Сұлтанмахмұт Торайғыров романдары мен өлеңдері

І Кіріспе
ІІ Негізгі бөлім
1. Сұлтанмахмұт Торайғыров романдары мен өлеңдерінің психологиялық . теориялық мәні.
«Қамар сұлу» романындағы жеке тұлғаның ролі.
Қамар кейпіндегі қазақ қызының психологиялық бейнесі.
І ТАРАУҒА ҚОРЫТЫНДЫ
2. Сұлтанмахмұт Торайғыров романдары мен өлеңдерінің іс.тәжірибиесіндегі маңызы.
2.1. Бұрынғы және қазіргі Қамар сұлудың психологиялық бейнесі.
2.2. «Шығамын тірі болсам, адам болып» шығарамасы арқылы жеке тұлғаның ерік . жігерін дамыту.

ІІ ТАРАУҒА ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОСЫМША

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Ұлт болып қалыптасқан кезден бастап өз ұлтың шығармаларымызбен бала тәрбиесін дамытуымыз қажет. Осы ашрттарды болдырмау үшін Сұлтанмахмұт Торайғытовтың «Қамар сұлу» романы мен «Шығамын тірі болсам, адам болып» өлеңі арқылы әри баланың тәрбиесіне қолдану таптырмас әдіс.
Зерттеудің мақсаты:
Сұлтанмахмұт Торайғытовтың психологиялық ой-мақсаттарын өз шығармалары арқылы оқушылар санасына жеткізу.
Зерттеудің теориялық мәні:
Психология ғылымында Сұлтанмахмұт Торайғытов шығармаларының орны.
Зерттеудің практикалық мәні:
Психологиялық терминдер және психикалық құбылыстар жайлы Сұлтанмахмұт Торайғытовтың пікірлерін қолдану.
1. Асқар Алтай. Алматының асыл перзенті (С.Торайғыровтың туғанына 100 жыл) Қазақ әдебиеті , 1993-2 көкек.
2. Әбденов М. Ақынның қолтаңбасы (С.Торайғыров туралы) Қазақ әдебиеті , 1983 , 28 октябрь
3. Әлімбаев М. Қыршын классик (С.Торайғыров 100 жылдығына) Алматы 1993 , 30 мамыр
4. Әсіп С. Қайталап оқитын дастан (С.Торайғыров туралы)// Халық кеңесі. -1993- 8 шілде.
5. Батаева Д. Сұлтанмахмұт ірі суреткер (С.Торайғыров туралы) Қазақ және ғылым әдебиеті 2006 №3
6. Белбаева М. Әміреева С.Торайғыров шығармалары тілінің сөздігі, Алматы: Ғылым, 1995 ж.
7. Жұматаева С.Торайғыров шығармашылығына жаңаша оқытудың мәнісі // Ұлт тағылымы. 2004 , №2
8. Жүрекжарды жырау хат (С.Торайғыровтың туғанына 100 жыл) Халық кеңесі . 1993 -24 шілде.
9. Естанов С, Жұматов жыр сұлтаны (С.Торайғыровтың туғанына 100 жыл) Халық кеңесі . 1993. 24 шілде
10. Ергөбек К. (Ұлы ақын С.Торайғыровтың туғанына 100 жыл). Халық кеңесі . 1993 . 8 шілде
11. Рақымжанов Т. Көркем деталь мен шығармашылық өнердің мәні . Қазақ тілі мен әдебиеті. 1992 . №10,11,12.
12. Рысбеков Қ. «Шығамын тірі болса, адам болып» Оңтүстік Қазақстан-2003. 6 қараша
13. Торайғыров С. Асыл сөз: өлеңдер мен дастандар. С.Торайғыров –Алматы: ҚАЗақпарат, 2005, 8 бет
14. Шамкенов А. Аққан жұлдыздың сыңары. (С.Торайғыровтың шығармаларынан) Қазақ әдебиеті . 1993 , 2 шілде
15. Ысқақұлы Д. «Мен, қазақ, қазақпын» деп мақтанамын. Егемен Қазақстан 2003. 1 қараша.
        
        Мазмұны
І Кіріспе
ІІ Негізгі бөлім
1. Сұлтанмахмұт Торайғыров романдары мен өлеңдерінің психологиялық –
теориялық ... ... ... романындағы жеке тұлғаның ролі.
2. Қамар кейпіндегі қазақ қызының психологиялық бейнесі.
І ТАРАУҒА ҚОРЫТЫНДЫ
2. Сұлтанмахмұт ... ... мен ... ... ... және ... ... сұлудың психологиялық бейнесі.
2.2. «Шығамын тірі болсам, адам болып» ... ... жеке ...... ... ТАРАУҒА ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОСЫМША
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі:
Ұлт болып қалыптасқан кезден бастап өз ұлтың шығармаларымызбен ... ... ... Осы ... ... үшін ... «Қамар сұлу» романы мен «Шығамын тірі ... адам ... ... әри ... ... қолдану таптырмас әдіс.
Зерттеудің мақсаты:
Сұлтанмахмұт Торайғытовтың психологиялық ой-мақсаттарын өз шығармалары
арқылы оқушылар санасына жеткізу.
Зерттеудің теориялық мәні:
Психология ғылымында Сұлтанмахмұт Торайғытов шығармаларының орны.
Зерттеудің ... ... ... және ... ... жайлы Сұлтанмахмұт
Торайғытовтың пікірлерін қолдану.
І ТАРАУ
1. Сұлтанмахмұт Торайғыров ... мен ... ... ... ... «Қамар сұлу» романындағы жеке тұлғаның ролі
Соңғы ғасырдың ішінде қазақ халқының маңдайына сыймай, ... ... ... ... ... деген ынтық көңіліміз суыған емес, ешқашан суымайды
да. XX ғасырдың бас кезінде Сұлтанмахмұт ... аз ғана ... ... аққан жұлдыздай зу етті ғой. Әттең не керек, құдайым тым болмаса
тағы бір оншақты жылды ... ... ... кенелер едік. Бірақ
ақынның мәңгі ... із ... ... өкініштің де реті жоқ
секілді. Мәселе кімнің көп, кімнің аз жасағанында емес – ау, сірә. Ең ... жасы ... ... ... бар да, аз уақыттың ішінде ... мол ... ... ... ... ... дарындар әр халықтың
әдебиетінен де кездеседі. Соның бірі - ... ... ... ... жалт ... сезгендей, Сұлтанмахмұт алты
жасынан хат тани бастап, он бір жасынан – ақ өлең жазумен әуестенген екен.
Әуелгі әуесқойлық оны он төрт ... ... осы ... ... ... шын ... ... берік,
Әлдеқандай бір күшке көңіл сеніп,
Бұрын жалғыз оқу еді ... оған өлең жазу ... ... - деп енді ... осы жолдан
айнымайтынын білдіріп, өзіне-өзі серт бергендей болады.
Он жеті, он сегіздің ... ... ... көп ... ... биік ... көрінеді. Тіршіліктің тауқыметін
бала кезден сезінген ақын еліне ... адам болу ... ... ... ... әр ... еске алып отырады. Бар қиындықты тек ғылым жолымен
жеңуге ... ... ... ел ... ... бар мұхтажын жерден
өндіріп табатынын, басқаға малайлыққа жеккен күшін адам өзі үшін жұмсаса,
көрінгенге жем ... тер ... ... ... ... ғана ... қолы ... дегенге шақырады. Әйтеуір надандықтың бұғауынан құтылып, іргелі ел болу
үшін бар күш – жігерін соған ... ... ... баса ... ... ... ... тәңкерісі алдындағы дала
өңіріндегі дүрбелеңмен сабақтасып отыратындығы белгілі, сондықтан да ... ... ... ... жаңа заманның лебі жақсы байқалады.
Мәселен, оның таным жайлы пікірінің ... ... ... ... тұрған
сыртқы дүниенің ұшы - қиыры жоқ, ол сансыз атомдардан ... ... ... өшіп жатса, екіншілері жаңадан пайда болып ... ал ... ... атомдардан тұрады, тәннің өзіндік заңдылықтарына орай жүріп
отырады деуі – ғылымилығымен ерекшеленеді.
«Ойласам дүниеде қанша жан ... бар, ағаш бар, мал мен аң ... ... ... бәрі – ... ... ... байқасаңдар.
Қасқыр болмақ, құс болып, ұшып – қонбақ –
Сол болғандар болмаған ... ... бір ... ... ... ... адам ... туындығы,
ондағы себептіліктің жемісі. Ол дүниенің сырларын біртіндеп ашып, оны шама
– шарқына өзгертіп ... ... ... Адам ... ... ... оны біртіндеп тани біледі, сөйтіп өзінің ақыл – ойын ... ... ... ... ... пайда болмаған. Ақын ... ... ... сыры мол, ... дүние, бірақ оны тануға әбден болады деп келіп,
мұндай ғылымның алатын орны ... ... ... ... де ... ... ғып,
Дүние ешбір сырын жасырмаған...
Әлемдегі терең сыр
Ғылыммен ғана ашылмақ...»
Дүние, табиғат, тіршілік жөнінде осындай ғылыми жаратылыстардың ... ... ақын ... болып жатқан дүбірлі өзгерістер мен оқиғалардың
шығу себебін, олардың түпкі негізінің неде жатқандығын ... ... ... алмай, бұлардың басты себебін адамның ақылы мен ... ... ... көркем әдебиеттің барлық саласында да өзіндік
ізін қалдырған талан иесі екені мәлім. Аз ғұмырының ішінде соншама күрделі,
сүбелі, кесек ... ... ... ... ... қайран қалмасқа
болмайды. Бір өкінішті жағдай «Қайғы», «Айтыс» /Қала ... мен дала ... ... ... ... алмай кетті. «Кім жазықты?» ... ... да ... ... ... ... ... уақиға желісі
ғана қағазға түсірілген күйде қалды. Соның өзінде де, Сұлтанмахмұттың
«Жарқынбай», «Адасқан ... ... атты ... мен ... ... ... ... қазақ әдебиетінің биік шыңдарының қатарынан
саналатыны айдан анық.
Ал енді, ақынның бүкіл шығармасын ... ... ... ... ... ... жасамақ түгіл, шолып өтудің өзі бір ... ауыр жүк. ... де, ... сыртқа шықпас түрі бар ма? деп ақынның
өзі айтқандай ... ... ... ... кеткен дастархандарын
тағы бір сәл де болса еске сала кетпеуге болмас.
Ақынның «Қамар сұлуы» - қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... жағынан да, көтерген әлеуметтік мәселелері
жағынан да, бұл романның әдебиетімізден ... орны ... ... ... ... әйел ... бас ... сөз болып, сан алуан адамдардың
қақтығыстары суреттеледі. Бір-біріне ... ... қызы ... мен ... ... екі ... ... бейнет шегеді.
Сұлтанмахмұт өмір сүрген кездегі ең ... ... бірі - ... Қалың малдың қырсығынан жас қызды шалға беру немесе ... ... ... қоғамындағы әйелдің теңсіздігі сол ... ... ... десе де ... Жаңа ... лебі, орыс
мәдениетінің тікелей әсер етуі нәтижесінде қазақ ауылына енген ...... ... оқу ... ... ... оқыған қазақ
жастарының пайда бола бастауы, т.б.) ежелден шешілмек келе жатқан ... ... ... қажет екендігін күн тәртібіне әкеліп қойды. Сонымен
бірге осы тақырыпқа өлең, ... ... ... ... ... ... хат ... көзі ашылып, сана-сезімі ... ... ... де ... ... ... бойы еңсесін басып келген
теңсіздікке қарсы шықты. Міне, осы ... ... ... ... орын ... ... өз ... өн бойында үнемі назарын ... ... ... жас ... ауру ... ... құсасынан хал үстінде
жатқанына арнаған шағын әңгімесінен бастап, «Кім жазықты?» мен «Қамар сұлу»
тәріздес ... ... ... жазушы бұл тақырыпта үлкен мән беріп,
жеке бастың мұңын мұңдаудан гөрі, әйел ... ... ... ... анық ... ... сюжетін қазақ әйелінің ... ... ... сол ... ... ... ... қоғамының тіршілігін, ұғым –
нанымын терең бейнелейді бүкіл қазақ қоғамының ... ұғым ... ... ескі ... құрт ... ... есеңгіреткен, тоздырып
бара жатқан ... ... ... ... Сол ...... ... күйреуін көрсетеді.
Сұлтанмахмұт Торайғытов бұл романда жеке тұлғаның бейнесін өте
әсерлі бейнелеп, оның өзіне сай, сол заманның ... ... ... ... та ... ... Осы негізге сүйене отырып, Сұлтанмахмұт
романның кейіпкерлерін былай сомдайды:
«Жіңішке сымға тартқан әні қандай,
Балауыз балбыраған тәні ... ой, ... ... ... ... толып тұрған сәні қандай
Еріткен іші – баурыңды көзі қандай,
Бал тамған майда бұлбұл сөзі қандай.
Жұп-жұмсақ, бып-биязы іші ... жан ... кезі ... көзіңді алып кірсіз тісі,
Қайнамас оны көріп кімнің іші?
Алмас қылыш жүзіндей аударылған,
Сүйгізіп көлеңкесін әрбір ісі.
Нұрлы жүз жан – ... ... ... ... онан ... ... һәм сүйкімді,
Ең арты жүрсе – дағы аяқ басып», - деп ... ... ... ... бар ... түскен ару қызы – Қамар еді.
Сұлтанмахмұттың суреттеуіндегі ... - өз ... озық ... сұлуы,
ақылдысы, ақыны, аздап болса да оқығаны бар тұлға.
Қамар көптің бірі, надан, кедей қызы емес. ... ... ... ... ... ... ... қызы. Ата-анасының алдына шығып, елдің салтын
бұзсам деген ойында да ... ... ақын ... ... ... сені ... ішім жанар.
Үлбіреген аузыңнан бір сүйгізген,
Ішкендей кәусар суын мейірім қанар...» - ... ... ... ... аузынан екі елі тастамайтын тәспиғы еді. Және ... ... ... ... ... «Уай ... ... Қамардай
екен!» десуші еді. Кей уақыт Қамардың ... ... ... ... де ... ... қуанып қалушы еді. Қамар ... бір ... ... ... да: «Қамар маған сүйдеді, бүйдеді... » деп,
неше күндей әркімге бір ... ... со да ... еді. ... Торайғытовтың сомдаған Қамар осындай еді!
XIX ғасырдың екінші ... өмір ... ... ... ... та адам тағдыры жайлы, мүдде – мақсаты туралы көп ойлап,
терең толғанды. Ол ... ... жаны ашып дала ... тұрмыстың
бүкіл тауқыметі кедей атаулының басында екендігін, өмірдегі адамға қажетті
жердегі жандайшаптары бұларды сүлікшей ... ... ... аңғарды.
Ақынның ойынша, адам - өскен ортасының, өмір ... ... ... ... ... - деп ... Сұлтанмахмұт Торайғытов
бір сөзінде, - белгілі бір жағдай мен орта ... ... ... ... ...... ... қолынын келеді, адамның хайуанаттан
өзгешелігі де осында, ... ... ... ... бәрі де ... ... Торайғытов адам психологиясының қалыптасуы ... ... ... ... адам ... ... да ... әлеуметтік жағдайлар бейлейтіндігін, сондай-ақ үй іші, отбасы, әке-
шешесінің де («көргені әке - шеше қандай болса, алмақшы ... үлгі ... ... жас ... ... ... ... рол атқаратындығын
жақсы түсіндірген. Ол адам психологиясы тағдырға, жазмышқа ... ... оның ... ... ... ... оның өзіне, нақтылы іс-
әрекетіне тәуелді екендігін айтты. Ақын қоғамдық жағдай адам ... ... ... ... ... оның ... ортасына,
бәрінен бұрын оның өзіне, нақтылы іс-әрекетіне ... ... ... ... ... адам психологиясына ерекше әсер етіп, терең із
қалдыратындығын, әр түрлі қоғамды адамдардың сана-сезімі де ... ... ... деректермен романдағы Қамардың сүйген жігіті, жәуке
баласы «Ахметті өте нанымды ... сол ... аса ... ... ... ... атадан барып қосылатын Сарбас деген ауылда Жәуке ... оқу ... ... ... бір ... ... есімді бір жақсы зерек
баласы бар еді. Жәуке өзі нашар кісі болса да, бар ...... ... ... оқуына салып, жасынан олай ... ... ... әйтеуір молда атына іліктіріп еді. Бертін келген ... ... ... ... ... ... арқасында аузы асқа, ауы атқа ... басы ... ... Аса байып келе қоймаса да, өзіне-өзі тоқ, ... ... ... та ... ... ауылы осы Омекеңдермен ыңғайлас, жазы қысы қоныстары ...... еді. ... пен ... ... ... - ... құрдас. Һәм
жасынан бірге өсіп, бірге ... біте ... ... еді. Бірінсіз бірі
тыншып тұрмас еді. Мұсылманша оқуды екеуі сабақтас болып оқып ... (5-7 ... ... оқу) ... онан соң ауылнай школда
оқып ... соң ... ... ... ... ... ... онан артық ұзай алмай қалғандығына онан ... ұзай ... ... жыл ... еді. ... онан соң да тағы ... оқып,
иғдади сыныптарын бітірді (10 класс көлеміндегі оқу). Бертін уақыттарда
үлгілі жердерді аралап, тәртіп, ... ... ... де, ... әкесін
қимай, өзі жалғыз болған соң қайтерін білмей қарайлап жүрген жайы бар еді.
Және Ахметтің ақыл – ойы ... ... ... ... жақсы, көзге түсерлік көзкі бар, сөзге шешен ойдан шығарға ақын,
жорып салма өткір еді. Той ... жұрт ... ... өлең ... ... ... журнал, кітап оқып, шариғат – насихат айту болсын, ең ... ... ... болсын, ең арты біреуді сықақтаған қулық болсын,
бас бәйге ... еді. ... ... ... ... үлкен
кішілердің аузынан суын ағызып, көңілдеріндегі уын шығара жаздаушы ... үшін ... ... ... «Оқыды деп Жәукенің баласын айт.
Әне ... ... - деп ... ақыл ... ... ... үлгі
қылатын секілді, бозбалаға Ахметті үлгі қылып ұстаушы еді. «Қыз қылығынан»
деп ... не қылса да, Ахмет ...... ... ... ... – замандастары арасында айтулы һәм ағайын, халқына сүйкімді болып,
жас та болса ... ... ... да ... кетті... Міне, Ахмет бас болған
жерде бас ... жас ... ... жас ... ... мас болған жерде мас
болып, тоғыз қырлы, тоқсан сырлы жігіт ағасы деуге лайық болып жүреді».
Міне, романдағы Сұлтанмахмұт ... ... ... ... ... ұлдарына сай мінез – құлық иесі еді.
Сонымен қатар мен бұл анықтамаға өз көзқарасым ... ... бала ... ... ... өтейік. Яғни, оны мына
кесте арқылы көруге болады:
Халық педагогикасының «сегіз қырлы, бір ... ... ... ... |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 ... ... |Тән ... ... |Қоршаған|Денені |
|арлы, |сүйгіш, |сұлулығы|к ... ... ...... |аз», ... |табиғатт|уға |
|азамат |етіп, |қарастыр|(ізгілікке,|ұлтжанд|өрге |ы ... ... ... ... |еу |
|қарастыр|у ... ... |деп ... |тәрбиеле| |
|у | |е ... ... ... мен |у | |
| | | |ққа, ... | | |
| | | ... ... ... | | |
| | | ... |тәрбиел| | | |
| | | | |еу | | | ... ... ... жағымсыз кейіпкер рөлінде –Жарға Нұрым мен оның
жандайшаптары Оспан би еді. Қынның салдауынша бұл екі ... ... ... ... ... , бір жақ аяғынғының арқауы болғанға
құрдастары «Жорға Нұрым» деп , сонан елге де ... ... ... кетіп
еді.
Бұл өзі жеті атасынан бері уызы орынмаған, бағы тайшымаған, қолынан
ұры кетпеген , бір жақсылық ... басы ... ... ... ... , бірде –бір атыстырып, елін қан жылатуымен шынжыр бұлақ ... төс ... ауыз ... бір ... еді. ... ... ... заман
адамдардың өзіне қауіптілеу орынды күзеттіріп, , сопа сумен алдып қоятын
иттері ... Сол ... ... ... ең ... ... –біздің
Оспан би еді. Сол кезде бұл екекунің ... бір ... ... ... қан ... ... ... ғой заманымда сорға Нұрым!
Оспан деген жұтқышы тағы шықты
Бара-бар қайтерсің , қайран ... құр ... ... мен ... болмаса Әліпті таяқ деп
білмейтін , надан пішіні де ... аузы ... ... бен ... ішпе нас әрі нас елу ... жасы бар , жай ... өзі сұп-
суық буы секілді түскиген, басқа мойын, өгіз құрсақ , ... көз, ... ... ... тоқпақ мұрын, бір түрлі нысаналы жануар еді.
Бұрын ... ... ... Қамарды тоқалдыққа сұрайға
балалрынан шиеніп, амалсыз жер тепкілеп өмір сүрген Нұрым , енді не ... – түні ... ... ат ... , Қамарды сұратты. Оспанға
өзінше Жорға Нұрым секілді ... ... күеу ... ... ... ... түсірген жақсылығы еді. Шылқымайға кірдім ғой деп мұртынан
күліп тіпті бұрынғы бұрынғы ма, төбесі жайлау , төсі ... ... есі ... ... ... ізденіп келген «қыдырдың» бетін қайтармай, уәде беріп
жіберейін десе де Омардың мінезі өзіне белгілі ғой. «Құдай ... , ... ... ... Шыдай тұрыңыз деп, Омар келуге созбалады. Нұрым ... ... ... ... , ... ... «баяғыдан бері достығымыздың
айрылысқан жері осы» деп болыс басымкен әдейі өзі ... ... ... оны ... лажы ... ... ... қалған неге ғой, қия
алмады. Қырық жылқы, он түсйе, бес жүз сом ... ... ... ... ... ... ... да: «Жөні осы. Бәрекелді, қайырлы болсын. Бір-
біріңнің ықыластарына қарай, ... ... ... деп , ... жатыр. Олар келесімен тез құда түсу хабарын бермекші
болып қонақтарын ... ... ... сай ... туылып, қолрлық көрген Қамар осылайша
ұзатылып кете барды.
1.2. Қамар кейпіндегі қазақ қызының психологиялық ... ... ... толғаныс –Сұлтанмахмұттың осы тұста жазған алғашқы
этикалық туындысы «Қамар сұлу» ... да ... ... Бұл ... ... роман есебінде қарауға әбден болады. ... ... ... ... ... ... ... құрсанмен сол ... сол ... ... ... ... ... ... салт-
санасы, терең бейнеленеді, ескі ... құрт ... ... ... бара ... әдет ... ... жақтары
әшекерелейді. Сол негізде феодалдық ... ... ... ... ... Қамар -өз заманының күйреуін
көрсетеді. Сұлтанмахмұттың ... ... -өз ... озық қызы ... ақын, аздап болса да оқыған. Қамарды сүймеген адамына қалың ... ... ... , оның жан ... түсінбей бақсы-балгерге емделіп ,
төбесін тестіріп, қолдан өлтірген –сал дәуірдің қоғамдық ... ... ақын ... ... ... , сені ойласам, ішім Жанар
Үлбіреген ауызыңнан бір сүйгізсең,
Ішкендей икәусар суын мейірлі қанар...-дегендей өлеңдер сол маңайдағы
бозбалалардың ... екі елі ... ... ... ...... ... психологиялық бейнесі ретінде қарастыра
болса, қазақ қызын тек отбасы ғана ... ... ... да ... ... беруде сүбелі еңбектерін аямаған. Ерте ... бері ... қыз бала ... ... ... ... оны ... ,
ұяңдыққа, биязылыққа, еңбексүйгіштікке, үлкенді сыйлай білуге және де ... ... Осы әрбі ... ... ... былайша
сипаттама бере аламыз. Дене сұлулығына әсіресе қыз баланың ... ... ... ... ... Аналар «аттың көркі жая, қыздың көркі шаш» деп
ұққан. Қыз баланың шашын өсіру үшін айранмен, ірімшіктің сары ... ... ... ... қос бұрым немесе бестемше өсіру бойжеткен
қыздардың көркі болған. ... ... ... ... ... ... «Шаштарын он күн тарап, бес күн өрген» деп ... ... киім ... де ... мән ... ... көркі –
шүберек, ағаш көркі –жапырақ» деп қыз балаға қынша ... ... ... ... ... көйлек , биік өкше етік тіктіріп кигізген. ... , ... , ... ... ... ... ... тақтырған.
Қазақ халқы ежелден қыз балаға үй сыпыру, төсек ... ас ... ... кесте тігу, тон пішу, өрмек тоқу, ... ... ... ... ... ... мен әжесі өз міндеттеріне қалдырған. Қыз баланы
келешек ана бала ... ... ... деп ... ... ... ... өнегелі өнерлі болып өсуіне ерекше мән берген. Қол өнеріне
икемі жоқ ... өз ... ою ... , кісі ... де тон ... деп
келеке еткен. Тіпті шай құю мен төсек ... өзі ... сын ... ... ... ... ... жүгіндей деген теңеулер
текке айтылмаған. Жастар ойнағштыққа топыраққа тәрбиелеуде дидактикалық ой
–ойларының да өзіндік орны бар. ... ... ... шынатаққа дейін
сақтардың аттарын жаңылмай жылдар айттыру секілді санақ ойын ... ... ... ... ... он ақынды он сөзінің он қыздың атын атау
сияқты күлдіргі ойындар да жас ... ... ... ... ... ретінде де қолданылған.
«Әкеге қарап, ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер» деп бала ... да ... ... да ... еткен. Отбасының ... ... ... ... ... мән ... Қыздың көркуінк ақыл-
ойымен мінез-құлқының сай болуын қадағалаған. Қыз қылығымен сүйкімді.
«Қызым үйде , ... ... ... ... ... жауапкершілікке
жүктейді. «Қыз өссе ... ... деу ... ... ауыл ... ... ... қасиетінің өзекті мәселесі –қайырымдылық , достық. Халық
ұғымында жақсылық пен жамандық, достық пен қастық, адамгершілік қасиетінің
екі түрлі белгісі ... ... ... ... ... ... ... педагогиканы пйдлан отырып, қазақ қызына тәрбие беру
барлық ата-ананың мақсатына бейім ... ... ... ... ... кісі қиыр ... күйдіріп күні-түні,
Есінен екі-үш айда әрең кеткен
Талай бозбаланың болған ғашық
Уай шіркін! Болсайшы деп ... ... де ... тіл ... ұрып жым ... қара басы
Омар да қоя берді бетін қақпй,
Жүрсе де соңынан жұртқа ... ... ... ... қыз ... ... теңін таппай.
Қамар осындай сәулетпен бұлғақтап болып тұрған ... ... ... ... ... атақ ... ... толқысып тұрған шағында Сарбас
ауылындағы Жәуеке дегеннің баласы Ахментпен танысып, бірін-бірі ұнатып
қалды. Қамар ... ... ... жанындай болып жарылып кетер
жаздасада ағасы Хасеннің жаны бірге досы пәш құдасы ... ... ... ... соң, бірі аға, бірі ... секілді болып бірін-біріне ойнап
болсын, шындап болсын, сыр ашып сыбырласа қойған жерлері жоқ еді. ... ... ойын ... ғана ... ... ... түпкілікті болып қосарлы
ешбір реті жоқ еді. Себебі: Ахметтің құр жікттікі ... құда ... малы жоқ, ... ... ... ... бар: ... тастау оңай
болып па? «Тең теңі келсе тегін бер» деген көне қоятын қазақ па? Айытпек
тұрсын ... деп ... ... да ойып ... ... ... ... айтатын жайы бар. Міне, бұған Қамардың көзі ... ... де көзі ... ... түпкілікті бола алмайтынымыз-ақ олай
болғанда нақақ біреуді қорлауда қанша пайда деп, ... ... ... жеңдіріп тоқтала беруші еді. Алайда шын ... ... дерт ... ма? «Таң атпайын десе де күн қалмайды» деген секілді осынша
тырысып шыдайын десе де жүрек ... ... ... ... ... ... көз ... Қамардың суреті елестеп, жанын қоярға жер таптырмай
қояды.
Ақыр іштегі ... ... ... ... күн ... да, ... мауқын
баса тұру қиялына тсті. Ал енді Қамардың оңаша уақтын ... ... ... ... дап-ақ батырланып келеді. Неге Хикмет? Қамармен тап бетпе-бет
келген уақытта беті күйгендей ұялып ... ... еді. ... ... пайда болған сияқты. Тұла бойы тітіркедіргіштік қызынап, қуынашты,
қорқынышты аттай тулап аузына қарай ... ... ... дірілдеп
кетейін деп суынып, ісініп, қымтарылынып, қымсынып бір жоғары бір төмен
қайта ұмсынып ... ... айта ... ... еді. ... ... ... көлеңкелеген болып отырса да жаным жоғарлайын деп аө ішкі
бауыры елжіреп бара ... ... ... ... Дегендей
қылып қырын баяу ғана аударысқан көзі ... ... кете ... ... барып шап етіп қосылған көлеңкелерін көрген секілді.
Беттерінен оттары шағылып, бір нірсені шұөқылаған болып күбіжіктеніп кетуші
еді.
Солай ... ... рет «Әй енді ме» деп ... ... ... келсе де
әлгіндей хлге ұшырай береді. Таудан тсқа қайтпаған жүрегі Қамарға бір ауыз
сөз айтуға бата алмсады. Ақыры өз ... де ... ... ... ... ... деп ... жанып
Кейде олай , кейде бұлй ойға қалып
Амалсыз арды түйнеп қалам алдым
Кеткен соң ғашық оты бойымды алып
Ойнайық аз ғана күн дәулет ... ... биік ... ... шын ... екі көзі ... қол ... ұшқан құсқа
Болса да жетер ме деп қолым қысқа
Көзге күйік көңілді іш күйдірді
Мейірімсіз отқа салды бұл дұрыс
Бір өзіңнен басқаны ... ... ... па ... күлй ... табу
Көрген соң жалғыз ғана ішін білер
Жау мұнда лап жүреміз елге шауып
Қарайсың мөлдіретіп ... ... ... ... жаным сенің өзің
Елжіреп іші бауырым ынтығып тұр
Тез ... ... жылы ... хатты оқып болған соң бір қызарып, бір сұрланып жүрегі кеудесіне
сыймай, не қуану емес белгісіз қысылып ... ... бір ... Мұнан соң қайға басқан киесі секілді әрдайым мұңайып ойланып жүретін
болды.
... Бір күні ... алып , ... ... ... да: Не ... ... ... байланған секілді бір түрлі мұңайған түспен қаламды бір ... бір ... ... ... бір ұшы ... жоқ ұзын ойға ... да
отырды. Бір жазып өмірді , бір жазып жыртты. ... ... сия ... бір жоқ ... жағын таяп көзін сүзіп тұнжырады да ... ... бері ... ... ешнірсе түсіре алмады, біраздан соң ... де ... ... алып :
«А, Құдай, жасты жасқа пар қылғанның
Біреуді жоқ , ... бар ... ... ... тақ беріп,
Астына жұрт билеген хан қылғанрың
Біреуге мал мен бақты үйір беріп,
Ақылсыз екі аяқты мал қылғаның
Біреуге аплатондай ... ... ат , ішер асқа зар ... ... ... малға беріп,
Қазақты қара көңіл аң қылғаның
Мейлі доңыз болсын, ... ... ... таң ... ... шеберлігін
Пенденің миы жетпес таң қылғаның
Осындай бір-бірінің ғашықтық хат ... , ... ... ... Ахметтің бір хатын көшірмелері көріп қойып айғай –шу ... , ... ... ... ... ... қажы , Оспан бидіңң құлақтарына түсіп,
Ахметтің түрін қоймай қопарып: «Қап ... ... ... ... ... ... деп тістене –тістене үйіне сыймай көпірсіпа жтып еді.
Заманның Қамары ... ... ... ... ... да, өз ... алмай, ақыр соңында ел кезіп, осы істерді көргісі ... ... ... де ... ... ... ұшырағанын есітіп жанына
келеді.
Сондағы Қамардың :
-Жан ... ... ... Қайдан! Қайдан, қайдан, келдің?
Қайда жүрдің? Қарағым дейтін Қамарыңды көруге келдің бе? Міне, ... ... ... көр...
Қорлықты зорлықпенен көрген Қамар,
Амалсыз бәріне де көнген Қамар.
Айдай әлем ... ... ... ... ... ... алса арманым жоқ
Тұқигеи түк сақалға барғаным жоқ
Қорлықта қсыла алмай кетсем-дағы
Әйтеуір, жүзік көрмей қалғаным жоқ.
Қарағым жатыр едім сені тосып,
Әуелден сүйген жарым ... ... ... ... ғашық достым,
Сақалды перғауыннан жаным шошып.
Кетейін, берірек кел, арыздасып,
Азырақ сөзіңді ... ... ... ...... ... ... қылсын нәсіп.
Санаулы, қалқа жаным, қалған күнім,
Талмаусып шықпай жатыр көрдін бе үнім
Нұрыммен өмір сүрген бір күніннен,
Жақсы ғой қабірдегі мың күн, ... жоқ қош ... ... ... әлгіде айттым жолды сізге.
Мың қайтара жаныннан құрмалдық боп
Әкелші мен ... ... ... мен қимаймын, шыбын жаным!
Аһ, дүние, қимағанмен недүр халім?!
Сүйгенге бір қосылып, сүйсіне алмай,
Құртқа жем болғанын ба, ... ... ... өзіқ ... көз ... ... ... жас басымды.
Мың шүкір, бүгін өлсем, арманым жоқ,
Көрсеттің жаным сүйген жолдасымды.
Жаратқан құдайымсың мейірбанды,
Асырадынң рахметіңмен барша жанды.
Айтайын қолым жайып ... ... ... ... ... бер, ... былай қазағыңа
Шалдардың қызды салмай мазағына
Дуасы бейшаранын қабыл деп ең,
Сол үшін мен разы азабына.
Сонан соң жұртты аздырған ишанын ал!
Сонынан судай ақсын жөні жоқ ... ... ... ... дәл ... ... ... да балгер-бақсы — бәрін де жой,
Жалғыз-ақ жаны ашитын ... ... ... шал тағы ... ғып ... құдайым-ой!
Қазақта қыз туған жоқ мемен артық
Кұлпырдым он бескеше бағым артып,
Майысып ... ... дер ... шал ... ... ... ал мен сорлыдан, қазақ қызы!
Түйрейтін мал менен шал — ... ... бұл ... ... ... ... ... қалмасқа ізі.
— Уай, дүние!.. Арманда кеткен қыршын жаным-ай!.. Қазаққа мұнан былай
жарық көрсет... Қанағат бер, ... ... ... изеп ... ... алмай шаршап қалды.
Ахмет естіген сайын өн бойы шымырлап, ... кете ... ... ... ... мынаны айтты:
Кетіп ем күйік қылмай сенен қашып,
Шыдамай, тағы ... ... ... алты қырдық жүрсем-дағы,
Өртедін іші-бауырымды қайран ғашық.
Сені кім отқа салған шырылдатып,
Қойыпты тамағынды қырылдатып.
Кұтырған көк ... ... ... кім ... ырылдатып.
Келіп ем көзі барда көрейш деп,
Көрген соң күйігікнен өлейін деп
Шыдамай бұл ... мен ... ... ... ... деп.
Артында не боламын тірі қалып?
Барады ішім күйіп от боп ... ... ... ... тым құрығанда, өшіңді алып... — деген кезде, анау ... ... ... ... ... ... Келді де Ахметке дүрсе қоя берді:
Тұр, шықшы! Сүйреп шығарывдаршы! Қарашы,
мұның ... ... ... ... ... ... бір
кісіні өлтіріп отырсың сөйтіп монтан-сығаның — мен сенен осының өшін алмай
қоятын шығармын сыбғаң сақтаулы. Өзің не ... ... ... ... сен ... ... жүрсің? Байла итті ашаға! Орысқа апарып беремін!—деп
.
Сол-ақ екен жай отырған бақсы ұшып тұра келіп, ... ала ... ... иесі ... ... кетіп, міне, көрдін бе, дерт
бұрынғысынан күшейіп болмасқа кеткен. Құдайдың құдіреті, жазылғанша ... қоя тұр деп ... ... қылып, сиқырлап жүрген мына залым сен
екенсіз ғой,— деп.
Тағы тұрмады, «шық-шықтың» астына алып, бас жоқ, кез жоқ ... ... ... ... бастады: Ахмет отырған жұртқа қарап:
— Ағатайлар, бір бес минеттей ғана рұқсат беріңіздер . Өзім ... ... Тым ... ... ... ... ... деп
жыламсырап, ғұзыр қылды, жалынды.
Сол арада тағы Нұрымның:
— Арыздасатын мұның несі еді? Ұр итті! ... ... ... ... ... Жан достым, қайда кеттің? Менен қаштың ба? Көзіннен жөнелт! ... ... ... естілді.
Үйдегі кісілер Ахметке:
— Шырағым, бағанадан бергік де жетті. Шыға ғой, Нұрекеңнің ашуы
басылсын,— деді.
Бақсы:
— Шыға ғой ... не бар? Мұны да ... тұр. ... қолына берейін!—деп жүтіріп келіп, дырау қамшымен
Ахметті ал кеп сойды, бір нәрсені көрген ... ... ... ... ... Отырған кісілер арасына түсіп, арашашы болса итеріп-
итеріп тастап, қайтадан ... ... Жан ... ... ... ... қалған білмеймін:
— Бүйтіп аяған жаннын...— деп, ... ... ... ... теуіп-теуіп тастап ұмтытылды Нұрымға. Қолының ұшы ... да ... ала қан ... Әйтеуір ортаға кісілер түсіп, тез қашып
үлгергендіктен ғана өлмей ... ... ... ... кісі бетін шиедей қылады» деп, не жалғыз адам ұстап
қолыма Ахметті түсіре алсын. Көбінің-ақ бетін шиедей қылды. Ұстамақ ... ... да ... ... ... Ақыр жан тәтті. Сонда да онай ма?
«Ер екенінді ... ер өлті ... ... ғой, ... ... қанның
қаііна жаннын күюі, ызаның тасуы шыдатпай Ахмет мына^ іс істеп салды.
Істсрін ... де ... ... қүр налақтап үйдін ішіне жүгіре беруден
басқаны білмі Әбден есі шығып кеткендігі ғой, солак ... жүрг ... ... ... ... көріп:
— Карағым, Қамар, міне, сенің үшін жаным, қасықтай қаным, ... ... шыға ... ... ... ... екі сойыл
тиіп, Ахмет бұл дүниенің залым- тұрмысынан ақыреттің әділ ... ... ... жүре ... Жұма күні ... уақыт еді.
Қорытынды
Сұлтанмахмұт торайғыров қазақтың ұлы ағартушылары ие. Ш.Уәлиханов ,
Ы.Алтынсарин , А.Құнанбаев шығармаларындағы сан ... озық та ... ... қарай дамыта түсіп қазақтың қоғамдық ой-пікірінің дамуына
елеулі үлес ... Ол, ... , ... ... ... ... мәселелері жайлы айтқан ... ... ... жағынан
ширата түсті. Мәселен, ол кезінде Абай қолданған психологиялық ... ... ... ... , ... айқындап түсіндіріп береді. Әрине,
Сұлтанмахмұт шығармаларында жан қуаттар ғылыми атаулармен аталмайды ... ... жеке ... да жасамайды. Сұлтанмахмұт мұндай мақсатты
алдына қойған да жоқ, өйткені ол да абай ... ... ... емес ... ... аз ... ... небәрі он бір –он екі
жыл ғана айналысты.
«Жасамаймын еңбектің,
Жемісін көзбен көрем деп,
Жасаймын бір ... ... деп» ... ақын ... ... ... мұра қалдырды,
зор қолғабас жасады. Оның шығармалары –алуан тақырыпты, терең мағыналы, сан
жанрлы, көркем ... ... ... ... ... өз тұсындағы өмірін шынайылықпен ... ... ... азаматы, асқан ойшыл болды. Өз ... ұлы ... ... ... ... дамуы, саясат, шаруашылық , ... ... ... ... ... Бұл ... ол –ұлы Абайдың жолын
дамытушы.
Ақын қазақ халқының қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... тартқан
мәселелерді, ең түйінді күрделі сұрауларды жырлады. ... ... ... ... ... ... арқу етті.
Сұлтанмахмұт Торайғыров терең ойлы, ұшқыр қиялды, нәзік сезімді өткір
тілді, шешен сөзді , сұлу ... ақын еді. Ол қай ... ... еңбекші
бұқараның тіліне жеңіл, жүрегіне жеңіл» етіп жазды. Ақын шығармалары ... ... ... ... ... ... тіл ұстды.
Сұлтанмахмұт Торайғыров – қазақтың өз тұсында ... ... ... қанаттас болған ақын-жазушыларының бәрінен басы озық, шоқтығы
биік ақын. Қазақ әдебиетін Абайдан кейінгі ... зор ... ... бір ... ... ... ... СҰЛТАНМАХМҰТ ТОРАЙҒЫРОВ РОМАНДАРЫ МЕН ӨЛЕҢДЕРІНІҢ ... ... ... және ... ... ... ... бейнесі
Біздің халқымыздың отбасылық тәрбие дәстүрлерінде ежелден бері
қалыптасқан тәлімді үлгілер, оңды ... аз ... ... ішінде, қыз бала
тәрбиесіне айрықша мән-мағына беріліп келгені ... ... ... ер балаларды ертеңгі мұрагер санағымен, қыз ... ... кем ... Көп ... қыз бала ... айрықша көңіл бөлініп,
ата-аналар тіпті ұлдарынан гөрі қыздарын ерекше ... ... ... ... ... ... мысалы, ұлды жазалау, шектен шығып ... ... яки ... ... ... қамшы жұмсап, қайырып алған
кездері жиі кездескен. Ондай ... ... мен ... ... ... қандай қыңыр болса да, қыңқ етіп дыбыс ... ... ... Ал қазақ отбасында қызды жазалау деген ... ... ... ... еді. ... ... аға-сіңілілерінің қамқорында,
ежелгі ұғыммен айтқанда, «оң жақта отырған» қазақ қызын сол ... ... ... ... ... ... Қазақ қызын әсіресе әкесі
мен ағалары ерекше еркелететін еді. ... ... ... деп ... ... қыз бала ... ұл бала тәрбиесіне қарағанда,
біраз ерекшеліктердің бар екенінен әркім ... Бұл ... ... ... ... еркелетіп ұстап отырған қыз баламыздың күні
ертең бойжетіп өскен соң өзге ... ... ... ... ... ... ана болатынын айтсақ та жеткілікті.
Соның ең әуелгісі, ... ұят, ... ... ... Ес ... ар-ұятын қызғыштай қорғай білген қазақ қызы ұлтымыздың қазынасы
десек жарасымды. Мектеп ... ... ... ... ... үш
кезеңге бөлуге болады. Бастауыш сыныптар ... ... ... ... ... ... отырып, баланың көп білуге
құштарлығын ... ... оқу ... ... ...... ... алғашқы кезеңдегі тәрбие ... ары ... ... Бұл ... жас ... ... қыз бала ... еш нәрсе
бүкпейді, кит еткен ... ... ... ... Сол ... ... ... қыз баланың келешегіне ең керекті ... ... ... кішіге қамқор болу, тұрақтылық сияқты
мінездерді ...... ... ... бұл сипаттар келешекте
жарасымды жар, аяулы ана, қоғамымыздың белсенді ... ... ... бойынан әрқашан нұр тәрбие алдыңғы ... ... ... ... мейірім бала кезден, ең жақын адамын сүюден ... ... ... ... ата-анасын, туыстарын, ұстазын сыйлап қадірлей
білуді үйретсе, болашақта одан елін, жерін, ... ... өз ... ... ... ... көретін қамқор ана, қайратты жан,
нәзік ару шырағы сөзсіз
Дәл ... ашық ... ... талабына сәйкес қоғамдағы ер
азаматтар мен арулар әлемі ... ... ... қарасақ,
теңдескендей. Әйтсе де, қазақ қыздарының ... ... ... орны қандай? Әрине, қыздарымыз білімді, жан-жақты, жоғары
дәрежеде дамып, бірнеше тілді де меңгеріп, ... ... ... та ... Сондай-ақ қазақ қыздары ғылымға да таратылып ... ... ... ... ... бәрі ... рол атқарады. Тек
ерлер ғана емес, қыздарымыз да ғылымның әр түрлі салаларына өз ... ... ... ... ... ... ғылымда елеулі орындарға
ие болды.
Қазақ қызы – ғылымда интеллектуалды, тәуелсіз, инициативті энергия,
қиындықтан ... ... ... ... ... өзінің еркіндігін
көрсетіп, өз бетімен шешім қабылдап, өз көзқарастарын білдіре алады
1998 жылы желтоқсан айында Қазақстан әйелдерінің ... ... ... ... ... ... деді: «Әйелдерді
эансипациялау деңгейіне қарай қоғамның әлеуметтік, саяси деңгейі ... ... әйел ... ... ... ... таңдауда әлеуметтік
және рухани өмірге бостандыққа ие, өз таңдауын жасай алады. Сондықтан ... ... және ... ... ... атмосфера қамтамасыз ететін
әйелдердің әлеуметтік теңдігі – біздің жетістіктеріміздің бірі...».
Қазақстанда болып жатқан саяси жүйені ... ... ... ... ... ... әйелдерді толық эмансипациялау туралы ескі
миф жойылады. Қазіргі кезде ... ... рол ... ... жаңа ... құру дамуда. Бұл көбіне әйелдердің мемлекеттік
емес ұйымдарының белсенді жұмыстары арқасында жүзеге асырылуда.
Дегенмен де қазіргі ... ... ... әйелдердің саясатқа
араласып, жеке кәсіпкерлікпен айналысып, жоғары үкімет орындарына ... ... ... ... Әйелдер саясатқа араласып,
ерлермен қатар қызмет етуде.
Нарықты экономикаға көшу кезеңінде әйелдердің біраз ... ... ... негіздеп, бизнеспен айналысуда.
Қазіргі жаһандану кезеңінде елімізде болып жатқан ... ... ... ... жаңа ... ... ... талап етіп
отыр. Гендер мәселесін зерттеген ... ең ... әйел мен ... ... ... ... талқылануға тиіс. Кеңес ... бұл ... бір ... ... ... Ал ... ... әлі экономикасы тұрақтала қоймаған жас мемлекетіміздің бірдей өз
Отанының өз ұлтының, өз елінің жанашыры ретінде өз ... ... ... ... ... мемлекеттің жеткен билігі мемлекеттің ... ... ... оның ... ... ... мен өлшенеді.
Біздің әйелдеріміздің де қоғамдық белсенділігі ... тек өз ... ... ... ... ... деген жанашырлықтан, сүйіспеншіліктен бастау алып
отырғаны анық. Бұл екі жаққа да – мемлекет үшін де ... үшін де ... ... ... бір ... - әрбір ұлт өзінің
мәдениетіне, ұлттық ерекшелігіне, табиғи болмысына терең мән бере бастайды
екен. Өзге ұлт ... ... ... ұлты да ... ұлттық мәдениетіне
жанашырлықпен қарап, болашағына көз жіберіп, ойланар шақ ... ... ... ... ... ... үшін алдымен оның мәдениетін жою қажет. Сонда,
ойланып қарар болсақ, ұлттқ ... ... ... ... ... ұлт ... ... бұл адам атаулыға төнген қауіп ... ... де ... айтқан жөн ғой, егер барлық ұлт өзінің
ерекшелігін ескермей, мәдениеттен ... ... ... ... бір ғана
тілде сөйлеп, бірден білім алып, бәрі бірдей жоғары дәрежеде қалыптасатын
болса, онда ... ... ... қазақ халқы оған ұзақ шыдамаған болар
еді-ау! Себебі, басқа еврей, ... ... ... ... ... ... ... келмейтін жақтары басымдау, түркі тектес
халықтардың ... де ... ... өте күрделі, көп жақты терең дамыған
қазақ ... ... ... ... болғанымен, мәдении тұрпаты (Сол
себепті де) жан-жақты дамып, тереңдеп кеткен.
Қазақ қызының бүгінгі әлеуметтік – философиялық ... ... ... ... осы ... ... ... ерекшелікпен ұлттық
мәдениетінің негізінде дамытып көрелік.
«Ұлы бар үйде қуат бар,
Қызы бар үйде шуақ бар» ... ... ... қыздардың қыздардың болмысына ерекше мән берген.
«қыз қонақ» деп ... ұлға ... ... ... ... де ... беріліп, дұрыс тәрбиелеуге тырысып отырған. Қазақ қоғамында орыстандыру
саясатына ... яғни ... ... өз ... ... ... ... қызының әлеуметтік – философиялық келбетін есімізге
түсірер болсақ, ол ... ... ... ... ... ... ... дәл
қазіргідей туындық туғызбайтын. Бұл мәселені көбінде ... ... ... ... қате бағамдайды. Шындығында, егер қызы
ұнатпаса, оны зорлап апарып беру ... ... тән ... ... деу ... келмес, қыздардың 70-80% өз қалауы мен отбасын ... ... ... отырған. Бірақ, сол кездегі әдебиеттерге ... ... ... ... ... ... халқының ұлттық мәдениетіндегі айқын көрініс беретін ерекшелігі
– сөзге тоқтаған халық екендігі. «Сөзге ... ... өзі ... мен ғана ... ... ақылдылығын мойындай білген, дұрыс
жолын тауып айтқан ақылды қыздарды ... ... ... ... ... қай қай ... болмасын дана ... ... ... ... ... ... ... аспаған данышпан,
ғұлама, батыр болмаған. «Қыздың жолы жіңшке демекші қызға өз кезегін бере
отырып, ... ... ... ... мәдени тұрпатын олардың
тылсым табиғатымен байланыстыра, жете мән берген. Міне, сол себепті де, ол
кезеңдерде әйел ... ... ... ... оның кінәрәтсіз
дамуының кепілі бола білген.
Тәуелсіздікке дейінгі қоғамдық идеологияда қазақ халқы ұлы ... ... ... ... ... деген жаңсақ пікір
орын алып келеді. Б.э.д. V ғасырларда жасалған. Есік ... ... ... ... мәдениетсіз қазақтың арғы аталары сонда қалай
жасаған екен? Бұл ... ... ... ... ... еді. ... мен жыраулар шығармашылығы ... ... ... ... ... жоқ па? ... нәтижесінде әлі күнге жанданып,
күрделі сайыстар күннен-күнге көбеюде. ... ... ... ... ... ... мәдени тұрпатын арнайы талдау - өз алдына
жеке мәселе.
Қол өнердегі қазақ қызының керемет ... ... күні ... ... ... биіктен көріну екінің бірінің қолынан келе бермейтіні
анық. Ол үшін еңбекқор, ... ... ... бола білу ... Осы
қасиеттер түгелдей қыз бойынан табылса, онда оның тек мәдениетті, білімді
ғана емес, сонымен бірге бақытты да қыз ... ... шүбә ... бұл адам ... тек ... ... ғана армандайтын болса, сол
бақытқа барар жол тек еңбек емес пе ? ... ету ... ғана ... ... еңбекқор қазақ қыздары бақытты қыздар.
Мәдениеттің шыңы - өзін-өзі ұстай білу, ... ... ... ... ... талпынып өзін-өзі өсіру болып табылмай ... өзі ... ... билеуі болып тұр ғой. Еврейлер айтпақшы, өзін
билей алмаған адам, ... ... ... ... айтқанда, өзгені
ақылыңмен бағындыру үшін, өзің де биікте болуың ... Ал, ... ... ету ... ... ... ештеңе артық жасалынбайды» деген қазақи
философияға мән берсек.
Еңбек – мәдениет - бақыт
Деген ұғымдарға тап боламыз. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тұрпаты осы
тізбектей байланысатын тамаша ... ... ... Дамудың қай
кезеңдерінде болмасын, бұл жүйе өзінің мағынасын жоймақ емес. Қазақстан
ханымдары үшін де бұл жүйе өз ... ... тиіс ... ... өзгерістер (экономикалық дағдарыс, демократиялық жаңашылдықтың
әсерінен болып жатқан саяси күрестер) ... ... ... ... мәдени тұрпатына әсер етпей қоймайтыны анық.
Ал, бүгінгі күнгі қазақ аруларының әлеуметтік-философиялық мәдени
тұрпатын сипаттау кішігірім мақалаға сыя ... ... ... ... ... ... докторы С. Ақатай айтпақшы, қазақ қызын
үкілеп ұстайды. Таразы басы тең ұсталған тұста бұл ... іске ... ... ... заман талабына сәйкес қоғамдағы ер азаматтар мен
арулар әлемі гендерлік саяси көзқараспен қарасақ, теңтескендей. ... ... ... ... ... ... қандай? Әрине, қыздарымыз білімді,
жан-жақты жоғарғы дәрежеде ... ... ... де ... кезеңге лайықты жаһанданып та үлгерген.
Қоғам мен отбасы бірін-бірі толықтырып ... ... ... екі ... ... ... (әйелдер емес) жай – күйіне мән берсек,
екі түрлі деңгейді ... ... ... қоғам жағдайында талдасақ,
қазақ қызының әлеуметтік-философиялық мәдени тұрпыдан өте ... ... ... ... ... ... әлемдік деңгейде дамып, өркениетті
мәдениеттен тиесілі өз орындарын тауып, саясатты да, бизнесті де, ғылымды
да жан-жақты меңгеріп, қоғамның ... ... ер ... ... ... ірі ... ... қызметтер атқаруда. Рас, нарық
заманы тек қыздарымызға ғана ... ... ... ... ... өмірдегі келеңсіздіктің бәріне осы өтпелі кезеңді айыптап, «жануарды
жаба тоқи бермей», бір сәт сана мен сезімге рухани сілкініс қажет ... ... жөн ... Осы ... ... ... сергек,
сезімтал қазақ қыздары өркениет қағидалары мойныңды қайда бұрсаң да аяқ
басқызбайтын кезеңде, ... ... ... қыздары, басқа ұлтқа
қарағанда алда келеді десек қателеспейміз.
|Қазіргі Қамар сұлу ... ... сұлу ... интелектуалды , тәуелсіз, |Байдың қызы, Жарға Нұрым алып |
|иниацивті энергия, ... ... ... Өз ойын ... ... ... қосыла алмайды. ... ... ... ... |Айтыскер, ақындығы бар, заманының |
|компьютермен кезеңге лайық. ... ... ... ... ... ... ... адамына байлап беріп, жан |
|орындарға ие. ... ... ... ... |
| ... ... тестіріп, қолдан |
| ... ... ... тірі ... адам ... ... арқылы жеке
тұлғаның ерік-жігерін дамыту
Сұлтанмахмұт халық көзін ашуды, заманамен сияқты тең басуды, ақиқат
үшін күрескер болуды ... етіп ... ... ... әрдайым ізденумен , талап қылып,
алға ... ... Ол ... ... ... ... ... оптимистік сипат мол, өршілдік басым. Ол өзін ғана қайрап қоймай,
жастарды да «адам болып шығуға» үнде,п жар ... ... ... ... да оның ... қаһарманынның толғаныс – тебіреністерінен анық
сезімді . Ол туған ішіне былайша тіл жатады:
Үміт қып ... ... ... ... ... ... елге ... шынайы сезімдер, оттай ыстық тілектер бұл өлеңде
соншалықты шыншыл келісім тапқан. Ел - ... , ... ... отырып, сал айнымас , абзал сезімді патриоттық іс-әрекетпен ұластыру
шарт. Осы тұрғыдан алғанда ақынның лирикалық ... ... ... ... ... да ... ... Ол адам болуды, азамат болуды бәрінен де
жоғары ... ... ... ... ... , ... білмей
ержарлықпен өмір сүріп келе жатқан ағайындардың ... ... ... әулекіленіп ырың-жырыңмен уақытын босқа өткізіп ... ... мен кәрі ... , малға сатылып қор болған уыздай жас қыздардың
туғдырына ызаланады.
Осындай күйкі тірлікті көзімен көріп , күн ... үшін ... ... , өзі де оқи ... ауруға шалдықса да, «қасірет түсті басыма, он
тоғыздай жасында» дей ... , ақын ... да ... ... қайта.
«Шығамын тірі болсам, адам болып,
Жүрмеймін бұл жаһанда жман болып
Жатқаным көрде тыным жақсы емес пе,
Жүргенше өмір ... ... ... ... ... ... ... қуған,
Алуға күнді барып белді буған.
Жұлдыз болып көрмеймін ... ... ... толған айдай балқып туған
Бұл сөзім асып айтқан асылық емес,
Ойында оты барлар ... ... деп тірі ... ... етіп , ... ... егес.
деп, өзін-өзі қайрап, өзіне-өзі серт ... Бұл ... ол ... пен ... ... тұру ... өз ойын ортаға салады,
жастармен сырласады.
Сұлтанмахмұт-адамның ерік-жігер қасиеттері туралы ... ... ... Оның ... ... ... ... толы ,
әрқашан да күреске әзір, ылғи да іс-әрекет үстінде , ... ... ... ... ... тіршіліктің тиімді жолдарын іздейді,
бұларды түбінде ... ... ... ... ... ... көп жеңім деген,
Жігермен жеңуіме сенем деген
Ықыма жүрер менің қай дүние
Көнбесе өз ырқыма өзім денем...
Менде жоқ қажу ... ашу ... ... жасу ... ... ол ... , ... төзімділік, шыдамдылық, өзін-
өзі билей, батылдық, қауіп-қатерден жасқанбай қиыншылыққа мойымау таға
басқа ... ... ... ... жайлы толғайды.
Қайрат –жігер ерекше күшті, мінезі темірдей берік адам ғана ... жете ... Ақын ... ... бол, ... ... жасқанба ,
қылышпен шапса да, найза сұқса да ... сан ... ... төзе бір, ... ... талабың болсын келешектен күдеріңді үзбе , ... ... бер, өмір ... ... ... тәуекелге бел байла да күреске тек оны
жеңбей қойма («тәуекел күреске түк , ... ... ... ... ... ғана ... ... , алты ауыз, қоян жүрек қорқақ ... ... ... ... ... ... деп талай рет тебіренген ғой, қайран
ақын. Абайдың да, ... да ... ... ойы ... ... өз орныңды таба біл, адам бол, ... ... ... ... жігерлі де талантты бол, , жалқаулыққа , еріншектікке салынба,
ерінбей ... ет! ... ғана ... ... өмірден орныңды табасың
дейтін теңдесі жоқ ақыл-кеңестер берді.
Сұлтанмахмұт Торайғыров өзінің ... тірі ... адам ... ақыл ... пен ... қарсы тұру туралы өз ойын ортаға
салады. ... ... ... бұл өлең ... ... , ... ... пайда болады. Ал, надандық бар жерде
еріншектік те, залымдық та ... ... Осы ... отырған еріншектік өз
еркін біле алмай, салғыртыққа салынудан пайда болса, залымдық жүректің ... ... ... әр іске терең қарап, алдын болжап, негізін адам. Ол:
орыс әдебиетін білмей ... іс ... ... Мен ... ... орыс ... ... ұқпай қоймаймын деп ақырғы кезде орыс ... ... Екі жыл ... орыс ... бос ... ... ... еркін сөйлей
алатын болған еді, ұға білетін болған еді. ... ... ... ... шыға ... ... ... еді. Пролетариот, социализм ,
демократизм ... ... ... оның аузынан түспеді.
Психологиялық тұрғыдан алар болсақ, адамның ерік ... ... оның ... өзге ... ... ... өз алдына
мақсат, қоцып, іс-әрекеттерді орындау ... ... ... ... адам өз ... ... , өз ... күш қуатын қиын
жұмыстарды орындауға бастаған жұмысты аятауға шығуға жұмсап оларды ... ... ... ... өз ... ... қалыптастырды. Адамның ісі мен
мінез-құлқын меңгеруі және істеген ... ... ... ... ... барлық психикалық процестер ... анық ... ... ... адам ... аса маңызды кезең-
өзінің іс-әрекеттерін бақылап , ... ... білу ... ... ... кезең-адам өміріндегі елеулі бетбұрыс. Ол оның мінез-
құлқындағы ұнамды әрі жағымды сапаларды ... ... ... бір ... аударатын мәселе-
адамның көңіл-күй ерекшеліктері, сезім эмоция секілді жан қуаттарды да ақын
шығармаларында ... сз ... Ақын ... жан ... ... сан ... сезімдері (қуаныш, қайға-қасірет, реніш т.б.) ... яғни ... ... нәтижесінен туып отырады дейді. Адам
сезіміне әсер етпейтін нәрсе жоқ. Оған ... ... да, ... та жылы ... де, ... жағдай да, тұрмыс күйі де үнемі әсер
етеді. Сезім адам организмінде ... ... көз ... , ... т.,б. әр-түрлі қимыл қозғалыстар тудырады, ал жүрек жұмысына да
байланысты ... де, ... бас ... ... де сор ... ... С.Торайғыров тағдырын ойлап кеткенде мен сол сормаңдайлары ... Ұлы ... өзі де әлі ... ... ... сыбағасын толық ала алмай
келе жатқаны соның айғағы.
Көзі ... ... де ... ... ... көзтүрткіге
ұышрағанын еміс-еміс естігеніміз бар. Ол аздай көз жұмған соң да ... сын ... көп ... Аты ... ... «бүржуазияшыл,
ұлтшыл» атанды, әдеби асыл мұрасы ... ... ... себептердің
кесірінен Сұлтанмахмұт шығармашылығынң зерттеелуі де көңілдегідей мардымды
емес.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Асқар Алтай. ... асыл ... ... ... ... ... ... , 1993-2 көкек.
2. Әбденов М. Ақынның қолтаңбасы (С.Торайғыров туралы) Қазақ ... ... , 28 ... ... М. ... ... ... 100 жылдығына) Алматы 1993 ,
30 мамыр
4. Әсіп С. Қайталап оқитын дастан (С.Торайғыров туралы)// Халық ... 8 ... ... Д. Сұлтанмахмұт ірі суреткер (С.Торайғыров туралы) Қазақ және
ғылым әдебиеті 2006 №3
6. Белбаева М. Әміреева ... ... ... сөздігі, Алматы:
Ғылым, 1995 ж.
7. Жұматаева С.Торайғыров шығармашылығына жаңаша оқытудың мәнісі // Ұлт
тағылымы. 2004 , №2
8. Жүрекжарды жырау хат ... ... 100 жыл) ... кеңесі
. 1993 -24 шілде.
9. Естанов С, Жұматов жыр сұлтаны (С.Торайғыровтың ... 100 ... ... . 1993. 24 ... ... К. (Ұлы ақын ... ... 100 жыл). Халық кеңесі
. 1993 . 8 шілде
11. Рақымжанов Т. Көркем деталь мен шығармашылық өнердің мәні . ... ... ... 1992 . ... ... Қ. ... тірі ... адам болып» Оңтүстік Қазақстан-2003.
6 қараша
13. Торайғыров С. Асыл сөз: өлеңдер мен дастандар. С.Торайғыров –Алматы:
ҚАЗақпарат, 2005, 8 ... ... А. ... ... ... ... ... әдебиеті . 1993 , 2 шілде
15. Ысқақұлы Д. «Мен, қазақ, қазақпын» деп ... ... ... 1 ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Торайғыров шығармалары – 20 ғасырдың басындағы қазақ қоғамы шындығын, ондағы жаңашыл ой-пікірдің дамуын танытатын үлкен белес34 бет
С.торайғыров пен а.байтұрсынов, м.дулатовтың шығармашылығына арналған бейне фильм сценариі4 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыров4 бет
Торайғыров сұлтанмахмұт4 бет
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті9 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет
Абай құнанбаевтың өлеңдері12 бет
Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің тәрбиелік мәні8 бет
Абай өлеңдері11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь