Қазақ халқының қолөнері

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
2.1. Қазақ қолөнері
2.2. Қазақтың ұлттық қолөнері
3. Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Қазақ халқының қолөнері деп халық тұрмысында жиі қолданылатын өру, тігу, тоқу, мүсіндеу, құрастыру, бейнелеу сияқты творчестволық өнер жиынтығын атайды.
Шын мәнінде қолөнер түрлерінің әрқайсысының талай ғасырлық тарихы бар. Қазақ халқы өзінің күн көріс тіршілігіне қажетті үй-жай салды,киім-кешек тігуді, азық-түлік өндіруді өзінің тұрмыстық кәсібі етіп, оларды күнбе-күнгі тіршілік барысында орынды пайдаланса, әсем бұйымдар жасап, өмірде сән-салтанат та құра білді. Бұдан біз халық творчествосының қандай түрі болса да, халық өмірімен, сол халықтың қоғамдық тарихымен , күн көрісімен, кәсібімен тығыз байланысты екенін көреміз.
XIX ғасырда және XX ғасырдың бас кезінде қазақ халқының қолөнері ішінде киіз үйдің сүйегін, ағаш төсек жасау, ағаш өрнектеу, кесте тігу, өрмек тоқу, киіз басу кең өріс алды. Бұл кезде жастарға арнап ер-тұрман мен белдік, қыз-келіншектерге арнап сәукеле, шашбау, білезік,сырға жасап оларды түрлі-түсті өрнектермен әшекейлеу өнері де өрістей түсті.
Халықтың қолөнеріндегі мүліктердің бір тобы үй іші жабдықтары болса, екінші тобы –қайыс өру, қару-жарақ, көшу-қону, жол-жорық жабдықтары еді.
Шеберлер тас қашау, сүйек ою, ағаш ою, мүйіз балқыту, металды өңдеп өрнектеу сияқты ауыр кәсіппен де шұғылданды. Сондықтан қолөнер «еркектерге тән іс» , «әйелдерге тән іс» деп екіге бөлініп келеді: Тастан, балшықтан, сүйек пен мүйізден, металл мен ағаштан бұйымдар жасап, оны әсемдеу сияқты ауыр жұмысты еркектер атқарады.
Кесте тігу, жиек жүргізу, өрмек тоқу, ши орау, сырмақ сыру, оюлау, шілтер шалу, тері киім тігу сияқты нәзік жұмысты әйелдер атқарды.
Халықтың қолөнеріне әдеп-ғұрып жабдықтарымен қатар, аң аулауға, мал өсіруге және егіншілікке қажетті құрал-жабдықтар да кіреді. Киіз үйдің сүйегі, ағаш керуерт, кебеже, сандық жасап, кілем, сырмақ, алаша, ши, түрлі бау-басқұрлар тоқып, арқан, жіп есіп, көннен және илеулі теріден қайыс, таспа тіліп, өрім өріп қолдан әр алуан ыдыс-аяқ , адалбақан, асадал,, бесік тағы басқа көптеген заттарды халық шеберлері, өнерпаздар өз қолдарымен жасап, түрлі нақыштармен әшекейлейтін болды. Қолөнерде көңілге қонымды әдістер архитектурада кеңінен қолданылып келеді.
1. Арғынбаев X. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, 1987, 128б.
2. Әбдуалиева Ш. Халық қол өнері. Алматы, Рауан, 1992, 120б.
3. Әбдіғапбарова Ұ. Қазақтың ұлттық ою-өрнектері. Алматы, Өнер, 1995. -125б.
4. Бағдарлама. Қолөнер (8-11 тереңдетілген сыныптар үшін). –Шымкент,2002. 18б.
5. Басенов Т.К. Прикладное искусство Казахстана. -Алма-Ата,1951.-269 с. .
        
        Жоспар
* Кіріспе
* Негізгі бөлім
2.1. Қазақ қолөнері
2.2. Қазақтың ұлттық қолөнері
3. Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазақ халқының қолөнері деп халық тұрмысында жиі ... өру, ... ... ... ... ... сияқты творчестволық өнер жиынтығын атайды.
Шын мәнінде қолөнер түрлерінің әрқайсысының талай ғасырлық тарихы бар. ... ... ... күн ... ... ... ... салды,киім-кешек тігуді, азық-түлік өндіруді өзінің тұрмыстық кәсібі етіп, оларды күнбе-күнгі тіршілік барысында орынды пайдаланса, әсем бұйымдар жасап, өмірде сән-салтанат та құра ... ... біз ... ... қандай түрі болса да, халық өмірімен, сол халықтың қоғамдық тарихымен , күн көрісімен, кәсібімен тығыз байланысты екенін ...
XIX ... және XX ... бас ... ... ... ... ішінде киіз үйдің сүйегін, ағаш төсек жасау, ағаш өрнектеу, кесте тігу, ... ... киіз басу кең өріс ... Бұл ... ... ... ер-тұрман мен белдік, қыз-келіншектерге арнап сәукеле, шашбау, ... ... ... ... өрнектермен әшекейлеу өнері де өрістей түсті.
Халықтың қолөнеріндегі мүліктердің бір тобы үй іші ... ... ... тобы - ... өру, ... көшу-қону, жол-жорық жабдықтары еді.
Шеберлер тас қашау, сүйек ою, ағаш ою, мүйіз балқыту, металды өңдеп өрнектеу сияқты ауыр ... де ... ... қолөнер , деп екіге бөлініп келеді: Тастан, балшықтан, сүйек пен ... ... мен ... ... жасап, оны әсемдеу сияқты ауыр жұмысты еркектер атқарады.
Кесте тігу, жиек ... ... ... ши ... ... ... оюлау, шілтер шалу, тері киім тігу сияқты ... ... ... ... қолөнеріне әдеп-ғұрып жабдықтарымен қатар, аң аулауға, мал өсіруге және егіншілікке қажетті құрал-жабдықтар да ... Киіз ... ... ағаш ... ... ... ... кілем, сырмақ, алаша, ши, түрлі бау-басқұрлар тоқып, арқан, жіп есіп, көннен және илеулі теріден қайыс, таспа тіліп, өрім өріп ... әр ... ... , ... ... бесік тағы басқа көптеген заттарды халық шеберлері, өнерпаздар өз қолдарымен жасап, түрлі нақыштармен әшекейлейтін болды. Қолөнерде көңілге қонымды ... ... ... ... ... біздің заманымызға дейін сақталған мазарлар мен ескерткіштердегі, діни әр түрлі құрылыстардың қабырғалары мен мұнараларындағы ... ... ... ... ... ... жасалған діңгектер-халық қолөнерінің тамаша туындылары.
Сөзге де шебер, іске де ұста халқымыздың зор мәдениеті мен өнерін паш ... ... ... ... ... түйін түйген, жүннен көз жауын алатындай бұйым жасаған, асыл тастардан сән бұйымдарын соққан, ... пен ... шиді ... ... ... ... ісі мақтануға тұратын өнер туындысы.
Қазақтың өрнекті әшекейімен істелетін қолөнердің түрлері де, атаулары да өте көп. Солардың ішінде халық ... ... ... - ...
Ою-өрнек ісі тым ерте заманнан бастап-ақ қолөнердің барлық түріне бірдей ортақ әсемдеп ішекейлеудің ... ... ... ... ... ... бір ерекшелік- осы түрлі ұғымның қайсысын бейнелегенде де ұлттық ою-өрнектің ... ... оюы ... ... ... ісіне қазақ арасына ең көп тарағандары сырмақ, текемет, тұскиіз, сандыққап, тұтқыш, киіз есіктің маңдайшасы, түйенің жабуы, керегеқап ... ... ... заттар, ал аяққап оюлаған әр түрлі маталарды бастырып тігу арқылы жасалады.
Қазақ халқының әлеуметтік салт-санасы өсіп, ... ... ... ... ... ... қабілеті де бұрын-соңды болып көрмеген дәрежеде дамуы,тарихи өзгерістің нәтижесінде халық шеберінің ізденуі мен қабілеті де шыңдалып жетілді.
Қолөнердің бір ... өте көп ... ... ... ... Адамзат қоғамы дамыған сайын қолөнердің біразы жаңа әдіс ... жаңа ... ие ... ... ... ... ... сайын тұтыну бұйымдары мен жабдықтардың сапасына қатты талап қойып, олардың әрі ... әрі ... ... ... ... ... творчестволық ізденудің нәтижесінде тұрмысқа керект ізаттардың жаңа алуан түрлері жасалып отырды. Халық әлі де болса тұтынып келе ... ... ... ... мен ... ... тоқу ... қазақ қолөнерінің арасында ең көп дамыған түрі қармақты ... ... ... ... ... ... ... біз кәрі жіліктің шыбық сүйегінен, жарып алған жіліншіктің қыр ... ... ... ... тасжарғанның шыбықтарынан жонып та жасалған. Басында тоқу ілмекбіздерге ілмексіз тегіс таяқшалар болды. Қазіргі ... ... әр ... ... ... ... дайындалады.
Ілмекбізбен тоқудың кесте тоқумен тоқымашылықпен байланысы бар.
Қазір ... ... ... ... ... ... станогынсыз-ақ қолмен тоқи береді. Қолмен тоқу ерекше жабдықты, арнаулы орынды, белгілі мезгілді керек етпейтін әрі қарапайым, әрі тиімді өнер. ... ... бен ... ... ... үшін ... ... мұраларын қалдырды. Сол себептен де әр бір қолөнердің әсем туындылары еңбек адамдарына рухани азық ... ... ... қанағаттандыратын сұлу да әдемі, тиімді де ұнасымды ұлттық бұйымдар жасалды.
Қазақ қолөнері
Қазақ ... - ... ... ... ұлттық саласы. Тарихын тереңнен алған Қ. қ. ... ... ... ... мәні мен ... құндылығын жоймаған. Қазақстан жерінде асыл тастан, сүйектен, жүннен, ... ... ... металдан, былғарыдан, саздан - қару-жарақ, құрал-сайман, үй жиhазы, т.б. тұрмысқа қажетті тұтыну бұйымдарын, түрлі ... ... ... ... ... ... өздерінің дүниетанымына, эстет. талғамына сай әшекейлеп, безендіру ерте замандардан дамыған. Қарағанды ... ... ... ... қыш ... (б.з.б. 10 - 8 ғ.), атақты Қарғалы алтын тәтісі (диадема) мен сырғалар ... 2 ғ. мен б.з. 2 ғ.), т.б. көне ... - ... ... өнер ... ... Ахмет Иасауи кесенелерінен, Бабажы қатын күмбезінен қазақ халқының атадан балаға мұра боп келе ... ... ... ... бәрін ұшыратуға болады. Ағаш ұсталары сан алуан сүйектен ою-өрнек салынған үй жиhазын, ыдыс-аяқ әзірлеуде асқан ... ... ол үшін ... ... ... ... ... Ер адамдардың жорыққа, аңшылыққа, әйелдердің салтанатқа киетін киімдері аң-құстың бейнелері өрнектелген (күміс, алтын, металл құймалар) оюлармен безендірілген. Әшекейлер салу, ... ... ... мата ... ... ... арқылы да жасалады. Алматы обл-ның Есік обасынан табылған (б.з.б. 6 - 5 ғ.) сак ... ... ... ... ... ... және хайуандардың құйма бейнесімен безендірілді. Қ. қ. өзінің ғасырлар бойғы мұраларын жан-жақты игеріп, көршілес халықтар мәдениетінің озық үлгілерін бойына сіңіріп, ... ... ... дамытылып отырды. Сауда-саттықтың дамуына, қалалардың өркендеуіне, қала мен ауылдың ... ... ... ... ... ... түрлері (теріні, сүйекті, ағашты, кейбір металдың түрлерін көркем өңдеу) қолданудан шығып қалды. Алайда ... ... ... тұс кілемдер, басқұрлар, тұскиіздер, т.б. киіз үйдің сәндік жасаулары бұрынғыша дами ... 20 ... ... Қ. қ-не ... сұраныстың артуы (көркемдік кәсіпкерліктің құрылуы, Қазақстан қолөнерінің респ. мұражайының ашылуы, қолданбалы өнер бұйымдарын жинау мен насихаттаудың жақсаруы) оның ... зор ... ... Қ. қ-нің бұл түрінен талантты ісмерлер Л.Қ.Қожықова, ... ... ... ... ... т.б. ... ... ерекше көзге түседі. Сүлгі, перде, төсек жапқыштарды кестелеуде қазақтың дәстүрлі ою-өрнектерімен бірге сюжетті суреттерді пайдалану қатар қолданылды. Сондай-ақ, ою ... ... түрі де ... ... ... ... ... Р.Сәрсенбин, Ғ.Иляев, т.б.) одан әрі жетілдірілді. Тоқыма, киіз басу істерімен қатар бірқатар облыстарда (Алматы, Көкшетау, ... т.б.) ... ... ... кеңінен дами бастады. 70-жылдары Қ. қ. саласының кәсіби деңгейі артты. 1973 ж. Алматы көркемсурет уч-щесінен қолөнер ... ... 1978 ж. ... ... ... сән және қолданбалы өнер кафедрасы құрылды. Сондай-ақ, "Өнер" комб-ның ... сән және ... ... ... цехтар ұйымдастырылды. Кәсіптік қолданбалы өнер саласында ұлттық дәстүр мен соңғы тех., стильдік жаңалықтар бірдей тоғысатын гобелен ... рөл ... ... ... ... Қ.Тыныбеков үлкен ықпал етті. Оның сюжетті гобелендері ("Шопан", 1969; "Дала әуендері", 1970; "Отбасы", 1972) ... ... ірі ... әр ... ... ... ... үйлесуімен және ішкі қуатымен ерекшеленеді. "Дала хикаясы" (1970), "Өмір ағашы" (1976), "Байқоңыр ырғақтары" (1977), "Аққу әні" (1980) ... ... ... ... кең ... ... ... ойының күрделілігімен айшықталды. Тыныбековпен бірге Б.Е. Зәуірбекова, Е.П. Николаева және И.З.Ярема жасаған "Қазақстан" (1978) гобелені Қазақстанның Мемл. сыйл-на ие ... ... ... ... ... түрлерінен бөлек қазақ шеберлері көп қолданатын ою-өрнек элементтерінің мынадай атаулары бар:
аспан әлеміндегі құбылыстарға байланысты өрнектер , , , , , , , , ... ... ... ... , , , , , , , ... ... яғни жазуды өрнек тәріздендіріп, белгілі бір заттың бейнесіне келтіре әдемілеп, астарлап ... ... мен ел ... ... ... элементтері:, >, , , , шылбыр>>, , , т.б.
Халқымыздың бізге жеткен ою - ... ... бай ... салқылмас қазына.
Ою-өрнек - тұрмыста бір бұйымның бетін әшекейлеу үшін қолданылатын нақыш, өрнек. Заттың бетін өрнектеу үшін ісмерлер әртүрлі ... ... ... оймыштау, бедерлеу, шеку, қашау, тісеу, құрау тәрізді әрекеттер ... ... ... Әр ... ... бір бөлшектен ( элемент) құралады. Ғалымдар ою-өрнектердің 200-дей ... ... Біз ... ... көп ... ... тектес ою өрнектерді сөз етпекпіз. Ою-өрнектердің бұл тобын қазақ халқының ою-өрнектерінің төркіні десекте болады. ... ... жаңа ... ... ... жасалып, тек атаулары өзгеріп отырған. Мысалы: қошқар мүйіз, арқар мүйіз, бұғы мүйіз, қырық ... қос ... ... мүйіз, төрт құлақ, түйе табан, сыңар өкше, қос ... құс ... қаз ... т.б. ... ... арқауы. Осы элементтерден ою-өрнек композициясы жасалады. Қазақ оюларының мазмұны мал өсірумен аңшылықты, жер-су, көшіп-қону көріністерін, ... ... ... әр ... заттардың сыртқы бейнесін аңғартады және бәріндеде мүйіз оюы үнемі араласып ... ... оюшы ... ... оған ат ... , оны тұрмыста қолданған. Сондықтан қазақтың ұлттық ою-өрнектерінің ең басты мәнері, ең көп түрі және әр ... ... ... жиі қолданылатын мүйіз тектес оюлар. Ғалымдардың анықтауынша, ол ежелгі өрнек, сондықтан онда көбінесе мал шаруашылығы мен көшпелі өмір салты ... ... ... ... ... өте ұсақ, кейде өте ірі болып келеді. Ұсақ ... ... ... ... ... ... ... сияқты нәзік істерге қолданылса, ірісі кілем, алаша, терме алаша, текемет, сырмақ, ши орау, ... ... ... ... ... ... ... өрнегінен сан қилы мәнерлермен құбылта, бір элементке екінші, үшінші ... ... ... да ... ... де ... ... жасайды. Мұндай мүйіз тектес ою-өрнектер тізбегін Қазақстан Республикасы Ғылым академиясы үйінің ішкі тіреулерінің төбесімен жалғасқан жерінен көруге болады. Мүйіз тектес ... ... ... ғалымдардың барлығы бұл өрнектердің негізі қойдың, арқардың , ешкінің, сиырдың, бұланның, бұғының, қодастың, еліктің мүйіздерін бейнелеуден шыққан деп ... ... жаңа ... ... өз дәуіріндегі заман ағымына қарай лайықтап отырған. Мысалы, халқымыздың көне бұйымдарындағы ою-өрнектер сәнділігімен қатар сол бұйымдардың жеңіл, әрі берік болу ... ... Оның ... ... жануар мен заттың өз бойында қасиеттеріне қарай тақырыптық мағынасы композициясы, симметриясымен асимметриясы, колоритімен ритмі, сондай-ақ оған арналған философиялық мәні де ... ... ... ... ... бір ... ... реттеп орналастыру деген сөзі. Мысалы ою-өрнек кесеге салынатын болса, ол үлкен де, кіші де болмай, асқан дәлдікпен жарасым табу ... ... ... ... ... Орта өрнектерімен салыстырғанда композиция қарапайымдылығымен, бояу түсінің ұстамдылығымен, ... ... ... арқылы халық шеберлері өз ойларын, көңіл күйін жеткізіп ... Жаңа ғана атап ... ... ... ... тілін құрайды. Оның көркем тілі бейнелеу өнеріндегідей бояу түсіне, олардың үндестігіне, сызықтар ырғағына, жарық қатынасына байланысты. Сол секілді ... ... ... бірі-бояу түсінің де орналасу реті бар. Бояу түстері ырғақты үндестігімен әуенді үйлесіміне байланысты бейнелеу өнеріне жақындайды деп айтуымызға болады. Әр бояу ... ... ... ... өмір ... түсінігі әлеуметтік және ұлттық ерекшеліктері, олардың қуаныштары мен күйініштері көрінеді. Халық шеберлері ырғақты сызықтар үйлесімді бояу түсі ... ... ... ... перспектива мен жарық қатынастарынсыз-ақ көз қуантарлықтай тамаша өнер шығармаларын тудырған. Осыған орай ою-өрнектердің көркем шешімі оны поэзияға жақындатады ... ... бояу түсі шын ... ... ... ... ұғымын ғана білдіреді. Қай жағдайда да ою-өрнектегі тұтастық сақталып ... ... ... ... ... ... өрлеу дәуіріндегі классикалық шығармалармен салыстыруға болады.
Қорытынды
Қазақ ұлттық мәдениетінің ең байырғы, аса ... ... бірі - ... оның ... ою ... ... табылады. Ою өрнектер әсемдікпен, сәнділіктің белгісі ғана емес, сонымен бірге халықтың арман- ойының, тілек мүддесінің нышаны, осы тұрғыдан алып ... ою ... ... ... сан ... ... ұрпақ өзінің ұлттық сезімдерін, өнерін жоғалтпауы қажет. Өнер адамға жақсы әсер ететін және оны тәрбиелейтін нәзік дүние.Оның ... ... зор. ... ... шыға қоймаған ерте заманда адам өз ойын тасқа , сүйекке, ағашқа ойып, қашап түсіріп отырған. Қазіргі қолөнер ... , ... ... сол ерте ... ... ұғымдар. Қолөнердің сала-саласында кең қолданылып келген, өнердің өте көне әрі ... ... ... ... ... қол тума сәндік өнерінің барлық түрлеріне де ... мен ... ... ... ... қолданылады. Ою мен өрнек қолөнер бұйымдарының тұтынушылық және эстетикалық мәнін аша түседі. Сондықтан да қолөнер заттарының әр қайсысындағы оюлау мен ... ... жіті зер сала білу ... Бір ... тасқа, ағашқа , сүйекке түсірілген ою-таңбалар келе-келе киізге, алаша, кілем тағы басқа заттарға ... ... Ол ... ... ... ... белгілі бір ұғым түсініктерді аңғартып, біліп отырған. Бұдан ою-өрнек белгі таңбалары өмір қажетінен туғанын байқауға болады. ... ... ... ерте ... бергі әдет-ғұрп салты бойынша, бөтен жерге, алыс ... ... ... қыз ... ... бір уақыттан кейін төркін жағына сәлемдеме жіберуі тиіс ... ... жас ... ... ... ... кейінгі тұрмыс жағдайын ою-өрнекпен бейнелеп жіберуі шарт болған. ... ... ... мен оның ... көп. ... тарихына ой жіберсек, көп мағлұмат аламыз, даму кезеңдерін байқаймыз, уақыт өткен сайын жетіле бергенін көреміз. Сонымен, ою-өрнек ... ... және ... ... ... ырғақпен қайталанып , үйлесімді құрылуы.
Қолданылған әдебиеттер
* Арғынбаев X. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, 1987, 128б.
* Әбдуалиева Ш. Халық қол ... ... ... 1992, 120б.
* ... Ұ. ... ... ... Алматы, Өнер, 1995. -125б.
* Бағдарлама. Қолөнер (8-11 тереңдетілген сыныптар үшін). - Шымкент,2002. 18б.
* Басенов Т.К. Прикладное искусство ... ... с. .

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының дәстүрлі қолөнер бұйымдарындағы ерлер қолөнері23 бет
Ақтөбе облыстық музейлердің бүгінгі жетістіктері нарық заңдылықтарына бейімделген даму сатысының бірі112 бет
Ежелгі ғасырлардағы қазақ ғұламалары6 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды қазактың сәндік-қолданбалы өнерімен таныстыру.11 бет
Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие берудің теориялық негіздері79 бет
Қазақ халқының қол өнері3 бет
Қолөнер тарихы24 бет
Ұлттық киімдердің қоғамдағы маңызы7 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
7-сынып. орта ғасырлардағы Қазақстан тарихынан сабақ жоспарлары67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь