Балабақшада тіл дамыту жұмыстарының жүйесі

1 Балабақшада тіл дамыту жұмыстарының жүйесі
1.1 Тіл дамыту мақсаты мен міндеттері
1.2 Мектепке дейінгі бала тілінің ерекшеліктері
2 Балабақшадағы балалардың тілін дамытудың әдісі мен тәсілдері
2.1 Тіл дамытудың мақсаты мен оған қойылатын әдістемелік талаптар
2.2 Тіл дамыту сабақтарындағы көрнекілік түрлері және оның бала тілін дамытудағы рөлі
2.3 Тіл дамыту негізі . ой дамыту
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тіл-адамзат қоғамында қатынас, сөйлесіп пікір алысудың құралы ретінде қызмет атқаратын құбылыс. Тіл мен қоғам өзара тығыз байланысты, біріншіден, тілсіз ешбір қоғам өмір сүре алмайды. «Тілсіз ұлт құрымақ». Тіл адамзат қоғамының өмір сүруінің қажетті шарты. Екіншіден, тіл қоғам бар жерде ғана өмір сүреді. Қоғам — тілдіқ өмір Сүруінің шарты. Қоғамның өмір сүруі үшін, тіл қаншалықты қажет болса, тілдіқ дамып, әрбір халык өз тілінде асыл армандары мен әсем жан дүниесін, барша жақсылық атаулыға құрметін, адамзат бақытына кесір келтіретіндерге лағнетін бейнелеген. Тіл — оны жасаушы халықтың тарихы, шежіресі, бүкіл өмірінің жанғырығы мен ізі: арманы мен алдағы үміті, қайғысы мен қуанышы, күллі рухани өмірінің үні естіліп тұрады. М.Жұмабаев тілдің осы бір қасиеттері жайында былай дейді. «Қазақ тілінде қазақтың сары сайран даласы, біресе желсіз түнде тымық, әсіресе құйынды екпінді тарихы, cap далада үдере көшкен тұрмысы, асықпайтын, саспайтын сабырлы мінезі — бәрі көрініп тұр» [1].
Ана тілі, сонымен бірте, бүкіл ақыл-ой дамуының негізі және бүкіл білімдердіц қазынасы. Өйткені балаларға ғылым негіздерінен жан-жақты білім мен дағды беретін, сауатты жазу мен мәдениетті сөйлеуге төселдіріп, тіл материалын меңгеретін де осы пән.
Ана тілі пәні дұрыс жазу, сауатты сөйлеу ережелерін меңгерту үшін ғана жүргізілмейді, сонымен бірге, логикалық ойлауды дамыту үшін де қажетті құрал. Өйткені сөз дарындылығының өрістеуі ойлау логикасы мен байланысты. Өз заманында «Логикалық ойлау - логикалық сөйлеудің негізі, ал мұны - логикалық сөйлеуді Отандық тіл ұстазы дамытуға тиіс», — деп көрсеткен ұлы педагог К. Д. Ушинский [2].
Тіл дамыту бәрінің басын біріктіретін негізгі мәселе ретінде қарастырылады. Мұның өзі балаларды түсініп оқуға, еркін сөйлеуге және сауатты жазуға үйретуді көздейді. Алайда қазақ тілі пәніне арналған бағдарламалық материалды оқытуға айрықша көңіл бөлінгенімен, осы берілген грмматикалық тақырыптарды оқыта отырып, әр тіл материалын игертілу ерекшеліктеріне қарай, тіл дамыту жұмысын қалай жүргізу керек деген мәселе өз шешімін таппай келеді.
Алдымен тіл дамыту дегеніміз не? Дамыған тіл деп қандай тілді атаймыз? Оның алғы шарттары қандай, енді соған келейік.
«Тіл» немесе «тіл дамыту» — пән аралық түсінік: ол лингвистикалық, психологиялық және әдістемелік әдебиеттерде кездеседі. Лингвистика тіл және оның даму, заңдарын зерттесе, психология адамның бір-бірімен қатынасында ойын, еркін, сезімін және пікірін жеткізу үшін тіл материалдарын қолдану процесі — сөйлеуді зерттейді.
1) Баймұратова Б «Мектеп жасына дейінгі балаларды сөйлеуге үйрету» Алматы, «Мектеп» 1981 ж [1].
2) Баймұратова Б « Тіл дамыту әдістемесінің методикасы» Алматы,-2007ж [2].
3) Федоренко Л.П., Фомиева Г.А., Лотарев В.К. «Мектеп жасына дейінгі балалар тілін дамыту методикасы» Алматы, 1981 [3].
4) Әуелбаев Ш. «Бастауыш класта қазақ тілін оқыту методикасы» Алматы «Мектеп». 1987ж[4].
5) Қ.Молдабек, Қ Сандыбай, Ы. Балқыбекова «Бастауыш мектепте тід дамыту» Шымкент. 1999ж[5].
6) Бакраденова А, «Мектеп жасына дейінгі балалардың қазақша сөйлеуі және тіл дамуы» Алматы 1993ж [6].
7) Адамбаева Ж, «Бастауыш сыныптардағы тіл дамыту» Алматы, 2000ж [7].
8) Баймұратова Б. «Балабақшада оқыту және тәрбиелеу программасы». Алматы, «Мектеп» 1989ж Саубулатова С «Балалардың сөздік қорын, тіл байлықтарын дамыту», «Отбасы және балабақша» №6-06ж-8б.
9) //Отбасы және балабақша// №1-2003. 13-14б
10) Адамбаева Ж. «Орыс мектебінің бастауыш сыныптарында тіл дамыту» Алматы, 2000.
11) Адамбаева Ж. «Орыс мектептеріндегі қазақ тілі сабақтарындағы тіл датыту жұмыстары» алматы, 1978.
12) Баймұратова Б.Б., Едепбаева З.Д. «Изучаем казахский язык Куншуак» әдістемелік құрал. Алматы, 2007.
13) Өтебаева Г. «Ересектеп тобындағы балалардың тіл дамуын анықтау тәсілі» //Отбасы және балабақша// 2003. №1 1013 б
14) //Бастауыш мектеп// №8-2008. 35б
15) Аяпова Т. «Сөз мағынасының қалыптасу үрдісінде» //Ьастауыш мектеп// №7 2003. 19-28 б.
16) Абдуллина Г. «Тіл мен сөйлеу» //Бастауыш мектеп// №11 – 2005
бет
17) Сардарова Ж «Бастауыш мектептің тіл сабақтарында дамыта оқыту ерекшеліктері» //Бастауыш мектеп// №9 – 2003. 8-9б
18) «Тіл құралы » №3- 2005.36-38б
19) Балақбаев «Балалардың жазбаша тілін дамыту құралы» Алматы, 1993ж
        
        1  Балабақшада  тіл дамыту жұмыстарының жүйесі
1.1 Тіл дамыту мақсаты мен ... ... ... ... ... ... құралы ретінде
қызмет атқаратын құбылыс. Тіл мен қоғам өзара тығыз байланысты, ... ... ... өмір сүре ... «Тілсіз ұлт құрымақ». Тіл ... өмір ... ... ... ... тіл ... бар жерде ғана
өмір сүреді. Қоғам — тілдіқ өмір Сүруінің шарты. Қоғамның өмір ... ... ... ... болса, тілдіқ дамып, әрбір халык өз тілінде асыл
армандары мен әсем жан дүниесін, ... ... ... ... ... ... келтіретіндерге лағнетін бейнелеген. Тіл — оны жасаушы
халықтың ... ... ... ... жанғырығы мен ізі: арманы мен
алдағы ... ... мен ... ... ... ... үні естіліп
тұрады. М.Жұмабаев тілдің осы бір қасиеттері жайында ... ... ... ... сары сайран даласы, біресе желсіз түнде ... ... ... ... cap ... ... көшкен тұрмысы, асықпайтын,
саспайтын сабырлы мінезі — бәрі көрініп тұр» [1].
Ана ... ... ... бүкіл ақыл-ой дамуының негізі және ... ... ... ... ... негіздерінен жан-жақты білім
мен дағды беретін, сауатты жазу мен мәдениетті ... ... ... меңгеретін де осы пән.
Ана тілі пәні дұрыс жазу, сауатты ... ... ... үшін ... ... бірге, логикалық ойлауды дамыту үшін де ... ... сөз ... ... ойлау логикасы мен байланысты.
Өз заманында «Логикалық ойлау - логикалық сөйлеудің ... ал мұны ... ... ... тіл ұстазы дамытуға тиіс», — деп ... ... К. Д. ... ... ... бәрінің басын біріктіретін негізгі мәселе ретінде
қарастырылады. Мұның өзі ... ... ... ... ... және
сауатты жазуға үйретуді көздейді. Алайда қазақ тілі пәніне арналған
бағдарламалық материалды ... ... ... ... осы ... ... оқыта отырып, әр тіл материалын игертілу
ерекшеліктеріне қарай, тіл ... ... ... ... ... деген мәселе
өз шешімін таппай келеді.
Алдымен тіл дамыту дегеніміз не? Дамыған тіл деп қандай тілді атаймыз?
Оның алғы шарттары ... енді ... ... ... «тіл дамыту» — пән аралық түсінік: ол лингвистикалық,
психологиялық және әдістемелік әдебиеттерде ... ... тіл ... ... заңдарын зерттесе, психология адамның бір-бірімен ... ... ... және ... ... үшін тіл материалдарын қолдану
процесі — сөйлеуді зерттейді.
Қазақ тілі мен ... ... ... «...тіл
дамыту жұмыстарында оқушының сөздік қорын, сөз байлы-
ғын толықтыру, өз ойын анық дұрыс етіп ... ... ... ... ... ... тіл ... жатық, әд-
епті сейлеуге дағдыландыру»,—десе, тілді меңгеру сөз мағынасын ... ... ... заттар мен құбылыстарды қатесіз тану үшін
адам санасында белгілі бір ұғымдардың пайда болуы талап ... ... ... логикалық ойлау операциялар жүйесі түзілген, адам соның
жәрдемімен белгілі бір ... ... зат не ... және ... ... мен ... ... дұрыс айырады. Мұнсыз
тілде ойлану ... ... ... ... міндеті балаға тек білім беру ғана
емес, сонымен қатар, әр түрлі дағдылар қалыптастыру ... ... ... ... қай-қайсысында да ерекше маңыз алады. Ол іске ... ... ... ... ... ... адам ... қызметті
түпкілікті, шешуші кезеңдерінде жұмылдырылады. Бұл жұмыстың ... ... ... ... деп — ... тіл ... үйрету, тіл материалдарымен
ойлау операцияларын жасауды және оқу дағдыларын қалыптастыруды айтамыз.
Дамыған тіл деп сипаты жағынан мазмұнды, көркем ... тіл ... ... ... ... ... ... логикалық), аз сөзге көп
мағына сыйғызатын, айтқанда орфоэпиялық, жазғанда орфографиялық ережелерді
сақтайтын тілді айтамыз.
Енді тіл дамытудың ... ... ... ... ... итермелейтін негізгі қозғаушы ... ... ... яғни бір ... ... Адамдар өмір сүру
үшін тамаққа, киімге, қарым-қатынасқа т.б. да толып жатқан қажеттерін
қанағаттандыруға тиісті.
Қажеттіліктер адам ... ... ... оятады. Мысалы: үш
жасар сәби анасына бір нәрсе жайында айтқысы келді дейік. Бірақ анасы ... ... еш ... түсінер емес. Баланы сөйлеуге, қарым-қатынасқа
итермелеп тұрған оның ... ғана ... ішкі ... ... ... ... қоры ... Бұл жерде бала сөйлеуге мұқтажданды, яғни оны
анасымен қарым-қатынас жасауға итермелейтін күш ... ... ... арасында қарама-қайшылық пайда болды. Осы қайшылық баланы
тіл үйренуге ... ... ... ... санасы да, тілі де
қажеттіліктен пайда болған. Егер ... ... ... тіл де, ... ... еді», — дейді академик Т.Тәжібаев [3].
Адамның қажеттіліктері: материалдық, рухани және ... ... үшке ... ... қажеттіліктер адамның өмір
тіршілігінің негізіне байланысты Рухани қажеттіліктер ... ... ... ... жатса, қоғамдық қажеттіліктерге еңбекке,
адамдармен қарым-қатынасқа деген қажеттіліктер жатады.
Тіл ... ... өз ... бар. Бұл ... ұстаздардың білуі оқу-әрекеттерін дұрыс ... ... ... ... жас шамасына қарай сөздік
қорының түрліше ... ... Жас ... ... ... ... қор ... бір деңгейге жеткен соқ, жаңа сөздерді. талғап-
таңдап қабылдайды. А.М.Ким бұны тіл ... ... деп ... ... заңдылық бойынша, балалардың сөздік қоры бір-келкі дамымайды,
тілі шыға бастаған ... ... қоры өте баяу ... зандылық бойынша сөздік қоры 300-ден асқан бала айналадағы
қоршаған дүниені білуге құштар болады да, ... өте оңай ... ... 3-4 ... ... ... 5-6 жасар балалар да) өте анық байқалады.
Үшінші заңдылық бойынша, сөздік қор белгілі бір ... ... ... ... ... бола бастайды, олар қажетті сөздерді тез
ұмытып, қайта-қайта ескертуді талап етеді.
Төртінші заңдылық бойынша, ... ... ... есте ... ... әрі механикалық түрде болады[4].
Бұл балабақша балаларына тән құбылыс. Байыпыптап қарасақ ... та бар ... жасы ... ... жаңа сөздерді (тілдік
материалды) саналы түрде меңгереді де, тілдің ... ... ... ... ... оқушыларының тілді тез және таза
меңгеру қабілетінің болуы олардың ... ... ... меңгеру
қабілетінен деп білген жөн. Сондықтан тіл үйрету бұл ... ... ... бұл ... өз ... дұрыс пайдаланғаны мақұл.
Тіл үйренудің қалыптасқан өз заңдылықтары бар. Бұл заңдылықтардың
тілші ұстаздардың білуі оқу-әрекеттерін дұрыс
Бұл балабақша ... тән ... ... ... ... та бар ... жасы есейген адамдар жаңа ... ... ... ... ... де, ... қалыптасқан өзіндік
заңдылықтарына сүйенеді. балабақша балаларыларының тілді тез және ... ... ... ... тілді механикалық түрде ... деп ... жөн. ... тіл ... бұл ... ... болады.
Тәрбиеші бұл ерекшелікті өз ісінде дұрыс пайдаланғаны мақұл.
Қорыта айтқанда, «ана тілі – жан дүниесінің айнасы, ... ... Одан көз ... қалу – ... ... ... айналу. Тіл
дамыту сайып келгенде, ұлтымызды ... ... алғы ... ең
негізгілерінің бірі.
- балаға тілді меңгертуді тек тіл ... ... ... қазақ
тілінде ойлауға үйреткенде ғана нәтижелі болмақ;
- ... ... ... ... тіл ... итермелейтін
негізгі қозғаушы күш;
- тіл өзара сөйлесу ... ... ... ... ... ... алысуға жетелейтін мотив сөйлеу ситуациясы. Ситуация — азара қарым-
қатынас жасаушыларды байланыстыратын фраза;
- баланың тіл үйрену заңдылықтарын білу тіл ... ... ... ... ... тілі – жан ... айнасы, мәңгі құламайтын бәйтерегі». Одан
көз жазып қалу – ... ... ... ... Тіл дамыту сайып
келгенде, ұлтымызды сақтап қалудың алғы ... ең ... ... тілді меңгертуді тек тіл біліміне сүйеніп қоймай, ... ... ... ғана ... болмақ;
- қарым-қатынас жасау қажеттілігі баланы тіл үйренуге итермелейтін
негізгі қозғаушы күш;
- тіл өзара ... ... ... жетіледі, ұшталады, баланы әңгімеге,
пікір алысуға жетелейтін мотив сөйлеу ситуациясы. Ситуация — ... ... ... ... ... ... тіл ... заңдылықтарын білу тіл дамыту
сабақтарын дұрыс ұйымдастыруға бағыт ... ... ... бала ... ... ... балада дыбысқа ұқсас реакциялар (жылау, іңгәлау, т.б.)
байқалғанымен, бұлар әлі тіл дыбысының сипаты ... ... ... ... ... мен сөйлеу ағзалары дейінгілер сөздік қорына
негіздей отырып, тілдің тиісті ережелерін ... де, ... ... ... сөйлемдер құрады. Түзген сөйлемдердің бәрі сәтті шыкқан дей
алмаймыз. Тіл ережесіне қайшы ... ... де ... сөйлеуі көбіне ситуацияға (жағдай) тәуелді ... ... ... ... (6-7) монолокқа жақын контекстік сөйлеу формасын
игереді. Қонтекстік сөйлеу формасы деп ... ... оның ... ... ... ... болуынан. Сөйлеудің бұл формасы
кең ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауға қажетті жаңа сөздер мен грамматикалық
формаларды ... ... ... ... әдебиетінің көркем
туындыларынан алады. Мектеп жасына дейінгілердің (6-7) ... ... әсер ... ... ... бірі — үлкендер оқып
беретін ертегілер, өлеңдер мен ... Ана ... ... жүйелі түрде
үйрету олардың байланыстырып сөйлеуін дамытуда жетекші рөл атқарады.
Мектепке дейінгі кезеңде ... және ... ... формалары қатар
орып алады, алайда бала қарым-қатынастың нақтылы ... ... ... ... тіл арқылы қарым-қатынас барлық негізгі кезеңде сөйлеушіге ... да ... ... ... ... жағдайда жүзеге (органдары)
нығая түседі. Үшінші айда бала гуілдей бастайды. Төртінші айдан бастап ... ... ... ... Бұл ... ... сөзіне еліктеуден
туады. Былдырлау нәтижесі сөйлеу ағзаларын одам әрі ... Бұл ... ... ассоциациялардың элемент пайда болады. Дыбыс ... ... ... ... ... ... ... қарайды. 8 айлық бала сөздің интонациясын, дауыс ырғағын ажырата
алады. Алайда олардың мән-мағынасым толық ұға алмайды. Оның ... ... ... ... ... т.б. болады. Бала алдымен дауысты дыбыстарды,
кейінірек дауыссыз үнді ... ... ... қатаң, ұяң түрлерін
меңгереді.
Балаға ызың дауыссыздар мен (ш.ж.) ... ... ... ... болады.
11-12 ай толғанда нәресте тілі шыға бастайды. Әуелгі кезде ... ... мен ... ... ... еліктейді. Өзі
сөйлей алмаса да үлкендердің сөзін түсінеді. Өзгелердің ... ... ... ... ... жаста нәресте 10-нан астам сөз біледі. Бірақ ол игерген ... ... ... Жеке ... ... ... одан да көп мазмұн
беріп сөйлейді. Бұл ... ... ... ... деп ... «апа» деген сөз бір жағдайда «су ішкім келеді», екінші жағдайда
«сыртқа шығамын», ... ... ... ... бала ... жатыр» деген
мағынаны білдіруі мүмкін. Сәбидің былайша сөйлей бастауы оның ми әрекетінде
екінші сигналдық жүйеніқ пайда болуымен ... ... ... ... ... мүмкіндігі шектеулі болса,
(сөйлемнің құрамы 2 сөзден артпайтын болса) енді бұл ... ... арта ... ... ... тек сан жағынан емес, сапа жағынан да үлкен
өзгерістерге ұшырайды. Мектепке асырылса, онда мұндай жағдайда толық, ... ... ... ... қажеттілігі шамалы, оның орнына көбіне
қол ... ... ... және ... есімдіктері мен үстеулер алмастырған
ситуациялық сөйлеу формасы пайда болады.
Егер баланың айтайын деген оқиғасы ... ... ... ... қарым-қатынас жасалатын: болса, онда кең көлемде, логикалық жүйеде
сөйлеу формасын пайдалану қажеттілігі ... ... ... ... ... тілі, оның ситуациялық тілін ығыстырып шығармайды.
Ситуациялық тілмен катар контекстік тіл де мектепке дейінгі жас кезеңде
арнаулы жағдайларда пайда ... ... ... ... ... да
болады, бала белгілі бір оқиғаны хабарлау барысында ересек кісінің біріне
сөйлеудің ... ... ... ... ... пайдалануы
мүмкін. Мысалы, балабақшаның ересек тобы ... ... ... ... делік. Қайтар жолда олардың бірі өзінің алған әсерін
тәрбиешімен бөліскісі келіп, ... ... ... ... ... ... Айтуынша бяла оқиғаны қай жерден бастап әңгімелесе де
бәріне түсінікті болатындықтан ... ... ... ... де, ... ... да ... бірге зообақтағы жануарларды бірге
көрген болатын. Ол үйге келген соң, ... ... ... болмаған ата-
анасына көрген-білгендерін баяндап береді. Енді бала контекстік сөйлеуді
пайдаланады. ... ... ... ... ... айтып бермесе,
тыңдаушылар оны түсінбес еді. Бұран қарап ситуацияға қатысты ... ... ал ... ңегізінде сөйлеу сөйлеудін, жоғарғы ... ... ұғым ... ... Олай дейтініміз, кейбір жағдайда ересек өздері де
ситуациялық тілді пайдаланатыны жиі кездеседі. Сөйлеудің бұл ... ... ... білетін кісілер арасында жиі кездеседі.
Балаларда мектепке дейінгі кезеңде ана тілінің жүйесіне ... ... ... ... үні алты ... бала үшін оның ... ... ең басты алғы шарт. Алты ... бала ... ... ... грамматикалық жүйесін едәуір жақсы ... ... ... оның сөйлеп жүрген тілі ол үшін шын мәнінде ана тіліне
айналады.
Мектепке дейінгі ... ... тағы бір ... олар ... өзіне қарап айтады. Яғни бала кезде өзімен-өзі сөйлесіп отырады.
Балаларда мектепке дейінгі кезеңде ана ... ... ... ... ... ... үні алты жасар бала үшін оның ... ... ең ... алғы ... Алты ... қарай бала ауызекі сөйлеу тілінің
күрделі грамматикалық жүйесін едәуір жақсы дәрежеде ... ... оның ... ... тілі ол үшін ана ... ... дейінгі кезеңде бала тілінін, қалыптасуына ересектердің
сөзінің әсері өте күшті екендігі ... Бала ... ... ... ... ... жасауға талпынады. Өз бетінше сез шығарып, басқа
балалардың тіпті үлкендердің ... ... ... ... яғни ... тіл ... күшті болады.
Отбасында баланың сөйлеу әрекетінің дұрыс қалыптасуына жеткілікті көңіл
бөлінсе, ана тіліндегі сөз қоры 4000-ға дейін жетіп ... Тілі ... ... құралдарды үлкендерден қабылдап, оны өзі ... ... ... ... айттық. Әрине мектепке дейінгі
балалардың тілі жақсы ... дей ... та, ол бала ... ... әрі ... ... ... қаланды деп айтуға болады.
Мәдениетті тіл үшін ... сөз ... ... қалай
қолданылатындығы мен баяндалатын ойдың айқындығы ғана маңызды емес, сондай-
ақ баламен, басқа адаммен қалай сөйлескені, ... ... ... ... да ... Адам тілі ... әншейін бір жылуы жоқ нәрсе
емес, тілде әрқашанда сезім күйін шертетін ... ... ... үшін ... сөздік қоры және оның контекстік тілді құра білуі
қаншалықты маңызды болса, оның өз ойын ... ... ... ... алуы да
соншалықты маңызды болуы тиіс. Тілдің эмоциялық мәдениетінің ... ... зор. Тіл ... және ... ... ... ... бірге
оның кейде қалай болса солай аса жылдам немесе баяу, жа-быркау түрде мүлде
сылбыр да ақырын айтылуы ғажап ... ... ... ... тілінің
қалай дамығанына қарай, оның тілін қалыптастыратын ортаға баға бере ... ... бала ... ... мынадай үш кезеңнен тұрады- Бірінші
кезең: сөйлеуге дайындық кезеңі. Жаңа туған балада ... ... ... ... т.б.) байқалғанымен, бұларда дыбыстық сипат болмайды, ... ... үш ... ... ... ... Мұны ... уілдеуінен
(дауысты, дауыссыз дыбыстардың қосылуынан пайда болатын реакциялар) ... ... ... өзі оның ... естіген сөздерін, дыбыстарына
орайлас жасайтын реакциялар. Бұл кезең шамамен 2 айдан 11 айға ... ... ... кезең тіл құралдарын алғаш меңгерумен сипатталады.
Бұл кезең 11 айдан 1 жас жеті ... ... ... ... ... тілдің
грамматикалық жүйесін игерумен ерекшеленеді. Бұл мезгіл бір жыл жеті айдан
шамамен үш жасқа дейінгі ... ... ... жасы ұлғайған сайын қарым-
қатынасқа пайдаланатын грамматикалық формалардың саны бірте-бірте молая
түседі.
Бала тілінің дамуына аса ... және ... ... ... Адам ... ... аса ... мезгілін психологияда
сензаитвтік кезең деп атайды. Әр жылда ... ... ... ... ... ... да оның ... баланың әрнәрсеге қабілетті,
сезімталдығы, қабылдау түрліше болып келетін кезеңдері болады. Бұл жөнінде
тұңғыш пікір айтқан Италияның дарынды ... ... ... болды. Бұл
көзқарас жөнінде Л.С.Выготский мен А.С.Лейтестер құнды пікірлер айтты[5].
Сензитивтік көзге неге мән берілуі тиіс? ... бала ... ... ... ... ... ... есейген сайын бұл қасиеттер
көмескіленуі мүмкін, тіпті ... ... де ... ... бала ... ... ... мезгілінен кешігіп қалса, даму өз ... ол ... ... ... ... де оған көп уақыт, көп ... ... ... ана ... ... ... кезі ... кезең. Бұл жаста бала ана тілінің грамматикалық құрылысын толық
игеріп, ересектер және ... ... ... ... дейін
көтеріледі. АҚШ-тың лингвист ғалымы Э.Пульгремнің айтуынша, егер баланы шет
тілінде 4-5 жастан оқытса, тез ... ... ... ... еді. Ал ... сензитивтік кезі сенгеннен кейін меңгертетін болса, оған көп
уақыт және мол қаражат жібергенімен нәтижесі аз болады ... ... даму кезі ... ... қарағанда кеш дамиды. Егер
бала 10 жасында ана тілін өз дәрежесінде меңгерсе, ақыл-ой тек 40 ... ... ... тіл мен ... ... ... ... сай келеді.
Кейбір жағдайда баланың алғашқыда белгілі бір нәрсеге ықыласы болмаса,
кейін ... ... ... ... Оның ... әуелгі кезде бұл іс-
әрекет ... ... да оны ... ... де болмауы мүмкін.
Демек, сензитивтік кездің болуы кейде түрткінің ... да ... ... шығатын қорытынды, баланың синзитивтік кезі белгілі бір жасына ғана
сай ... оның жеке ... ... ... ... түрткі
әсердің күшіне қарай алдағы өмірінде де кездесуі мүмкін.
Мектепке дейінгі кезеңде тілді практика жүзінде ... ... ... ... ... ... ... ерте қалыптасады. Бөбек (1-3
жас) сөйлемнен ... ... ... ... тек ... ... Ал
мектепке дейінгілер. (6-7 жас) бірте-бірте ... ... ... ... яғни зат ... ... алады, біртіндеп басқа да сөз
табына бөлуге өтеді.
Мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... ... алу процесі бірнешс кезецнен өтеді. ... ... ... бір ... ... ойын ... ауызша сөйлеу тілінен сөзді
бөлу үшін сыртқы тіректі таба алмайды. Екінші кезеңде бұл ... ... ... ... ... ... ... бірақ бұл операция тұрақты
сипат алмайды. Үшінші ... ... ... дейінгі балалар (6-7)
сыртқы таяныштарға сүйенбей-ақ ішкі іс-әрекет ... ... ... ... ... тұрақты болады.
Мектептегі оқу жүйесінде аса қажетті сөйлем ... ... ... ... ... бүкіл мектепке дейінгі кезеңде өте баяу ... ... ... бұл ... ... ... етеді.
Қорыта айтқанда, "мектепке дейінгі кезеңдегі ... ... ... тіл ... атауға болады.
1. Баланың алғашқы сөздері «сөз-сөйлем», яғни ол бір сөзімен-ақ айтайын
деген ойын аңғартады.
2. Егер бөбекке (1-2 жас) кебіне ситуациялық ... ... ... ... ... ... (3-7
жас) контекстік және этоцентрлік сөйлеулер тән.
3. Тілі шықпаған нәрестенің алдымен ... ... ... ... ... ... ... жасауы жылаудан басталады.
Жылаудың әсерінен баланың тыныс ... мен ... ... нығая түседі.
4. Бөгде адамдардың сөзін түсінуден баланың өзінің сөй-
леу процесі өте кеш қалыптасады.
5. Бұл дәуірде балалар ... ... ана ... ... ... іс жүзінде меңгеріп алады.
6-7 жасар баланың ... ... ... тілін соншалықты жақсы
жетілген тіл десек те ол - бала тілі. Оның ... ... одан әрі ... ... - ... ана тілін меңгерген педагогикалық әдіс-
тәсілдермен қаруланған мұғалімдердің парызы.
2 Балабақшадағы балалардың тілін ... ... мен ... Тіл ... мақсаты мен оған қойылатын әдістемелік талаптар
Балабақшада жүргізілетін тіл дамыту жұмысының өзінің программасы,
жаттығу түрлері сондай-ақ әдісі болады.
Балабақшада ... тіл ... ... ... мынадай
мақсаттарды көздейді.
1. Балалардың ойлау қабілеттері мен тілін, дүние танымын дамыту, ... ... ... ... ... айырмашылықтар мен
ұқсастықтарды ажырата білу және ... ... өз ... ... ... ... қазақ әдеби тіл нормасына сай өз сезімін, ойын дұрыс
айтып және ... бере ... ... ... ... Қазақ тіл ғылымының зерттеу жұмыстарының негізінде балалардың
жазу тілін дамытуға, ... ... ... септігі тиетін
жұмыстарды, әсіресе мазмұндама мен шығарма жазу ... оңай ... ... іріктеп ұсынып, оларды орындату.
4. Тіл дамыту жұмыстары арқылы ... өз ... ... ... ... достық, бауырластық сезімге, коммунизм құру
жолында саналы да, белсенді еңбек етуге тәрбиелеу.
5.Балаларды ана ... ... оның ... қорын, тамаша сырлы, көркем
де нәзік сөз байлығын қолдана білуге , оны ... ... ... дамыту жұмысына қойылатын талаптар да балаларға білім
беру,іскерлікке үйрету және ... ... ... ... ... ... ... асыру барысында мұғалім белгілі бір
методикалық талаптарға сүйенеді.
Балалардың тілін дамыту жұмысы ... ... ... мен ... ... үйрету арқылы орындалатын болғандықтан, бұл
жұмыстарға ... ... ... ... Ол ... ... мынадай:
1. Берілген тақырыптың мазмұнын ашып көрсете ... бла ... ... ... ... ... ойды ... етіп
іріктеуі қажет.
2.Жазылған жұмыстың мазмұнды болуы.Жұмыстың мазмұнды болуы да
материалды жинау , ... ... ала ... ... Бала түсінгенін ешбір қайшылықсыз, белгілі бір ретпен жүйелі
түрде баяндауға тиіс. ... ала ... ... ... ұйымдастырылып,
саналы түрде өткізілуі қажет. Бала әуелі не ... одан ... ... ... ... ... ... жасап алуға тиіс. Сөз, сөйлем
қалдырып кетіп, ойдың күрт үзіліп, байланыссыз қалуынан сақ болған жөн.
4. ... ... ... ойын ... анық ... етіп
іріктеп, таңдап қолданғаны дұрыс. «Мәншүк» тексі бойынша мазмұндама
жазғанда, жаудың ... ... оғы ... ... сол қалпында беруге
тырысып, жаудың тамаша жаудырған оғы деп жазған. Мұндай ... ... үшін сөз ... ... ... т.б. ... анализдеу,
синтездеу жұмысына дұрыс мән берген жөн.
5. Артық сөз, ... сөз ... бір ... ... ... ... кемшіліктерге жол бермеу шарасы жасалуға тиіс.
6. Бала сөйлегенде болсын сөйлемдерді белгілі формада ... ... Яғни бір ... өткен шақта, екінші бір сөйлем келер
шақта тұрмасын.
7. Балалардың ... ... ... ... қолданылатын
сөздердің болғаны дұрыс.
8. Жазба жұмыстарын ... ... ... ... ... ... орфографиялық, пунктуациялық, лексикалық қателерін бала
мұқият қарап, ... ... ... мұнда тіпті ... ... ... де ... жол беріледі.
Сөйтіп, балабақша балаларының тіл дамыту жұмыстарына қойылатын негізгі
методикалық талаптардың негізгілерін айттық. Тіл дамыту жұмыстарын жүргізу
барысында ... ... ... тіл дамыту дегеніміз не? Дамыған тіл
деп қандай тілді атаймыз? Оның алғы шарттары қандай, енді ... ... ... «тіл ... — пән аралық түсінік: ол лингвистикалық,
психологиялық және әдістемелік әдебиеттерде кездеседі. Лингвистика тіл және
оның даму, ... ... ... ... ... ... еркін, сезімін және пікірін жеткізу үшін тіл ... ...... ... тілі мен әдебиетіне арналған бағдарлама: «...тіл
дамыту жұмыстарында оқушының сөздік қорын, сөз байлы-
ғын толықтыру, өз ойын анық дұрыс етіп ... ... ... ... ... ... тіл нормасында жатық, әд-
епті сейлеуге дағдыландыру»,—десе, тілді меңгеру сөз мағынасын білумен
шектелмейді, қоршаған ... ... мен ... ... тану ... ... белгілі бір ұғымдардың пайда болуы талап етіледі. Ұғымдарды
ұғынуда бүтін ... ... ... ... ... адам ... белгілі бір ұғымға қатысты зат не құбылысты және ... ... мен ... қасиеттерін дұрыс айырады. Мұнсыз
тілде ойлану мүмкін емес.
Балабақшадағы оқу-тәрбие процесінің міндеті балаға тек білім беру ... ... ... әр ... ... қалыптастыру болып табылады. Дағды
адам әрекетінің қай-қайсысында да ерекше маңыз алады. Ол іске ... ... ... ... ... ... адам ... қызметті
түпкілікті, шешуші кезеңдерінде жұмылдырылады. Бұл жұмыстың табысты ... ... ... деп — ... тіл ... үйрету, тіл материалдарымен
ойлау операцияларын жасауды және оқу ... ... ... тіл деп ... ... ... ... әдеби тіл нормасына
сай, өзара дұрыс байланысқа түскен (грамматикалық, логикалық), аз ... ... ... ... ... жазғанда орфографиялық ережелерді
сақтайтын тілді айтамыз.
Енді тіл дамытудың алғышарттарына ... ... ... әрекетке итермелейтін негізгі қозғаушы ... ... ... яғни бір ... мұқтаждануы. Адамдар өмір сүру
үшін тамаққа, киімге, қарым-қатынасқа т.б. да толып ... ... ... адам ... ... сезімін оятады. Мысалы: үш
жасар сәби анасына бір нәрсе жайында ... ... ... ... ... ... былдырынан еш нәрсе түсінер емес. Баланы сөйлеуге, ... ... оның ... ғана ... ішкі ... ... ... сөздік қоры тапшы. Бұл жерде бала сөйлеуге мұқтажданды, яғни оны
анасымен қарым-қатынас ... ... күш ... ... мен
мүмкінділігінше арасында қарама-қайшылық пайда болды. Осы қайшылық ... ... ... ... ... «Адамның санасы да, тілі ... ... ... Егер ... ... ... тіл де, ... болмас еді», — дейді академик Т.Тәжібаев.
Адамның қажеттіліктері: материалдық, рухани және ... ... үшке ... ... ... ... өмір
тіршілігінің негізіне байланысты Рухани қажеттіліктер ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерге еңбекке,
адамдармен қарым-қатынасқа деген қажеттіліктер жатады.
Тіл үйренудің қалыптасқан өз заңдылықтары бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерде балалардың жас шамасына қарай сөздік
қорының түрліше ... ... Жас ... ... ... ... қор белгілі бір деңгейге жеткен соқ, жаңа сөздерді. талғап-
таңдап қабылдайды. А.М.Ким бұны тіл ... ... деп ... төртке
беледі.
2.2 Тіл дамыту сабақтарындағы көрнекілік түрлері және оның бала тілін
дамытудағы рөлі
Оқыту процесінің қоятын талаптарының бірі - оны ... етіп ... ... ... мәні ... ... етіп жүргізу үшін тиісті
құралдар пайдалану немесе сабақты тәжірибе қою арқылы өткізу.
Оқу материалдарыи сөз арқылы түсіндіру ... ... ие ... бала ... ... жаттап алса, онда ол мазмұнның қандай ... ... ... Мұның себебі сабақ мазмұны ... ... ... ... ... ... ғылым
жетістігі болып табылатын жаңа ой-пікірлердің бәрі де, ... ... ... Өйткені бала игеретін ұғымдардың бәрі де ... ... ... ... ... ... топтарында көрнекіліктердің жиі қолданылатын себебі баланың
ой-өрісі әлі ... ... ... сүйенуді қажет ететіндігінен
болады. Мысалы, сауат ашу кезеңінде А дыбысынын айтылуымен жазылуын ... ... ... ... ... А ... бұл сөздің
алдында және соңында келетінін ұғындырса, балалар тез ... ... - сол ... өзін ... ... ... түсіндіруде тірек ретінде қолдануында болып отыр. Өйткені
баланың жас ... ... ... ... сүйенбейінше өз
бетімен оқу тапсырмаларын меңгере алмайды. Мұның себебі ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, негізінде
соған сүйенеді. Бұл ... ... ... ғана ... ... ... тән қасиет.
Сабақта кернекіліктерді үнемі көрсетс беру нәтиже ... ... оқу ... ... ... мен ... ұштастырып,
бірінен соң бірін алмастытырып отырған дұрыс. Егер тәрбиеші ... ... ... баяндаса, онда бала миының белгілі бір орталығы
қатты қозуының салдарынан, ол ... ... тез ... Ал ... ... ... бірде сөзбен, бірде көрнекілікпен ұштастырылып
отырса, онда мидың бір алыбы ғана ... ... ... орталықтары да
кезекпен кезек қозып, балалар сабақ ... ұзақ ... ... бен ... ... ... ... Л.В.Занковтың зерттеу
нәтижелеріие қарағанда, негізінде оныц мынадай төрт түрі бар. Сөз ... ... ... ... ... ... сала ... отырып, оның мазмұнын ашатын
мағлұматтарды өз беттерінше жинақтайды. Тәрбиешінің міндеті: ... неге мән ... ... ... отыру.
Сөз бен көрнекілік ұштасуының екінші түрі. Көрнекілік ... өзі ... ... ... ... мағлұматтарды көрсетілген
нәрселерден алмайды, тәрбиешінің әңгімесінен естиді.
Сөз бен көрнекілік ... ... ... ... ... ... алынған мағлұматтар мен осы ... ... ... ... ... Бұл жағдайда бала бі.лімді ... ... ... ... білетіндеріне де сүйенеді.
Сөз бен кернекілікті ұштастырудың төртінші түрі. Төртінші жағдайда
мұғалім оқушылардың көрнекіліктен ... ... ... ... жасауға ұмтылдырады. Балалардың ескермей, мән ... ... ... өзі ... ... ... ойымызша, балаларды бақылампаздыққа үйретуде осы тәсілдердің
ішінен сөз бен көрнекілік ұштасуының бірінші түрі ... рөл ... ... осы түрі ... ... өздеріне бақылаттырып,
барлық мағлұматтарды өз беттерінше жинақтау дағдыларын қалыптастырады. Бала
осы ... ... ... ие болып, көрнекіліктің бірден көзге
көрінбейтін қасиеттерін ажыратуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... екі саладан тұрады: біріншісі тіл білімі негіздерінен теориялық
мағлұматтар беріп, практикалық дағдылар қалыптастыру, екіншісі бала ... Бұл екі сала ... ... байланысты болғанымен, әрқайсысыныц
өзіндік ерекшелігі бар, сондықтан пайдаланатын көрнекі құралдарға да
өзгешілік тән. ... ... ... ... және ... ... сараланған көрнекіліктердің ерекшеліктері ... ... ... дәл ... ... ... ... мен
схемалар әрі тіл материалын, әрі ... ... ... болады, алайда
басты міндеті - лингвистиканың ... мен ... ... ... ... көру және есіту түсініктері бірдей ... ... ... ... ... құралдардын, басты мақсаты - ежелер мен ... ... ... ... ... Ал бұл ... тек сөз ғана ... бірге, тілдің ең кіші ... ... да ... алуы ... балаларын қазақ әдеби тіл нормаларын игерту тілдік тәжірнбе
(практикалық) сабақтарында жүргізіледі. Тіл ... ... ... ... қызметінің бірі - белгілі бір ... ... ... (не ... итермелейтін түрткі болуында яғни тілдік
ситуация туғызуында.
Сабақта балаларды сейлеуге (ауызша, жазбаша) ... ... ... ... егер ... эстетикалық талапқа сай ашық та
айқын орындалған болса, оның тақырыбы мен салынған бейнелер ... ... ... ... мен ... сай ... келсе, оның тіл
дамыту жұмысында ойдағыдай нәтиже берері сөзсіз.
Осы талаптарға сәйкес бала тілін ... ... ... ... түрі-үлестірмелі суретті картиналар. Мұнда материал тақырыбына сай зат
немесе құбылыстың бейнесі, сонымен бірге белгілі бір ... ... оны ... та дәл қолдану дағдыларын қалыптастыруға, оқушының
сөздік қорын байытуға байланысты тапсырмалар енеді. ... ... тек ... ғана емес, сонымен бірге тіл білімінің басқа да
салаларынан болуы ықтимал. ... тіл ... ... ... бірі -
диапозитивтер. Диапозитивтер де бейнелі материалдар жиынтышнан тұрады. Оны
пайдаланудағы басты мақсат: сауатты жазу дағдыларын ... ... тіл ... ... ықпал ету, байланыстырып сөйлеуін
қалыптастыру.
Балаларға берілген тапсырма көрсетілген әрбір кадр мазмұнын сөз арқылы
дұрыс та дәл ... ... ... Бұл ... ... әдеби тіл
нормаларын қаншалықты меңгергендіктерін тексеруге мүмкіндік туғызады.
Соңдықтан ... ... ... ... ... бейнеленген зат не
құбылыстарға байланысты игерілген тіл материалдарын сарқа пайдалану ... ... ... ... соң бірін көрсете отырып, балалардың
біріне кадрлардағы іс-әрекет барысын өткен ... ... осы ... ... ... ... балалар тілдік материалды (етістіктің
шақтары) практикада пайдалану арқылы тереңірек түсінеді, әрі байланыстырып
жүйелі сөйлеуді меңгереді.
Тілдік ... ... ... ... тіл ... ... сәйкес келеді, ұзақ мерзімдік естің дамуын
жеңілдетеді, өйткені белгілі бір оқу ... ... ... ... ... ... ... түрде жұмыс жүргізуге мүмкіндік туғызады.
Байланыстырып сөйлеуді қалыптастыруға арналған сабақтар тіл ... ... ... ... бұл құралдар мазмұны мен
мақсаты жағынан ер-окіиеленеді, өйткені бұл көрнекіліктер оқушының ... мен ... ... арналған.
Байланыстырып сөйлеудің басты мақсаты мазмұндама мен шығарма жаздыру
ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... ең алдымен тақырыпты түсіну және ондагы негізгі іс-әрекет пен
оқиғаны әр түрлі ... ... ... ... жеткізу болып
табылады.
Суреттеу жұмысының нәтижелілігі сипатталған іс-әрекеттің ... ... ... сипатталатын зат пен құбылыстың өзіне тән
ерекшелігін айқындау мен оған деген ... ... ... ... ... байланысты. Аталған дағдыларды орнықтыру ... ... ... (ол сөз ... ... зат не ... қарап шығуға мүмкіндік береді) және кинофильмдер үлкен ... ... ... ... ... озат ... ... сынынан өткен әдіс тәсілдерімен және қазақ тілі мен ана ... ... ... тығыз байланысты болса, онда олар
байланыстырып ... ... игі ... ... ... Бұл әдістеме тіл
шеберлігін қалыптастырудың бірнеше ... ... әр ... ... ... ... жаттығу түрлерін ұсынады, атап айтқанда, үлгіні
талдау, дайындық ... ... және ... ... ... ... тіл ... қалыптастырудың барлық
кезеңдеріне пайдаланылады, бірақ әр кезеңнің мақсатына қарай әр түрлі
қызмет атқарады: ... ... ... немесе оны өздігінен құруға
түрткі (себеп) болады. Түркі рөлін әр ... ... ... атқаруы
мүмкін. Байланыстырып ауызша сөйлеу үлгісі ретінде де ... ... ... ... Егер ... ... әр түрлі
композициялық формаларын қамтумен шектелмей (ауызша пікір айту, ... ... ... ашық та ... ауызша сөйлеу амалдары арқылы
әрқилы эмоциялық күйді жеткізумен сипатталса, ол бұл ... ... ... ... ... ... ... оқытудың бұл
амалдары белгілі бір шеберліктің қалыптасуына және әр түрлі композициялық
жанрдағы шығармалармен ... ... ... ... ... ... ... Ол мақсатта оқытудың әр түрлі амал әрекеттері пайдалануы
мүмкін, оның ішінде ... ... ... ... ... ... етеді. Мысалы, әңгіме құрау үшін кез ... ... ... жеткізе бермейді, сюжет құрылысында оқиға дамуының негізгі
кезеңдерінін байланысын ... ... ... ғана ... ... ... ... түрлерін атауға болады: сөз арқылы:
(грампластинка мен магнитофон ... ... да), ... ... ... ... ... дыбыссыз
кинофильмдер): беішелеу мен сөз (субтитрлі диафильмдер): бейнелер мен
дыбысты сөз (дыбысты ... - тіл ... ең ... ... ... онда ... ... сөз үндестік тапқан, бейне әрекет үстінде болып, ... ... ... ... тіл ... ... қорытынды
кезеңінде көргені мен естігенін және оған деген өзінің көзқарасын баяндап
беруге ... ... ... ... ... қана қоймай, сонымен бірге
шығармашылық ізденіске және оны ... ... ... ... ... ... ... мақсатында кысқа да қызғылықты
сюжетті, ашық та айқын дауыс ... ... ... дыбыстық жазуға
түсірілген мәтіндер пайдаланған тиімді, Ал ... ... ... ... түзіліп, оқиғаның ең қызықты да шешуші жерінен үзіліп
аяқталмаған сюжетті мәтінде, тыңдаушысын ... ... ... жазбалар пайдаланылады. Әңгіме мазмұны жас авторға оқиға желісін
жаңаша вариантты дамытуға әрі логикалық жүйеде ... ... ... ... ... ... шешіледі).
Әңгіме түзуге жаттыру жұмыстарыньщ әрбір кезеңіне арналған диафильмдер
өзінің мазмұны меи құрылысы жағынан әр түрлі болып келеді. Алғашқы ... үшін ... ... ... қызықты сюжет пайдаланған дұрыс.
Әрбір кадрға сөз арқылы ... ... ... іс-әрекет пен оқиғаның даму
кезеңдерінің байланысын түсіндіріп отырылады: бейнелі материалды тұтастай
қабылдауды ... ... айту ... ... ... ... бірі - кинофильм. Оның өзіне тән ерекшелігі: ... мен ... ... (сөйлеу) мүмкіншілігі және музыкалық
сүйемелдеуіне байланысты көрінеді.
Әрбір бала тілін дамытуға пайдаланатын көрнекі құралдардың ... ... ... тән мүмкіндігі бар. Бұл ... ... ғана ... оны ... да ... ... шығармаған
жөн. Дыбыстық жазба құралдарын пайдаланғанда мәнерлі де әсерлі сөйлеу ... ... ... оқушыларға дыбыстық жазбаларды тьщдатқанда ондағы
сөйлеу тонына (әңгімедегі негізгі ойға оның сай ... сай ... ... ... ... ... беру ... дыбыстнң
күшіне (опың сөйлеушінін, хал-жағдайына тәуелділігі және ... ... мен ... ... көңіл аудару керек.
Берілген тапсырма белгілі бір кезеңдегі тілдік дағдының қалыптасуыиа
сай беріледі, сондықтаи оқушылардың қолы ... ... ... ... ... ... арайлас болғанда ғана тіл дамытуда жетістікке
жетуге болады.
Көрнекі құралдарды пайдалану барысында мұғалім ... зат ... ... оның ... ... ... ... отыруы тиіс.
Өйткені сөзсіз көрнекілік мылқау.
Сезім мен сөздің осылайша үлесуі — ... ... ... ... ... алғы шарты.
Тәрбиеші сөз арқылы заттың белгілері мен бір ... ... ... ... оның ... тән ... айтып
түсіндіреді. Мұғалім сөзінің кернекі құралға қарағанда мүмкіншілігі ... ол ... ... ... кеткен қажетті детальдарды толық
қамти алады.
Бұрыннан таныс материалды түсіндіруге белгілі бір көрнекі құралды ұзақ
уақыт көрсетуге болмайды, ... ... ... нәтижесінде жинақталған
ой қорытындысынан оқушының өз ... ... ... ... ... балаларға әр түрлі заттардың (үй жиһаздарының, жан-
жануарлардың, құстардың, ... мен ... ... т. б.) ... ... «сөз» деген ұғып түсіндіріле бастайды. Мұндай сабақтарда үй
жиһаздарының аттары да (сандық, жүк аяқ, ... ... ... т.б.) ... да ... ... түлкі т.б.), адам аттары да (Марат, ... т.б.) ... ... ... береді. Нәтижеде балабақша
тәрбиеленушілеріне қойылатын негізгі методикалық талаптардыц бірі ... ... ... ... салдарынан оқу жұмысына әлі ... ... ... мен түсіну деңгейі қалыптаспаған сәбилер үсьшылған
материалды қабылдай алмайды.
Аталған олқылықты болдырмау үшін сәбилердің сөздік қорын ... ... ... принцип негізінде жүргізілетін логикалық
жаттығулармен жетілдіру керек болады. Басқаша айтқанда, сөз ... ... ... ... не ... ... араластыра ретсіз көрсету аркылы
емес, ондай таным көзі заттарды белгілі топқа, класқа ... ... ... ... яғни ... ... үйретілетін болса ғана
тиімді нәтиже бермек.
Балабақшада сөз үйрету тақырыптары мектеп жасына дейінгі балалардын ой-
өрісіне сай, ... ... жете ... ... мен құбылыстардың аттарын
білдіретін сөздерден таңдалып, сараланып және дербес ерекшеленіп алынған
логикалық ... ... ... Тіл дамыту негізі - ой дамыту
Тіл дамыту жұмысы — күрделі де ... ... Бала ... ... ... ...... орындаған жаттығуларының
мазмұндылығы, жүйелілігі, анықтығы, ... ... ... ... және ... орфографиялық, пунктуациялық,
орфоэпиялық қатесіздігі. Бұл күшті эмоцияны, сезімталдықты талап етеді.
Механикалық жаттау мен ... — тіл ... қас жауы ... ... ... ... жұмысына негізделетін болса, тіл дамыту — ойдың
жұмысына негізделіп, ... іске ... ... ... ... ... балалардың көпшілігінің тілдері нашар дамыған, ойларын ... ... ... тілі ... ... бала ойын да дәл, ... ... да ойдағыдай меңгереді, олардың ... пен ... ... дұрыс тану мүмкіндігі де солғұрлым мол болады. ... ... бала ... ... ... ... абстракциялау
сияқты ойлау операцияларын қолданады. Балалар тілді үлкендермен және ... ... ... ... ... ... арқылы меңгереді.
Ендеше баламен сөйлесуде тәрбиешідердің, ата-аналардың тіл шеберлігі, бала
тіліне үлкен ілтипатпен қараушылығы орасан зор роль ... ... бала тек ... адамдармен қарым-қатынас жасап қана
қоймайды, сонымен бірге айналасын да таниды. Сөйлеуді меңгеру — ... ... Олай ... ... сөз ... оның ... ... мен
ұғымына, өмір тәжірибесіне байланысты. Сөйлеуге үйрену барысында бала ... ... ғана ... ... ... ... ... материалдың
да қажеттігі күшейеді.
Тіл дамыту үш салаға бөлінеді: 1. Сөздік жұмысы; 2. Сөз тіркесі және
сөйлеммен жұмыс; 3. ... ... ... ... Бұл ... ... байланыстырыла, қатар жүргізіледі. Әсіресе байланыстыра сөйлеуге
үйрету жұмысында қалған екеуінде ... және сөз ... мен ... ... үй ... ... ... шеберліктері ұштасады, яғңи ойлау,
жүйелеу, текст құрастыру, материал жинау, орфографиялық шеберліктері іске
асырылады. Әрбір орындалатын жаңа ... ... ... ... ... сәл ғана ... да бір ... қосуға тиіс. Мұндай ... мен ... ... оңай ... Ал тіл ... ... оңайға түспейді. Методиканың нені, қалай үйрету керек деген дәстүрлі
сұрағы тіл ... ... анық ... ... ... ... ... жаттығулар белгілі бір бағыт-бағдарсыз, нақты мақсатсыз
жүргізіледі. Ендеше тіл дамыту ... ... ... ... ... ... оны өткендегімен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... қажет. Мысал үшін бір шығармада
балалар ... ... ... келесіде анағұрлым күрделі
суреттеулерді байқауға, ал онан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Жалпы сөйлеу дегеніміздің өзі адамның ойың білгенін, сезімін екінші
біреуге жеткізу ... яғни ... ... үшін тіл ... ... табылады. Мысалы әңгімелесу, баяндама жасау, артистердің сахнада
сөйлесуі, оқушының класта сұраққа жауап ... ... ... телеграмма,
хат т.б. жағдайларға қарай сөйлеу түрлі-түрлі формаларда ... ... ... ... де ... формада іске асады: сырласу,
ақылдасу, көрген-білгендерін айту, кеңес беру ренішін білдіру т.б.). Ендеше
тіл дамытуға басшылық жасауда ... ... ... оның ... ... ... ... тиіс,
Балалар өз пікірлерін әуелі ойша жобалайды, сөйлемді ойша ... ... ... ... ... ... Осыдан кейін ғана сыртқы
сөйлеуге айналдырады. Ішкі сөйлеу әсіресе жазбаша мазмұндама, ... ... ... ... ... балалар не жөнінде жазу, қандай
сөздер қолдану, сөйлемді қалай құрастыру керектігін ойланады. Қейде ... ... де ойша ... ... ... ойша ... сөйлеу әрекеттері мен шеберліктерін жетілдіре түседі.
Егер ішкі сөйлеу адамның өзіне ... ... ... ... ... Сыртқы сөйлеуді екінші біреу қабылдайды. Сондықтан да
оған ... ... өте ... ... екі ... ... адамның арасында болғандықтан түрлі
жағдайларға, әркімнің көңіл-күйіне байланысты толымсыз, сұраулы, ... ... ... ... көп ... Осыған орай,
тілдің дыбыстық жағын дұрыс игеру, сөйлегенде мінез-құлық ... ... ... ... ... ... ... мен көзқарас мәнері,
жаңа жағдайда адамның өзін ұстауы т.б. толып жатқан ... тіл ... іске ... ... жасанды түрі іске асады. Әдетте тәрбиеші мен
баланың арасындағы әңгімелесуді диалог дегенімізбен, ... ... ... ... кейбір балалар ұялшақ болады да, ... ... ... ... Мұндай балалармен балабақшаға келген алғашқы
күннен бастап дұрыс жұмыс ұйымдастыру керек. Егер ... ... ... ... ... қатты дауыспен, анық, ашық сөйлетуді үнемі
қадағалап, қолға алса, онан әрі ... ... ... ... ... ... ... сөздердің анық айтылуына, жаңылтпаштарды
көбірек ... ... ... ... ... қатты назар
аударылады.
Сыртқы сөйлеу екі жақты процесс: оған ... ... ең ... ... Сыртқы сөйлеу, сонымен қатар, айту — тыңдау — оқу, жазу
болып та ... ... мен оқу, яғни ... ... ... бола
тұрып, адам өмірінде айту мен ... кем орын ... ... ... адамның ойы сөздік қабыққа ... ... ... яғни ... сөз, сөз ... сөйлемдердің көмегімен
бейнеленеді.
Ал тыңдауда бұл процесс керісінше жүреді: тыңдап отырған адамның
қабылдаған ... ... ... белгілі ережелер арқылы мағынаға,
таңбаларға - сөзге айналады да, олар ... ... ... ... ... ... тіл тақбалары арқылы жазба ... ... да, яғни ... ... ... ... да
жүреді, ал оқуда бұл процесс керісінше орындалады. Мұнда ... ... ... ... ... акустикалық жағдай міндетті емес, яғни
кейбір сөздер, тіпті сөйлемдердің өзі де қалдырылып ... ... ... ... олардың тұлғалары мен байланыстарын белгілейтін графикалық
таңбалар тікелей ішкі сөйлеуге, ... ... мен ... ... оқып ... адам текстің мазмұнын ғана ұғынады. Жазуда ойлау, ішкі
сөйлеу, бірден, акустикасыз, ... ... ... іске ... ... сананың бақылауымен жүріп отыратындықтан, қиындық, келтіретіндей
жағдай болса, ереже ... ... ... ... ... тексерілуі мүмкін.
Ұғымды білдіретін сөзді меңгеру ойлауға көмектеседі.
Ұғымдық ойлау балабақшада қалыптасады да адамның ... өмір ... ... ... ой ... біртұтас нәрсе деп қарау дұрыс болмас еді.
Ойлау сөйлеуден әлдеқайда кең, өйткені ол тек тілге ғана ... ... ... ... барысында басқа да әрекеттер үстінде күрделене
отырып, ... ... ... Ойлау жұмысы ... ... ... тілдің дамуының өзі ойдың дамуына қолайлы
жағдай жасайды. Баланың меңгерген жаңа сөздері шындықтағы ... ... өзі ... мен ... байланысын қамтамасыз етеді. Мысалы, бастауыш
класс оқушыларына балтатұмсық, тоқылдақ сияқты құс аттары ... ... бұл ... ... ... жоқ, ... да құстардың ешбір белгілерін
білмейді. Дегенмен балалар табиғат туралы, орман немесе құстар жөніндегі
әңгімелерінде ... ... ... ... ... қате жібермейді,
ұмытпастай етіп, жақсылап жаттап та алады. Бірақ осы ... ... ... ... яғни бұл ... ... балаларда қалыптасқан
ұғым жоқ, сондықтан ол сөздер дәні жоқ қауыз сияқты, мазмұнсыз, құр ... ғана ... бұл ... тіл бар, ой ... ойын дамыту үшін негізінен мынадай жұмыстар іске ... ... ... сөзі ... ... ... болуын
мұғалім үнемі қадағалап отырады, Тіл ... ... ... ... ... өзін қоршаған ортасы, өзінің басынан өтіп жатқан түрлі оқиғалар, өз
тәжірибелері; оның ішінде ... ... бір ... түрде әдейілеп
кабылдаған, яғни бақылау жүргізген бөлігі. Адамның ... ... алар орны ... Осы ... ... адам кез келген
уақытта көзге түсе қоймайтын немесе көп мән ... ... өте ... ерекше зейін қояды. Бақылау ... ... ... ... ... етіп ... сол ... түрлі жаттығуларға
пайдаланады.
ТІл дамытуда кітап материалының едәуір пайдасы бар. Ол ... ... ... ... материалын кітап материалымен ұштастыра
пайдалану балалардың ойын дамытады, тілін байытады.
Тіл дамытуда тәрбиеші ақыл-ой ... ... ... ... ... ... ... белгілерін табу, қорытындылау, ой
міндеттерін шешу, ... ... ... ... және қарама-
қарсы қою) сүйенеді.
Заттың белгілерін немесе құбылысқа тән ... табу ... ... бұл естін жұмысына да қатысты. Бақылау жүйелі және
алуан ... ... ... ... Неше ... табиғат
құбылыстары, құстардың түрлі дауыстары, адамның сөйлеуі, музыка, гүлдердің,
орманның түрлі иістері, ... ... ... ... - ... ... ... білу керек. Балаларды білуге
құштарлыққа, көре білуге, ести ... иіс сезе ... ... ... тәрбиелеу — олардың ойын да, тілін де дамытудың негізгі
жолы болып табылады.
Мысалы балабақша балалары бір топ ... ... атап ... ... ... ... ... болады. Оның жапырақтары көп. Тік жапырақты,
шиыршықты жапырақтары бар. ... ұзын және ... ... оларға:
Астраның түсі қандай? Жапырақтары қандай? деген ... ... ... кез ... ... ... ... заттарды да бақылата
алады (мысалы, Міне, қағаз. Бұл қандай? — Ол жұқа, түсі ақ, ... ... ... ... осы ... ... Немесе жылкының, сиырдың, мысықтың, бақаның суреттерін көрсетіп
. Қайсысы қалай жүреді? ... ... ... ... ... ... не ... Формасы, түсі, дәмі. Шие, помидор,
сәбіз жөнінде ше?
2. Күннің, айдың, жұлдыздың, электр шамының белгілерін көрсет. ... ... ... Жұмсақ, жылы, үлпілдек деп қандай заттарды айтуға болады?
4. Биік, әдемі, хош иісті, тез, шебер, биік — ... ақ — ... — ащы, ... — ақылсыз, тегіс — бұдыр, епті — ебедейсіз деп нені
(немесе кімді) айтамыз?
5. Көктем мен күздің, ... мен ... ... мен сұлының,
жылқы мен сиырдың, алма мен алмұрттың, автобус пен троллейбустың, самолет
пен вертолеттің ... ... ... кейін осы заттарды қандай ... ... ... ... бірнеше белгілері көрсетіледі: мысалы, айна — тегіс әйнек,
жылтырайды. сәуле түсіреді т.б. Осының ішінде ең бастысы қайсысы? ... ... ... ... әр ... заттың әр қасиеті басты
болып табылатыны есте болғаны жөн.
Күн қалай шығады? Ай қалай туады? Бұлбұлдың үні ... ... ... ... Мұнда заттар мен құбылыстардың ұқсастық, айырмашылық
қасиеттері айқындалады. ... ... ... бұл да ... жұмысы. Бірақ салыстыру күрделі, мұнда синтез, жалпылау,
қорытындылау элементтері іске ... ... ... тән ... таба ... дәрежеге жеткен кезде
ғана салыстыруды жүргізуге болады. Өйткені заттар ... ... ... ... мынаны ескеру қажет: ортақ белгілері бар
заттар мен құбылыстар ... ... мен ... стол мен ... ... ... болуға тиіс; мысалы, қасқырды итпен салыстырғанда
сыртқы белгілеріне қарай ғана емес, мінез-құлықтарына, адамға ... ... да ... ... ... қорытынды жасауы керек.
Бұл жұмыс әуелі екі затты немесе ... ... ... ... ... одан да көп заттарды салыстыруға болады.
Алғашқы кезде, заттарды қарамақарсы белгілеріне қарай салыстыру оңайға
түседі (қар ақ, көмір қара). ... ... ... ... ... де
беріліп отырады. Мұны оқылған материал бойынша жүргізген ... ... ... ... ұсынуға болады
Өсімдіктерден: алма ағашы мен қарақат ағашы; қоға мен қамыс; ақ бидай
мен қара бидай т. б. ... ақ тиін мен ... ... пен үйрек т.б.
Машина, еңбек құралдарынан: жүк машинасы мен ... ... ... пен ... Адамдардың сыртқы көрінісі мен мінез-құлықтары: ... ... екі ... салыстыру т. б.
3. Ұғыммен жұмыс. Балалардың ойын дамытуда басты міндеттің бірі — ойдың
бастапқы формасы - ұғым ... ... ... ... мен
құбылыстардың жалпы және негізгі белгілері бейнеленеді. Бұл белгілер ұғымда
жалпыланады, сондықтан кез келген ұғым — ... ... ... ... және дара ... ... ... дараны жалпыға айналдырып
жаттығады. Балабақша балалары құбылыстардың ... ... ... ... ... ... олардың сыртқы белгілеріне жасалады.
Ұғым бірте-бірте, бақылаудың, заттың негізгі, басты белгілерін табудың
нәтижесінде, ... ... бір ... ... ... қалыптасады. Сөйлескен кезде де ұғым ... ... ... зор. ... ... ... ... ойлау
операциясына — ұғымды анықтауға — көмектеседі.
Алайда балабақша балаларының ұғымы әлі ... ... ... ... тыс ... ... де ... Ал сипаттау
әңгімелерінің, әрине ұғымсыз іске асуы мүмкін ... яғни ... ... ... ... ... ... та бере алмайды.
Пікір және ой қорытыкдылары. Бұл — ойдың күрделі формаларының ... ... ... сөз ... ... білдіріледі. Байланыстыра сөйлеу
логикалық жағынан алып ... ... және ой ... ...... зат ... құбылыс туралы мақұлдау яки бекерге
шығаруда көрінетін ойлау формасы. Балаларды өз ойларын, білімдерін белгілі
бір жүйемен мазмұндауға, пікірлерін негіздей ... ... ... ... ... ... қойылатын талапта бір пікір алдыңғы ... ал оған ... ... ... ойды онан әрі ... ... ... білдіруге тиіс екендігі көрсетілген.
Балалардың ойын дамыту үшін оларды ой қорытындысын жасай білуге үйрету
қажет. ... ... қара бұлт ... ... ... ... жаңбыр төгеді
деген ой туады. Яғни: аспанды қара бұлт басты. Әдетте мұндай бұлт ... ... ... ... жаңбыр төгеді екен деген ой ... ... еді. ... көбіне өзінен-өзі түсінікті болғандықтан екінші
бөлім айтылмайды.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, «ана тілі – жан дүниесінің айнасы, мәңгі ... Одан көз ... қалу – ... ... тобырға айналу. Тіл
дамыту сайып келгенде, ұлтымызды ... ... алғы ... ... ... ... «тіл дамыту» — пән аралық түсінік: ол
лингвистикалық, психологиялық және әдістемелік ... ... тіл және оның ... заңдарын зерттесе, психология адамның бір-
бірімен қатынасында ойын, еркін, сезімін және ... ... үшін ... ... ...... ... тілі мен әдебиетіне арналған бағдарлама: «...тіл
дамыту жұмыстарында оқушының сөздік қорын, сөз байлы-
ғын толықтыру, өз ойын анық ... етіп ... ... ... ... қазақ әдеби тіл нормасында жатық, әд-
епті сейлеуге дағдыландыру»,—десе, тілді меңгеру сөз мағынасын ... ... ... ... мен ... ... тану ... санасында белгілі бір ұғымдардың пайда болуы талап етіледі. Ұғымдарды
ұғынуда бүтін логикалық ойлау операциялар ... ... адам ... ... бір ұғымға қатысты зат не ... және ... ... мен ... ... ... айырады. Мұнсыз
тілде ойлану мүмкін емес.
Балаларда мектепке дейінгі кезеңде ана ... ... ... ... ... ... үні алты жасар бала үшін оның ... ... ең ... алғы ... Алты ... бала ... сөйлеу
тілінің күрделі грамматикалық жүйесін едәуір жақсы дәрежеде меңгеріп
алатыны соншалық, оның ... ... тілі ол үшін шын ... ана ... дейінгі кезеңдегі балалардың тағы бір ерекшелігі олар көбінесе
сөзді өзіне ... ... Яғни бала ... ... ... отырады.
Балаларда мектепке дейінгі кезеңде ана тілінің жүйесіне бейімделу жүзеге
асады. Тілдің дыбыстық үні алты ... бала үшін оның ... ... ең ... алғы шарт. Алты жасқа қарай бала ауызекі ... ... ... ... ... жақсы дәрежеде меңгеріп алғаны
соншалық, оның сөйлеп жүрген тілі ол үшін ана ... ... ... кезеңде бала тілінін, ... ... ... өте ... ... ... Бала оларға үнемі еліктеп, сөз
арқылы қарым-қатынас жасауға талпынады. Өз ... сез ... ... ... ... ... байқалатын қателіктерді көрігің
келеді, яғни ... тіл ... ... ... ... сөйлеу әрекетінің дұрыс қалыптасуына жеткілікті
көңіл бөлінсе, ана тіліндегі сөз қоры 4000-ға ... ... ... ... ... тілдік құралдарды үлкендерден қабылдап, оны өзі қолданатын
контекстік тілде пайдаланатындығын жоғарыда айттық. Әрине мектепке ... тілі ... ... дей ... та, ол бала ... ... әрі ... же-тілдіруге іргетас қаланды деп айтуға болады. Тілдік
көрнекі ... ... ... - ежелер мен заңдылықтарды меңгертуде
нақтылы сезімдік тіректерді қамтамасыз.ету. Ал бұл таяныш қызметін тек сөз
ғана ... ... ... ең кіші ... білдіретін морфема да
пікір алуы мүмкін.
Балабақаша балаларын қазақ әдеби тіл нормаларын игерту тілдік ... ... ... Тіл дамытуға арналған көрнекі
құралдардың маңызды қызметінің бірі - ... бір ... ... ... (не жазуға) итермелейтін түрткі болуында яғни ... ... ... ... сабақтарда пайдалану тіл дамытудың
психололгиялық негіздеріне сәйкес ... ұзақ ... ... ... ... ... бір оқу ... актив сөздік қорына енетін
лексикалык материалмен жүйелі түрде ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
1) Баймұратова Б «Мектеп жасына дейінгі балаларды сөйлеуге
үйрету» ... ... 1981 ж ... ... Б « Тіл ... ... методикасы» Алматы,-
2007ж [2].
3) Федоренко Л.П., ... Г.А., ... В.К. ... ... ... ... ... методикасы» Алматы, 1981 [3].
4) Әуелбаев Ш. «Бастауыш ... ... ... ... методикасы»
Алматы «Мектеп». 1987ж[4].
5) Қ.Молдабек, Қ Сандыбай, Ы. Балқыбекова «Бастауыш мектепте тід
дамыту» Шымкент. 1999ж[5].
6) ... А, ... ... дейінгі балалардың қазақша
сөйлеуі және тіл ... ... 1993ж ... ... Ж, ... ... тіл дамыту» Алматы, 2000ж
[7].
8) Баймұратова Б. «Балабақшада оқыту және ... ... ... 1989ж Саубулатова С «Балалардың сөздік қорын,
тіл байлықтарын ... ... және ... ... ... және ... №1-2003. 13-14б
10) Адамбаева Ж. «Орыс мектебінің бастауыш сыныптарында тіл дамыту»
Алматы, 2000.
11) Адамбаева Ж. «Орыс ... ... тілі ... ... ... алматы, 1978.
12) Баймұратова Б.Б., Едепбаева З.Д. ... ... ... ... ... ... 2007.
13) Өтебаева Г. «Ересектеп тобындағы ... тіл ... ... ... және ... 2003. №1 1013 ... ... мектеп// №8-2008. 35б
15) Аяпова Т. «Сөз мағынасының қалыптасу үрдісінде» //Ьастауыш
мектеп// №7 2003. 19-28 ... ... Г. «Тіл мен ... //Бастауыш мектеп// №11 – 2005
бет
17) Сардарова Ж ... ... тіл ... ... оқыту
ерекшеліктері» //Бастауыш мектеп// №9 – 2003. 8-9б
18) «Тіл құралы » №3- 2005.36-38б
19) Балақбаев «Балалардың ... ... ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет
Балалар бақшасында тілді дамыту жөніндегі жұмыстың мазмұны мен ұйымдастырылуы34 бет
Балалар тілін дамыту әдістемесі16 бет
Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамыту әдістемесі48 бет
Көркем шығарма тілі – мектеп жасына дейінгі баланың тілін дамыту құралы29 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы көрнекі - құралдар22 бет
Мектепке дейінгі балалардың тілін дамыту ерекшелігі24 бет
Мектепке дейінгі балалардың тілдік қорын ойындар арқылы дамыту6 бет
Ұлттық ойындар арқылы баланың тілін дамыту4 бет
Бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына Қазақстанның кіру мәселесі33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь