кәсіпкерліктің қалыптасуы мен дамуының ғылыми негізделуі.
1.2. Қазақстандағы шағын кәсіпкерліктің дамуының ерекшеліктері.

ІІ Тарау. Шағын кәсіпкерліктің экономикалық тиімділігі
2.1 Шағы кәсіпкерлік субъектілерінің экономикалық мәні және қызмет ету
тиімділігі
2.2 Қазақстанда шағын кәсіпорынның даму жолдары

IIІ тарау. ЖШС “Меркур Строй Сервис” экономикалық және кәсіпкерлік
белсенділігін талдау.
3.1 ЖШС Меркур Строй сервистің жалпы сипаттамасы.
3.2 ЖШС “Меркур Строй Сервис” экономикалық тиімділік көрсеткіштерін
талдау.

Қорытынды.

Қолданылған әдебиеттер

Кіріспе

Шағын кәсіпкерліктің дамуына көптеген иялық жұмыстар арналған. Онда
шағын кәсіпкерліктің дамуының әлемдік тәжірибесі, сонымен бірге
бәсекелестік механизімінің арқасында олардың кейбіреулерінің ірі бизнеске
айналуы, бүгіегі нарықтық экономикакаға дейінгі мәселелер қарастырылған.
Нарықты экономикасы дамыған елдерде шағын кәсіпорындар бірнеше жүз жылдарда
табиғи дамыған, ал Қазакстанда мүлде басқа жағдай.
Нарықтық экономикаға өткенге дейін бұрынғы Кеңес Одағының құрамындағы
мемлекеттерде ірі өнеркәсіп кәсіпорындары болды да, олардың артықшылықтары
абсолютті деп саналып шағын кәсіпорындар мәселесі жоспарға кірмеген
болатын. Бұл ойдың қателігі командалық орталықтанған жүйеден нарықтық
экономикалық жүйеге өту кезінде, шағын кәсіпорындар мемлекеттің
стратегиялық бағыттың негізгі құралына айналғанда мойындалды.
Осы орайда Қазақстан Республикасының Президенті осы жолдағы жолдауында
Жапония, Германия, Бельгия, Италия сияқты елдерде шағын және орта бизнес,
олардың барлық кәсіпорындары санының 90 пайызын құрағандығын және көптеген
дамыған елдерде олар жалпы өнімінің 50 пайыздан астамын беретіндігін айта
келіп, біздің шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың түбірінен
идеологиясын бүзу қажеттігін баса айтты. Біз кәсіпкерлік ортаның
бастамашылығын іске асыру үшін қолайлы жағдай туғызуымыз керек.
1990 жылдардың басында жаңа экономикалық жүйеге өтуге байланысты
кәсіпкерліктің жаңа түрлеріне жол беріліп, шағын кәсіпорындарға ерекше ынта
қойылып оларды ұйымдастырудың құқықтық нысанына, критерилеріне, есеп және
есеп беру жүйесінің нормативтік заңдық базасы қамтылды.
Қазақстанда шағын кәсіпорындардың даму тенденциясы мынадай:
• шағын кәсіпорындардың және онда жұмыс істейтіндердің санының тұрақты
өсуі;
• өнеркәсібі дамыған аудандардағы шағын кәсіпорындардың шоғырландыруы;
• шағын кәсіпкерліктің сауда мен қызмет көрсетудегі үлесінің көптігі;
• осы уақытқа дейін шағын кәсіпорындардың салық салу, несиелендіру,
мемлекеттік органдармен арадағы мәселенің шешілмей келе жатқандығы шағын
кәсіпорындардың маңыздылығын мемлекетіміз ғана емес нарықты экономикасы бар
елдердің барлығы мойындап отыр. Оны экономикадағы үлес салмағынан көруге
болады.
Шағын кәсіпкерлік-бәсекелестік ортаны қалыптастыратын, нарықты отандық
тауарлармен толтыратын, халықты жұмыспен қамтитын, ірі және орта бизнестің
ауқаттану ортасы, орта топты қалыптастыратын қоғамның тұрақтылық негізі.
Осыған байланысты. Шағын бизнесті қолдауға Қазақстан Республикасы жыл
сайын 159,2 млрд. тг. бөлінеді. Ел басы өзінің жолдауында биылғы жылы
республикалық бюджеттен қосымша 10 млрд. тг. бөлінетіндігін, сонымен бірге,
банк кредиттеріне кепілдік беру мен сақтандыру жүзеге асыруды қолға алу
керектігін ескертті. Мұнын өзі қомақты мемлакеттік қолдау болмақ.
Курстық жұмысымыздың мақсаты-өнеркәсіпте шағын кәсіпорындарды дамыту
мен оның артықшылықтарын дәлелдеу.

1тарау. НАРЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ШАҒЫН КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ДАМУЫ
1.1. Шағын кәсіпкерліктің құрылуы және дамуының ғылыми негізделуі.

Бүгінгі күні экономикалық өсудегі негізгі бағыт шағын кәсіпкерліктің
ынталандырып, оны ұлттық экономикадағы рөлін өсіру. Шағын кәсіпкерлік
шаруашылық іс-әрекеттің негізгі әдісі ретінде шаруашылық нысандардың
көптеген түрлерін ынталандыруға, халықтың жұмысбастылығын өсіруге және
Қазақстанның халықаралық еңбек бөлінісіндегі салыстырмалы артықшылықтарын
көрсететін болады.
Щағын кәсіпкерлік ескі мәдениеттің барлық кезеңінде болған. Соның
арқасында өркениет сол кездегі елдің барлығына таралған. Ірі бизнестің
пайда болуына дейін шағын кәсіпкерлікке қойылатын мәселе болмаған.
Классикалық экономика өкілдерінің барлығының зерттеуі бүгінгі шағын
кәсіпкерліктің сол кездегі жағдайы болған. Мұның барлығы бізге
микроэкономика мен экономикалық ілімдер тарихынан белгілі.
Шағын кәсіпкерліктің қиыншылықтары ХХ-ғасырдың бастапқы жылдары
Гильфердинг, И. Шумпетер жазды.
60-шы жылдарығы батыс экономикасы сол кездегі экономиканың екі
жақтылығын мойындайды. Олар орталықтан мөлшері мен әсер етуі бойынша ірі
кәсіпкерлер немесе шеттелген - шағын кәсіпорындар.
Барлық нарықтық елдерде шағын кәсіпорынсыз нарықтық қатынастың дұрыс
дамымайтындығын түсінді. 70-80-ші жылдар монополистік емес сектордың жұмысы
белсендірек жүріп 3-бағытта қозғалды:
1. Мәселе тереңінен зерттелді, яғни жалпы жоспарға ғана емес, сонымен
бірге жеке аспектілерде ғылыми зерттеудегі, ірі бизнес пен арақатынасы,
мемлекетпен байланысы, әлемдік шаруашылықтағы ролі және тағы басқалары.
2. Шағын кәсіпорын мәселесі барлық монографияға қосыла бастады.
3. Елдердің ерекшелігі ары қарай зерттеле бастады.
Біздің еліміз бұл жылдары Кеңес Одағының құрамында болғандықтан елде
ірі кәсіпорынның басымдылығына артық берілді. Шағын кәсіпорындар мүлде жат
ұғым болды.
Шағын кәсіпорынның анықтамасы оған қойылатын критерилерімен анықталады.
Оған қойылатын критерилер туралы сұраққа шетелдік және отандық әдебиеттерде
үлкен бөлінеді, біракқ ғалымдар ортақ бір ойға келген жоқ. Шағын кәсіпорын
әр елдің заңындағы қойылған критерилермен анықталуда. Критерилерге
келместен бұрын шағын кәсіпорын секторын бүлдіретін терминнің мағынасын
анықтап алайық. Ағылшын тілді әдебиеттерінде small business бізде шағын
кәсіпорын деп аударылады әр елде өздеріне ыңғайлап аударғанмен көптеген
батыс-еуропалық әдебиеттерінде осы термин тікелей қолданылады. Әр елдің өз
экономикасындағы ерекшеліктерге сай бизнес терминінің орнына бізде
кәсіпкерлік ұғымы қолданылуда. Бұған дейінгі, әсіресе өтпелі шағын бизнес
және шағын кәсіпкерлік ұғымдары қатар қолданылып жүрген болатын. Қазақ
тіліндегі кәсіп сөзін бизнес сөзіне балама түрінде алдық және ол өзін
ақтайды деп ойлаймыз.
Жоғарыдағы айтқандарды қорытындылай келе мыналарды айта кету керек:
- шағын кәсіпорындарды анықтау әртүрлі елдерде ғана ерекшеленіп қоймай,
елдің ішінде де салалар мен таймақтарда ерекшеленеді;
- анықтамалар тәжірибедегі мұқтаждықтарға байланысты анықталады және
белгілі бір мақсаттарға қызмет етеді;
- анықтамалардың көп болып бөлінуі сол кездегі нақты жағдайды
көрсетеді;
Шағын кәсіпкерлікке қойылатын екі критерийді бөліп қарастыруға болады
сандық және сапалық. Сандық көрсеткіштерге кәсіпорындағы жүмысшылардың орта
саны, капиталдың айналым мөлшері, активтердің мөлшері, табыс көлемі және
тағы басқа көрсеткіштер жатады. Бірақ ресми шетелдік статистика шағын
кәсіпорындарға тек жүмыспен қамтылғандардың санын көрсетеді. Дәл осы
көрсеткіш барлық елдердің мүдцелеріне сай келеді. Қалған көрсеткіштер тек
ғылыми әдебиеттерден іскерлік баспалардан, банктер мен салық органдары
жүргізген анкеталардан және шағын кәсіпорындардың инфрақүрлымын қамтамасыз
ететін мамандандырылған үйымдардан көруге болады.
Сапалық көрсеткіштеріне кәсіпорын иесінің меншік қүқығы мен
кәсіпорынды басқаруға және жүмысшылармен байланысының деңгейінен көруге
болады. Келесі мәселе кәсіпорынның нәтижесіне оның жетекшісі тікелей
міндетті, жанүялық іс жүргізу, қаржыландырудағы сипат. Маңызды критерилер
болып құқықтық тәуелсіздік жатады. Сонымен бірге сапалық көрсеткіштерге
мыналарды да өткізетін товар мен нарығының кішкене болуын қосуға болады.
Осы критерилердің барлығының жиынтығы шағын кәсіпорындарға экономикалық
категорйя ретінде шегін анықтауға көмектеседі.
Шағын кәсіпкерліктің шегін анықтау мәселесі бүдан ертеректе де
көтерілген. Шағын кәсіпкерлікке ортақ жалпы сапалық көрсеткіштерді табуға
Ю. Кочеврин де тырысқан. Оның ойынша ондай ортақ критери ретінде
түрақсыздықты қарастырған. Ол ойын 1950 - 60 жылдардағы Американың
статистикасының мәліметтерінен дәлелдегісі келді. Ол мәліметтер бойынша
жылына барлық кәсіпорындардың 8-9 -і жоғалып қайта пайда болып отырады.
Қалай деген менде шағын кәсіпорындар жоғалып немесе ірі кәсіпорындарға
айналып немесе басқа кәсіпорындарға қосылып отырады. Бірақ шағын
кәсіпорындардың тұрақсыздығын диалектикалық түрғыда қарау керек. Бір
жағынан жоғалады, екінші жағынан пайда болады. Сонымен әлемдік және отандық
тәжірибе көрсетіп отырғандай шағын кәсіпкерлікке әртүрлі ұйымдық-қүқықтық
нысаны бойынша жүмыс істейтін адамдардың санымен анықталады. Ал бірнеше
ғылыми еңбектерде шағын кәсіпорын деп, бір меншік иесімен басқарылатын
бірнеше адамның тобын немесе кәсіпорынның ісін айтады.
Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы жөніндегі заң
бойынша шағын кәсіпкероік деп қүрамында жүмыс істейтіндердің саны 50
адамнан меншігіндегі активтерінің саны 60000 айлық есептік көрсеткіштен
аспайтын кәсіпорындар жатады.
Бұдан басқа салалық ерекшеліктері бойынша өнеркәсіпте, қүрылыста және
транспорта - 100 адамнан, көтерме саудада - 50 адамнан, бөлшек саудада мен
қызмет көрсетуде - 30 адамнан басқа салаларда 50 адамнан аспауы керек.
Келесі маңызды котегория- шағын кәсіпорындардыңсыртқы ортасы. Бұл
шағын кәсіпорындардың қүрылуы мен жүмыс істеуіне әсер ететін элементтердің
жиынтығы. Мүндай элементтер 5 топқа бөлінеді. Біріншіден шағын
кәсіпорындардың нарықтық жиынтығы: ресурстық және өткізу. Екіішісі шағын
кәсіпорындарға қажетті нарықтық институттар мен агенттер. Үшіншіден
қоғамдық қатынастардың кешенін кіргізеді; қүқықтық әлеуметтік- мәдени және
саяси т.б. Төртінші топ басқа да әлеуметтік- экономикалық үрдістер мен
қатынастарға қатысты шаруашылық қүрылымы және т.б. Ерекше топ ретінде шағын
кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау элементін кіргізуге болады. Шағын
кәсіпорындардың сыртқы ортасы анықсыздықпен ерекшеленеді.

1.2 Қазақстандағы шағын кәсіпкерліктің құрылуының
ерекшеліктері.

Еліміздегі қалыптасқан жағдай тиімді жүмыс істейтін шағын кәсіпорынды
ұйымдастыру және дамыту керектігін дәлелдеп отыр. Осы шағын кәсіпорындар
көптенген мемлекеттердің экономикалық өркендеуіне, өндірістің алға жылжуына
және халықтың белсенді бөлігінің көтерілуіне мүмкіндік берген. Шағын
кәсіпорын мемлекеттер соңғы 30 жылда көптеген жетістіктерге жеткен.
Кәсіпкерлікке деген қоғамдық пікір де дүрыс болмады, оларды
мемлекетті тонаушы немесе алыпсатарлар деп көрсетті. Оның үстіне заңның
жетілмеуі жеке сектордың дамуына жол бермеді.
Бүкіл кеңестік кеңістікте соның ішінде Қазақстанда да шоковая
терапия сияқты мүлде басқа экономикалық курс керек. Қазақстандық шағын
кәсіпорын жаңа екінші этапты бастады.
1992 жылдың басындағы экономикалық реформа немесе шоковая терапия 80-
ші жылдың ортасынан бері шағын кәсіпорын ең көп өскен және ондағы жүмыс
істеушілердің өсуінен де көп болғанымен сипатталды. Бұл жоба реноменалды
сипатта себебі бағдарламаның еркіндігі сондықтан прессипттік қаржылық
базасына нүқсан келтірді. Бірақ шағын кәсіпорынның санының өсуі қаржылық
базаға жағымды болды. Шағын кәсіпорын өзінің жағымды мүмкіндіктерін
көрсетті.
90-шы жылдардың басында ҚР-да шағын кәсіпорын ресми анықтама болған
жоқ, әртүрлі қүрылымдар әртүрлі анықтаманы қолданды. Кейбір үйымда шағын
кәсіпорын қүрылымда 10 немесе соған дейін дүрыс істейтіндер кіргізсе, енді
біреулері бұл жіктеуге құрамындағы жүмыстар саны көп және осыған
дейінгілерді кіргізді. Оның анықтамасы және оған қойылатын критерилердің
болмауы, статистикалық мәліметтердің әркелгілігі республиканың экономикалың
дамуына қосқан үлесін бағалауға мүмкіндік бермеді.
Реструктуризация мен мемлекеттік ірі кәсіпорынды реформалау өндіріс
көлемінің төмендеуіне және кейбір кәсіпорынның жойылуына әкелді. Бүл үрдіс
жүмыспен қамтығандардың санын да қысқартты. 1992 және 2001 жылдары
жүргізген кәсіпкерлікті қолдау мен дамыту бағытындағы бағдарламалар
еліміздігі шағын кәсіпорынның қүрылуы мен қалыптасуына негіз салды.
Бүл кездердегі шағын кәсіпорын маызды функцияның бірі әлеуметтік бөлу
болды, яғни қиын кризис кезіндегі өзін жүмыспен қамту, өмір сүруге өзіне
қосымша қаражатпен жабдықтау. Сыртқы сауданы еркіндікке жіберу және ел
ішінде жеке саудадағы кедергіні жою, кез келген сауда ісіне жағдай жасады.
Төлем қабілеттіліктің төмендеуіне қарамастан шағын кәсіпорындар халықтың
сұранысы өте жоғары болған, қытайдың және түріктің тауарларымен қамтамасыз
етті. Шағын капиталдың тез айналысы оларды орта капиталға айналдырды. Оның
үстіне шағын сауда қоғамдағы әлеуметтік - экономикалық дифференцияцияға тез
икемделіп жаппай түтынушыларды да, сонымен бірге жоғарғы табыс
деңгейіндегілерге де қызмет көрсетті.
Шағын кәсіпкер сауда делдалдық жаққа ығысуы Қазақстан Республикасы
Үкіметінің қатаң салық саясатына қарсы заңды әрекет. Бұрынғы Кеңес
Үкіметінде нарық жағдайында жүмыс істейтін салық жүйесінің болуы мүмкін
емес болатын. Сондықтан тәжірибелі шаруашылық өмірге енгізілген салық
міндеттемесі бүған үйренбеген кәсіпкерлердің қарсылығын тудырды, оның
үстіне шағын кәсіпкерліктің табыстың 70-90%-ын аламыз деген үкіметтің ашық
экстремистік салық саясаты жүрді. Қатаң салық салу қиын жағдайдан жаңа
сапалы деңгейге көтерілуге мүмкіндік бере қоймас, сондықтан салық
төлеушілер салық органдарынан салық табыстарын жасырудың жолын іздеп таба
бастады. Бірліктерді бақылау қиын болғандықтан сауда мен делдалдардың
табысы көлеңке экономикаға кетуін тудырды.1992-2001 жылдарды алсақ барлық
жұмыспен қамтылған халықтың ішінде шағын кәсіпорындарда жұмыс
істейтіндердің саны республикада 1992- 6,1%, 1998- 4.1%, 1999-
3,16%, 2000-3%, 2001-5,2%-і құраған.
Жұмыс істеуші шағын кәсіпорын субъектілерінің саны 1992 жылы-34506,
1998 жылы-35889, 1999жылы-32186, ал 2000 жылы-21265, 2001 жылы- 24033
бірлік болған. Шағын кәсіпорын санының қатты өсуі 1992-93 жылдары
байқалған, ал одан кейін олар ақырын төмендей берген. Бұл кезеңдерде салық
саясаты маңызды роль атқарды.1990 жылдардың басында өнім өндіруші шағын
кәсіпорындарға салық салуда жеңілдіктер болған. Салық жеңілдіктерінің
жоғала бастауы шағын кәсіпорындпрдың тарабынан заңды қүбылысты тудырып,
олардың ісі мен санына әсер етті.
Сонымен бірге 2000 жылы сауда делдалдық қызметтегі нарықтың бос
орындары мен жоғарғы пайда алу мүмкіндіктері жоғала бастады. Ең баста осы
бағытта жұмыс істеген шағын кәсіпорындар өзінің өмір сүруін тоқтатты немесе
диверенфицириленді. Мүндай жағдай Қазақстандық шағын кәсіполрынның дамуының
жаңа тенденциясын тудыруы заңды еді. Бүл шағын кәсіпорындардың өзгеруі мен
қүрылымындағы сапалы өзгерістерді енгізген 3-ші этап басталды.
Егер 1992-94 жылдар Қазақстанда барлық экономика соның ішінде шағын
кәсіпкерлікте стохастистік заңмен алғашқы капиталды жинаумен өмір сүрсе,
2000 жылдардан бастап өркениетті нарық жүйесінің заңдары жұмыс істей
бастады. Бір шағын кәсіпорынның өте қымбат тұратын ғимаратты немесе тіпті*
орта бағадағы өндірістік алаңды сатып алуы сирек кездесетін. Шағын
кәсіпорындарда жүмыс істейтін жүмысшылардың табысы республикадағы орта
айлықжалақысының төңірегінде болды. Тауарлар мен қызметтердің
әркелгілігін және сапасын көтеруге негізделген шағын кәсіпорындардың
өмір сүруге күресін сипаттайтын бәсекелестік орта қалыптаса бастады.
Қазақстан экономикасының нарықтық концентратция мен капиталдың шоғырлануы,
сонымен бірге шаруашылық өмірдің өзінде жаңа тенденция бастала бастады.
Кәсіпорындардың жұту үрдісі басталды. Қазақстан Үкіметінің қатаң қаржы
тұрақтылық саясаты жүргізілгенде 1999-2000 жылдары шағын кәсіпорындардағы
өзгерістер мен қүрылымындағы сапалы өзгерістердің 3-ші этапы аяқталды. Бүл
1992-94 жылдармен салыстырғанда шағын кәсіпорындардың қысқару қарқынымен
сипатталып сапалы тиімділікті көрсетті. Елде шағын кәсіпорындар нарықтық
экономикадағы шағын кәсіпорындардың ролін ойнайтындай жаңа нарықтық жағдай
қалыптасты. 2001жылы шағын кәсіпорындардың 18%-і өнеркәсіпте 5%-і ауыл
шаруашылығында, 13% -і қүрылыста, 8% -і транспорта, 24 -і сауда мен
қоғамдық тамақтануда, 12% -і нарықтың жүмыс істеуін қамтамасыз ететін жалпы
коммерциялық істе, 4% -і түрғын үй шаруашылығында, 4% -і материалдық-
техникалық жабдықтау мен өткізуде, 3%-і ғылымда, 6% -і басқа салаларда.
Еңбек ақы қоры 7,114 млн. теңге, ал орта айлық жалақы 5868 теңге болған.
Бүл мәліметтер шағын кәсіпорындар негізінен сауда мен қоғамдық тамақтануға
бағытталған. Мүның өзі шағын кәсіпорындағы өнеркәсіптік өнім шығаруына
сауда мен қоғамдық тамақтанудан жеңіл табыс алынатынын көрсетеді. 2002 жылы
шағын кәсіпорын субъектілерінің өскендігін көрсетеді және қаңтар мен мамыр
кезеңінде 156,1 мың бірлік болған. Олардың ішінде жүмыс істейтін шағын
кәсіпорын субъектілері 51,6 мың бірлік. Бүл 2000 жылмен салыстырғанда 2,4
есе 1992 жылмен салыстырғанда 1,5 есе 2001 жылы-2,2 есеге өскен. Шағын
кәсіпорын субъектілерінің өсуі саладағы мемлекеттік органдарының
жұмыстарының белсенділігімен түсіндіруге болады.
Осы жылдары шағын кәсіпорын өндірістік секторларының ЖІӨ-не үлесі
былай болған: 1992 жылы-7% , 1998 жылы-5% , 1999жылы-4% , 2000 жылы-4,7% ,
2001 жылы-6% . Шағын кәсіпорын субъектілерінің өндірген өнім көлемі 2001
жылы 8,5 млрд теңге, ал ЖІӨ 1415,8 трлн теңге болды.
Шағын кәсіпорындармен өндірген ішкі жақты өнім 2000жылы 5181,4млн
теңгені құрады. Егер бүл көрсеткішті 1999жылмен еалыстырсақ 89,5% -ке
өскен, бірақ өнімнің табиғи көлемі 2000 жылдың 1999 жылға қатысы 96,1%
яғни өндіріс көлемі төмендеген.Өндірістік құрылым көлеміндегі шағын
кәсіпорынның жағдайы төмендегідей:
Өнеркәсіп және электроэнергия-0,7% , көмір-1,4% , қара және түсті
металлургия-2,77% , химиялық және мұнай химиялық өнеркәсіп-14,79%, машина
жасау және металл өңдеу-50,34%, басқалары-29 %.
2001 жылы бюджетке төлем 8569,9 млн теңге болса, 2000 жылы 5378 млн
теңге болған. Міндетті төлемдердің сомасының өсуі шағын кәсіпорынның 10,2%
-ке өсуімен түсіндіреді. Бұл 2001-97 жылдар олардың өндірген өнім көлемі
өскен. Ондағы жүмыс істейтіндердің саны 715,39 мың адам. Бүл жылы
өндірілген көлемі 52,12 млрд теңге. Шағын кәсіпорынмен өндірілген өнім мен
қызметтің өткізілген көлемі 0,135млрд теңге. Шағын
кәсіпорынның өнім көлемінің салалық қүрлымы келесідей: өнеркәсіптік
өндірісте 14,6% ауыл шаруашылық өнімін қайта өңцеуде 4,2% ; 8,5% қүрылыста;
55 % -саудада, 6,2% -қызмет көрсету саласында, 2,2%- қоғамдық тамақтануда,
2,7% - транспорта, 0,6% -туризмде, 6,6% -басқа салаларда жұмыс істейді.
Алынған мәліметтерді талдағаннан шыққан қортынды 2003 жылғы жүмыс
істеген шағын кәсіпорынның 40%-і шағын кәсіпорынның айтарлықтай салықтық
жеңілдіктермен несиелік мүмкіндіктері болған 1992-93 жылдарды қүраған.
Шағын кәсіпкерләіктегі дағдарыс елдегі экономикалық жағдайының өзгеруімен
байланысты. Кооперативтер мен шағын кәсіпкерлер ретінде құрылған алғашқы
толқын мемлекеттің берген жеңілдіктерімен итермелеуінің нәтижесінде
айтарлықтай жақсы нәтижеге жетті.
Көптеген шағын кәсіпорындар 38 1999-95 жылдары қүрылды. Бүл жағдайда
инфляция төмендеп және шағын жекешелендірулер жүзеге асырылып,
макроэкономикалық тұрақтылық тенденциясы байқала бастады. Оның үстіне
республикадағы жүмыссыздық деңгейін төмендеткен халықты жүмыспен қамту
мәселесі шешіле бастады.
2002-98 жылдардағы шағын кәсіпорынның кризестік үрдісі. Сол
кездегі олардың санындағы және ондағы жүмыс істеушілердің шағын
кәсіпорынның тиімсіз салалары мен аймақтық қүрлымдары, олардың қиыншылық
топтарымен байланысы, жүмыстардың көп бөлігінің сауда мен қызмет көрсетуге
бағытталуы, кәсіпкерлердің өндіріспен дамуы, экономикалық негізгі маңызды
саласының жүйесіз, халықтық сипатта болғанын көрсетеді.
Бүл жерден шығар жол шағын кәсіпорындармен республиканың дид және
өндірістік емес қажеттерін қанағаттандыруға бағыттау, олардың арасындағы
бәсекелестікті күшейту.
Қазақстанда кәсіпкерлікті қорғау мәселесі бірінші реет 1992 жылы 4-ші
шілдеде қабылданған Қазақстан Республикасының Жеке кәсіпкерлікті қорғау
мен қолдау туралы заңында көрсетілді. Бәрімізге белгілі Кеңес үкіметі
ыдырағанда Қазақстандағы көптеген ірі кәсіпорындар да өз жүмыстарын тоқтата
бастап , көптеген жүмысшылар босап қалған болатын. Бардың орнын толтыру
үшін олардың орнын шағын кәсіпорынмен толтыру керек болатын. 1992 және 2001
жылдары кәсіпкерлікті қорғау және қолдау жүзеге асыру елдегі шағын
кәсіпорынның қүрылуы мен қалыптасуына негіз салды. Атқарушы органмен
заң шығарушы билік институтциялық қайта қүрылуға көңіл бөлді. Бұл Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексінен, бірнеше заң актілерінен, экономикалық
реформаларды тереңдетудегі бағдарламалық қүжаттардан көрінеді. Осы
кезеңде шағын кәсіпорын қаржы экономикалық және ақпараттық қолдау саласында
позитивті өзгерістер болып, оның инфрақүрлымы құрылды.
Бүдан кейін шағын кәсіпкерлікті қолдау белсендірек жүрді. Үкіметтің
мүндай қадамы 2002 жылғы 6-шы наурыздағы президенттің Шағын кәсіпкерліктің
дамуын мемлекеттік қолдау және белсенділету туралы шаралары туралы бұйрық
болды деп айтуға болады. Бұл республикадағы 2002 жылғы шағын кәсіпорынның
дамуындағы бағдарламалық қүжат болып табылды.
Осы бүйрық бойынша мыналар жүзеге асты:
- шағын кәсіпкерлікті қолдаудың мемлекеттік институты қүрылды
- шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы, жеке
кәсіпкерлік туралы, жеке кәсіпкерлікке қатысты кейбіррр Қазақстан
Республикасының заңдарына өзгерістер мен толықтырулар енгізілді,
- шағын кәсіпкерлікті дамыту жөніндегі қор құрылды;
- 2-ші деңгейдегі барлық банктердің шағын кәсіпкерлік субъектілерін
несиелеудің минималды мөлшерін белгіледі( барлық банктердің несиелік
қарыздары 10 -тен төмен болмауы керек)
- бақылаушы және инспекторлық мемлекеттік органдар мен
олардың көрсететін ақылы қызметтер саны қысқартылды;
- шағын кәсіпорынның жүмыс істеуіне жағдай жасалуда(өндірістік ғимараттар
мен жер участктері берілгелі жатыр және тағы басқалар)
- шағын кәсіпорындарға жеңілдік беру жүйесі қаралуда;
- шағын кәсіпкерлікті қолдаудағы әкімдердің жұмыстарын қатаң
бақыланған. Бұдан кейінгі жылдардағы Қазақстан Республикасының
мемелекеттік саясаты шағын кәсіпкерлікті қолдау және дамыту
бағытында болады.
Республикада Шағын кәсіпорын статусын алған ұйымдар мен
кәсіпорындарға салықты есептеу мен төлеудің арнайы режимі белгіленген;
кәсіпкерлік іске қолайлы жағдай жасалған; қүқықтар қамтамасыз ету
үйымдастырылған.
Шағын кәсіпорындар командалық істің келесі түрін жүзүге асырады;
- түрғын үй, өндірістік, әлеуметтік және табиғатты
қорғауға негізделген объектілердің қүрлысын, әртүрлі жөндеу
жүмыстарын жүргізді;
- өнімді өткізумен айналысады;
- әртүрлі қызметтер көрсетеді;
- 2002 жылы 17,5 мың шағын және - орта кәсіпкерлер , ал одан кейінгі жылы
шағын және орта кәсіпкерліктің 41,7% -ке дейін 2006 жылы олардың саны
98,3 мың бірлікті қүрады немесе 5 есеге өсті
Кесте 1. Қазақстан Республикасындағы шағын кәсіпорындардың саны,
бірлік.
Салалар 2002 2003 2004 2006 20062002
ж
1 .өнеркәсіп 2526 3668 5633 12474 4,97
2. құрылыс 2142 3007 4680 10165 4,75
3. сауда, авто
және
құралдарды жөндеу 7587 11959 17531 46690 6,15
4. мейманхана
мен
мейрамханалар 227 490 789 1854 8,17
5. транспорт
және
байланыс
670 1152 1952 5000 7,46
6. білім
және
денсаулық сақтау 3130 2892 4549 2422 0,77
7.
коммуналдық
қызмет
1257 1680 1961 2329 1,85
ҚР барлығы 17539 24848 37095 98300 5,61

Шағын кәсіпорындар экономиканың көптеген салдаларында
ұйымдастырылған, бірақ олардың көбі Сауда, авто және қолданыстағы техника
жөндеу-47,5% ,өнаркәсіп-12% , ол ең аз мөлшері коммуналдық қызметкерге-
2,4% -і келеді.
Ондағы жұмыс істейтіндердің саны үнемі өсіп отыр. Егер 2002 жылғы бұл
кәсіпорында 132,4 мың Адам немесе орташа бір кәсіпорынға 8 адамнан келген!
Өнеркәсіптегі шағын кәсіпорындағы адам саны 2005 жылға дейін орташа 12
адамды құраса, құрлыста 11 адамды қүраған.
Экономика саласындағы еңбектің тиімділігін, пайдалы жақтарын ондағы
өндірілген өнім көлемін 1 жұмысшыға есептеу арқылы көруге болады.
Шағын кәсіпорындарда өндірілген өнім мен көрсетілген қызметтер
сапасы 454,7 млрд теңге, ондағы жүмысшылардың саны 429,5 мың адам. Бұл
жердегі бір орта жылдық жүмысшының өндірілген өнімі- 1058,6 мың теңге.
Кесте 2 . Шағын кәсіпорындағы 1 жұмысшының жылдық өндірген
өнімдері мен қызметтері, мың теңге.
Салалар 2002 2003 2004 2006 20062002ж
І.өнеркәсіп 197,8 331,8 352,6 753,2 380,8
2. құрылыс 230,7 396,4 325,1 822,4 365,5
3. сауда, авто
және
құралдарды жөндеу 1691 1240 2005 1985 117,4
4. мейманхана
мен
мейрамханалар 5,5 191,9 197,6 383,8

5. транспорт
және
байланыс 344,7 357,6 415,9 963,9 279,6
6 .коммуналдық 341,7 519,1 299,3 341 100
қызмет
ҚР барлығы 651,9 737,1 967,3 1058,6 162,4

Шағын кәсіпорындағы 1 жүмысшыға шаққандағы өндірілген өнім немесе
еңбек өнімділігі бірқалыпты емес.
Өнеркәсіптегі кәсіпорында олар өзгермелі түрде өскен.
Орта жылдық өсу қарқыны 56% , қүрылыста 2003 жылы алдыңғы жылмен
салыстырғанда өндірушілік 14,4% өсті, ал 2006 жылы өндірушілік 22,7% -ке
өскен.
Экономиканың маңызды саласындағы еңбек өнімдерінің өсу қарқынының
жоғарғы қарқыны натуралды түрдегі өнім шығарудың өсуімен ғана есептелмейді,
оған сонымен бірге баға факторы әсер етеді.
Өнеркәсіптегі шағын кәсіпорынның еңбек өнімділігі 2002 жылдың
деңгейімен салыстырғанда 2006 жылы 3,8 есеге өскен.
Еңбек өнімділігі өнеркәсіпте 3,8 есе, құрылыста-3,6 есе, сауда мен
автомобил? мен күнделікті техниканы жөндеуге-17,4% , транспорт немесе
байланыста- 2,8 есеге өскен.
Шағын кәсіпорындағы жұмыс істеудің жалақысы үнемі өсіп отырған,
соңғы бес жылдағы орта жылдық өсу қарқыны- 21,9% болса, еңбек өнімдерінің
орта жылдық өсу қарқыны 12,5% -ті құраған.
Статистикалық агенттердің мәліметтері бойынша елімізде 01.09.2007
жылы 112,2 мыңдай шағын кәсіпорын өкілдері тіркелген. Бүл өткен жылмен
салыстырғанда 15,8% -ке жоғары.
Тіркелген кәсіпорынның 75%-і нақты жүмыс істейді. Олардың әрбір екіншісі
белсенді.
Үкіметтің шараларына қарамастан шағын кәсіпкерлікке ең салалар болып
сауда мен автомобиль және үйде қолданылатын заттарға жөндеу саласы(43,3%),
ал өнеркәсіпте 13,1 % , ауылшаруашылығында 7,9% транспорт пен байланыста 6%
Республикадағы шағын кәсіпорындардағы жүмыс істейтіндердің саны бір
жыл ішінде 6,9% -ке өсіп 456,5 мың адамды немесе экономикадағы барлық
жүмыспен қамтылғанның шамамен 6,9% -н қүрады. Жүмыспен қамтылғанның 33% -ті
шағын кәсіпорынның сауда мен жөндеуді, 21,2% -і қызмет көрсетуде, 15,5% -і
өнеркәсіпте және 13,6% -і қүрылыста.
Қазақстанда шағын кәсіпорын тез қарқынмен өсуде. Жыл ішінде оның өсу
қарқыны 9,6% болса, онда жүмыс істейтіндердің саны 8,5% -ке өскен. Бірақ
осындай өсу қарқынын алдыңғы жылдармен салыстырғанда шағын кәсіпорынның өсу
қарқынының және онда жұмыс істейтіндердің санының қысқарып жатқанын
байқауға болады. Егер 2004 жылы шағын кәсіпорынның және ондағы жұмыс
істейтіндердің санының өсу қарқыны 60% және 40% - болса, 2005 жылы 34 %
және 31% ; 2006 жылы- 15,4% және 6,7% ; ал 2007 жылдың 8-ші айында 9,6%
және 8,5% -ті қүрады.
Біз Қазақстан Республикасында шағын кәсіпорынның қүрылуына және
дамуына сараптама жасадық.
Қазақстандағы шағын кәсіпкерліктің ерекшелігі көлеңке сектордың
жоғарғы деңгейде қалып отырғандығы. Эксперттік бағамдарға қарағанда шағын
шәсіпорын субьектілерінің 30- 50% құрап отыр. Потенциялды ресурстардың көп
бөлігі жалпы ұлттық мәселелерді шешуге қатынаспай отыр. Сонымен бірге шағын
кәсіпкерліктің аймақтық дамуындағы айымашылықтар өте алшақ.

ІІ Тарау. Шағын кәсіпкерліктің экономикалық тиімділігі
2.1 Шағы кәсіпкерлік субъектілерінің экономикалық мәні және қызмет ету
тиімділігі
Шағын кәсіпкерлік субъектісінің қызметіне баға беру оның
тиімділігінің соңғы нәтижелері арқылы жүзеге асырылады. Тар мағынада
тиімділік әсер беретін, қажет нәтижеге қол жеткізетін, жүзеге асыратын
дегенді білдіреді.
Шағын кәсіпкерлік –бұл шаруашылық жүргізуші субъектілердің толық
экономикалық жауапкершілігіне, ынталы, инновациялық қызметіне негізделген,
қаржы қорларының шектелген жағдайларында жұмыс істейтін, қауіптің және
белгісіздіктің жоғарғы үлесімен жанасаты, табысты алу мақсатымен өндірістің
барлық факторларын қозғалысқа келтіретін және меншік иесінің өндіріс пен
басқару процесіне жеке қатысуын талап ететін, өзін - өзі ұйымдастыру
процесі.
Анықтаманың өзінде айтылғандай, шағын кәсіпкерлік – бұл нарықтық
экономика субъектілерінің белгілі бір анықталған критерийлер, көрсеткіштер
және заңдар негізінде жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызметі .
Шағын кәсіпкерліктің қызмет ету тиімділігі қызмет етудің барлық
сатысындағы маңызды сапа белгісі болып табылады. Қызмет ету тиімділігі
өндіріс потенциалын қолдану дәрежесін көрсетеді, ал бұл қоғамдық
өндірістегі нәтижелер мен шығын арасындағы қатынасты анықтайды. Шығын
өзгермей-ақ нәтиже жоғарылаған сайын, бір-бірлік шығынға қарағанда нәтиже
жылдам өскен сайын немесе аз болған сайын, қызмет ету тиімділігі жоғарылай
түседі. Еңбек өнімділігінің көлемі өндірістегі экономикалық тиімділікті
жалпылайтын критерий болып табылады.
Шағын кәсіпкерлікті дамытудың экономикалық тиімділігінің негізі – оған
қол жеткізу үшін жұмсалған шығын мен нәтиженің өзара салыстырылуында,
осылайша тиімділік әсер дәрежесін көрсетеді.
Әр түрлі ғалым-экономистер шағын кәсіпкерліктің тиімділігін арттыруға,
оның маңызын ашуға қатысты өздерінің анықтамаларын ұсынады.
К.Решетинскийдің пікірінше, тиімділік белгілі бір қатынасты білдіреді
және соңғы нәтижеге қандай көлемде шығын жұмсау арқылы қол жеткізілгенін
көрсетеді.
Тиімділік бұл – пайдалы әсер мен оған жету үшін жұмсалған шығын
арасындағы өзара қатынас. Бірақ шығынның мақсаттылығын көрсететін нәтиже
арасындағы белгілі бір ара қатынас болып табылады.
Шағын кәсіпкерлік тиімділігінің төрт түрі анықталған, олар:
1. Экономикалық тиімділік келесі постулат арқылы корсетіледі: Кәсіпорында
шешім қабылдаған кезде әрқашан шектеулі, қолда бар құралдарды
пайдалана отырып, көздеген мақсатқа қолайлы жетуді есепке ала отыру
керек.
2. Әлеуметтік тиімділік қолда бар шектеулі құралдармен кәсіпорынның
барлық қатысушыларының әлеуметтік қажеттілігін
қанағаттандыруды қамтамасыз етеді.
3. Техникалық тиімділк – кәсіпорынның техникалық
мақсатына
байланысты, алға қойылған техникалық мақсаттарға жетуді қамтамасыз
етеді (өндірістік потенциалға қажетті, өнімге және өндірістік
бағдарламаға қойылған сандық және сапалық талаптардың
орындалуы).
4. Экологиялық тиімділік – кәсіпорынның
экологиялық
мақсаттарға жетуіне зейін қояды.
Қызмет ету тәжірибесінде экономикалық, әлеуметтік, техникалық және
экологиялық мақсаттар бір-бірімен тығыз байланысты және тәуелді.
Әдеттегідей экономикалық тиімділікке жетуге бағытталған шешім әлеуметтік
те, техникалық та, экологиялық мақсаттарға да қатысты.
Нарық жағдайында әрбір кәсіпорын экономикалық тәуелсіз тауар өндіруші
бола отырып, мемлекет бекіткен салық салымдары мен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шағын кәсiпкерлiктi қолдау мен дамыту
Шағын кәсіпкерлікті дамыту
Өнеркәсіпте инновациялық инфрақұрылымды қалыптастыру және дамыту
Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры
"Шағын кәсiпкерлiктi мемлекеттiк қолдау мен дамыту."
Шағын кәсiпкерлiктi мемлекеттiк қолдау мен дамыту
Шағын кәсiпкерлiктi мемлекеттiк қолдау мен дамыту туралы
Шағын кәсiпкерлiктi мемлекеттiк қолдау мен дамыту жолдары
Шағын кәсiпкерлiктi мемлекеттiк қолдау мен дамыту жайлы
Шағын кәсiпкерлiктi мемлекеттiк қолдау, дамыту
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь