Қазақ әдебиетіндегі төрттаған (рубаи) жанры

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. РУБАИ ЖАНРЫНЫҢ ӘЛЕМ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ДАМУЫ МЕН ҚАЛЫПТАСУЫ

1.1. Рубаи жанрының генезисі және зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.2. Шығыс әдебиетіндегі рубаи жанры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
1.3. Түрік халықтарындағы төрттаған жанры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37

2. ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ТӨРТТАҒАН (РУБАИ) ЖАНРЫ

2.1. Қазақ әдебиетіндегі төрттаған жанрының қалыптасу, даму
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
2.2. ХХ ғасыр қазақ әдебиетіндегі «төрттаған» (рубаи) жанры ... ... ... ... .68
2.3. Жанрдың көркемдік, тақырыптық ерекшелігі ... ... ... ..,,,,,,,,,,,,,, ... ... .96


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..106

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .120
Поэзияның бұл жанры қай кезеңде, қандай қоғамдық-әлеуметтік жағдайларда көп жазылғандығын анықтау, оның көркемдік заңдылықтарын да танып-білу – негізгі міндеттеріміздің бірі болып табылады. Әр ұлттық әдебиеттегі төрттаған жанрының өзіндік ерекшелігімен бірге ортақ типологиялық сәйкестігі де бар. Осы проблемалардың ара-қатынасы салыстыра зерттелді.
Түрік әдебиетіндегі төрттаған жанрының тарихы, даму кезеңдерімен бірге жанр табиғатын, көркемдік, тақырыптық болмысын да даму сатыларымен саралап-сатылай зерттеу қажет деп таныдық. Төрттаған жанрының теориясына, құрылымдық өзгешілігіне арнайы түрде тоқталамыз.
Диссертациялық жұмыс қазақ поэзиясындағы осы төрттаған жанрының ерекшеліктері мен заңдылықтарын талдап жүелеуге, көркемдік-эстетикалық, тақырыптық-мазмұндық ерекшеліктерін зерттеуге арналады.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы
Сонау түрік әдебиетінен келе жатқан төрттаған жанрының дамы тарихы, көркемдік болмысының қалыптасу шарттары арнайы түрде алғаш рет кең көлемді диссертациялық зерттеу тақырыбына алынды.
Төрттағанның поэтикалық ерекшеліктері, пайда болуы, қалыптасу тарихы қоғамдық-әлеуметтік заңдылықтар мен әдеби даму үрдісінің дәйектемелерімен байланысты зерттелді. Көне түрік поэзиясындағы туындылардағы төрттағандық сипатқа жататын белгілер мен шарттылықтар қарастырылды. Төл әдебиетіміздегі қара өлең формасындағы жырлар талқыланды, Кеңестік дәуірдегі төрттаған жанрының алғашқы көріністері, толыққанды жанрлық бітімін танытуы мәселесі, қазақ төрттағанындағы ұлттық көркемдік, тақырыптық ерекшеліктер, ұлттық поэзия Шығыс әдебиетіне соны сипаттарымен берілуі, әлем әдебиетіндегі ерекше орны мен ролі түбегейлі зерттеледі.
Негізі тарихи-теориялық тұжырымдардан басқа қаралатын мәселелерде ХVI-XX ғасырлар аралығында жазылып, бергілері жарық көрген қазақ поэзиясының туындылары зертеу нысанасына алынды. Мұндай мерзімдік кезеңді ұстану қазақ поэзиясындағы төрттаған жанрының өте көнеден келе жатқан төл туынды екенін нақтылай түспек.
Зерттеу жұмысының теориялық және методикалық негіздері
Диссертациялық еңбек шығыс шайырларының және қазақ ақындарының шығармалары негізінде өріс алды. Төрттаған жанрының тарихы мен теориясына, әдеби байланыс мәселелеріне, сонымен қатар ұлт поэзиясындағы жанрдың қалыптасуына жан-жақты тоқталу үшін тарихи-салыстырмалы және салыстырмалы-типологиялық талдау мен сараптама әдістері қатар қолданылды.
1. Абдуллин Х. Рубаилар // Қазақ әдебиеті.- 1974.- № 4.- 2 б.
2. Ақын А. Қара өлең мен қара әуез // Орталық Қазақстан.- 1993.- № 79.- 5 мамыр.- 4 б.
3. Аминов А. Рубаи и дубейты // Памир.- 1977.- № 1.- 91-93 с.
4. Ақындықов Е. Түркі және парсы халықтарының әдеби байланысы // Ұлағат.- 2005.- № 1.- 80-83 б.
5. Айтқожина М. Шыңдағы жазу: Өлеңдер.- Алматы: Жазушы, 1966.- 84 б
6. Ахметов Ә. Көктөбе: Өлеңдер.- Алматы.- 1969.- 68 б.
7. Ахметов А. Толқындағы өмір: Өлеңдер.- Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962.- 100 б.
8. Әлімбаев М. Шығармалар жинағы: Жеке шумақтар.- Алматы: Санат, 1997.- 624 б.
9. Әлімбаев М. Туған тіл туралы төрттағандар // Ана тілі.- 1996.- 3 қазан
10. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құрастырушылар: з.Ахметов, Т.Шаңбаев).- Алматы: Ана тілі, 1998.- 384 б.
11. Әлиев Е. Біз Омар Хайямды қалай түсінеміз? // Жамбыл Тараз.- 2001.- 30 қараша.- № 49.- 3 б.
12.Әлімбекқызы Ғ. Ақша бұлттар арасында арман бар: Өлеңдер.- Тараз.- Салық тәртібі, 2005.- 104 б.
13. Әдебиеттану: Терминдер сөздігі /Құрастырушылар: З. Ахметов., Т.Шаңбаев/.- Алматы: Ана тілі, 1998.-
14. Байтұрсынов А. Бес томдық шығармалар жинағы.- Алматы: Жібек жолы, 2002.
15. Бектемірова М. Кеудемде бір теңіз жатыр тербеліп // Жалын.- 2006.- № 5.- 65-66 б.
16. Бертельс Е.Е. Омар Хайям.- Москва, 1959.- 139 б.
17.Бердібай Р. Ұлт мүддесі түскенде таразыға оңай сатып кетуден іркілмейді: Рубаилар // Жас қазақ үні.- 2006.- 30 маусым-6 шілде.- № 26.- 10 б.
18. Бердібаев Р. Гүлстанның бұлбұлдары.- Алматы: Жазушы, 1970.- 220 б.
19. Байсейітов М. Омар Һаям // Ұлан.- 2004.- 21 желтоқсан.- № 51.- 5 б.
20. Бердияров Т. Оқ және гүл: Толғаулар мен өлеңдер.- Алматы: Жазушы, 1967.- 84 б.
21. Бердияров Т. Тораңғыл.- Алматы: Жазушы, 1965.- 92 б.
22. Бекбосын А. Фәнилік драма.- Астана: Елорда, 2004.- 240 б.
23. Бекбосын А. Мың түрлі ой.- Алматы: Санат, 1998.- 112 б
24. Бекбосын А. Әділет жоқта бірлік жоқ... // Қазақ әдебиеті.- 2005.- № 39.- 4 б.
25. Баласағұн Ж. Құтты білік.- Алматы: Жазушы, 1986.- 616 б.
26. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш: Зерттеулер мен өлеңдер.- Алматы: Атамұра, 2003.-
27. Гүлстан. Алматы: Жазушы, 1969.- 273 б.
28. Дидарбеков Ж. Арғынбай Бекбосын // Ауыл жаңалығы.- 2004.- 14 тамыз.- № 45.- 3 б.
29. Ерназаров Н. Үзілмейтін ән.- Алматы: Өнер, 1995.-
30. Есмұрзаев Ә. Арман ағысы.- Алматы: Жазушы, 1971.-
32. Жеменей И. Тараз-парсы ақындарының жыр шумақтарында.- Алматы: Зерде, 2002.- 32 б.
33. Жәкім А. Рубаи жанры хақында // Хабаршы-Вестник.- 2004.- № 2.- Алматы: Филология ғылымдарының сериясы.- 119 б.
34. Жәкім А. Бабыр рубаиларындағы «жел» бейнесі.- Алматы.- Искандер.- Проблемы поэтики с стиховедения. Абай атындағы Алматы университетінің 75 жылдығына арналған халықаралық ғылыми конференция материалдары.- 427 б.
35. Жұмағалиев Қ. Жүрек сөзі // Егемен Қазақстан.- 2002.- 9 қаңтар.- 5 б
36. Имашев Б. Қара өлеңдегі қалжың-қағытпалар // Жас өркен Қостанай.- 2004.- № 3.- 6-9 б.
37. Исматова С. Шығыс халықтарының әдебиеті.- Тараз: Тараз университеті, 2003.- 159 б.
38. Күмісбаев Ө. Омар Хайям // Қазақ әдебиеті.- 2004.- 9 шілде.- № 27.- 13 б.
39. Күмісбаев Ө. Дала поэзиясының тарландары // Өркен.- 1993.- 20 наурыз.- 10 б.
40. Күмісбаев Ө. Терең тамырлар.- Алматы: Ғылым.- 1994.- 320 б.
41. Күмісбаев Ө. Шекспирдің тілінде шешен сөйлеген парсының патша ақыны Омар Хайям қазақ әдебиетінде // Қазақ әдебиеті.- 2002.- 1 қараша.- № 44.- 13б.
42. Көпеев М.Ж. Таңдамалы: Өлең; Қисса; Мысалдар, 1 том.- Алматы: Ғылым, 1990.- 273 б.
43. Көпішев Қ. Өмір толғауы.- Алматы: Жазушы, 1995.-
44. Карбозов Е. Өлең өрнегінің шебері // Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2003.- №1.- 114-119 б.
45. Кемелұлы Қ. Керілген етек жақсы керме қастан: Төрттаған // Заң.- 2002.- № 1.- 45 б.
46. Қари Қ. Нишапурдың хош әтірі // Қазақ әдебиеті.- №19
47. Қабышұлы Ғ. Аударма әлеміне саяхат // Қазақ әдебиеті.- 1996.- 5 қараша.- № 45.- 13 б.
48. Қадыр С. Төрттағандар // Қазақ әдебиеті.- 2003.- 15 тамыз
49. Қашқынов Ж. Толқытқан ойдың төрттағандары // Ана тілі.- 1996.- № 26.- 27 маусым.- 8 б.
50. Қашқынов Ж. Елу өрім // Орталық Қазақстан.- 1995.- № 117.- 4 б.
51. Қашқынов Ж. Төрттағандар // Қазақ әдебиеті.- 2000.- 1 желтоқсан.- № 48.- 6 б.
52. Қарасартов М. Төрттағандар // Орталық Қазақстан.- 2003.- 11 қаңтар.- № 7-8.- 16 б.
53. Қайырбеков Ғ. Көнсадақ.- Алматы: Атамұра, 2003.-
54. Қыдыр Т. Шығыс әдебиетіндегі шеберлік.- 2005.- 7 қаңтар.- № 1.- 13 б.
55. Қара өлең (Құрастырған: Оразақын Асқар).- Алматы: Жалын, 1997.- 640 б.
56. Құдабай Р. Ақынның жыр арнасы // Ақ жол.- 2001.- 8 тамыз.- № 3.- 3 б.
57. Қабдолов З. Сөз өнері.- Алматы: Санат, 2003.-
58. Момынов Ә. Төрттағандар // Парасат.- 2000.- № 1.- 19 б.
59. Мұқанов С. Төрттағандар // Қазақ әдебиеті.- 1965.- № 24.- 11 июнь.- 1 б.
60. Мұғалімжан С. Түскен із бе еді!: Төрттағандар // Азия Транзит.- 2003.- № 2.- 21 б.
61. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди: Хақ жолындағылар тарихы.- Алматы: Тұран, 2003.- 616 б.
62. Мұқанов С. Шыңнан шыңға: Төрттағандар.- Алматы: Жазушы, 1965.-
63. Мұқанов С. Таңдамалы шығармалар.- Алматы: Жазушы, 1972.- ?
64. Нүсіп К. Жеке шумақтар // Қазақ батырлары.- 2002.- қараша.- № 11.- 12 б.
65. Назаров Н. Туған жер, өскен Түркістан.- Алматы: Қазақстан, 1998.- 88 б.
66. Серікбайұлы Б. Мәжнүн рубаилары // Алматы ақшамы.- 2004.-1 мамыр.- 5 б.
67.Серікбайұлы Б. Тәңірі таразысы: Өлеңдер. Балладалар. Рубаилар. Сонеттер.- Алматы: Жазушы.- 2005.- 408 б.
68. Серікбай Қ. Жүрегімде жүз өлең.- Алматы: Дөйт-Принтхаус, 2006.- 208 б.
69. Смаханұлы Ш. Шымшыма // Қазақ әдебиеті.- 1965.- № 23.- 4 июнь.- 4 б.
70. Салықов К. Ойтолғақ: Төрттағандар, қос өрімдер.- Алматы: Жібек жолы, 2001.- 120 б.
71. Сауытбеков Л. Жан емен, бос өткізген сағатымды: Төрттағандар // Солтүстік Қазақстан.- 2003.- 21 шілде.- 4 б.
72. Сейітов С. Төрттағандар // Қазақ әдебиеті.- 2004.- 20 ақпан.- № 7.- 12 б.
73. Табылды Ә. Өнеге өрімдері: Рубаяттар.- Алматы: Білім, 2004.- 192 б.
74. Табылды Ә. Өнеге өрімдері // Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2006.- № 2.- 116-119 б.
75. Табылды Ә. Өнеге өрнектері // Алматы ақшамы.- 2001.- 5 шілде.- № 74.- 4 б.
76. Табылды Ә. Шымшыма шумақтар // Қазақ әдебиеті.- 2004.- 5 қараша.- № 45.- 5 б.
77.Тұрымбетова Ж. Ақындар мен ашықтардың насихат өлеңдері // Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2003.- № 9.- 116-123 б.
78. Рябцовская Р. Мысли-образцы в технике Рубаи (Текст).- Алматы: Нурлы әлем, 2006.- 392 с.
79. Рақымқызы Р. Шатасып дұшпан мені «дінсіз» дейді... // Айқын.- 2006.- 2 наурыз.- № 38.- 10 б.
80. Оразақын А. Жаңа табылған қара өлеңдер // Жұлдыз.- 2001.- № 65-70 б
81. Оразақын А. Кабарда, черкес халық жырлары // Таң-Шолпан.- 2005.- №2.- 94-97 б.
82. Оразақын А. Қара өлең – дара өлең // Түркістан.- 1997.- 25 наурыз.- 6 б
83. Оразақын А. Түрік халықтарының төрттағандары // Таң-Шолпан.- 2002.- № 3.- 129-134 б.
84. Омар Хайям. Рубаи: Большая серия.- Л.: Советский писатель.- 1986.- 320 б.
85. Омар Хайям. Рубаи.- Москва: Литература, 2002.- 512 с.
86. Айнабеков Т. Омар Һәйям. Рубаилар // Дүние.- 2005.- № 4.- 19-27 б.
87. Умари Хайэм 100 рубой. Омар Хайям 100 рубаи /Мураттиб А. Абдуманнонов/.- Душанбе: Ирфон, 1984.- 336 с.
88. Оспанов С. Жүйрігін аттың қаладым // Қостанай таңы.- 2007.- 10 қаңтар.- № 4.- 4 б.
89.Оразақын А. Қара өлең философиясы // Егемен Қазақстан.- 1997.- 24 желтоқсан.-
90.Омар Һайям 250 рубаи /Ауд., А.Бекбосын/.- Алматы: Мерей, 1995.- 136 б.
91.Шамкенов А. Төрттағандар // Егемен Қазақстан.- 1993.- 29 желтоқсан.- 6 б.
92.Шаяхмет А. Әр күніме, әр сағатқа отырайын шүкір ғып // Қостанай таңы.- 2007.- 17 қаңтар.- № 8.- 3 б.
93.Шаңғытбаев Қ. Жыр жаһаны.- Алматы: Жазушы, 1980.-
94. Ысқақұлы Д. Әдебиет алыптары.- Астана: Флоиант, 2004.- 304 б.
95. Бекбосын А. Фәнилік драма: Рубаяттар // Ақ жол.- 2007.- 17 наурыз.- № 42-43.- 6 б.
96.Қазақстан тарихы. Очерктер.- Алматы: Дәуір, 1994.- 447б.
97. Мүшәйра: Өзбек поэзиясының антологиясы (Құрастырған: Бегділдә Алдамжаров).- Алматы: Жазушы, 1972.- 296 б.
98. Антология узбекской поэзии.- Москва: Государственное издательство художественной литературы, 1950.- 471 с.
99. Қарақалпақ поэзиясының антологиясы (Құрастырған: Әбдікәрім Ахметов).- Алматы: Жазушы, 1979.- 368 б.
100. Антология Таджиксой поэзии.- Москва: Государственное издательство художественной литературы, 1951.- 607 с.
101. Поэты Туркмении (Редактор: Климова Д.И.).- Ленинград: Советский писатель, 1971.- 808 с.
102. Узбек Совет энциклопедиясы (9 том).- Тошкент: Помирдаре-синдикат, 1977.- 656 с.
103. Физули: Избранное.- Баку: Азербайджанское государственное издательство, 1958.- 385 с.
104. Молдақұлов Ж. Тектұрмас түлегі: Жинақ.- Тараз: Сенім, 1999.- 74 б.
105. Сейтхазин С. Біздің Сәкен: Поэма мен өлеңдер.- Алматы: Жазушы, 1968.- 104 б.
106. Қырғыз жырлары.- Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1951.- 167 б.
107. Сәтібеков Ж. Айырөткел: Таңдамалы жырлар жинағы.- Тараз: Сенім, 2000.- 536 б.
108. Сәтібеков Ж. Әнші дала: Жыр жинағы.- Алматы: Жазушы, 1989.- 128 б.
109. Моллаудов С. XVIII әсир уйғур поэзияси.- Алмута: Наука, 1990.- 272 б.
110. Ақмолла. Күндер мен түндер /Өлеңдер, толғаулар, термелер, айтыс (Құрастырған: Бүркіт Ысқақов).- Алматы: Жазушы, 1986.- 176 б.
111. Қарақалпақ жырлары.- Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1961.- 176 б.
112. Алдаспан: XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын, жырауларының шығармалар жинағы (Құрастырған: Мұхтар Мағауин).- Алматы: Жазушы, 1971.- 280 б.
113. Сөз зергерлері (Құрастырған: Сағынғали Сейітов).- Алматы: Қазақстан, 1966.- 452 б.
114. Абдуллаев И. Поэзия на арабском языке в Средней Азии и Хорасане Х-начала ХІ в.- Ташкент: Фан, 1984.- 296 с
115. Руми: Газели. Притчи (Составил: Р. Хади заде).- Душанбе: Адиб, 1988.- 224 с.
116. Сәуірбаев. Б. Төрттағандар // Ақтөбе.- 2004.- 3 маусым.- № 65 66.- 19 б.
117. Жеменей И. «Тарих-и Рашиди» еңбегінде рубаи жанры.- Қолжазба құқығында.- Алматы,- 2007.
118. Оразақын А. Қара өлең.- Алматы: Жалын, 1997.- 640 б.
119. Тілеужанов М. Ел әдебиеті.- Алматы: Ана тілі, 1992.- 176 б.
120. Бердібаев Р. Гүлстанның бұлбұлдары.- Алматы: Жазушы, 1970.- 240 б.
121. Дербісалин Ә. Дәстүр мен жалғастық.- Алматы: Ғылым, 1976.- 203 б.
122. Әл-Фараби Әбунәсір. Трактат және өлеңдер.- Алматы: Жазушы, 1974.- 39 б.
123. Есіркепова Г. Қазақ поэзиясына Шығыс классикалық әдебиеті дәстүрінің ықпалы (XVIII-XIX ғ.ғ және ХХ ғ. бас кезі).- Қолжазба құқығында.- Алматы, 2002.- 157 б.
124. Аминов А. Жанр рубаи и советская лирико-философская поэзия.- Душанбе: Дошни, 1986.- 136 б.
125. Ертедегі әдебиет нұсқалары. Құрастырушылар: Б. Кенжебаев, Х. Сүйіншәлиев, М. Жолдасбеков, М. Мағауин, Қ. Сыдиқов., Алматы: Мектеп, 1967.- 208 б.
126. Мағауин М. Ғасырлар бедері.- Алматы: Жазушы, 1991.- 432 б.
127. Бес ғасыр жырлайды. 1 том.- Алматы: Жазушы, 1989.- 384 б.
128. Ізтілеуов Т. Назым.- Алматы: Жазушы, 1971.- ?
129. Тұяқбаев Ғ. Қаңлы Жүсіп.- Тараз: Көкжиек, 2004.- 120 б.
130. Нұртазин Р. Жазушы және өмір.- Алматы: Жазушы, 1960.- ?
131. Нұрғалиев Р. Қазақ революциясының поэзиясы.- Алматы: Жазушы, 1987.- ?
132. Мырзахметұлы М. Қазақ рухани әлемінің қалыптасу жолдары // Ақ жол.- 2005.- 26 шілде.- 4 б.
133. Мырзахметұлы М. Түрік халықтарының рухани әлемі: ішкі өзегі мен сыртқы ықпалдар // Ақ жол.- 2007.- 18 қаңтар.- 6 б.
134. Жансүгіров І. Құлагер / Поэмалар мен өлеңдер.- Алматы: Жазушы, 1994.- 256 б.
135. Шығыс жұлдыздары / Құрастырған Қ. Жұмағалиев.- Алматы: Жаушы, 1973.- 239 б.
136. Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет (Ақыл кітабы) / Аударғандар: М. Жармұхамедұлы, С. Дәуітұлы, М. Шафиғи.- Алматы: «Мұраттас» ғылыми-зерттеу және баспа орталығы, 1993.- 262 б.
137. Күмісбаев Ө. Иранбақтың бұлбұлдары. (анықтау керек)
138. Рашид ад – Дин Ватват. Сады волшебства в тонкостях поэзии (Хада иқ ас сахр фи дақа иқ аш-шер) Парсы тілінен аударған: Н.Ю.Чалисов.- Мәскеу, 1985.- 224 б.
140. Мусулмонкулов Р. Асрори сухан.- Душанбе, 1980.- 152 с.
141. Мусулмонкулов Р. Назария и чинсхо ва жанрхои адаби.- Душанбе, 1987.- 87 с.
142. Ариф М. Литература Азербайджанского народа.- Баку: Азербайджанское государственное издательство, 1958.-87 с.
143. Араб тілі (Өзге тілділер үшін).- Умму-Қура унисерситеті, 1994.- 516 б.
144. Абдуллаев И. Поэзия на арабском языке в Средней Азии и Хорасане Х-начала ХІ в.- Ташкент: Фан, 1984.- 296 с.
145. Мәшһүр Жүсіп Көпеев. Таңдамалы.- Алматы: Ғылым, 1990.- ?
146. Хамраев М. Основы тюркского стихосложения.- Алматы: Издательство академии наук казахской ССР, 1963.- 215 с.
147. Хаккулов И. Рубаи в узбекской классической литературе. Поэтика и история жанра. АКД.- Ташкент, 1975.
148. Захираддин Бабур. Лирика.- Москва-СПб: Дидя Паблишинг, 2001.- 200 с.
149. Хұсейін Рәзмжу. Әдеби шығармалардың түрлері парсы тілінде.- Машһад: Астан құдыс рәзәвиз, 1370. 350 б.
150. Богатырев П.Т. Русское народное поэтическое творчество.- Москва, 1954.- 156 с.
151. Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері.- Алматы: Ғылым, 1974.- 288 б.
152. Дәуітұлы С. Диуани хикмет хақында.-Алматы: Қазақстан, 1998.- 168 б.
153. Ұябаев Қ. Құтты қоныс.- Алматы: Жазушы, 1965.- 75 б.
        
        МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................3
1. РУБАИ ЖАНРЫНЫҢ ӘЛЕМ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ДАМУЫ МЕН ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1. ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ЖАНРЫ
2.1. Қазақ әдебиетіндегі төрттаған жанрының қалыптасу, даму
жолдары.....................................................................
........................................... 52
2.2. ХХ ғасыр ... ... ... (рубаи)
жанры.................68
2.3. ... ... ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері
Поэзияның бұл жанры қай ... ... ... көп ... ... оның көркемдік заңдылықтарын да
танып-білу – ... ... бірі ... ... Әр ... ... жанрының өзіндік ерекшелігімен ... ... ... де бар. Осы ... ... салыстыра
зерттелді.
Түрік әдебиетіндегі төрттаған ... ... даму ... жанр ... көркемдік, тақырыптық болмысын да даму сатыларымен
саралап-сатылай ... ... деп ... ... ... теориясына,
құрылымдық өзгешілігіне арнайы түрде тоқталамыз.
Диссертациялық жұмыс ... ... осы ... ... мен ... ... ... көркемдік-эстетикалық,
тақырыптық-мазмұндық ерекшеліктерін зерттеуге арналады.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы
Сонау түрік ... келе ... ... ... дамы ... ... қалыптасу шарттары арнайы түрде алғаш рет кең көлемді
диссертациялық зерттеу тақырыбына ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтар мен әдеби даму үрдісінің дәйектемелерімен
байланысты зерттелді. Көне түрік поэзиясындағы ... ... ... белгілер мен шарттылықтар қарастырылды. Төл әдебиетіміздегі
қара өлең формасындағы жырлар талқыланды, Кеңестік ... ... ... ... ... ... ... танытуы мәселесі,
қазақ төрттағанындағы ұлттық көркемдік, тақырыптық ерекшеліктер, ұлттық
поэзия Шығыс әдебиетіне соны ... ... әлем ... орны мен ролі ... ... ... тұжырымдардан басқа қаралатын мәселелерде
ХVI-XX ... ... ... ... ... ... ... туындылары зертеу нысанасына алынды. Мұндай мерзімдік кезеңді
ұстану қазақ поэзиясындағы төрттаған жанрының өте ... келе ... ... ... нақтылай түспек.
Зерттеу жұмысының теориялық және методикалық негіздері
Диссертациялық еңбек шығыс шайырларының және ... ... ... өріс ... ... жанрының тарихы мен теориясына,
әдеби байланыс ... ... ... ұлт ... ... жан-жақты тоқталу үшін тарихи-салыстырмалы және салыстырмалы-
типологиялық талдау мен сараптама әдістері қатар қолданылды.
Жүйелі-кешенді зерттеу әдісі негізінде қазақ поэзиясындағы ... ... ... мен ... ... ерекшелігін айқындауға
мүмкіндік береді.
Зерттеу барысында жүйелі, кешенді ... ... Ш. ... О. ... тағы ... да ... ... ақындық өнер туралы еңбектері теориялық және методологиялық
негіз ретінде қолданылды. Өзге де ұлттардың ғалымдарының да ... ... ... ... ... жоғары бағаланды. Ковальский,
Хамраев.. және тағы ... ... ... ... ... ... ... тигізгенін атап өту қажет.
Зерттеудің практикалық мәні
Зерттеу жұмысының нәтижелері ең алдымен жоғары оқу орындарының
бағдарламаларын тың ... ... ... бағытталған. Сонымен қатар
әдебиет зерттеушілеріне де қажетті тұжырымдар жасалады. ... ... ... ... мен ... ... ... мен
теориясын оқып үйренушілердің пайдалануына болады. Көптеген ... ... ... ... рет ... ... ... көздері
Диссертацияны жазу барысында Шығыстың классикалық әдебиеті ... ... О. ... Х. ... Ә. ... ... ... сыннан өтуі
Диссертациялық зеррттеу жұмысы М.Х. Дулати атындағы ... ... ... ... мен ... кафедрасының
мәжілісінде талқылаудан өтті.
Автордың осы ғылыми жұмысына қатысты мақалалары ҚР ... және ... ... және ... ... белгілеген тізімдегі
басылымдарда және одан ... да ... ... ... ... ... ғылыми конференциялардың материалдар
жинағына енген.
Диссертацияның құрылымы
Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан, ... және ... ... ... ... ... ӘЛЕМ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ДАМУЫ МЕН ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1. Рубаи жанрының генезисі және зерттелу тарихы
Қазақ поэзиясында көркемдігімен, ықшамдылығымен айтулы жанрға ... ... ... ... қалыптасуы негізінен Шығыс делінеді
әдебиеттерде.
Рубаи – дәстүрлі түрік және шығыс поэзиясында ... орны ... ... ... Ол – ... ... ... әдебиеттеріне
ортақ жанр ретінде танылады. Ежелгі дәуірден-ақ түрік ақындары өз ... ... ... қоғамға деген философиялық көзқарастарын
атылмыш жанр арқылы көпшілікке жеткізіп отырған. Ол шағын жанр ... ... ... ... ... ... белгілі бір
философиялық қорытынды ойға жетелейтін өлең түрі. Осы тұрғысында ... ... ... ... ... ... көп сөзді болып
көрінеді» (3., 91б)- деген пікірі де рубаидың аз ... ... ... асқан ұтқырлықпен жеткізетін өлең екенін нақтылай түседі.
Рубаи–араб тілінің «рубағи»-деген сөзінен ... оның ... ... ... ... өлең» деген ұғымды білдіреді. Рубаидың екі
түрі бар. Біріншісінде, 1-ші, 2-ші, 4-ші жолдары ... да, ... ... бос ... А. ... ... ... – шағын көлемді философиялық
трактат немесе поэма тәрізді, ол тавтологияны жаратпайды. ... ... ... тұжырыммен, әрі бейнелі болып ... ... ... ... ... ... оны ХІ-ХІІ ғасырлардан бастап зерттеуші ғалымдар
мен философтар арасында айрықша танымал еткен. Ол – шағын, әрі ... ... ... ... ... ... ондағы көтерілетін мәселелердің мазмұнымен
байланысты. Көркем шығармада ... мен ... ... екі ... әрқашан болуы шарт. Рубаида тезис-антитезис-синтез деген «формула»
(құрылым) қашан да қатаң сақталып отырады. ... ...... бір ... ... ... ... үшбұрыш тәрізді. Сондықтан да мұнда
өлең жолдарының орнын ауыстыруға болмайды, өйткені ... жол ... ... ... өзі рубаи жолдарының бір-бірімен тығыз байланыста
болатынын ... ... 3, 4 ... айтылатын қорытынды алдыңғы екі
тармақтан өрбиді, әрі солармен байланыста болады (33).
«Рубаи» сөзі төрттік деген ... ... ... ... ... ... ... «Бірінші, екінші, төртінші мысралары ұйқас келеді.
Рубаидың үшінші мысрасы да ... ... ... ... ... арта ... (117., ?). «Рубаиий таране» («ән ... ... ... ... төрт жол ... ... (2). Ал, ... пайымдауынша, ертеректе рубаи өлеңдерінің әуендік, музыкалық
мүмкіндіктері зор болған. Рубаиды ... ... әнге ... айту ... етек жайған кезеңде оны «тарона» деп атаған. ... ... ... ... «до ... деп те ... ... кездеседі. Осы
тұста аңғаратынымыз, «тарона» рубаи жанрына қатысты термин. Бұл ... өзге де ... ... М.К. ... де ... , а ... – а – а ... ұйқасымен келетін рубаиды анықтайды. «Өйткені тарона деген
сөздің мағынасы ... ... ... Ал ... ... ... ұйқасатын а
а а а ұйқасты рубаи музыкалық жағынан мүлтіксіз, сол себепті ол ән ... ... ... ... ... ... ... ғалым А.
Хайтметовтің сөзін келтіре ... ... ... ... - әуен мен ... ең жоғары түрі» деп рубаиға жоғары баға береді» (33).
Рубаи мазмұндығы жағынан философиялық, лирикалық, діни ... ... ... Орыс ... рубаи жанрының Шығыс
поэзиясында Х ... ... ... «Этот вид поэзии ... ... уже у ... Х века (например, у Рудаки и ... (16., 60 б). ... ... ... бұл жанр ХІ ... ... теориялық зерттеу еңбектерінде ... ... ... ... зерттеуші Кабул Мухаммад өзінің зерттеу еңбегінде рубаиға мынадай
анықтама берген: «... ... ... ... төрт ... да ... ... және екі ... тұратын өлең дегенді білдіреді... Көбіне мұнда 1-
, 2- және 4- жолдар ұйқасады. Егер 3- ... та ... ... онда ... таронаң» деп аталады» (147). Сайып келгенде, рубаи екі бәйіттен
құралған өлең ... ... ... ... аңғарамыз. Ал, бәйіт екі мысрадан
тұрады, мысра - «есік тұтқасы», «шатырдың екі бөлігінің біреуі» деген араб
сөзінің негізінде ... ... ... жол ... ... ... ... ие болған.
Тәжік әдебиетінде рубаиға поэтикалық құрылымы жағынан ұқсас төрт
жолдық «до бәйти» жанры бар. Ол да а – а – б – а ... ... ... олар ... ажыратқысыз ұқсайды. Сондықтан да көптеген до
бәйтилер әдебиетте аударма арқылы рубаиға айналып сала береді. Осы ... ... ... әр ... ... ерекшелігін білу шарт.
Соған қарамастан бұл екі жанрды айыру да қиын ... ... ... мән беру ... До бәйти – хазаджи мусаддаси махзуф немесе максур
/ V - / V - / V - /, ал ... ... ... ... немесе ахрам / - V
/ немесе / - / жүйесіне сай келеді.
Әрине ... ... ... ажырату қиын, до бәйти үш бөлімді
/ V - / V - / V - /, ал рубаи төртбөлімді / - V / V – V / V – V / V – ... ... мән бере ... еш ... жоқ. До ... – рубаи тәрізді
төрт ... ... онда ... тақырыптардан гөрі негізінен
махаббат, сезім мотивтері басым ... До ... ... ... мен оларда егіздеу сипатының болуымен ерекшеленеді (3). ... ... ... ... ... ... ... бірінен-бірі туындап отырады.
Белгілі зерттеуші И. Жеменей де «екі бәйіттік» ... ... ... ... ... ... ... яки ұғым жоқ. «До бәйти»
жалпы алғанда қарапайым сезімдер, таза махаббатты қарапайым ... ... ... «Екі ... ... ... ақын емес ... да
өзінің түйісігіне, ішкі қобалжу сезімдеріне орай жырлайды. Сондықтан «до
бәйти» халықтық ... пен ... ... ... аса құнды туынды
болып табылады» (149., 41б). ... ... ... ала ... біз
рубаи мен до бәйти бір жанр емес, тек ... ... ... ... ... күнде до бәйтидің «қосарланған до бәйти» түрі де қолданысқа
енген. Қосарланған до бәйтиде бірнеше төрт мысралық до ... ... ... ... ... ... ... ақын мұнда екінші және төртінші
бәйіттің ұйқасын сақтайды. Осы жанр көбіне рубаи деп саналып, ... ... ... ... деп те ... береді. Бірақ ғылыми негіздерде
бұндай төрттікті «шарпара» ... ... деп ... жөн ... ... Оның ... де ... екі бәйіттің екі мысрасы да бір ұйқаспен
келмейді. Сондай-ақ, екінші ... ... да бір ... ... өлең ... ... ... Ал, рубаидың бастапқы үш мысрасы
алғы сөз іспеттес те, ... ... яки ... жолы ... ... айтар
ойдың нәтижесі болып шығады. Айырмашылық та жоқ емес.
Осы до бәйти секілді рубаи жанрына қатты ұқсас ... ... түрі бар. Е.Э. ... ... ол парсы поэзиясына беймәлім,
көне түрік әдебиетіне тән өлең түрі болса керек. «Тұйық» ... да ... ... а – а – б – а ... ... ... ... айырмасы
тұйық тек омонимдерден тұрады, ол жанрда өлең толғау өте қиын ... ... ... ... ... ... жағынан рубаиға ұқсас тағы бір екі
бәйіттік «Әдду бәйіт» деген өлең түрі бар. Оның ... ... ... фәулон» уәзінімен жырланады. Бір қарағанда айыру қиын
жанрларды тек ... ... та ... болады. Рубаи өз алдына
дербес, философиялық ой түйетін үлкен поэма тектес жанр. Оның ... ... ... өте кең ... ... қарастырған кейбір (до бәйти, тұйық, шарпара, әдду
бәйіт) жанрлар мен рубаиды кез-келген ақын мен аудармашыға ... ... ... ... ... ... шығу ... парсы-тәжік
әдебиетінен іздейді. Оның негізін қалаған Х ғасырда ғұмыр кешкен парсы-
тәжік ақыны Рудаки деп кесімді ... де алға ... біз, ... тек ... ғана ... ... сүйене беруіміз керек. Неге ол жанрдың түп-төркінін көне түрік
әдебиетінен, яки қазақтың қара өлеңінен іздемеске?! Оған әрине ... ... ... шығыстанушысы Т. Ковальский өзінің «К ... ... ... ... ... деген зерттеу еңбегінде
рубаидың шығу тарихы туралы тың пікірлер білдірген. Ондағы мына келтірілген
жолдар дәлелдердің бірі ... «До сего ... ... ... ... ... не ... ничего достоверного о своем
происхождении. Он явился в ... ... с ... ... ... ... в ІХ столетии достаточно неожиданно, не ... в ... ... ни в ... ни в ... ... что это вот ... отсутствие первоисточников в арабской
литературе и склоняет к предположению о том, что ...... ... ... Не ... ... иных, кроме арабского, влияний.
Но почему бы не ... ... о ... турецких четверостиший
и персидских рубаи?» (146., 142с). Демек, ғалым жанрдың түп ... ... ... ... деген пікірді алға тартады.
Зерттеуші Т. ... ... ... ... ... ... М.К. Хамраев өзінің «Основы тюркского стихисложения» атты
зерттеуінде: «И действительно, нам кажется закономерной постановка вопроса
о ... ... ... ... на ... В этом ... вопрос о происхождении рубаи: четверостишие с ... ... как а – а – б – а ... ... в ... ... всех
тюркских народов. Так, в казахской народной поэзии эта форма на протяжении
многих столетий бытует под ... ... ... ... ... профессиональных поэтов, акынов-импровизаторов и бахши создано
именно в этой форме» (146., 143б)- деп ... ... ... ... Сайып келгенде, рубаидың аты парсы-араб халықтарынан ... түп ... ... ... ... ... басшылыққа аламыз.
Әрине рубаидың алғаш негізін қалаушылар да, дамытып, таратушылар да түрік
ақындары болмақ. Ал, небары ІХ ... ... ... ... тек ... дамытушы, гүлдендіруші қаламгерлер болып қалмақ.
Қазақ ғалымдары да төрттаған жанрын қазақ әдебиетінде көне
дәуірлерден-ақ ... ... ... ... жанрының дамыған
түрлері төл әдебиетімізде көрініс тауып, небір ... ... ... оның ... ... ... сөз өнерінде
ертеден бар деген тұжырымға келуге болады. Теориялық, ғылыми еңбектерге
сүйенсек, әлем ... ... ... ... ... ... ... сонау кездерден-ақ болғандығына көз жеткіземіз. Яғни
«б.э.д. І мыңжылдықта ... ... Орта Азия және Иран ... өмір ... (4., 80 б). ... ... ... көне қазақ әдебиетінің
сөз өрнектерінен ... жөн ... ... келеміз. Зер сала қарайтын
болсақ, рубаи ұйқасы жағынан да, ... ... да ... ... жүрген қара өлең өлшеміне сай келеді. Осы орайда қазақтың «қара
өлеңін» зерттеу ... алып ... ... ... жанрлар туралы сипаттамаларды салыстырып көрелік. Ғалым ... өлең – ... ... поэзиясының байырғы жанрларының бірі. Он бір
буынды, төрт тармақты болып келеді де, а-а-б-а түрінде ... өлең ... және ... ... белгілі бір әуенмен айтылады» (13., 206 б) ... ... Ш. ... ... өлең - ... үйреншікті өлең,
бұл өлең – төрт жолдан құралған жеке шумақ. Әр шумақта ... жеке ... ... бұл өлең ... негізделеді» (13., 206 б). Рубаи ... ... ... келіп, төрт тармақтан тұратыны белгілі. Демек, рубаи
мен қара өлең арасында аса жақындық, ұқсастық бар. Екі жанр да төрт ... ... бір ... ... өлең ... Осындай фактілерді
негізге ала отырып, рубаи жанрының түп төркіні – қара өлең емес пе ... ... ... ... ... бітіміне, өзіне тән сипаттары бар дербес ... ... ХІХ ... ... ширегінде-ақ назар аудара
бастаған. Зерттеушілер қатарында Ш. Уәлиханов, В.В. Радлов, И.Н. ... ... ... ... ... Қара өлең ... М. ... Е.
Ысмайылов, Қ. Жұмалиев, Б. Кенжебаев, Б. Уақатов сынды қазақ әдебиетшілері
де тың пікірлер айтқан. Тақырып аясының, ... ... ... қара ... ... жанр ... дәлелдей, ұтымды пікір
жазған А. Сейдімбековтің зерттеу еңбегі де осының айғағы. Оның қара өлеңге
байланысты ... ... ... ... ... ... ... 1988) және «Жалын» журналында (№ 4, 1988) ... ... ... қара ... ... ... ... оны халықтық таным
ұғымына байланыстыра қарастырады.
Бүгінде қара өлеңді жинастыру, ... ... ... ... бастады.
Оның айғағы ақын Оразақын Асқардың еңбектері ... ... ... қара өлең ... ... бас ... («Жалын»,
«Жұлдыз») жиі жарияланып, 1997 жылы «Жалын» баспасынан ... ... ... ... ... ... ... болып жарыққа шықты. Бас-аяғы 4500-ге
жуық қара өлеңнің ... ... ... ... ой, лирикалық сезім,
тұжырымды түйін жатыр. Рубаидың барлық табиғатын бір бойына жинаған қара
өлең құдіреті халықтық тұрмыстың ... ... ... Онда ... да, ... де, салт-санасы да бедерленген.
«Өлең неге қара?» деген сұрақтың туындауы заңды құбылыс. «Өлең»
сөзінің ... ... ... ... ... ... болсақ, ол сөз заттың
түсін білдіріп тұрмағаны, оның аясы ... ... ... ... нақты дәлелдермен түсіндірген. Негізінен қара сөзі - әлемнің алғашқы
қалпы, ... ... ... ... білдіреді. Демек, «қара өлең» дегеніміз
– ежелгі сөз ұланту. «Байырғы өлең, өлеңнің бастапқы ... ... сөз. ... қара халық, қара сөз, қара жол деген тіркестердегі анықтауыштар да ... ... қана ... енді түсінікті: ежелгі тау, негізгі халық,
бастапқы сөз, басты жол ... ұғым ... ... (118., 4 б). ... қара ... ... ой-пікірлер жатыр. ... ... ... және ... деп ... түрлерінің
бәріне де қара өлеңнен лайықты мысал табуға әбден болады» (89., 3 б).
Қара өлеңге қазақтың әлем ... ... ... ... ... ... пайымдауларынан тартып, күнделікті өмірдің мән-
жайына дейінгі сан-салалы ... өзек ... ... Қара ... ... ... сырымен танысамыз. Қазақ өлеңдерінің тарихы тым
тереңде екендігін ғасырлар бойы ғалымдар дәләлдеп келген, оның арғы ... ескі ... ... ... де алға ... Бұны орыс ғалымы
П.Г. Богатыревтің «Қай ... да ... ... ... жанрларының
тууын өте ертедегі көне дәуірлермен, тіпті тайпалардың тұтасып, өмір сүре
бастау тарихынан арғы кезеңдермен байланыстыру жөн» ( 150 ., 9 б),- ... ... ... ... өлеңдерінің генезисі туралы ғалымдар аз
пікір айтпаған, көпшілігінің сөз етері де осы ... ... ... ... Б. Уақатов: «Қазақ өлеңдерінің шығу
тарихын анықтап, ... үшін оны сол ... көне ... ... ... ... мен әр ... әдет-ғұрып, салтына
байланысты зерттемей болмайды» (151., 152 б) деген. Демек, біз сөз етіп
отырған ... шығу ... ... ... осы ... ... ... қалдырмауымыз керек. «Қара өлең – барлық ... ... ... ... ескерткіштерімізден де қара өлең құрылымы елес береді, сол
сияқты ол одан ... ... ... серпініндей жыршы-жыраулардың
шығармаларына да, бергі заманымыздың рухани жүйесіне де негіз болды» (119.,
87 б),- ... ... та осы ... ... Қара өлең ... бері ... ... дамып келе жатқан мол дүние. Ол – көне
замандардан ... ... ... ... ... мен мәдениетін, ақыл-
парасаты мен салт –дәстүрін танып білуге ... аса ... ... өлең ... – қазақ өлеңдерінің құрылымында өте жиі ұшырасатын
өлшем. Тек ... ... бар бұл ... қанатын кеңге жаюуы
тарихи-мәдени аренадан жыраулардың ығысып, ақындар типінің біржолата басым
болуымен тікелей байланысты» (13., 207 б), ... ... ... ... ... өлеңнің астары тұнып тұрған философия. Өмірде талай ... ... ... ... ... қара ... ... қосқан. Оған
дәлел қазақтың көрнекті ақыны Шал мен он жеті ... ... ... ... ... ... мен ... ұясына қонаға ұшқан.
Жасатам күміс ожау, алтын кесе,
Жар болсаң жақсылыққа қол алысқан.
Қыз:
Не керек күміс ожау, алтын кесе,
Тілегін жас жүректің ... ата, он ... ... ... ... некелесе,- деген қара өлеңдер астарында
қытай философы Конфуцийдің «Өзіңе жасалғанын өзің қаламайтын қылықтарды
өзгеге өзің де ... ... ... қағидасы емес пе?! Міне, ... ... ерте ... сіңе ... ... қара ... біз Шал ақын мен он жеті ... қыздың қара өлеңмен қағысуын
мысалға алдық. ... ... ... ... өзі «айтыс» сөзінің
баламасы болып тұр. «Ауыз әдебиетінің ең әріден келе ... ... ... ... ол да қара ... бел ... (118., 5 б), ... қара өлеңді
жинастырушы О. Асқар. Ал, айтыс жанрының шебер майталманы ақын Балғынбек
Имашев айтыс туралы былай сипаттама ... ... ... ... ... ... тең ... өлең шумақтарының кейін қараөлең қорына қосылып
кеткенін ... ... қара ... ... деп ... едік»,-деп
кесімді пікірін білдірген. Сайып келгенде, қазақтың төл туындысы айтыс қара
өлеңнен бұрынырақ пайда болған. Кейін келе ол қара өлең ... ... ... ... те, қара ... ... халық, оның авторы да қарапайым
қазақ халқы емес пе?! Барлық қазақи өлең ... ... ... ... ... ... ... мәлім. Қазақ әдебиетіндегі айтыс та, қайым
өлең де, қара өлең де ... ... ... ... өзі қара ... ... екі жұп айтысу арқылы қара
өлеңнің тиегін ағытады. Қара өлеңді негізге алып, сынға түседі. «Қара ... ... ... ... Қара өлең арқылы қыз бен жігіт
танысып, ... ... ... ... жар да ... (118., ... Зерттеу еңбегіміздің өзегі – рубаи жанрының ... да осы қара ... ... ... – поэзияның ерекше үлгідегі жанры. Ықшамдылығына ... ... ... ... ... ... ... ширақ, сюжетті
өлең көркем сөз өнеріндегі үлкен шеберлікті ... ... ... ... ... бұл ... қай ... болмасын көптеп жазылды. Жанрдың қалыптасу,
дамып ... ... әр ... ... ... ... толысып
отырғандығымен байқалады.
Демек, рубаи – қара өлең негізінде жазылатын төрт тармақты, 10-12
буыннан ... ... бай, ... шағын, тілі көркем лирикалық туынды.
Тарихи негізі ерте кезеңдерден бастау ... ... ... ... ... ғалымдар аз болмаған.
Рубаи жүздеген жылдардан бері қарай зеттеліп келеді. 1897 жылы орыс
шығыстанушысы В.Жуковскийдің ... ... и ... четверостишия»
деген еңбегі жарық көріп, өз бағасын алды. ... ... ... табиғаты, жырлану аясы, Омар Хайямның өмірі мен ... тың ... ... ... ... ... Кеңес ғалымдары
М.Болотников, Б.Морочник, М.Занд, К.Смирнов, үнді ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілері А.Крестинсен,
Ф.Розен, А.Арберри сынды азаматтардың еңбектері рубаи жанрының қалыптасуына
елеулі үлестер қосқандығы белгілі.
1.2. ... ... ... ... – XX ... арасында Ислам дінін ұстанатын халықтардың әдеби
мұралары бір-бірімен араласып, өзара ықпалдастық жағдайында дамығаны анық.
Осындай ... ... ... ... байланысқа
түскен әдеби жанрлардың санатында мәснәуи, қасыда, ... ... ... ... ... үндескен, жымдасқан қалпымен осы екі ... ... ... ... Аталған жанрларды ... ... ... ... ... ерекше ролімен назарға парсы-тәжік поэзиясы
ілігеді. Ислам дінінің таралуы ... ... ... ... ... тілін, әдеби фольклорлық ... ... ... Парсы-тәжік әдебиетінің араб поэзиясымен етене ... ... ... ... парсы поэзиясы жайындағы пікірін былай білдіреді:
«Шығыстың көне даңқты әдебиеттерінің ... ... ... ... орны ерекше. Парсы тілінде сөз маржанын тізген, атағы
әлемге мәшһүр болған даңғайыр ... ... ... ... да рухани
қазынасы болып табылады. Арғы жағы ... ... ... ... ... Жәмилермен жалғасатын ғажайып көркемдік әлем мұрагері бола
білген ... ... ... ... де хақы ... ... ... ел мен
елді, нәсіл мен нәсілді, адам мен адамды рухани, эстетикалық бірлестікке
тәрбиелейтін көркемдік елшілігі ... де ... (120., 60-61 ... ... ... сөз өнері дамуына елеулі ықпал жасады, жол
ашты. Әсіресе, ... ... ... әлем ... ... ... ... өзара байланысы, араласуы нәтижесінде сөз ... ... ... мәдениеттерді байытуы іске асырылды. Соның ішінде
әсіресе, араб, ... ... ... ... ... ... ... ғасырлардағы ислам дінінің аталмыш ... ... ... ... ... ... ... кең
таралып, ортақтық сипаттарын да, әрбір ұлттық ортадағы өзгешіліктерін ... ... ... рубаи өз ерекшелігімен назарға ілігеді.
Шығыстың жеті жұлдызы да ... ... ... ... ... Омар ... еді. Рубаи жазудың шебер ... Омар ... 329 ... (әр ... ... көрсетілген) әйгілі болған ақын.
«Рубай үлгісіндегі өлеңдер тәжік-парсы поэзиясында Омар Хайямнан да ... ... Ол ... ... негізгі түріне айналдырған. Хайям
өзінің ғылым саласындағы кітаптарының бәрін араб ... ... ... ... ... мен рубаиларын парсы тілінде жазған. 18-ғасырдың орта
тұсында ағылшын ақыны ... ... рет ... европа тіліне
аударды. Осы күннен бастап ақынның рубаилары жел ... ... ... ... бастады (37., 121б). Омар рубаилары туралы алда кеңірек ... Ал, ... ... ... ... аз тер ... жоқ.
Парсы-тәжік ақыны, зерттеуші ғалым Рашидаддин Ватват (ХІІ ... ... фи ... ... ... ол ... нысана етіп алып
зерттейді, бірақ ол еңбегінде рубаяттарды «до ... деп ... ... Аталмыш еңбектің «Ал-иғроку фи-с-сифати» деген бөлімінде ... ... ... ... алып, оған да «до бәйти» деп түсіндірме
берген: «Другой пример (поэзии) есть у Али ... - ... (138., 159 ... өз ... ... ... ұғымын төрт жолды өлең деп ұққан.
Сондықтан болар барлық рубаиларға тек сол қырынан келіп ... ... ... бір ... ... Рази өзінің «Джамеъ-ул-
улум» трактатында рубаи туралы былайша мәлімет береді: «Знай, что ... ... ... а ... этих ... ... двадцать
четыре» (139., 163 б). Демек, келтірілген мәліметтерден ... ... ... ... «рубаи» терминінің орнына «до бәйти» ұғымы
қолданылған. Осы ... айта ... ... ... ... өзінің
«Шеъри бардуруғ шехри бениқоб» деп аталатын еңбегінде ХІІ ғасырда до-бәйти
(рубаи) ... ... ... ... адам болғанын айтады.
Сондықтан да ол өзіне осы «до ... ... атын ... алса керек.
Өкінішке орай Наджмиддин Дубейтидің еңбегі бүгінгі күнге дейін жетпеді.
«Ал-муъджам фи маайири ашъар-ал-Аджам» ... ... ... ибн Кайс ... (ХІІІ ғ.) рубаи жанры түсінігінің тұңғыш негізін
қалаушыны іздейді. Сөйтіп, ол ... ... ... рубаи жанрының
негізін қалаушы – Рудаки деп түйін жасаған. Ол тіпті рубаи ... ... ... парсылардан енгендігі туралы
мәліметтерді алға тартады. Рудакидің жас ... ... ... ... де ... желісін еңбектерде келтіреді.
Барлық деректерді мысалыға алып отырып зерттеген Шамси Кайс ... ... ... ... пікірді өзінің бірнеше еңбектерінде нақтылай
түскен. Шамси Кайс ... ... ... ... ... жан-жақты
сипаттама бере келе, егер бұл форма ән ... ...... ал егер ... бәйіттен тұрса «до бәйти» деп аталатын форманы құрайды деген ... Ал ... ... «до ... деген сөзі деп түйген.
Орта ғасырлық зерттеушілер мен ақындар бұл тұрғысында Шамси ... ... ... дау айтпаған. Әбдірахман Жәми де рубаи мен до бәйтиді
поэтикалық бір жанр деп ... ... ... ... ... ... ... пікір айтпаған. Дегенмен, өз кезінде рубаи туралы аздап болса да пікір
айтып, сол жанрдан ... ... ... ... ... ... ... Рами (XIV ғ.), Вахид ... ... ... Сайфи
Бухарал, Атаулло Махмуд Хусайн, Захирриддин Мұхаммед Бабыр және ... ... (XV ғ.), ... ... (XV – XVI ғ.), ... ... және Кабул
Мұхаммад (XVII ғ.).
Х-ХІІ ғасырда ... ... ... жазған ақындар деп,
Рудаки, Унсири, Фаррухи, Манучехри, Азраки, Муиззи және ... атай ... ... ... ... ... ақындардың
кейбірі өз рубаяттарын патша, шахтарды мадақтау ретінде ... ... ... ... ... ... ... ғ.ғ.) рубаиларының дені патшаны
мадақтау сарынында жырланған. Анвар ... ... ... ... махаббатқа негізделіп жазылған, тілі шұрайлы, нақты да ... ... ... ... ... кетуге ауырлау, салмақты сөздермен
жазылған.
Парсытілдес әзірбайжандық Хаканидің ... ... ... ... ... ... келеді. Хакани рубаяттары: махаббат,
дидактикалық және әлеуметтік-философиялық ... ... ... да ... туындылары секілді қыз бейнесіне, жан сұлулығы мен
келбетіне арналып жазылған. Тіпті ... ... ... ... ... да арнаған.
Сопылық әдебиеттің шарықтау шегінде сопылық ақындардың рубаиларында
осы аталмыш сарындағы жырлар көбейіп сала ... ... ... ... ... және Әбу Саид Әбулхайр жазған.
XIV- XV ғасырларда парсы-тәжік әдебиетінде «шахрошуб» жанры рубаимен
қатар жақсы дамыды. Дегенмен, ... ... орны ерек ... ... ... сүрген кезеңі белгісіз) есімді әйел ақыны болған.
Оның рубаяттары да махаббат пен философиялық ... ... ... Оның ... адам ... игі ... нәзік пернелер
терең суреттеледі.
Ленинградтық ғалымдар З.Н. Ворожейкина мен А.З. Розенфельд «О жанровой
устойчивости рубаи» ... ... ... ғасырдағы парсы-тәжік
әдебиетіндегі рубаи жанрының дамуы туралы, басқа да жанрлардан ... ... ... З.Н. Ворожейкина өзінің еңбегінде Камалладин Исмаил
Исфахани рубаиларында Омар ... ... ... жырларына еліктеу арқылы
жазылғандығын айтқан. Омар ... З.Н. ... да ... ... ... и ... четверостишия» деген еңбек жазды.
Парсы-тәжік әдебиетіндегі рубаи жанры туралы аз ... ... ... ... қаламгерлер тың пікірлер білдіріп жатты. Сондай тың
пікір білдірушілердің қатарында ғалым Мұсылманқұловты да көре ... ... ... Х- XV ... ... ... ... даму
ерекшеліктерін өзінің «Асрори сухан» (140) «Сөз құпиясы» деген еңбегінде
толыққанды тоқталған. Еңбекте ... даму ... ... рубаи жанрына жыр жазған ақындар шығармашылығынан ... Ал, ... ... ... и ... (141) ... ... жанрын талдап, саралап, құрылымы мен мазмұны жағынан терең тұжырымдап
берген. ... ... ... ... ... ... ... бере алған. Парсы-тәжік әдебиеттану ғылымына қосқан ... ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Кейінгі зерттеу еңбек 1990 жылы Душанбеден қорғалған З.С. ... ... в ... ... деп ... Бұл ... парсы-тәжік әдебиетіндегі рубаи жанрының шыгу генезисі туралы,
зерттелу ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбегінде
рубаи жанрының нақ парсы-тәжік әдебиетінде пайда болғандығын растай түседі.
«Парсы ақындары ... ... аруд ... бойынша жырлайды» Онда:
«мәфуло, мәфаило, мәфаилон, фә» уәзініне сәйкес жырланады. Уәзін ... ... ... ... мен ... ... ... айтылады. Парсы
поэзиясының уәзіндік өлшемі дыбыстың созылыңқы және қысаңқы ... ... (117., ?). ... ... ... ... ... уәзіні былай жіктеледі: (Созылыңқы (-), қысаңқы (ү) дыбыстарды мына
шартты белгілермен көрсеткен)
Мәфуло: -, -, ... ү- ... ү - - ... ... осы ... бойынша парсы-тәжік рубаилары неше ғасырдан бері қарай
жырланып келеді. Рубаидың ... ... ... ... алып келген
Шығыстың ақындары поэзия «мұрағатына» көптеген асыл мұралар тарту еткені
белгілі.
Әрбір поэтикалық жанр ... ... ... ие. ... ... ... ... жырлану аумағы бар. Ал, рубаидың басқа
жанрлардан ...... ... ... Яғни ... ... де ... Түрлі салада, алуан түрлі тақырыптарда жырлана
береді. ... ... ... ... ... ... ... табады.
Парсы-тәжік ақындарының мінезін танып білу үшін де рубаиға жүгініп, тап ... ішкі ... өз ... тап ... ... парсы
әдебиетінде бұрыннан қалған тұжырым екен. Яғни парсы-тәжік ақындары
ішіндегі ... ... өз ... ... Ол тек ... ғана тән емес өзге де ... ақындарына да жат емес қасиет.
Рубаидың керемет үлгілерін Омар Хайям, Ибн Сина, Әбу ... әл ... Туси ... ... ... әсем көрсете білген. Аталмыш ақын
еңбектерінде (рубаи) көркем кесте, оймақтай ой жатады.
Зерттеуші А. Аминов рубаи ... ... ... ... ... ... ... тақырыптық-идеялық, көркемдік сипаттарды
былайшы ... «В ... ... классиков таджикско-персидской
литературы на первом этапе их развития продолжалось ... ... ... любви к труду, правде, во схавления, разума. ... как ... было ... ... в ... ... ... несколько веков нашли блестящее ... в ... и ... (124., 24 ... халықтарында рубаи жазу ісі ІХ-Х ғасырларда қолға алына
бастады. Ұлы Гёте ... мен ... ... ... ... ... Шығыстың жеті жұлдызы Фердоуси, Рудаки, Омар Хайям, Сағди, Руми,
Жәми, Хафиз күллі адамзаттың жыр ... жаңа ... ... ... ... ... әсіресе, Рудаки парсы әдебиетіндегі негізін қалады
десек, Омар ... ... ... ... берік орнығуына шешуші ықпал
жасаған деуге келеді.
Осы төрт қана мысрадан тұратын шағын өлеңде үлкен ғылыми ... ... ... сөз ... ... ... ... Төрт жолға
үлкен табиғат бейнесін, махаббат сезімін сыйдыра салуға да ... ... ... ... парсы-тәжік ақындарына тән қасиет. Парсы
әдебиетшілері ... ... ... айту ... ежелден келе жатқандығын
айтады. Ия, оған өзіміз жоғарыда тілге тиек еткен «ән рубаи» дәлел ... ... ... ... деп ... ... ... ең көркем де
нақышты, мазмұнды болып парсы-тәжік әдебиетінде ерекше орынға ие ... ... де ... есімін алғашқылардың бірі деуі ... ... ... ... көп ... қалам тербеген көрнекті парсы-
тәжік ақыны. ... ... ... ... мына ... ... ... жастық шақты жырлайтын өлеңдері;
- ішімдік, шарап туралы өлеңдері;
- табиғаттың тартымдылығы жайында;
- өмірдің қуанышы жайлы;
- жомарттық, ұстаздық жайлы;
- патшаларды мадақтау, философиялық ... ... мен ... турасындағы жырлары» (37., 110 б). Яғни ақын
лирикалық, философиялық, дидактикалық тақырыптарды поэзиясына арқау ... ақын ... өлең ... бар ... ... ... ... жырлаған. Әсіресе, аталған тақырыптар төңірегінде жазған
рубаилары ... ... ... ... ... тым ... ... ыстық шақ екенін тілге тиек етсе, кәріліктің соншалықты ұзақ ... ... алға ... Ол ... де, өте ... ақын. Оның
рубаиларында пессимистік көзқарас ... қасы ... ... ... ... ... ләззат алу ... ... Дана ... дені ... ... ... бірден-бір сара жол.
Слепую прихоть подавляй – и ... ... ... не оскорбляй – и будешь благороден!
Не благороден, кто на грудь упавшему наступит,
Нет! Ты ... ... – и ... ... (100., ... ... ... таза рухани тәрбиеге жетелер рух лебі еседі. Қазақтың
«жығылғанға жұдырық қылма» нақыл сөзінің жыры ... ... өз ... ... Оның ... ... күндерге топшылау, болжау бағыттары
да байқалады. Замана ағысынан бір елі қалыс қалмайтын жырларынан заманауи
нышандар айқын ... Ал ... ... ... ... ... табиғат үндестігі. Сұлу қыз бен әсем табиғат арасындағы сыр,
өзара әңгіме желісі ... ... ...... ... и цвет ... был ... у красных роз:
Цвет взяла для щек румяных, аромат для черных ... ... ... где ... ты ... ... повеет от распущенных волос (100)- ... ... ... шеберлігіне сүйсіне де таңдана қараймыз.
Балаудың ең көркем түрін талғап, теңеудің теңдессіз әдісін ... ... ... жыр толғай беретін ақынның рубаиларының орны поэзия әлемінде
ерекше-ақ. Оның жауһар туындылары тек өз ... ... ... ... асыл ... ... ... әдебиетінің тағы бір саңлағы, рубаи жазудың хас шебері – ... Өз ... ... данасы болған шайырдың мәңгілік жырларының
дүниежүзі тілдеріне тәржімалана бастауы 18 ... ... ... ... ... Эдуард Фитцжеральд тұңғыш рет Омар ... ... ... ... ол ... ... ... «бағындыруға»
көшті. Бүгінде Омар Хайям – адамзат ... бері ... ... ең көп оқылатыны.
Омар Хайям - (1040 - 1123) өз елінің асқан ғұламасы. Аса ... ... Омар ... ... ... ... ... керек.
Зерттеушілердің мәлімдеуінше ол өзінің ғылыми жаңалықтарын ... ... ... ... көзі ... ... деуге келеді. Барлық саладан
хабары бар ғұламаның ғалымдықтан гөрі ақын ... ... елге ... ... ... Омар ... ... саны дәл белгіленген жоқ. ... ... ... – аудармашы Арғынбай Бекбосын шайырдың 800 рубаи жазғанын,
дегенмен оның жартысының ... ... ... атап ... және ... жоғарыда атап кеткеніміздей, Омардың рубаиларды бөлек-бөлек қағаз
парақшаларына шабыты келгенде ғана жазып, ... ... ... Ал ... ... Рақманқұл Бердібаевтың «Түрлі пәндерден
осыншама күрделі сонылық ашқан, өшпес із қалдырған Омар ... ... ... ... өлең жазып, онысына өзі онша мән бермей, ... ... ... ... сияқты» (2., 21) деген сөздері ... ... ... ... секілді. Алғашында белгісіз болып келген рубаилар
кейіннен төрткүл әлемге әйгілі болды. ... ... Омар ... ... аударуы оған тікелей әсер етті. Осыдан ... ... ... ... төрт ... өлеңдер басқа халықтардың
поэзиясынан орын ала бастады.
Омар Хайямның асқан ойшылдылығында, ғұлама зерттеушілігінде сөз ... те, ол өз ... ... ... көп ... ... басқа ғылыми зерттеулерінен де құндырақ ... ... ... ... ... ... из них ... которые затем
переписывались и расходились по всей стране. Рубаи принесли ... ... – они, в ... от его трактатов по математике, были понятны
всем» (16; 3 б).
Ақын неше рубаи жазса да әлем әдебиетінде ... ... орын ... жан. Ол ... - көп ... тұрғыдан жыр толғағанды жаны
сүйген. Лирикалары да ... ... ... дені ... ... ... ... қыз бен нәзік махаббат жайында жырланған. Тағдыр мен
адам мәселелері де алдыңғы ... ... өмір мен өлім жайы да ... етіледі. Адамзат өмірі тез де жылдам өтетінің ескертіп, сол аз ғана
қамшының сабындай ... ... де ... ... насихаттайды. Жастық
өмірдің қас – қағым сәтте өте шығып, кәріліктің есікті қағарын меңзеген.
Шындық пен өтіріктің аражігі, ... пен ... ... мен ... арасындағы философиялық көзқарас терең жырланады.
Ол өмір мен ... ... пен ... ... пен ... ... пен
озбырлықтың парқын бір – бір шумақ ... ... ... ауыз ... ... айтады. Омар өзін толғандырған бар сұрақтың көш ... ... ... ... ... ... бай ақын жүректілер теңіз толқынындай құбылып
тұрады, кейде пессимизмге бой алдырып, жадап, жүдесе, ... ... ... ... да ... Ауыр ой мен ... ... сейіле бастаған Омар
ақын «Басқа ... ... ... көнбеске шара жоқтықты ... ... – ау ... құса – ... жете ала ма ... бер ... о бейшара,
Тағдырдан біздей сорлы босана ма! – дей келе, пенденің тек
топырақтан ғана ... оның ... сол ... ... ... мысалыға алған: «Уайымың от болса сумен сөндір, Бәрібір ... ем ... (5., 13б), дей келе адам ... бір ... ғана ... ... ... таяғынан ұшып доптай,
Зырғи бер оң мен солға, тыным таппай.
Себебін білер құдай, құдай, құдай,
Қойған сол зыр қақтырып сені ... - ... ... ... Он сегіз мың ғаламның иесі бір Раббым ... ... ... ... ... ... ... кешпеу күнәні бір құданың қолында, Асыл сыйпат болмаса пақыр
кімге жүгінет (5., 13б),- дей ... ... ... ... ... дінсіз деп атай аламыз. Жұмыр басты пендені бір ғана жаратушыға
теліп, оның жаны мен ... ... ... ... еткеннен кейін, басқа уәж
айту орынсыз. ... ... ... ... ішкі үйлесімі, заңдылығы бар
кішігірім поэма іспетті» (79., 10 ... ... ... күрделі, сыры жұмбақ екенін
ескертіп, оның кілтін ешкім таба да ... ... ... теңізінің сыры жұмбақ:
Бір ғажап тесілмеген жәуһар сынды-ақ.
Өз қамын ... ... сөз ... өмір ... ... шындап.
«Өнегелі сөз үлгісін қашаған ұлы ғұламаның жүрекке жылы ... ... ... қабылдауға қаншалықты жеңіл болса, оның әр сөзінің ұғымы
тау тасындай ... (3., 3б). Омар ... ... ... тағы ... оның ... оптимистігінде. Қым-қуыт қиыншылықты мойымауға, дес
бермеуге, тек алға ... ... ... қайғысынан сейілуіне де
үлкен көмек береді, рухани демеп, адам өмірінің қамшының сабындай-ақ қысқа
екендігін, сондықтан да, сол ... өз ... таба ... ... үміт ... ... сауда,
Ақыры қалар бірақ үй де, бау да.
Алтын мен күмісіңді достарыңа,
Шашпасаң, о да бір күн кетер жауда, -деп ... ... ... ... ... ... барлық тіршілік, бақ-дәулет
артында қалатынын әдемі сөз кестелерімен, айшықты ойларымен ... ... адам ... сергуге, қамықпауға көп шықырған. Тек
достықпен, адал да пәк сезіммен, қуанышпен ғұмыр кешуді үндейді.
Дос-жарандар ... ... ... досымызға құшақ жайып.
Шарап шырын болса да бірге ішелік,
Дәурен шіркін, өтеді алмағайып.
Омар Хайям ... ... ... сан алуан
құбылыстарын сөз ете, терең ... ... ... отырған. Ақын
бірде көңіл толқытар сезімдерді алға тосып, адамды азап мұңынан сейілткісі
келіп:
Бұзбасын ... ... ... сап ... ойын күлкің,
Екі етпе көңіл зауқын, шарабыңды іш,
Бір күні келер жетіп өлім ... ... ... бір ... ... уайым қайғысынан арылғанын қалайды.
Сондай сәттері кейде өз ... ... ... рух, ... үміт
сыйлағысы келеді.
Дүниенің саф алтыны, сарасы- біз,
Мақсаты, майда гүлі, сарасы біз.
Бұл жаһан дөп-дөңгелек жүзім болса,
Жауһардай жанған соның шырасы ... ... ... ... бар ... ... саф ... Мұндай шадыман шабыт құшағында өзі кейде налитын тағдырды, мұң
шағатын ... ... те ... ... ... арғы ... не ... да – бар ғой хақың.
Құлыңмын күнадан мас, ......... ... ... Омар Хайям өз шығармасында Адам тағдыры
мәселелерін ... ... ... Оның әр бір ... ... ... ... болашақ ұрпаққа үлкен өнеге болар көркем туынды. ... зор ... ... ... ... әлі де ... қажет
ететін туындылар.
ХІ ғасырдың аяғы мен ХІІ ғасырдың екінші ширегінің аралығында парсы-
тәжік әдебиетінде рубаи жанры гүлденіп, өз аясын ... ... ... ... осы ... ... қалам тарта бастады. Осы тұста ақындар
өз рубаилары арқылы ... ... ... ... де тыс ... сарынмен махаббат пен табиғат ... ... ... ... ... ... мазмұн да белең алды.
Кейбір ақындар мәселен, Муиззи ... ... ... ... ... ... ... мақтау-мадақтау үлгісіндегі
рубаиларды да осы кезеңде өмірге көптеп әкелді. Нақ осы ... ... ... соплық ақындар өз рубаиларымен ауқымды шеңберде таныла түсті.
Сопылық ... ... ... ... Баба Кухи ... ... ... Ансари сынды азаматтар болды.
Ауыз әдебиеті фольклорынан жазбаша ... ... ... да ... да жеңілдеу болған еді. ... ... ... ... ... ... көзге ұрып тұратын. Сопылық
рубаи үлгілері тез тарап, сол ... ... ... ие ... ... рубаи трактаттары, жинақтары жазбаша әдебиеттің арқауына айналды,
сол тұста жинақтаушылар саны да еселенді. ХІІІ ... ... жазу ... ... ... ... ... рубаи тақырыптарын
философиялық, лирикалық, сопылық сарында жаза түсті.
ХІІІ ғасырда көп кездесетін рубаи тақырыптары шарап ішу, қыз ... ... ... ... ... ... ... ешқашан
парсы-тәжік әдебиетінің сахнасынан түскен емес. Әсіресе, ... ... ... оны ең ... ... деп ... ... тематикаларға аса
асқақ сезіммен, зор ықыласпен баратын.
Парсы зерттеушісі Саид Нафизи өзінің еңбегінде сол кезде Иранда ғұмыр
кешкен сопылық ақындардың өз ... ... қиын ... айтады.
Ғалымның айтуынша сопылық ақындар өз іштеріндегі мұң-шерін ... ғана ... ... ... рубаилары арқылы еліне
жақындап, сұхбаттасқан. Сайып ... ... ... ... ... ... арқау болып отырған. Кейде сол аталған
махаббат түрлері бір-бірімен ... ... ... түсініктегі
шумақтар туып жатады.
Әсіресе, Жалал-ад-дин Румидің рубаиларында осы «араласып жырлану»
түрі жиі ... ... де, оның ... оқырмандар шынайы да
мөлдір қалпында қабылдайтын. «Румидің өзіне ең жақын тақырыбы – «махаббат».
Оның түсінігіндегі ... тек – ... ... ұлы ... ... ... ... сопылық сарындағы құлшылық емес, ол – табиғат пен ... ... ... ... ... категория» (115., 26б).
ХІІІ ғасырда махаббат таза кәусар, мөлдірдей түнық қалыпта жырланды.
Адам баласының бойындағы сезім, шынайы да ... ... ... ... көңіл-
күй мен эмоция бар-барлығы жырдың басты ... еді. ... ... шеберлігі сол оқырман автормен бірге жылап, бірге күлетін.
Қыз бейнесін суреттеу үшін ақынға ... сөз ... ... ... ... ... болу ... Ол қыз сұлулығын сомдау үшін түрлі бояу
нақыштарын ... ... да ... таңдап алуы керек. Ондай талғамға,
әрине тек шеберлік, майталмандық, көрегендік қасиет ... ... ... де ... жазу ісіне әбден машықтанған ақындар болып
есептеледі. Қыз бейнесі мен табиғат келбетін ... ... ... суреттеу де оңай шаруа емес. Көпшілік ақындар, Омар Хайямнан бастап
бұл іске әбден ... ақын ... ... ... ... бай. ... мен ... ұтымды пайдаланған. Мәселен,
Покрывало закрывает твое лицо подобно тому,
Как облако закрывает месяц на небе.
Под ... ... твои под ... ... ... и луками прикрываются.
(Камаладдин Исмаил)
Дәстүрлі махаббат туралы ... ақын ...... ... оның ...... раушанмен, бадахшандық лала гүлмен,
қызғалдақпен, жасминмен; ернін – рубинмен, жаңа ... ... ... ...... ... шашын – сүмбілмен, мақпал түнмен;
қасын – тартылған садақпен, қарлығаштың қанатымен; тағы, тағы әсем де ... ... Қыз ... ... ... ақын жігітті – бұлбұлға,
үйсіз қалған ит пен қорғансыз жануарға, көз ... ... ... ... Бұлайша сипаттап суреттеу сәйкестік те, қажеттілік те емес. Ол
ақын ... ... ... шалқар шабыт арқасында тулап шығып ... ... Олай ... да – ... ... ... мен өзге де сөз ... бай. Сондықтан да
рубаиларда қыз бейнесінен бұлбұл мен сандуғашты да кездестіру таңсық емес.
Ақынның теңеудегі басты объектісі – ... ерін мен шаш ... ... бен ... метафора көп қолданылады. Жырдағы барлық ... ... ... әсем ... ... метафоралар қаншалықты ұтымды пайдаланылса, шығарма соғұрлым
шырайлы болып шығады. ... ... ... ... Дихлавидің мына
шумағында ұтымды пайдаланудың үлгісін көруге болады.
Каждая из стрел, которые твои ... в ... ... ... ... ... ... прах из – под твоих ног,
И заделаю им /свои / раны.
(Хосроу Дихлави)
Бұл жердегі «жебе» және ... (гүл) ... ... ... ... ... жоқ, ауыспалы мағынада келген. «Жебе» –
көзқарастың ... ... ал ...... ақындар қыз бейнесін сомдауда шынайы элементтерден гөрі
жанама, балама сөздерді пайдаланғанды жөн ... Олар ... ... пен әдемілікті алғашқы орынға қояды. Сондай шумақтардан кейде
мистикалық махаббатты жырлайтын рубаяттар ... ... ... ... ... сұлулық сырына барынша малынған шумақтар ақын Хумам
Табризи рубаиларынан да көп кездеседі. Ал ... ... мен ... орын алуы ... да ... деп ... тілі – ... тілі. Ақын да – суреткер. Ол ... қай ... ... да ұнамды, көңілге қонымды суреттеуі шарт. Ал,
махаббаттың шынайылығы мен ... ... ... ... ... дөп басып, әсер ете алу.
Шығыс ақындарындағы басты ерекшелік – ... ... ... ... ... ... ... салу. Яғни, бір ізді жолмен жүре бермей,
кейде заңдылықты бұзып өлеңдерінде әдемі ... ... Омар ... ... ... сөзімізге дәлел болары анық:
Даналық сырын білгін! – Ал одан ... ... ... – Ал одан соң?..
Жалғанды жалпағынан жүз жыл басып...
Екі жүз жыл да жүргін...Ал одан соң?.. (90., 21б)
Жырдың көркемдігі сол – жауап, ... ... ... Ақын кейбір
рубаиларда екі ғашық арасындағы диалог арқылы сөйлесу шумақтары да ... ... ... ... Она сказала: - «О беде
нельзя говорить».
Я сказал: «Твои губы». Она сказала: - «О лекарстве
нельзя говорить».
Я сказал: «Мои речи». Она ... - «А что ... ... «Хорошая». Она сказала: - «А почему
нельзя сказать».
(Хосроу Дихлави)
Рубаятта көрініп түрғанындай екі жас ... ... ... ... болар болмас, білінбес штрихпен сызылады.
Тақырыптық жағынан рубаиларды бірнеше ... ... ... ...... екі жас ... ... көңіл, ыстық сезім, яки мәңгілік
махаббат жыры;
ІІ – топқа: қыздың сұлулығы, пәктігі, нұрлы ... ... ... ... ... ...... екі жаққа айырылысу, жолайрық, яки баянсыз бақыт (осы
топта көз жас, ... ... ... тек бір ... ... ... ... «аралас»
күйде жырға қосылады. Мұнда мәңгілік махаббат та, баянсыз бақыт та бар.
Махаббаттың туындауы – рубаидың басты тақырыбы, жалпы ... ... екі ... арасындағы жүрек сырлары баяндалады. Екеуінің ішкі сырлары,
көңіл-күй жағдаяттары да рубаида сомдалады. ... ... екі ... ... ... ... ... шынайы сезім жиі ұшырасады. ... ... ... жырақта жүрудің өзі рубаида тым аянышты да,
қайғылы болып жырланады. Байланысқан ... ... ... тұра ... да ақын жырларында көрініс табады.
Сүйген жанның арызы – жарына сенбеушіліктің белгісі. Арыз ... ... ... ... арадағы байланысты нығайту,
беріктендіру ниетімен айтылады. Махаббат ... ... ... ... ... Шығыстың лириктері Омар Хайям, Рудаки, Ширази, Руми
секілді көрнекті ақындардың ... ... ... ... ... ... арман, қол бұлғай кете барған сағыныш ... ... ... ... ... ... махаббат құшағына?
Ол не заман...Балқыған есіл дене,
Күл боп ертең желменен ұшады да...
Ақынның бұл ... Омар ... тән ... ... ... ... сала беру үрдісі көрініс тапқан. Тәтті сезімнің
күл болып жоғалуы, сағымға айналып қол ... кете ... екі ... өте көп бой ... ... де ... жер басып жарқырай
жүрген жұмырбастының өлгеннен кейін тек ... ғана ... ... Омар ... «Топыраққа абайлап жаса қадам, Қарақат көз қыз
болған бұл да бір күн» немесе «Топырақты тепкілеген бұл бір ... ... ... ... бір сұлу жан»- деген жолдары сөзімізді растай түспек.
Адамгершілік – парсы-тәжік ... ... ... десе ... Көркем әдебиеттің шебері қашан да ... ... да аз ... ... өлең түрі ақыл-кеңес, даналық ой айтуға, тұжырымды ... өте ... ... Өмірде көпті көрген, түйгені мол даналар жас буынға
осы төрт жолдық өлең арқылы небір ... ... ... ... ... ... ... небір даналық сөздер жазылған.
Адамгершіліктің биік шыңы, ... ... ... ... бұлағы
парсы-тәжіктің белгілі ақындары Рудаки, Фирдоуси, Насир Хосроу, Низамилерде
жақсы сақталған. Олар өз ... ... ... ұранды сөздер, даналық
ойлар айтып өткен. Ақындардың басты мақсаты да – сол ... ... ... ете түсу еді. ... да аталмыш ақындардың рубаиларында:
мейірімділік пен рухани тазалық, шыншылдық пен ... ... ... ... астасып жатады. Достық сезіміне деген шынайы ... ... ... ... махаббат, жақындарына бауырмалдық секілді адами биік
қасиеттер жиі сөз болатын. Бұндай рубаилардың лирикалық ... ... ... ... да адал ... келетіні заңды.
Адамгершілікті жырлау арқылы ақындар қулық пен сұмдыққа, арамдық пен
пасықтыққа апаратын жол ... ... ... алып ... салады.
Адамгершілікті ту ету арқылы бейәдеп мінездерден қашуды ... ... ... ... пен кедейліктің аражігі әңгіме болады.
Мансап пен байлық құмар адамдардың түбі ... ... ... Байлық үшін барлық жат нәрселерге бара беретін адамдарды келеке
етеді. Өз ... ... ... ... ... ... да ... Тәуелсіздіктің тәтті дәмін сезіне білгендер ғана
бақытты, баянды дейді олар. Ондай қасиеттерді тіпті ... ... ... ... бал ... немесе шаруақор құмырсқа. Олардың өзінше
тәуелсіз өмірін паш етіп, еңбек сүйгіштіктерін де алға тосады.
Ақындар адамдарға тым әділ де адал ... ... ... пен
сабырлылықты үндейді. Хумам Табризи шыдамдылықтың көп жетістіктерге
жеткізетінін, сабырлылық көп ... ... ... ... ... ... баласына қажетті нәрсенің бірі – шыншылдық. Ол ... өте ... ... Саади Ширази өз рубаиларында, егер ... ... ... оны да ... ... қаламайды деп
түсіндіреді.
Хумам Табризи шыншылдық, адамгершілік, тұрақтылық тақырыптарын көп
жырлаған ақын. Өмірдегі ... ... деп – ... таниды. Өз
оқырмандарына да ұстамды да шыдамды болуды үндейді.
Саади Ширазидің түсіндіруінше өмір өте ... ... ... құтылу
мүмкін емес, сол қысқа ғұмырда адам өте ... ... ... алға
тосады. Амир Хосроудың пікірінше жүрегі ... ... адам ... ... ... бара береді дейді. «Біреуге қазған орға
міндетті түрде өзі ... өз ... ... да ... жеткізеді.
Ол күндердің күнінде өз жазасын алатындығы да белгілі.
Жалал-ад-дин Руми рубаилары көбіне-көп рухани байлық пен ... ... ... оның ... ... ... ... де
жетпейтінін шебер суреттейді. Адамдарды тек жақсылық жасауға ... ... ... ... де адал ... ... адамдар арасындағы шынайы
қарым-қатынасты қаламына арқау еткен ақын. Достан айырылу ол үшін ... ... тең. ... ... бұзбауды, досқа барынша адал
болуды бірінші орынға қояды.
Хотя о моих изъянах вслед /мне/ ... и ... и ... говорят,
Нельзя по навету врага с другом порвать,
Если б знать, от чего избавиться /до того, как/
Они сакжут /об ... ... ... ... ... ... көру ... жазадан да ауыры.
Жұртқа достың жамандығын жасырып, ... ... ... ... ... талаптары тек достың жанында болу ғана емес, оның барлық
мұң-шерін ... ақыл ... ... ... қуанышына ортақтасып,
бірге қуану. Дос жыласа жылап, күлсе күлу дейді ... ... ... ... ... сана ... ... және білімділік, сондай-ақ,
рухани тазалық Жалал-ад-дин Румидің пікірінше адамның ең ... ... ...... Адам айналасындағы адамдарды өзіне жақсы пікірде
қалытастыру үшін өзін-өзі ... ... болу ... ... ... ... ... бойына жинау қажет деп түйеді.
Камаладдин Исмаил рухани таза, адами парасатқа ие болу үшін ... ... ... ... дейді. Ол өзіне де, өзгеге де адал болса,
рухани тазалықтың ... сол ... ... ... – жер астындағы ағысы
қалыпты таза судай болу керектігін алға тартады.
Не пачкайся, ибо чистым надо ... ... ибо ... надо стать.
Как огонь на ветру, если голову /даже/ к небу.
Как вода под землей, надо быть.
(Камаладдин ... ... ... ... ... анық ... жүруді айтады. Бейбіт
өмір сүрудің кілті барлық тауқыметті, қиыншылықты халықпен көрукеректігін,
егер адам бір нәрсеге душар ... ол ... ... ... Жалал-ад-дин Руми өз жырында тереңірек толғайды.
Хумам Табризи гуманист ақын Саади Ширази ... ... ... ... ... ... Ол да ... секілді
өмірдің «қамшының сабындай қысқалығын» алға тартады. Жалал-ад-дин ... ... ... – биік ... бірі деп ... ... мына ... аңғаруға болады: «Ант ... сол ... ... өмір аты ... заты - ... ... азамат игі
қасиеттерден жұрдай болса, білімділіктің де қажеттілігін ... ... ... ... да ... ол да ... ... ең қастерлі
қасиет деп таныды. Амир Хосроудың ойынша достарға, туған-туысқа, жалпы
адамзатқа қол ұшын ... ... - ... ... адами парыздарының,
міндеттерінің бірі деп біледі.
Туған жерге, Отанға деген құрмет, сый ... ... деп ақын ... өз ... толғайды. Мейірімді жүз, жақсы мінез, ақылдылықты
таныту - ... ... тән ... Оны тек ... ... ... абзал.
Оттан ыстық Отанды жырламайтын ақын жоқтың қасы. Отаннын дәріптеу,
оған деген сағынышын өлеңмен өру ... ... да тән. ... ... тақырыпта неше алуан жырлар жырлаған, қашан да ... ... ... ... ... ... сақ болу ... тілі арқылы қасиетсіз, жаман
атауларға ілігіп қалатындығын сонау ғасырларда –ақ, Амир ... ... мне ... ... я, как ... говори,
Все, что придет тебе на язык, не говори.
О обладательница маленького рта, не делай
слова обширными,
Слова, которое не помещается в твои ... ... ... адам ... ... ... ... ол сөз өз басына
айналып тиетінін жақсы ... ... Ол да ... ... ... Осы тақырып төңірегінде айтылар жәйт – адам ... ... ... ... ... көп ... Бір ғана
берілетін өмірді өте мәнді өткізу керектігі кез-келген парсы-тәжік ... ... ... ... ... ... өткен азап жоқ екендігін
Саади ... көп ... о всех ... и тайно я плачу,
В сердечной тоске, к небу глаза, я плачу.
Как дитя вслед птице ... ... о ... минувшей своей и я плачу.
(Саади Ширази)
Өмірдегі бір сәттік, қас-қағым мезеттік қателік ғұмыр бойы ... ... ... жас ... ... ... суреттеген.
Ақындардың оқырмандарына айтар түйіндері, адам өз ... ... ... нәрселермен айналысқан жөн дейді. Жұмыс істеп, сол
еңбектің ... жеу ... де көп ... ... ... ... ақындарының рубаиларында шарап туралы, оны
ішу жайында да көп қозғалған. ... ... ... ... ... ... көп ... Ол шарап – адамдықтан айырар сусын, ал
шарап ішу – тек ... ... жол деп ... Сол ... ... да. ... Руми үшін шарап пен оны ішу – адами сипаттарға жат
нәрсе деп өз рубаиларында көрсетеді. Ол: «Шараптан жұмаққа әлем ... ... – мұң ... ... ... деп ол ... ... оны
адамдарға жирендіре түсіндіреді.
Десек те, кейбір ақындардың рубаиларында шарапты рахаттану, ләззат алу
құралы деп, ал оны ішу – мұң-қайғыдан арылу деп ... Осы ... ... жәйт, шарап мәселесі олар үшін біржақтылық емес. ... ...... аздап қыздыратын күші бар деп есептелсе, парсылардағы шарап
та біздің қымыз секілді сусын. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... қажет. Парсы-тәжік ақындары тек
шарап емес, басқа да жат нәрселерден аулақ болуға үндейді.
Жоғарыда келтірілген пікірлерден түйетініміз, парсы-тәжік әдебиетінде
адами қасиеттер, ... ... ... ... ... Олар ... ететін, рухани құндылықтан айыратын қылықтардан неғұрлым алыс болуды
жырлаған. Адами қасиеттерді дамытудың ... жолы - ... Егер адам ... ... да, өз ... ... ... көп жетістіктерге қол жеткізуге ... да ... ... көп ... ... кез-келген әдебиетте сопылық сарынның философиясына
діни көзқараста жырланған жырларды жиі ... ... ... діни жырлар рубаи жанрында да жиі кедесетін. ХІ-ХІІ ғасырларда
сопылық сарын тек сопылық ... ... ... ... яғни ХІІІ ғасырда
барлық парсы-тәжік ақындарында көптеп ұшыраса бастайды.
ХІІІ ғасырдағы діни-философиялық көзқарастағы ақындардың санасында тек
бір Аллаға жалбарыну, тек Алланы ғана тану ... ... ... махаббат туралы рубаилары да Аллаға деген ... ... еді. ... ... ... деген махаббаттарын өз
рубаилары арқылы паш етіп, насихаттап отырды.
Сопылық ақындардың көзқарасы бойынша махаббат – ... ... ... ... ... өрістеуі. Олар Аллаға деген махаббат
сезімдерін биік нақышта жырлап отырған.
Хумам ... ... ... ... тым ... ... ... деп
түсіндіреді. Алласыз адам өмірін елестетудің өзі қиын да қорқынышты екенін
жырға қосқан. ... ... ... ... жаратылысына себепкер
Аллаға деген махаббат – ең кәусәр, тұнық махаббат деп ... ... ... ақындардың кейбір рубаиларында кездесетін «Сен», «Мен» деген
сөздер тікелей Аллаға теліне айтылған сөздер болып есептеледі. Саади Ширази
шумақтарында жиі ... ... ... ... ... сөзі ... дидарының соншалықты тіл жетпес сұлулығына арналып ... ... ... ... ... сұлулық тек Аллаға тән, басқа ешбір
адам, пенде сұлу бола ... хақ ... ... өз рубаиларында жиі
нақтылайды.
Парсы-тәжік әдебиетіндегі сопылық ақындардың сарыны ... ... ... ... ... одан асқан парасат, ақыл иесі жоқ деп көп
жырлаған. Бүкіл жаратылыстың, он сегіз мың ... ... ... ... ... болмақ та емес деп түйіндейді жырларын. Өзін-өзі ... тану ... ... да ... ... ... көп ... фәни мен басқа дүние арасындағы тіршілік қозғалыстарының
үндестігі де, ... да, ... да бар ... ... классикалық әдеби дәстүр жалғастығы жағдайында
көрініс табады. Мәселен, Шығыс жұлдызы Омар ... ... мына ... қаһарманның ішкі жан-дүниесіндегі өзімен-өзі сырласа тебіренетін,
толғанатын көңіл-күй ... ... ... ... сыры терең жете алмаймыз,
Жұмбағын түгел тауып кете алмаймыз.
Керулі көз ... ... ... бірақ әрі өте алмаймыз (135., 46 б)
«Ақындық сыршылдық – шығарма иесінің ... ... ... ... ... ... ... әлемі. Рубаиларда
бұл мәселе айқын аңғарылады» (123 ., 43 ... ... ... жанрындағы өлеңдерде ақындардың өзіндік
шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... дәстүр түрінде жырланған. Сайып келгенде, бұл - әлем
әдебиеттері алыптарының өз ... ... ... ... ... ... көзқарастарының көрінісі.
Тәжік поэзиясының ірі өкілі Абуали Сино (980-1037) жырларында
пессимистік сарын, заманасына ... ... ... көңілі толмай, арыз
айту басымырақ баяндалады.
Лишь одного узла не смог я развязать,
И этот узел – ... урна (100., 237 ... ... көңілімен тәмәмдайды. Шахид Балхи жырларындағы көңіл-күй мотиві ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың көрнекті ақыны Юсуф Вато (1882-1945) рубаилары алдыңғы
екі ақынға қарама-қарсы ... ... ... ... ... кең
құлаш сермеу, қанат қаға самғау ниеті жырда белең ... Өз ... ... ... ... ... жаңаша, заманауиланған
бағыт ұстанған ақын барлық ескі үрдістерге нүкте қояды.
Я с любимой сниму паранджу вековую –
Пусть к лицу ее ... ... ... ... что украл ее право на счастье,
Навсегда под надежный замок посажу я (100., 81 ... ... ... ... ақын ... ... да өз
шумақтарында баса жырлаған. «Тек алға» ... ... ... ... қаламынан алуан түрлі лирикалық шумақтар да төгіліп ... ... ... ... өзара тепе-теңдікті суреттеу, олардың бір-бірінен
асып түсіп жататын сұлулықтарын дәріптеу ... да көп ... ... Вато ... жаңа ... тың ... орын алған.
Тарауды қорыта айтарымыз, рубаи әлем әдебиетіндегі басқа ... ... ... мәнге ие жанр. Рубаи жанры парсы-тәжік
әдебиетінде ХІ-ХІІ ғасырда дами бастап, ХІІІ ... ... ... түскен
десек дәлдірек болады. Рубаи бұл елде өте кең қолданылған. Оған мысал, 250-
400 рубаи аралығында жыр ... Омар ... ... ... ... ... 1000-2000 рубаи аралығында жыр дестелеген Жалал-ад-
дин Руми, Хосроу Дихлави еңбектерін атап көрсетуімізге болады.
Рубаидың басты тақырыбы – ... ... ... лирикалары,
дидактикалық-моральдық, діни, жалпы халықтық-даналық болып келеді. Парсы-
тәжік ... ... ... ... ... десе ... дені осы аталмыш жанрда көптеп қалам тартқан. Әсіресе, Рудаки,
Омар Хайям, Ансари, Руми, ... ... ... ... ... сынды
ақындар рубаи жанрының биік шыңына шыққан дей аламыз.
ХІ-ХІІІ ғасырларда сопылық сарын тек сопылық ақындарда кездессе, ... ... оның аясы тым ... ... Кез-келген ақынның рубаятынан
сопылық сарынды кездестіруге болар еді. ... – тілі ... ... тіл. Ақындар өз рубаиларында даналық сөздерді, мақал-мәтелдерді де
жиі пайдаланған болатын. Парсы-тәжік ... ... ... дамыған нұсқаларын анғардық.
VIII-XX ғасырлар арасындағы Шығыс халықтары әдебиетінің тақырыптық,
идеялық-композициялық, жанрлық, стильдік жақтарынын ... ... ... ... ... ... ... болғандығы белгілі. Ислам
дінін ұстанатын халықтар әдебиетінің клссикалық мұралары осы уақыт арасында
бір-бірімен араласа, ... ... ... дамыды. Баста атап
өткеніміздей, осы кезеңдерде түркінің төрттағаны ... ... ... ... уақыт өте сол Шығыстық рубаи жанры араб ... ... ... ... ... ... ғасырларда дами бастаған араб әдебиетінде рубаи жанры туралы өте
сирек сөз болады. Тіпті жоқтың қасы деуге де келеді. Осы ... ... ... «Персидско-таджикской поэзии свойственны некоторые
самостоятельные поэтические жанры – маснави и руба' и – которых не ... ... (144., 248)- ... ... ... түспек. Десек те, кейбір
деректерден араб әдебиетінде рубаи жазушылардың болғандығын аңғарамыз. Араб
поэзиясында рубаи жанрын сопылық, ... ... ... ... деп: ... ... – Шауқи (1441-1495), Тауфик Әл – Хаким (1720-
1792), Джубран Халил Джубран (1815-1875), Маһа Абдрахман ... ... ... атай ... ... ғасырда жаңа серпін, тың идеяларды жырлаған жауһар жырлар дүниеге
көптеп келді.
Ал, түрік халықтарының әдебиетінде де ... ... ... ... белгілі. Енді жанрдың түрік әдебиетіндегі генезисі мен ... ... ... ... ... ... ... аралығына дейін мың жылдан ... ... ... парсы жұртымен етене араласып, ұлттық құндылықтарымен алмасып
жатты. «Он ... ... ұзақ ... ... ... ... тағдыры шешіліп, рухани құндылықтары талай рет ... де, ... ... әдет-ғұрыптың тамырынан қол үзбеген өміршең
дәстүр жалғастығын бастан кешіп жатты» (133., 6б).
Ислам ... ... ... ... ... ... барлық рухани-
мәдени мұралары да өрісін кең жая ... ... ... ... ортақ
әдеби мұра саналатын дүниелер араб ғылымы мен философиялық ойын дамытуға
өзіндік сара жол ... Осы ... ... ... араб-парсы
халықтарының рухани дүниесіне үлкен үлес қосқан деуге келеді. Яғни тамырын
тереңнен алатын түрік ... (VII ғ) ... ... жанрлар аталмыш
халықтардың әдебиетіне сіңісіп жатты. Оған сол заманның ең ... ... ... ... ... ... дастаны, Махмұд Қашқаридің
көп томдық «Түрік сөздігі», Қожа Ахмет Ясауидің ... және ... ... сынды ақын, даналардың еңбектері дәлел бола алады. Араб-
парсы пайдаланған ... ... ... ... ... кім ... ... төрттаған деп аталған рубаи жанры көне түрік
әдебиетінде-ақ «төрттаған» ... деп ... ... Түріктің
төрттағанының элементтері ежелгі ... ... ... Ер ... эпикалық
жоқтау жырында бар деген пікірді ғалымдар осы күні дәлелдеуде. «Түркінің
төрттағаны – ... ... да ... ... ... де асау, әрі қарапайым
сөздермен өрнектелген тартымды өлең түрі. Оны біз ... ... ... ... ... Ер Тоңа» жоқтау шумағынан анық көре аламыз»
(117., ?),- ... ... И. ... ... ... ... ... VII ғасырдың төл туындысы «Алып Ер Тоңа» жыры бүгінде әр ... 600 өлең ... ... ... мына жолдарынан төрттаған
сипатын аңғару қиын емес.
- Алып Ер Тоңа өлді ме?
Жалған дүние қалды ма?
Заман өшін алды ма?
Енді ... ... ... ... асыңды өзгеге.
Қонағыңды құрметте,
Даңқың жайсын еліңе (117., ?).
Бүгінгі ... ... ... Ер ... жырының жалпы сюжеті мен жекелеген
үзінділері ғана жеткен. Әйтсе де, сол үзінді түрінде сақталып жеткен ... ... ... ... сюжеттік желісін, басты идеясын,
көркемдік аясын аңғару қиын ... ... ... жырының басты кейіпкері,
ер жүрек батыр, қаһарман – Алып Ер Тоңа. Оның ... ... ... ... ... ... Тұран елінің билеушісі, сақ ... ... ... Бұл ... ... кезінде Әбу Райхан әл-Бирунии, Махмұт
Қашқари, Хамза Исфахани, Рашидад-дин сынды ... тың ... ... ... Алып Ер Тоңа ... сақтар дәуірінде өмір сүрген
қайраткер ретінде көрсетеді. Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» (25) дастанының
277-286–шы бәйіттерін түгелдей Алып Ер ... ... ... Ақын ... осы ... ... бектерінің бойындағы ... кең ... ... ... ...... елін сыртқы жаудан
қорғау, түрік жұртын ішкі ... ... ... ... ... ... түсу ... саналады. Дастан Алып Ер тоңаның өмірден өтіп,
бүткіл ... ... ... жоқтау жырымен тәмәмдалады.
Замана күні тебірентер, ... ... ... ... ерді ... ... тағы, қуалар (іздер). а
Жыр шумағында аңғарып отырғанымыздай, төрт жолы да бірдей ... яғни ... жыры бұл ... «ән ... үлгісімен жазылған. Жоғарыда
айтып өткеніміздей рубаи негізінен әнге де негізделіп жырлана береді. Түрік
төрттағаны түрік ... ... ... ... жыр ... ... ... кездесетін еді.
Рубаи – философиялық лирикалық жанрлардың бір түрі болғандықтан басым
көпшілігінде ойшыл ... сөз ... жеке ... да арнаған, тіпті
жалпы жаратылысты да ... ... ... да кездеседі. Ғалым Ә.
Дербісалин қазақ ... ... ... ... ... тән ... былайша баға береді: «Шығыс поэзиясының өзіндік
негізгі ерекшелігінің бірі – ... өмір ... ... ... ... ... ... тұжырымдар тағы басқа көбінесе
тікелей ереже, үлгі, ... ... ... ... ... ... әрекеті арқылы емес, автордың бағасы, сыры, сыны ретінде, басқаша
айтсақ, ... ... ... ... күйінде айтылады, сөйтіп өмір
туралы философия мен дидактика өзара астаса келіп отырады» (121., 34 ... ... соны ... біз көп ... ... Мәселен, Әбунәсір әл-Фарабидің (870-950) төрттағанындағы ойларға
назар аударсақ:
Тірелеміз шешусіз көп түйінге,
Іске аспаған асыл тасқа сүйенбе.
Айтса да ... ойға ... ... ... сыр ... ... күйінде (122., 38 б).
Ақынның бұл төрттағаны тұнып тұрған ... Бір ... ... мен ... мол өмір ... ... мен сенімсіздік, жүрек
түкпіріндегі жұмбақ құпияның ашылу, ашылмау сыры барлығы да осы ... тұр. ... ... ... ... ... түрлі салалардан
150-ге жуық трактат жазып қалдырғаны ... Сол ... ... ... ... төрттаған сипаттары айшықталады.
ХІІ ғасырда өмір сүрген Қожа Ахмет Ясауи өзінің «Ақыл ... ... ... өлең ... ... «Диуани хикметтегі» (Ақыл кітабы)
жыр көбіне 11, 12 буынды болып келеді, төрт тармақтан бір ... ... ... ... – қара өлең жырына өте ұқсас, тым жақын. ... /а – а – а – б/, /в – в – в – б/ ... ... отырған.
Сондай-ақ, /а –а – а – а/ «ән рубаи» үлгісімен ... ... да ... ... ... ... түскен ғашық білер, а
Танымасын тас ... оған ... ... деп ... жарып қанға бояр, ... ... ... ... ... ... а (136., 65 б).
«Рас, ақын араб, парсы әдебиетінде кең ... ... ... да, ... ... ... қара өлең ... жақын
үлгілерді әдейі таңдап алған тәрізді» (136). Әйгілі ... Фуат ... ... ... ... діни-сопылық, ал формасы жағынан жеті-
он екі буында болып келуі түрік әдебиетінен алынған ұлттық ... ... ... ... И. Жеменей осы тұрғысында хикметтен рубаи деп аталып
кеткен төрттағанның өзгерген түрлерін де ... ... ... ... алға ... Аталған пікірлерді Намық Кемал Зейбек өзінің «Қожа
Ахмет жолы және таңдамалы хикметтер» атты кітабында Яасауидің ... ... ... ... көп ... ... ... ақынның төрттағандатқанын қазақ ғалымдары да жоққа шығармайды.
Тіпті олар ... ... қара ... ... ... ... ... «Қожа Ахмет Иасауи хикметінің (өлең) өлшемінде, құрылысында,
ырғағында, буын санында артық-кем дүние жоқ, бәрі ... ... он ... қара өлең түрі ... ... қарағанда, ол кісінің түрік халықтары
ішінде қазаққа бір ... ... ... (152., 116б)- ... ... ... ... өрістете түседі. Ақын қашан да жан-сырын, ішкі
толғанысын, көңіл-күйін он бір буынды қара ... ... ... ... ... сопылық сарында толғанған. «Ертелі кеш ... жаз және қыс, Бір және ... ... ... бе»- деген жолдарда
Алланың жүзін, нұрын, дидарын көруге сонша ынтығып асықса, «Саған ... ... ... ... ... тұрып еңіремедің» немесе «Ей,
бейхабар, хаққа ... ... ... ... одан бойың суытпадың»- деп
жырланатын жолдарда пенделікке бой ұрып Жаратқанға мән ... ... ... ... ... ... ... тілінде жазылған бұл туынды бүгінде өз бағасын ... ... ... ... ... қазақ тіліне аудару мәселесі
қолға мықтап алынған.
XVI ғасырдың перзенті Мырза Хайдар Дулати – ... ... ... Оның ... ... Рашиди» (Хақ жолындағылар тарихы) еңбегінде
Орталық Азия халықтарының XIV- XVІ ғасырлардағы ... ... ... ... мен ... жайлы жан-жақты, толыққанды сөз болған.
Бұл классикалық туындының ішінде рубаи жанры да терең әрі шебер жырланған.
Ғалымның зерттеу еңбегінде ... ... ... көрініс тауып, өзінің
көркемдігімен көңіл аудартты. Ол «Қызыр хан ибн Тоғлық ... хан ... ... жайында әңгіме» деп аталатын тарауында сопылық сарынындағы
рубаиын жырлаған. Ақын бұл рубаиында Аллаға мың ... ... ... да: ... ... ... сақтағайсың ей, Алла, Бұл жаһанда
бір бағытқа бастағайсың ей, Алла» (61., 94)- деп ... ... Жер ... ... ... ... ... көрсетсе де, тура
өзіне алып барар жолды адастырмай бағыттауын бар жүрегімен, жан ... ... ... ... шумақтары аз емес. «Уәде беріп, ант
ішіп, босқа қапыл қалмағын, Ойнамағын қос жүзді қылышымен ... ... ... да ... ... ... ... құлшылық бейнеленеді. Бұл
шумақта ақын «Уәде – құдай сөзі», деген қағиданы басты негізге алғандай.
Дулатидің аталмыш еңбегінің «Әкем ... ... ... ... ... Хорасанға қашып баруы және оған қатысты
бірнеше әңгіме» атты тарауында тағы сопылық ... ... ... ... Әнсаридің пәктік символ танытқан сопылық өсиетін рубаиына арқау
етеді:
Жаным, сенің ... ... ... ... сорлы, «Сүйгенім жалғыз өзің» десін де.
Менің бүткіл тірлігім өзің болып көктесін,
Әрбір сөзің, лебізің құлағымнан ... (61., ... ... ... ... ... жырланған рубаиды аңғарамыз.
Дулати тек сопылық сарында рубаи ... Оның ... ... басынан өтіп жатқан толғауы тоқсан тіршіліктегі өмірі, қиыншылығы
мен қуанышы тиек болады. Ақынның рубаи ... ...... ... те ... бере алуы. «Бұл тағдырдың, тірліктің бір
керемет қиыны, Ешқашан да адамның ... ... (61)- дей ... үміт
пен қуаныштың сыйы берілсе артынан мың есе зәһәрлі уды ... ... зар ... ... де ... ... ... да толғайды.
Сол фәни тіршіліктегі адам төзгісіз әділетсіздіктер, қиянат тілге тиек
болады. Адамдардың опасыздығын, ... ... ... ... арқау
етіп, жырға қосады. Оның: «Жапасынан ... ... ... ... ... де, дос таппадым жаһаннан» немесе «Мына фәни ... ... ... Одан таза ... ... оңбайды» (61)- өзінің
адамдардан шеккен тауқыметін ақын жүрегімен зар илей жырлайды.
Жүрегінің әр дүрсіліне мән ... ... ... ... ... ... ... налиды, дүниеге сыймай торығады. Материалдық
жағдаймен ғана санасатын адамдардан түңіліп, жапа тартады, оны ... ... ақын да өз ... ... «Шын ... жүректің түсінбейді
кей адам, Сен жылаған дүр жасың ауыр тиді ... ... ... Егер ақын ... ... ... пессимизмнің жетегінде кете
барса, талмаусырап, шамы ... ... Ол – ... секілді. Кейде
пәсейіп қалса, бірде лапылдап жана жөнеледі.
Дулати ақын да ... бас ... ... ... де ... Ондай сәттерде ол тамаша лирик ақынға айналып шыға келеді. ... ... ... сипаттау» атты тарауында сұлу табиғат
элементтерін адам ... ... ... кездеседі. Өзінің жүрек
түкпіріндегі ғашығының сипатын сол маңдағы ... ... әсем ... Бір ... ... ... ... тараптан, жан-жақты
суреттеледі. «Гүл суындай суы да әр тарапқа шұбайды, ... ... ... деп ... нулы жер ... әсем де қанық бояулармен
суреттеп берген.
М.Х. Дулати рубаилары үлкен екі ... ... ... ... ... ... ... сарында күрмеуі ... ... ... жырланса, лирикалық сарында табиғат пен
адам арасындағы дәнекер күш, яки нәзік сезім пернелері жырға өзек ... ...... ... ... ақын. Оның туындылары неше ғасыр өтсе
де өз құндылықтарымен ұрпақтар жадында мәңгі қалмақ.
Ежелгі түрік ... ... ... ... ... да рубаи жанры жақсы өріс алған.
Мәселен, түрік ұлтының көрнекті ақындары Юнус Емре (1240-1320 ж.ж.),
Қайғысыз ... (XIV ғ.), Пир ... ... (XV ғ.), ... ... Ашық Өмер (XVІІ ғ.), Дертли (1772-1845 ж.ж.), Эрзурумдық Эмрах (1775-
1860 ж.ж.), Рухсати Мұстафа (1835-1909 ж.ж.), Ашық ... ... ... жағынан көш ілгері саналады. Түрлі жанрда жыр
толғаған ақындардың ішінде рубаи ... ... биік ... ... деп ... ... ... аламыз.
Түрік поэзиясының көрнекті ақыны саналатын Юнус ... ... ... ... махаббат тақырыбына қалам ... ... ... де ... жырланған. Ол махаббаттың не ... ... сөз ... ... Яки, ... ... ... алға
тартады. Дүниедегі ең нәзік те ынтызар сезім махаббат ең басты орында деп
ұқтырады жырларында. Махаббат парқын ... ... ... жерден
алып жерге салады. Адамгершілік тақырыбы да Юнус Емре рубаиларынан орын
алады. Оның ... ... ең биік те ... ... ... егер адам
баласы сол биік сатыдан төмендесе, адам санатынан ... ... да ... ... ... ... жандардың маңында жүрген рухани ... ... ... көзі жоқ пенделерді байқамай, соларға қор болған асыл
жандарға жанашырлық сөзін арнайды.
Ақын – қашан да көкірек көзі ояу, ... ... хақ. Ол ... ... жүрек лүпілімен сезе алатын сәуегей десек те болады. Ақын Юнус
Емрені бойында да осы тақылес ... жиі ... Ол өз ... ... ... ... кеңестерді бір ғана ... ... Оның ... ... қор ... ... жырлары сүйсіндірмей
қоймайды. Түрік поэзиясының аспанында жарық жұлдыз болып Юнус Емре есімі
әлі жарқырап тұр. Тұра да ... де ... Оның ... ... ... ... жауһар жырлары заман ағымынан еш қалар емес, қайта кейінгіге
үлкен ақыл-кеңес берер жәдігер болып қала бермек.
Біртуған ... ... ... ... жазу ісі ... ... өріс алғаны мәлім. Оразақын Асқардың түрік рубаиларын жинастырып 2002
жылы «Таң Шолпан» басылымына ұсынған болатын. Ұзын-саны жиырма бес ... ... ... ... ... шыққан жырлар деуге келеді.
Жырда кезесетін «күмбез», «хансарай» деген көнерген сөздерден рубаилардың
ертеректе жазылғанын аңғаруға болады. Десек те, ... ... ... толы сұлу ... ... әсем ... ... дені ұлы
махаббат тақырыбына негізделген. Асқақ арман, жүрек сыры ... ... ... ... Аллаға деген сүйіспеншілік сезімі де рубаяттарда
көрініс тапқан. Алланы ... одан ... ... де, ... да ... ... сопылық сарынды аңғару қиын емес. Дегенмен де, ... ... ... ... ... ... «Ән рубаи» негізінде
жырланған шумақтар көптеп кездеседі. Тілге жеңіл, ... ... да ... ... ... тұр ... а
Оны бізге бағышталған бақ сана. ... ... бір ... ... ... үкіммен айыра алмас патша да а (83., ... ... ... ... мен мақалдарды қосып жырлау
әдісі де кездеседі. Керемет теңеу, балау, кейіптеу де ұтымды қолданылған.
Әсіресе, махаббат ... ... ... ... ... жұлдызға,
ашық айға, жарқыраған күнге, әсем гүлге балаған тұстары өте ... да ... ... ... ... ... мәселесі де қалыс
қалмаған. ... ... ... адалдықты алғашқы орынға қойып, уәдеде
тұрушылықты ең биік адамгершілікке балайды.
«Жар жолында жан ... ... ашық ... ... (83) ... ... ... тұрақтылықты былай қойғанда сүйген жар үшін жанды да
құрбан ете салу ... ... ... ... ... ... адамдардың
моральдық-психологиялық жағдайларының барлық уақытта да ... ... аса ... ... ... ... беріктілік алғашқы орынға қойылып, сабырлылық пен ... ... ... екенін ескертіп отырады. Түрік төрттағандарының ерекшелігі саяси-
даулы мәселелерден қашан да қашық жүреді, олар дестелейтін кесте – ... Қыз бен ... ... ... ... беріктік, тұрақтылық.
Түрікмен жазба әдебиетінің алғашқы ірі өкілдері ... ... Саид ... (XIVғ.) ... таңдаулы шығармаларымен халық жадында
қалған көрнекті ақындар болып есептеледі. Бұл елде ... аз ... ... ... ... ... әдебиет айдынында орын ала берді.
Түрікмен классикалық әдеебиетінің өркендеп, өскен кезеңі негізінен XVІІІ-
ХІХ ... ... ... бұл елде ... бастау бұлағын сонау XIV
ғасырда-ақ алған рубаи түрікмен ақындарына өте ... жанр ... ... ... ... ... ... махаббат тақырыбы
түрікмен халқында да асқақ әрі шынайы суреттеледі. Түрікмен ақындарының
көрнектісі, рубаи ... хас ... деп – ... атай аламыз.
Байрам-хан Мұхаммед (1505-1561) ғазал, рубаи, қыта, қасыда жанрларында жыр
жазған ... ... ... Аталған жанрлардың ішінде, әсіресе рубаи
жанрына мән бере қарап, түрлі тақырыптарда жыр ... ... ... дені – махаббат.
Серцам ты опечаленным верна,
Ты так же, как слова ... ... я, ... ... ... а ... ли она? (101., 75 ... шынайы махаббатты жырлау жаны таза, ойы тұнық ... ... ... ... жырлары да өзінің жаны секілді ... әрі ... ... жыр ... оның ... Бабырдың өзі тамсанса керек.
Уақыт өте келе Байрам-хан ақын саясатқа да араласа бастайды, өмірінің ... ... ... қол астында әскери шендегі қызметкер болып
істейді. Парсы, түрікмен ... ... жыр жаза ... ақын ... екі ... ... жаза ... Өмірінің соңына дейін жыр
жазған ақынның есімі өз ... ... ... ... ... жадында мәңгі
сақталып қалады.
Поэзия әлемінде өзбек халқы да өз ерекшеліктерімен дараланып тұрары
анық. Небір данышпан ақынды ... алып ... ... ... ... түрі туып ... Түрлі жанрлар ішінде қашан да ... ... ... ақын өзбектерде кемде-кем еді. Олардың қатарында
жарқырай көрінген: Ә. ... ... ... ... Рамз ... Шухрат,
Толиб сынды ақындарды атай аламыз.
Өзбек халқының ... ... ХV ... ... жартысында өмір
сүрген Гауаи, Атаи Саккака, Дурбек, Хайдар Хорезми, ... ... ... Міне нақ осы ... ... жазу ... де өзбек әдебиетіне
енген еді.
Өзбек рубаишылары дегенде ең алғаш біз өзбек көркем сөз ... ... ... ... орын алған Әлішер Науаи (1441-1501)
есімін бірден еске түсіреміз. Ол - өзбек ... ұлы ... ... ... ... ... ... ойшыл жан. Науаи да түрікмен
ақыны Байрам-хан Мұхаммед секілді ... ... ... ... ... 12 ... ... тәрбиесі бұдан былай Бабырдың мойнында
еді. Түркі және парсы тілдерінде жыр жаза ... ... ... (Бес кітап) 2 жыл ішінде өзбек тілінде жазылып ... ... ... ... ... дені ... дидактикалық
сарында жазылды. Ақын қаламынан махаббат тақырыбы да ... ... ... ... суреттеген туындылары да өзбек әдебиетінің шырайын
келтірер шығармалар екені ... ... ... ... ... деп ... Мұхаммед
Бабырдың есімін атай аламыз. Өз заманының үлкен ойшылы, кемеңгер ғалымның
еңбегі барлық салада да елеулі. Ел ... ... де ... тұрғысында да
Бабырдың есімі тарих сахнасының ең жарық жұлдызы екені ... Оның ... ... ... ... өзі Орта Азия ... ... тарихынан елеулі орын алары даусыз. Бабыр өзінің тамаша
лирикаларымен дүние жүзі ... асыл ... үлес ... ... оның ... ... толғантпай қоймайды. Оның 20-ға
жуық төрттағандар топтамасы 1950 жылы Мәскеуде жарық көрген ... ... (98) ... енді. 1972 жылы «Жазушы» баспасынан ... ... ... ... ... антологиясы» (97)
жинағына бірнеше төрттағаны шыққан болатын.
Бабыр – асқан лирик ақын. Оның қаламынан ... ... ... пен ... ... ... мен көңіл-күй әсерлеріне арналған.
Оның басқа ақындардан ерекшелігі барлық төрттағандарының буын саны өте ... ... 14-15 ... ... ... де көркемдігі мен мазмұндылығына
нұқсан келмейді. Қайта шумақтары сөз ... ... ... ... ... неге кенет көңлің қалды, шеттедің?
Мен көңліңді тапқанымша ... ... ... ... бақытты шақ болмады әттең баянды,
Беттен қақтың, жанға батты үмітімді тепкенің (97., 28 ... көп ... аса ... ... алып ... ... рубаиларында жырланатын махаббат тақырыбының аясы тым кең. ... ... ... аңсау мен табысу ситуациялары бірінен соң бірі келіп,
үлкен сюжет құрайды. Өткен күнге ... гөрі ... ... ... ... ... тосу ... жиі ұшырасады.
Бабыр шумақтарында теңеу өте жақсы қолданылған. «О, қызғалдақ, ... ... ... ... ... ... ... сөзі қыз орнына
теңестіріліп отырған ұғым. Ақындар қашан да бойжеткенді гүлге ... ... ... ... т.б.) ... ... ... теңеулерден
кейін өнер туындысының эстетикалық әсері күшейе түседі. ... ... қай ... ... суреттеліп отырған нәрсені не оқиғаны ... ... ... ұғым ... ... ... Бабыр төрттағандарында жиі ұшырасады. Ақынның тағы
бір ерекшелігі – метафораны орынды пайдалана алатындығы. ... - ... ... мен – ... ... ... ал мен болсам желге ұшатын құр күлмін.
Екі арамыз жер мен көктей алшақ жатыр де көрме,
Халқым үшін патша болсам өзің үшін бір ... ... ... сөзі қызға балап айтылса, «бұлбұл» ... ... ... Сондай-ақ, екінші жолдағы метафоралар «жалын» сөзі ... ... ... ... ... ... алау ... өзін сөніп біткен құр
күлге балап отыр. Төрт-ақ жолдан тұратын шумақтан біз ... ... ... отырмыз. Суретке сүйсіне де, таңдана да қараймыз. Бұл төрттағанда
пайдаланылған метафораның ... ... ... ... Қара өлең
құдіреті де осы.
Бабыр төрттағандары үлкен екі топта жырланған. Біріншісі: ... ... Ақын ... лирикалық сарында рубаяттарын
дүниеге алып келді. Ол – ... ... ... ... ... ... не құбылысты оқырманның көз алдына елестеттіріп, тіпті сол ортаға
жетелеп те ... ... ақын ... ... ... ... Ч. ... пікірінше, Бабыр ғазалдарында да,
рубаиларында да өмір, бақыт пен ... ... ... көрінеді. Ғалым
оның рубаиларын шартты түрде екіге бөліп қарастырады. Бірінші: дәстүрлі
тақырыпта жазылған төрттағандар, ... ... бір ... ... ... Ч. ... ... шығармашылығында 2 арнаның басым
түсетінін ерекше атап көрсеткен. «Бабыр рубаиларындағы бейнелер жүйесі ... әрі ... ... ... Ақын ... атап ... бейнелердің бірі – жел. Өз рубаиларында Бабыр желге лирикалық
кейіпкер мен туған жері, ... сол ... ... да ... объектілер
арасындағы дәнекер, байланыстырушы ретінде қарайды» (34., 164б).
Бабыр рубаиларында ғашық жарға деген махаббат пен Отан ... ... ... байланысып жатады. Сайып келгенде, ақын
рубаи жанрының ... ... ... оған жаңа бір ... бере білген.
«Күлімдеген нәзік раушан гүлге, жел, ұшып бар, ... ... ... күн
жүзді айыма айта бар» (148)- деп келетін жолдарда ақын жел ... ... ... ... жеткізуде. Мұнда лирикалық кейіпкердің жан, тән
сұлулығы астарлы ... ... ... оның ... паш ... ... ... деп әдемі нақыштармен суреттеп отыр. ... шек жоқ, ол ... ... ... ақын. Оның есімі тек өзбек
халқында ғана емес үнді, Орталық Азия, Қазақстан ... ... ие ... хақ.
Өзбек поэзиясы тарихындағы XV ғасырдың екінші ширегі мен XVІ ... ... ... ... өте ... ... ... болады. Сол кезеңде
өзбек әдебиетінің көрнекті өкілдері Әлішер Науаи мен Заһириддин Бабыр сынды
ақындар рубаи жанрын биік белеске көтере жырлағандар ... ... ... ... тақырыптық аясын кеңейтуге, көркемдігін ... ... үлес ... ірі ... Олардың шығармалары
әлі де орта ғасырлық түрік әдебиетінің озық үлгілері болып қалмақ.
Аты аталған ақындардың сарынымен ... ... ары ... ... дамытқан қаламгерлер Мунис және Огахий. Ал ... ... ... Рамз ... ... ... Йулдаш есімдері рубаи
жанрын жаңа белеске көтерген ақындар легі болып саналады. Кеңестік дәуірде
ғұмыр ... ... тобы ... ... ... із қалдырды. «Заманына
қарай адамы» дегендей, олар да өз шумақтарында Кеңестік кезеңнің ... ... баян ... ... ... ... ... рубаи жазған көрнекті қаламгерлер ретінде өзбек әдебиетінің
тарихында өшбес орынға ие ... ... ... ... де ... дамымаған еді. Оның жырлану
аясы кең, шеңбері ұлан-ғайыр үлкен болды. Өзбек ... ...... бай, тілі ... Көп ... ... да, ... де мағыналы.
Көркемділігімен, мазмұндылығымен назар аудартады.
Қырғыз ... ... өзге ... ... ауыз ... әр ... ... бай. Қырғыз әдебиеті ХІХ ғасырдың орта кезінен
бастап белгілі бір дәрежеде дамыды. Одан ... ... ... ... Қырғыз ауыз әдебиетіндегі батырлық дастандар, лиро-эпикалық
дастандар, ұзақ толғаулар әдеби-мәдени мұраларының өшпес туындылары.
Қырғыз әдебиетінің ... ... ... ... ... ... Аалы Тоқамбаев, Жомарт Бөкембаев, Түгелбай Сыдықбеков, Қасымалы
Баялинов, Қуанышбек ... Ясыр ... ... ... Ергембай
Ұзақбаев, Сүйінбай Ералиев сынды азаматтар түрлі ... ... ... ... жазу ... аясы өзбек халқы сияқты тым ... да, ... ... ... ... жатты. Тоқтағұл Сатылғановтың
«Нақыл жырлар», Аалы Тоқамбаевтың «Тосын ... ... ... «Бір ... (106) ... жыр топтамалары төрттік жолмен
жазылған төрттағандар болып есептеледі. Қырғыз төрттағандарының ... ... ... ... елге ... құрмет, ақыл-кеңес пен нақыл
сөздерден тұрады. Махаббат ... ... ... ... қана
кездеседі. Қырғыз рубаяттары көбіне екі бағытта жырланған. Бірі: патриоттық
рухта, келесісі: даналық ... ... ... ... ... тек Отанға деген қалтқысыз қызмет, елге деген адал
сенім басты орынға қойылған.
Ажырап алыс кетсең туған жерден,
Әрқашан қайғы шегіп ... таса ... ... ... ... ... /Е. ... (106., 133 б)
–деген жолдардан патриоттық сезімнің асқақ интонациясын аңғару қиын ... ... ... ... ... ақыл-кеңестер сөз болады. «Жолдас
болсаң қуменен, Өмірің өтер дауменен», деп адамды жақсылармен тату ... ... алыс ... ... ... ... ... яғни жазба әдебиет XVІІІ
ғасырда жақсы дамыды. Қарақалпақ халқының Жиен жырау Тоғайұлы (XVІІІғ.),
Күнқожа Ибрайымұлы ... ... ... ... Бердақ
Қарғабайұлы (1827-1900), Нәжім Дуқараев ... ... ... ... Аймұрзаев сынды ақындары әдебиеттің өркендеуіне сара
жол салып, биік белестерге көтерді.
Барлық ақындардың шығармашылығында төрттік ... ... ... ... ... ... қарақалпақ әдебиетінде рубаи жанры ХХ
ғасырдың алғашқы ширегінде дами бастап, ал келесі ширегінде ... ... ... ХХ ... төрттаған жазуды шебер пайдаланған деп: Садық
Нұрымбетов, Ыбырайым Юсупов, Тілеуберген Жұмамұратов сынды ... ... ... Нұрымбетовтың төрттағандары «жеке шумақтар» деген атпен ... ... ... сол – ... төрттағандарын диалог-сатира
негізіне жырлаған. Қазақ ақыны Әдібай Табылды жырларының сарынына өте ұқсас
бұл шумақтардың астарында ... ... езу ... ... табы ... ... ... шумақтары көпшілікке арналған әзілді төрттағандар болып
есептеледі. Ал философиялық астары бар, ... ... ... деп Ыбырайым Юсуповтің туындыларын айтамыз. Жеке шумақтарын
«Рубаяттар» деген атпен айдарлаған ақын ... ... ... ... ... ... жазылған.
Қарақалпақ әдебиетінде рубаи жанрын көп қолданған ақын Тілеуберген
Жұмамұратов. Оның рубаиларының саны белгісіз, ... де ... ... ... төрттағандары философиялық, дидактикалық сарында
жазылған. Көптеген ... ... ... ... де толғаған.
Қаламгердің «қобызбен», «дутармен» (музыка аспаптары) ... ... ... кездеседі. Шынайылылықтан қашықтау осындай мистикалық
сарында жырланатын шумақтардың астарында үлкен философиялық мазмұн жататыны
белгілі.
Тілеуберген ақынның ... 1979 жылы ... ... поэзиясының антологиясы» (99) деген жинаққа топтастырылып
берілді. Топтамадағы рубаяттардың мазмұны еңбек ету, ақыл мен ... ... пен ... ... ... ... ... төрттаған жанры ХХ ғасырдың екінші ширегінде
шарықтай түсті. ... ... ... ... түрінде
жырлаған. Ал діни тұрғыда жырланған төрттағандар тіптен аз десе боларлық.
Түрік халықтарымен біртуған ұйғыр ... ... да ... ... XVІІ ... жазба әдебиеті өркендей түскен
ұйғыр халқында қаламы қарымды ... саны ... ... ... да ... ... ... келгендіктен біз ұйғырларда рубаидың
келуін XVІІ ғасыр деп белгілей ... ... ... ... ... жазды. Салмақты да тұщымды рубаи жазған ақындар деп біз
Зәлилий (XVІІ ғ.), Нэвбәтий (XVІІІ ғ.), ... ... ғ.), ... ... ... ... ... (1740-1849), Хәрабатий (XVІІІ ғ.), Гумнам
(XVІІ ғ.) сынды азаматтарды атай ... ... ... ... ... ... ... ол жазба әдебиеттің негізін қалаушы ретінде әдебиет ... ... ие ... ... ... Ол ұйғыр әдебиетінде түрлі жанрлар:
ғәзәл, мухәммәс, мустәзад, қәсидә, сәпәрнамә, ... ... жуық ... ... ... жан. Оның ... ... философиялық негізде
жырланған. Көбіне өмірдің қысқалығы, сол ... адам ... ... ... ... ... парасаттылық, тазалық
қасиеттері паш ... жат ... ... ... өзін де күнәһарлар
қатарына жатқызып, алдағы күндердің «сыйынан» тек жақсылық болуын ... ... таза ... ... Көбіне-көп
адамгершіліктің таразысына биәдеп, жат ... ... ... ... зор екенін өз оқырманына жан даусымен жеткізеді.
Шумақтарының кей тұстарында қаратпа ... көп ... ... ... ... шаһқа назар аударып, ішіндегісін арнайды. Барлық
рубаиларының астарында ... ... ... ... ... ... де өз ... философиялық негізде
жырлаған. Тіршілік толқынындағы қиын-қыстау кезең ақын ... ... ... сол ... ... тартыстар, аумалы-төкпелі
өзгерістер ақын рубаиларына арқау болған. Сол ... тап ... ... қорғау, олардың ауыр тұрмысы философиялық тұрғыда
жырланған. Нэвбәтий өзінің 30-дан ... ... ... ... болған ақын.
ХХ ғасырдың басында ұйғыр рубаилары қазақ тіліне тәржімалана бастады.
Ұйғырдың белгілі ақыны Хизмет Абдуллиннің жиырмадан астам шумағын ... ... ... ... ... ана тілден тәржімалады.
Хизмет рубаиларының барлығы да терең философияға негізделген.
Біз баста жерде тудық, жерде өлеміз,
Көз жұмып, дем таусылып ... ... ... асқар құлап астан-кестен,
Астында жатар күл боп қор денеміз (1., 2б).
Ақын өз рубаиларын көбіне Омар ... ... ... ... ... те ... ... ұйғыр ақынының өлеңдерінің дені Шығыстың Омар
Хайямының рубаиларына сарындас.
О, ... ... бір күн ... жұрт ... ... ... қояр басымызға,
Ал бізден қанша кірпіш құйылады? (90., 95б)-деген жолдарда
Омар Хайям қысқа өмірдің үзілгеннен ... ... ... болып қалу
сәттерін керемет кестелеген. Хизмет адам өлгеннен кейін ... ... ... Омар ... ... боламыз дегенді айтады. Екі ақынның да
айтары бір – жұмыр ... ... жаны ... ... тек ... боп ... ... Хизмет кейбір рубаиларын Омарға еліктеп жазған деуіміздің жаны бар.
Себебі, ұйғыр ақыны шарап ... ... ... «Шаршатты-ау «Тағы
ішіпті» деген сөз-ақ! Жұрт осы ... ме екен ... ... (1)-деген
жолдардан біз Шығыс ақынының сарынын айтпай ... ... ... ... ... ... ... нағыз көзі дерлік, шумақтары нақыл
мен даналық ойларға толы жауһар жырлар.
Аты аталған ұйғыр ақындарының ... ... тән ... ... ... ... рубаиларындың басым болуы. Олардың ... ... ... ... ... ... ... тұнық та кәусар сезімі.
Дегенмен, көпшілік ақындар өз ... ... ... ... ХІХ ғасырда рубаи жанрын басты шығармашылық көзі етіп, тарата
жазған ақын Хизмет Абдуллиннің ... ... ... ... ... ... десек қателеспегеніміз.
Әзірбайжан елі керемет, ойшыл ақындарды дүниеге алып келгендігімен
көңіл аудартады. Жазба ... ... ... парсы тілінде дамыған,
сол ғасырларда ... ... да бой ... ... ақындар легін
атамағанның өзінде бұл елде Хатиб Тебризи (1030-1108), Гатран ... ... ... Туси ... ... ... ... Зюльфугар
Ширвани (1190-1245) сынды ақындар әзірбайжан әдебиетінің негізін ... ... ... орынға ие.
Әзірбайжанның көрнекті өкілі, ойшыл, философ ақыны – ... ... ... ... ... ... ... еліне мәшһүр. Ол
өзінің 30-ға жуық рубаяттарымен ... ... ... ... Генжави өз
төрттағандарын лирикалық, философиялық сарында толғады. Әсіресе, ... ... ... оқырманды тез баурап алары сөзсіз. Ол –
философ ақын, шығармаларының дені ... ... ... ... ... ... Физули (1498-1566) есімі де рубаи
жанрының негізін қалаушылар қатарында жарқырай көрінеді. Аты әлемге мәшһүр
Физули ... ... ... ... ... әзірбайжан, парсы
және араб тілдерінде жазған. Жүзге жуық рубаи жазған ақын өз ... ... ... ... Дегенмен, лирикалық төрттіктері
басымдау. Әсіресе, махаббат лирикасына қаламды ... ... ... ... сол – ... философиямен ұштастыра
жырлаған. Жалпы табиғатпен, аймен, желмен, күнмен ... ... ... сәлем жолдайтын тұстар да аз кездеспейді. ... ... оны ... ... нәзік штрихтармен сурет салады.
Суреткер ақынның ... ... ... ... ... рубаилар
жеткілікті-ақ. Оның сезімге толы төрттағандары тек өз елі емес ... ... ... ... ... інжу-маржан жырлар саналған ақын рубаилары тіпті қолжазба
күйінде-ақ әлемді шарласа ... «Еще при ... ... его ... в ... по всему миру, среди многих народов. Наиболее
известные ... ... ... на ... ... (142., 25 б) ... ойымызды беки түспек. Жапы ... ... ... ... ... ... черкес елдері де төрттаған жазуда артта ... ... көне ... ... ... аудармасымен бізге жетіп отыр.
Төрттағандар мазмұны – халықтың хал-ахуалын баяндау, мұң-мұқтажын, қасірет-
қағыдан арылу жолдарын ... ер мен ел ... ... ... төрттіктің астарында асқақ арман, артта қалған күндерге нала жатыр.
Кей жырларында ... ... ... ... күші ... ... күші – ... (31., 96 б) -деген кесек ойлар тастайды.
Кабарда-черкес халқы көп ... ... ... ... ... ... ... көп орын береді, бірақ
райдан тез қайтып, ... ... үміт ... ... ... екен,
Бізден гөрі бақытты» (31)-деп алдағы ... ... ... ... ... – адамгершілік болып табылады. Оған ... де ... атап ... ... ... ... ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ РУБАИ ЖАНРЫ
2.1. Қазақ әдебиетіндегі рубаи жанрының қалыптасу, даму жолдары
Қазақ әдебиеті ... ... озық ... ... бойына
сіңіре танылуы, дамуы – ... ... ... жақындықтың
мызғымастығын айқындай түсетін ерекшелік.
Көне түрік заманындағы (VII ғ) әдебиетте рубаи – ... ... ... ... біз сол заманның көрнекті туындысы «Алып Ер
Тоңа» эпикалық жоқтау жырынан көре ... (IX-XII ғ) ... ... де ... ... нақышпен жырлана берді. Оған сол кезеңде төрттаған формасында өлең
жазған Қожа ... ... ... хикмет»), Әбу Насыр ... ... ... («Құтты білік») есімдері дәлел бола алады.
Олардың қаламынан туған небір көркем ... сол ... ... баға
жетпес мұралары.
Қазақ хандығы (XV-XVIII ғ) тұсындағы әдебиетте ... ... ... ... алып ... жырлар қара өлең формасында жырлана
бастаған еді. Бұл тұста абыздардан өріс алған ... ... ... ... ұлттық сипатта жырланды. Мұнда Көтеш пен Шал ... ... ... өз ... қара ... өте көп ... ... ғасырдың екінші жартысындағы әдебиетте рубаи жанры тіпті өрістеп
сала берді. Бұл кезең әдебиетте қара өлең ... жаңа ... ... ерекшеленеді. Қара өлең ұғымын бұл кезеңде кең ... ... ... ... ... алып келген ақын – Мәшһүр Жүсіп Көпеев
болатын. Көреген ақынның қара өлеңдері ақыл мен ... толы ... ... ... ретінде танымал болған еді.
XX ғасырдың басындағы ояну дәуіріндегі ... ... ... ... алды Осы ... ... ... төрттағанының атауы әдебиетімізге қайта
оралды. Ол терминді алғаш қолданған да ... ... ... ... ғалым
Сәбит Мұқанов еді.
ХХ ғасырдың соңғы ширегінде рубаи жанрын пайдаланушылар қатары ... Осы ... ... ... легі ... ... ... гүлдендіре
түсті. Тәуелсіз жылдар басындағы әдебиетте ... ... ... емес
етене, кірісе жазған ақындар көріне бастады. Олардың ... ... ... ... Мұзафар Әлімбаев, Арғынбай Бекбосын сынды
азаматтар тұр еді. Бұл ... ... ... сан-салалы атпен атала
бастады. Төрттаған, рубаи, қара өлең, бір шумақтық, шағын ... ... ... ... ... ... ... атауы – рубаи екені мәлім.
Рубаи жанрының қазақ әдебиетінде қалыптасуына бармас бұрын, оның шығу
тегіне көңіл бөлсек. ... ... ... ... белгілі болғанындай
тұңғыш түркілердің арасында кеңінен тараған. Оның ... біз ... ... Махмұт Қашқаридің «Түрік сөздігі» кітабындағы «Алып Ер
Тоңа» туралы эпикалық тарихи жыр шумақтарынан зерделей ... ... ... Мырзахметұлының қазақ және түрік халықтары әдебиет тарихын
дәуірлеу кезеңінің бастамасын осы ... Ер ... ... ғ.) ... алу ... айтады. Әдебиет тарихын дәуірлеу негізіне сүйенер
болсақ, аталмыш жыр ең көне ... ... ... Демек, төрттаған
(рубаи) жанры өзіміздің көне түрік ... төл ... ... Ер ... ... 600 өлең жолы да осы ... формасымен жазылған деуге
болады. Уақыт өте келе ақындарымыздың төрттік өлең ... қара ... ... И. Жеменей «рубаи» секілді төрттағандар өзіндік өлшемімен
әуелі түріктерде болғанын, кейін олардан Рудаки сынды парсы ... ... араб ... жол ... айтады. «Рубаи» ұғымы араб сөзінен
шыққандығы белгілі. «Бірақ, ... ... ... ... ... Ислам дінін саяси-рухани тұрғыдан да ... ... ... ... ... ... ... бермегендігінің себеп-салдарынан парсылар
түркі мәдениетінің құндылықтарын өз игіліктеріне жарата ... (117., ?) ... ... ... пікіріне сөзсіз қосыламыз. Осы тұста шығатын ой парсы
мәдениеті ... ... ... ... ... қол ... құндылықтары да арабтар мен парсыларға өз әсерін тизізбей
тұрмады дей ... ... ... ... ... осындай жағдайлардан
соң парсы мен араб әдебиетіне енді. Рубаидың формасы түріктерден ... ... ... ... қайта оралған. Десек те, ұрпақтан-ұрпақққа
мұра болып жалғасып келе ... ... ... қара өлең ... ... ... ... жанрының қалыптасуы екі негізде жүзеге асты
дей аламыз. Біріншісі, қазақ әдебиетінің өз ішінде ... ... ... ... ... ... екінші аударма (Омар Хайям, Рудаки, Руми)
арқылы қалыптасқан рубаилардың әдебиетімізге ... ... ... ... ... ... ... тума қара өлеңі. Тарихи байланыстар нәтижесінде шығысқа ... қара өлең ... ... ХХ ... алғашқы ширегінде «төрттаған»
деген атпен өз әдебиетімізге қайта оралған ... ... Осы ... ... ... ... мына ... айтпай кетпеске болмас:
«Рубаи пішінінің түркілердің ежелгі төрт таған ... ... ... ... ... жаңаша зерттеулерге жол ашсақ жөн болар ... ?). ... ... де ... ... ... түседі.
Ал, аударма арқылы қалыптасқан рубаиларыдың жазылуына ... ... ... тимей қойған жоқ. Шығыс әдебиетінде рубаи ... ... ... Десек те, рубаидың биік шыңына шығып, шеберлік танытқан Омар
Хайям рубаяттарының аудармалары туралы ... ... ... ... ... әдебиетіндегі орнын айқындау басты мақсатымыз болмақ.
Омар Хайям есімі Шығыстың ... ... ... ... жазу
мәселесінде шоқтығы биік есімдердің алғашқысы. Адам жанына азық ... ... ... ... неше ... өтсе де өз маңызын жойған
емес. Әлемнің барлық тілдеріне 18 ... ... ... ... біздің аудармашылар да көркем әрі ... ... ... ... ... ... ... біздің де
ақындарымызды бей-жәй ... жоқ. ... XV-XVIII ... ... ... ақын, жырауларының, одан бертінде Абайдың, Шәкәрімнің,
Бернияздың, Мағжанның шығармаларында О. Хайям әсері бар ... ... ... ... ... ... тұсындағы қазақ ақындарында, айталық, Сәкен
Сейфуллин, Сәбит Мұқанов, Әбділда Тәжібаев, Қалижан ... ... ... еліктеу кездеседі. Бір ... ... ... ... бар болатын»- деген Ө. Күмісбаевтің пікірі теориялық тұрғыдан
дәлелді сөздер.
Аударма ісіне тұңғыш қалам ... ... ... Омар ... ... (парсы тілінен) аударса, бертін келе ... ... ... ... ... ... 250 рубаиын тәржімалады. «Осы нұсқалар
ішінара болмаса, негізінен ... ... ... ең бір ... табылады» (46., 5 б). Арғынбай Бекбосын тек Омар ... ... ... ... ... Руми ... ... шумақтарын
аударған. Бұл рубаяттардың да тәржімалануы көркемдік пен ... ... ... болып есептеледі.
Омар Хайямнан басқа Шамседдин Хафиздің рубаяттары да қазақ тілінде
сөйлеген. Оның рубаиларын ... етіп ... ... ... еді. ... дәл, әрі ... ... көркем туынды болып есептеледі. ... ... мол ... ... ... мол. ... тамаша
өрнекпен аударма жасаған Сейфолла Оспан шығыстық танымал ... ... ... ... ... ... ... аудармашылармен қатар ақын төрттағандарын тәржімалауда тер
төккендер деп: Өтеген Күмісбаев (38), ... ... (86), ... (68) ... ... атай ... Белгілі аудармашы Қуандық
Шаңғытбаев О. Хайям рубаиларын тікелей парсы тілінен аударған. Аудармашының
еңбегі (аудармалары) 1980 жылы, ... ... «Жыр ... ... атпен жарық көрді.
Қуандық Шаңғытбаев – шебер аудармашы. Ол Омар Хайямды, ... ... ... ... Мұса ... Міртемірді, Фаиз Ахмад
Фаизды, Гетені, Надир Надирпур сынды ... ... ... ... ... Ақын Қ. ... Омар Хайям рубаиларын тұңғыш
түпнұсқадан қазақшалаған аудармашылардың қатарында еді. Ақын ... ... ... ... ... Омар Хайямды қазақ поэзиясына жете
таныстырды. «Қуандық ... ... ... ... ... өрнек
салып келген. Бұл екіарада ... ... ... ... Теорияның тіліне салсақ, Шаңғытбаев ... ... ... ... ... ... Әлбетте, Қ. Шаңғытбаев тәжік, өзбек нұсқаларымен қатар
орыс вариантына да көбірек жүгініп отырғанға ұқсайды» (41., 13б). ... Қ. ... ... тым ... әрі ... ... келеді.
Түпнұсқадан тікелей аударылғандықтан болар парсылық бояуы аса сақталған
десек болады. Омар шайыр ... ... өзі ... ... ... дүниелер емес пе?! Оның рубаилары тіпті, кейде таза қазақша ... ... ... ... ісің аусар,
Бой сұнып сұмдығыңа, бітті қауқар.
Бауырын қақ айырса қара жердің,
Қаншама шығар ... ... ... ... парсы рубаиы емес қазақ төрттағаны жырланғандай әсер берері
сөзсіз. Бұл әсер ... ... өз ... ... ... Шаңғытбаев аудармалары поэзия көгіндегі теңдессіз туынды
болып қалмақ.
Белгілі шығыстанушы ғалым, ақын Өтеген ... Омар ... ... ... ... ана тілімізге тәржімалауы – аудармадағы
тың бағыт еді. Аудармашының еңбегі 2004 жылы ... ... ... ... ... ... ... Жинақта Рудаки, Унсури, Фердоуси, Ибн Сина,
Насер Хосроу, Омар Хайям, Сағди, Хафиз, Руми, Мырза Ғалеб, ... ... ... ... ... ... Лахури, Шәхриар, Саэб Тәбризи, ... ... ... ... ... ... ... барысында Омар
Хайям шумақтары көркемділігімен, ... ... ... Бұл аударма сол жылы «Қазақ әдебиеті» басылымында да жарық көріп
көпшілік қауымға ұсынылды (38).
«Аталмыш жинақтағы Омар ... саны – 45. Оның ... 36 ... ... Хедаят, Бертельс, Хумайи және Фиджеральд зерттеген белгілі
нұсқалардан, ал қалған 9 рубаи өзге нұсқалардан алынған. Көлемі ... ... ... ... парсы тілінен қазақ тіліне тұңғыш тікелей ... ... ... ... (46). ... қазақ тілі мен парсы тіліне
ортақсөздерді ... ... алуы өте ... ... ... ... толы ... пақырлар да сімірген,
Шахтың көзі, ділінен жасалыпты білем мен.
Немесе
Көзе толы шарапты сімірелік,
Бізге дейін жасалған құмыралар- деген ... ... ... ... ... таза қазақ тіліндегі баламаларынан
гөрі парсы тілінен енген кірме нұсқасы ұтымды шыққан.
Өтеген Күмісбаев Омар ... тек ... қана ... шайыр
туралы тың зерттеулер мақалаларын да жазды. Оның ... ... ... ... ... ... ... патша ақыны Омар Хайям қазақ
әдебиетінде» (41., 13 б),- ... ... ... ... туралы кең де
келелі әңгіме сөз болды.
Бүгінде елімізде ... ... ... ... ... көңіл
қуантады. Көшілік аудармалардың негізгі ... ... ... ... қасиеттері де толық сақталуда. Кеңестік кезеңде тек
орыс тілінен аударылатын туындылар, енді егемендік алғаннан кейін ... алып ... ... түпнұсқаға көшті. Оған келтірілер мысалдар
жетерлік. Мәселен, Қуандық ... ... ... ... ... Тұрсынәлі Айнабеков те тәржімаларын түпнұсқалардан
тікелей жасағанын атап айту керек. Оның 200 тарта Омар ... ... ... парсы нұсқаларын салыстыра отырып жасаған еңбегі көркемділігі
жағынан көш ілгері орында тұр. Тәржімашының аударма ісіндегібір ерек тұсы ... ... ... ... әр ... ... қоюында. «Адам,
адамгершілік, махаббат, достық ... ... ... ... деп берілген төрттағандардың көркемділігі көңілге ... ... ... ... шығыстың шайырларына еліктеу ... ... де ... ... келіп жатуы заңды жәйт.
Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, қазақ әдебиетіндегі рубаи екі ... ... Бірі – тума ... ... өлең) толғануы,
екіншісі – аударма арқылы қалыптасқан ... Айта ... жәйт ... де елдегі төрттаған жазу жолдарының нығаюына септігін тизгізді. Көркем
аудармалардың сезімге әсер ету нәтижесінде елде төрттаған толғаушылар ... ... ... емес. Әсіресе, Омар ... ... ... ... соңғы он жылда еселеніп сала ... Осы ... ... ... Омар ... енді ... мен төрттағандай отпен енем» (А. Бекбосын),-
деген жалынды оттар маздап тұр еді.
Елімізде ... жазу ісі ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңдерді бастан кешірген ... ... ... бастан өткерсе де әдебиетін, мәдениетін, рухани-қазынасын
жоғатқан емес. Әсіресе, төл ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа
мұра болып бүгінгі күнге дейін жетіп отыр.
Бір ғана тосын шешім, күтпеген түйінмен орасан мән, ... ... өлең ... ... ... ... жақын екені даусыз. ... отты ... ... ... өлеңді төрттағандатқан ақындар есімі сонау
ерте ғасырларда-ақ әдебиет айдынында бой көрсете бастағаны ... ... ... ... ... ғ.ғ.) рубаишылары дегенде өз
заманында елді аузына қарата білген, қара ... қақ жара әділ ... ... ... тілімен талай сөзге тоқтам бере білген Көтеш (1745-1818), Шал
(1748-1819), Абыл ... ... ... ... ... ... ғ.ғ.) ... рубаишылары: Жаяу Мұса Байжанұлы
(1838 - 1929), ... ... ... ... (1847 - ... (1863 - 1927), Омар ... Тұрмағамбет Ізтілеуов (1882-1939)
сынды ақындар ... ... ... ... Әр ... ... өмір ... де,
қазақ топырағында ғұмыр кешкен осы ақындардың қаламынан өз ... ... ... ... да ... ... небір өткір тілді шешендер, небір айыр ... ... ... кешкен. Бізге жеткені бар, ... ... төл ... ... ... Көтеш ақыннан бастауды жөн
көрдік. Көтеш (1745-1818) ақынның суырып-салмалығында дау болмаған. Қазақ
өлеңдерін зерттеуші А.Е. ... та ... ... айта ... ... өлең ... қабілеттеріне таңырқаған. Рас, қазақ
ақындары әр түрлі ... еш ... өлең ... ... ... ... ... Көтеш ақынның жырлары да мінсіз ... ... ... ... ... ... нәрсені өлеңге
айналдыра алатын ақын және күй ... ... деп ... Ақын
төрттағандарының желісі көбіне-көп ... ... ... сартап сағыныш, жастық шақты аңсау сарыны байқалады.
Кәрілік, жылы-жұмсақ ас жарай ма,
Қазы, қарта, жал, жая, бас жарай ма?
Кәрілік, мұның бәрін жақтырмайсың,
Үйген ... ... тас ... ... ... ... ... айшық тапқан. Өмірінің
барлық кезеңдерін тек ... ... ... ... ... ақын ... дені пессимизмге құрылары сөзсіз. Пессимизм сарыны
барлық ақын-жыраулардың жырында көрініс тауып отырғандығы даусыз. ... бар ... ... ... қара өлең ... жазылған.
Жауынгер, батыр ақындарда кездесетін төкпелі, ... ... жыр ... ... пен ... ... ... өлеңдеріндегі зілді ирония, ащы имор ол кісінің өмірден көп
тәқит көргендігін баяндайды. ... де ... ... ... қысқа
сөздермен бекітіп, әлденені іркіп қалған секілді боп ... ... ... ... қашан да жақын ақындардың шығармашылығының негізгі өзегі: бай
– манаптарды, би – болыстарды, яки ... ... ... ... ... ... сауатты өмірге, ағартушылыққа, өнер мен ... ... ... ... ... таптың қанаушылық әрекеттерін жирендіре жырлау.
Сол ... ... ... ғана ... тиек ... ... ... тәрбие-тәлім негіздері де айшықталып жататын. Мәселен, Шал
ақынның (1748-1818) әрбір шумағы жастар тәрбиесіне негізделіп ... ... ... ... ұшы,
Алыс сапар дейді ғой барған кісі.
Ата менен анаңды құрметтесең,
Мекке болып табылар үйдің іші, -деп ... ... ... ... ... жоқ, оларға жасаған жақсылық Меккеге
барумен тең ... ... Ақын ... дені халықтың тұтқасы болар
болашақ жастардың тәрбиесі, сондай-ақ, сол ... ... ... ... ... болып келеді.
Ерімнің бір тұрманы үзеңгісі,
Қыз он бесте келеді ... көр, асын іш» ... сөз ... көр, ... ал» - сол ... -дей ... ... нақыл сөздермен әрлейді, аз ғана сөзбен зор ... ... ... ... да ... үлкен пәлсәпалық ой барын тұспалдатады. Ақын кей
төрттағандарын ақылға, тәрбиеге негіздесе, кейбірінде реніш, ... ... ... ... ... ... жеткен шығармаларының дені-
импровизациямен, экспромтпен айтылған өлеңдер. Бұл тұрғыдан ... ... ақын ... ... ... ... ... бұрынғы өткен барлық
импровизаторлары сияқты Шалға да өлеңмен, я ... ... бір ... ұқсайды. Мәселен, Шал бір үйге келсе, үй иесі әйел ... ... ... кәрі ... елей ... ... сақалын сыйламағанға кейіген
Шал табанда:
Сабының сақар болсын дені, ... ... ... ... келін.
Жұрт сыйлаған басымды күлге теңеп,
Жаярмын талай жерге сен, келін» (126., 110 б), ... ... ... ... ... ... ... шалқар, енді бірде жауар
бұлттай жабырқау. Себебі, оның ... ... да ... ... ... тұрады
емес пе?! Жасы келген ақын жүрегі қашан да жастықты аңсап, кәрілікке қадам
жасағысы келмей тұрады. Бұл-заңдылық. ... ... ... элементтері
Шал шумақтарында да кездеседі.
Шалыңның екі көзі жайнап жатыр,
Кеудемде ... ... ... ... ... жоқ, қазығым жоқ,
Қайтейін, кәрілік шіркін байлап жатыр,- деп жырлап өткен
Шал ақын шумақтары ... өз ... ... ... сөз ... отырған Көтеш пен Шал ... ... өмір ... ... санатына жатады. Екі ақынның толыққанды өмірі
туралы дәл пікірлер жоқ. Дегенмен де, қазақ ... ... үлес ... ... ... ... айтылып жүрген сан-алуан әңгімелері
баршылық. Көтеш ақыннан қалған жыр-жолдар ... ғана ... ал ... қаралы өлең жолдары қалғаны анық екенін ... ... ... ... дәлелдей түседі. Аты аталған екі ақын да төрттағандар жазғанын
ғалым мынадай пікірмен растайды: «Хан мен дінен ... ... аз ... те, Шал да әуел ... ... ... ... қораштау көрінетін
Көтештің төрттағандарын Шалдың шымыр да шырайлы ... ... ... 10 ... те, Шал да ... жай көзге іліне бермейтін тақырыптан таудай
нәрсе түйіндеп әкетеді. Өз ғасырының ... үн, ... ... сіңірген
көшпенділер өкілдерінің поэзиясы таза, табиғи рухта жасалынған (39). Талай
ақын-жыраулар дүниеден өткен. Халықтың
Көтеш, Шал есімдерінен кейін төрттаған жазу ... ... ... ... ... ... ... (1760-1840) көре аламыз.
Ақын шығармасына қайым өлеңнің табиғатындағы қарапайымдылық пен ... тән ... ... айтыс пен жаттап алып, әнмен айтуға жеңіл
де ... ... ... ... ... ... үйлесім табады.
Қобылан жыраудың көп шумақтары қайшылықтар мен ащы ... ... ... әжептеуір қызмет еткендігі аңғарылады.
Жыраудың бірнеше шумақтарында тап теңдігі, бай мен кедей ... ... ... пен ... шақ ... диалог кең көрініс
тапқан. Жоқшылық пен кәріліктің меңдеп, қатар келгендегі келеңсіз кездерді
де ... ... ... ... жас кезімде келмеп едің,
Жеңем деп мені жаста сенбеп едің?
Сексенге кеп, селкілдеп отырғанда,
Кәрілікпен қосылып мені ... (125., 141 ... жазу – ... ... төңірегінен ұзамай,
әлеуметтік жағдайларды сөз ету дәрежесінен аса алмау деген ұғымнан ... жөн. Өмір ... ой ... ... ... ... мағыналы, аталы байламдар айту – төрттаған критерийіне ғана ... ... ... қос ... ... да ... ... ерттеуші Ислам Жеменей былайша пікір айтады: «Төрттік форманы
қара жыры ... ... ауыз ... ... ... ... Мәселен, Қобылан Бөрібайұлының (1760-1840) жырларында
қосарланған төрт ... ... жас ... кемеп едің» (125., 141 б) деп
басталатын ... ... (117., ?). ... ... бұл
төрттағанынан өзге «қара тісті қақ жарған қайран тісім», «Кедейлік мұнша
неге болдың ... «Ат ... тон ... ... ең ... кенжесі
екен», «Дәмді тамақ қартайсаң берер қуат» (125., 141) сынды төрттағандары
үлкен ой, астарлы ... ... ... «Қара тасты қақ жарған қайран
тілім» (125) ... ... ақын ... өкшесі қисайып жүр» деген
керемет жолды келтірген. Ақын аяғына ... ... ... ... жоқ, өмір-
тіршіліктегі жолынын болмағанын, қиыншылық ... ... ... ... ... ... ой, ... теңеу десеңізші?! Ақын
жырларының барлығы да үлкен астарға негізделе жазылған. ... ... ... ... тұр. ... ... өнерді қатар жалғастырған Қобылан
есімі ауыздан-ауызға таралған ғибратты терме айтқан ірі ... ... ... ... ... шақ, ... сезім тақырыптары барша ақынның шығармаларына
түр, мазмұн, реңк берері ... Өз ... Абыл ақын ... ... да Шал ... жастық дәуренімен қош айтысқысы келмейтінін,
қатарластарына ... әлі де ... ... өз ... біз де ... ... ... жоқ жетегіне.
Біз байғұс қалтақ – құлтақ етіп келдік,
Біздей шал жатып ... ... пен ... ... ... ... пен әділеттілікті ту еткен
Жаяу Мұсаның (1838 - 1929) қаламынан да аз шығарма ... жоқ. Жаяу ... ... ... ... ұстайды, өмір бойы үстем тап
өкілдерімен күресе отырып, сол замандағы ... ... ... ... (127., 70 б). ... ... ... мазмұны мен түріне,
орындаушылық өнеріне көптеген ... ... Оның ... ... ... та тиек болған. «Ләйлім» деп айдар тағыла ... ... ... ... ... көйлек, асыл бешпент белін қысқан,
Бір қыздың даусы шықты Күншығыстан.
Қоян жон, құмырсқа бел қарағым – ай,
Жігіттің арманы жоқ сені ... деп ... ... ... ... ... ақынның «Сұрша қыз», «Сәулем қыздар»
сынды жырлары да жырсүйер қауымның көз қуанышы екені даусыз.
Жаяу Мұса секілді ... ақын ... ... Кемелұлын да (1840-
1911) қоссақ қателеспеген болар едік. ... ... ... ерте ... ... импровизаторлық өнерімен жиын тойларда сан
рет сөз сайысына түскен» (127., 75 б) ... ... ... бастау алған шығармашылығы шағын шумақтарға дейін әдебиет
айдынында сара жол ... Ақын ... дені ... ... ... – кетер, жүзге келер,
Бәрібір, үйде өлсең де, түзге көмер.
Қайыр – қош, аман боп тұр, ... елім ... енді ... бізге келер,- деп өмір ... бір ... ... ... ... тілге тиек етсе, мына жолдарда
көзді шелдетер дәулет туралы, оның ... ... ... екендігін
жырлайды.
Керілген етек жақсы керме қастан,
Шөп шығар, жаңбыр жауса, қара тастан.
Дәулетке ерге ... ... ... жер мен ... (127).
Ақын бойындағы психологиялық сезімнің бай екендігі шумақтарынан ақ
көрініс тауып отырады. Ол алдындағы ... ... ... не ... алда ... құбылыстар болатындығын бет-жүзіне, ... ... ... ... ... ие. ... ... психологияның
ең бір қажетті элементі ішкі сезімнің сергектігін аңғартатын құбылыс. Бұл
қасиет кез-келген ... ... ... керек, тек таланты мен асқақ сезімі
бар адамдар да ғана болады. Міне, ақын осындай дара ... ие ... ... күні Көлбай қондым,
Қондырмаймын десе де, болмай қондым.
Ат жемін қонақ ед деп бермеген соң,
Тақыр жерге иірген қойдай болдым (127)- дей келе ... ... ... ... қосады. Мінез сомдауға шебер Құлыншақ ақын
жырларынан тез шешімге келер өжет ... ... қиын ... ... ... ... ... кесімді шумақтар да бой көрсетеді.
Сен едің Рысқұлбек бұлғақтаған,
Көргенше болдым ... ... ... ... өткен,
Бар екен бір мінезің шұнақтаған.
***
Ішпеймін қымызыңды, шөлдесем де,
Өзіңді білуші ... ... ... ... еншісі бар,
Ештеме алып, ештеме бермесем де, - деп ... ... ... да ащы ... да ақиқатты қаламына тиек ете білген жан.
ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінде төрттағандатқан ... легі ... ... ... да ... сөзі – халықтың мұң-мұқтажы. Қазақ, башқұрт,
татар әдебиеттеріндегі ірі тұлғалардың бірі, ағартушы – Ақмолла (шын ... ... ... (1831-1895) өзінің үздік шығармаларымен
жұртшылық назарына ерте кезден-ақ іліге бастады. Ақын ... ... ... ... өте келе қағаз беттеріне түсіріліп, баспасөз арқылы да
белгілене түсті.
А. Мұхамедиярұлының «Хикметті сөздер» деп ... ... ... негізде жазылған өлеңдер болып табылады. «Хикметті»
сөзі – ... ... ... ... ... берілсе керек. Бұл цикл
ақынның әр жерде ... ... ... шашылып жүрген жекелеген
төрттаған шумақтарынан құралады. Қырыққа жуық «Хикметті сөздер» жазған ақын
өз шумақтарына тап ... ... ... өзек ... Ақын – ... ... ... Ақмолла ғұмыр кешкен ... өте ... ... ... ... ... сарыны көп байқалады. Дені
адам, оның тіршіліктегі мәнді, мәнсіз ... ... ... ... ... ... ... өлең формасы болғандықтанАқмолла ақын
өлеңдері де осы ... ... алып ... Оның ... ... әжуа, жеңіл юмор, ащы да болса ақиқатын айтар сатира сарыны
байқалады.
Ақын өз ... ... ... ақыл, даналық сөз қозғайды.
Өз өмірінен көрген-түйгендерін тұжырымдап, философиялық салмақты ой айтады.
Мәселен,
Жабыдан айғыр салма ... екен ... ... ... малды екен деп.
Қаршығаның баласы теппей қоймас,
Жақсыны тастап кетпе жарлы екен деп,- деп ... ... ... да, ... ой да ... Бұл ... адам ... қасиет, оны бағалауға үндеу сарыны анық байқалады. ... ... ... ... ... ... деп ... кетпеуге шақырады. Егер
осындай теріс әрекеттерге барса, адам ... тек ... ... ... ... ... ... таппай,
Қаларсың жалтыр мұзда, тайғанақта»,-деп адам перзентіне
тоқтам айтады. Тәрбие-тәлім беруге кұш салады.
Ақмолла шығармашылығындағы бір ерекшелік – оның «ән ... ... Оның ... ... а – а – а – а үлгісінде көрініс
тапқан. ... ... ... ... ... ... ... көп айналып, зорға қонар. ... ... ... аз ба ... ... ... келсе, өзі-ақ табар. а
Бұл шумағында ақын жолынан тайған ... адам ... ... ... «ән рубаи» формасында жазылған шумақтар ақын ... ... ... бір ... ... сөзі тек ... ... аяқталған
төрттармағы да кездеседі.
Ақын өмірдегі қым-қуыт тіршілікті кең қамтып, қоғамдық қайшылықтар
сырын түсініп, жыр ... өз ... ... да, ... ... ... ... дүниенің мәңгілік еместігін, қамшының сабындай ғана
қысқа екендігін әр тұстаескертіп, адамға қажетті ақылды дер ... ... Өлең ... ... ... ... ... сөйлейтін
шешен ақын қашын да халқы үшін жыр ... ... ... ... алған көптеген халық ақындары бар.
Олардың қатарында Тұрмағамбет Ізтілеуов, Сәбит Мұқанов есімдері елеулі ... ... ... аты ... ... ... құлашын сермей төрттаған
жазған жандар. Зерттеу еңбектерінен біз Т. Ізтілеуов пен С. ... ... ... ... әсер ... ... ... тәлім алған көптеген халық ақындары бар. Тұрмағамбет ізтілеуов,
Омар Шипин, Иманжан Жылқайдаров, драматург Шаяхмет Құсайынов, қазақ ... ірге ... ... ... ... Сәбит Мұқанов сынды
талантты да белгілі қайраткерлер Ақмолланың ... көп ... ... (110., 25 б),- ... ... зерттеуші Уәлихан Қалижановтың пікірі
сөзімізді қуаттай түспек. Тұрмағамбет Ізтілеуов тек ақын шығармаларын ... ... ... еліктеп төрттағандатқан – белгілі ақын, халық мұрасын
жинаушы ... ... ... Ол өз ... Ақмолланың төрттағандарын
жатқа айтып, елге таратқан жан. Шәкірті Тұрмағамбет арқылы Ақмолланың
рубаилары ... ... ... асыл мұра ... ... отыр. Ал, Тұрмағамбет
шығармашылығы туралы кейінірек терең тоқталамыз.
Тақырып ... ... ... ... ... ... қоя білу
де-үлкен өнер. Осы үлкен өнерді ... ... ... қатарынан
Шәңгерей, Көкбай, Омар ақындарды көруге болады.
Шәңгерей Бөкеев (1847 - 1920) ... дені ... ... пен ... ... ... ... суреттеу. Ақын
«Көлторғай» деп аталатын төрттағанында сол табиғат ... ... ... ... қалғыр – көрген жерім,
Бұлағай, ойран - әлек салған жерім.
Көк найза, қара санай атылса да,
Қайтармай қайтқаным жоқ аттың ... ... ... ... ... де ... қиын ... Сол сияқты ақынның «Ұршық» деп аталатын
рубаиы да өз кезінде жоғары ... ... ... Жанатайұлының (1863 - 1927) ... ... ... ... да ... қауымға жақсы ой саларлық дүниелер. ... ... дана ... ... жете ... ... өкіну,
енді аңсап, іздеген, шөлдеген жолдарды көруге болады:
Жаннатта жаның болғыр Абай құтып,
Қасында бос жүріппін шатып – ... ен ... ... ... ... қана ... деп жырласа «Сараң
байға» рубаиы сол кездің ... ... қыс ... жаз ... ... ... берген аз саумалға.
Түсе алмай келген кісі кете ала ... соң ұзын ... ... ... ... тек ... емес, сол шақтың таптық кезеңі де аңғарылады.
Омар Шораяқұлы (1878-1924) өз төрттағандарын «Шағын шумақтар» ... ... ... ... Ақынның рубаи жазудағы бір ... ... ... ат қойғандығы. Оның қаламынан ... ... ... пен ... ... «Таубайдың Жүсібіне»
сынды төрттағандары өз кезеңінін кемшін тұстарын сынап-мінеуге арналған
туындылар ... ... О. ... ... ... ... әжуаға негізделген. Ақын-қай кезде де ақын. Ол - өз заманының
жаршысы, жоқтаушысы, мұңдасы мен сырласы.
Қазақ ... ... да ақын – ... ... болған емес.
Әсіресе, сылаңдап аққан сұлу Сыр бойы талай саңлақтарды өмірге алып келіп,
өнер атты ... ... ... ... ... мекен.
ХІХ ғасырдың аяғына таман сол сұлу Сырдың бойында ... ... ... бірі – ... ... ... ... ойы
терең, санасы заңғар, дүлдүл ақын ... ... ... ... ғана емес кең ... ... жеріне «Сыр сүлейі» деген атпен ... ... ... ... Сыр өңіріндегі талай ақын, дарындыға дәріс
беріп, ұлағатты ұстаз атанған Тұрмағамбет Ізтілеуовтің ... ... ... ... ... ... еді. «...Тұрмағамбет өлеңдерін
Әбділда мен Мұхаметжан да, Қалмақан мен Нартай да, Әбдікәрім ... ... ... те бала ... жаттап өскен, олардың да ақындық
сезімдерін оятуға себепші болған» (128., 7 ... тума ... ... ... Оның өзіне ғана тән өткір
де өжет мінезі бар. «Ол сегіз қырлы, бір сырлы өнердің бұрқыраса – ...... ... – жайлау, қайсар, отты да, бірбеткей, қаршыға
тұлғалы мінездің адамы» (44., 115 б).
Қашан да ... ... ... ақын ... сонау бала кезден – ақ
ілімге сусап жүретін. «Көшпелі қазақ жерінен Орта ... ... ... іздеп, шөліркеп келген Тұрмағамбет, оның бай кітапханасынан Шығыстың
ежелгі мол мәдени мұрасы – дарқан шығармаларын тауып алып ... ... ... «Мың бір ... мен ... «Тотынамасын», парсының
«Шахнамасы» мен Омар Хайям, Хожа Хафиздің сұлу сазды нәзік лирикасын, Шайхы
Сағдидың «Гүлстаны» мен «Бостанын», Низамидің «Іскендірнамасы» мен ... ... ... ...... мен ... шұғыласын», Рудаки мен
Физулидің, Жәми мен ... ... мол ... бас ... ... ... сусындайды, Бируни, Мұхамед Әл – Фараби, Әбу - Әли ибн Сина,
Бабур, Ұлықбек сияқты философтар мен тарихшылардың асыл қазыналарын ... (128., 9 ... ... ... ... ... осы саяхаты оның ... ... ... ... – бір ... болған еді.
Шығыс тілдері – араб, парсы, түрік – ... ... ... ... әлеміне сара жол сала ... ... ... ... өз ... ... мақсат ете отырып, өмірін дүние
тану ғылымына, өнер жолына арнайды.
Небәрі 14 ... – ақ ... ... ... тұңғыш туындысы
«Қара қоңырды» жазса, кәмелеттік жасқа толғанда «Мәрді дихан» атты ... алып ... еді. ... пен ... ... ... ... өзек еткен ақын шығармалары қашан да тереңділікке,
биіктікке пара – пар. «Адамдық іс», ... мен ... ... қарсы
ұмтылма ер дегенде», «Толымды жігіт» сынды еңбектері осының ... ... ... ... ... ... қаламгер айтыс
өнеріне де ден қойған. Оның «Тұрмағамбет пен Шәді Төренің айтысы», ... пен ... ... ... ... ... «Кете Жүсіп пен Қарасақал
Ерімбетке ... ... сөз» ... еңбектері қазақтың жазба айтыс өнеріне
қосқан өзіндік үлесі.
Халқына қашан да жақын ақын жүректі Тұрмағамбеттің шығармашылығының
негізгі өзегі: бай – ... би – ... яки ... ... ...... ... сауатты өмірге, ағартушылыққа, өнер
мен ғылымға, ... ... ... шақыру, үстем таптың қанаушылық әрекеттерін
жирендіре жырлау. Өзі ағартушы болғандықтан көп жырларында балаларға өсиет,
нақыл мен кеңес ... ... ... ... ... Өзі жырға қосқан
Лұқпанша жыр толғайды:
Татулықтың қызығы-
Кеудеңнен жаның шыққанша,
Әр түрлі үгіт айтамын
Өтіп кеткен Лұқпанша.
Ақын Т. Ізтілеуовтың шығармашылығын сөз еткенде оның ... ... ... ... ... Тұрмағамбет өз дәуірінің шағын жанр
жазудың майталманы. Поэзияның бірегей жанры болып саналатын ... 1907 – 1939 ... ... ... Әр ... өз стилі,
өзіндік жазу үлгісі бар. Тұрмағамбет ақынның төрттаған толғаудағы өзіндік
стилі әрбір ... ... ... ... ... атты ... көңілім, талпи берме, бет алдыңа!
Бетіңше талпынғанмен кете алдың ба?
Үш түгіл алтайыға, алты қостым,
Сонда да, біреуіне жете алдың ба? –
деп, көңіл ... ... өмір өз ... ... де ойдағыдай бола бермейтініне налиды. Осылайша өз көңілімен сырласа
отырып, өзін-өзі жұбатады, басу айтады. Алға ... көк ... ... шақырып, тежейді де.
«Ой» дейтін рубаятында ой мен нәпсіні қой мен көкжал бөріге теңей
отырып, екі ұғымды қарама-қайшылықта ... ...... ойым – ... ойды ... жоқ қой тойым.
Біле алмай қайсысына қарарымды,
Болып жүр осы ... ... ... ... ... үлкен пәлсапалық ой мен өмірлік тәжірибені
аңғаруға болады. Нәпсінің ойды құрдымға түсіретіні ... ... ... ... ... Бұл – ... адам баласының бойынан
көрініс табатын құбылыс екені белгілі. Осындай көңіл мен ... ... ... дөп ... ... қосу да асқан шеберлікті, суреткерлікті
қажет етеді. «Ақын нәпсі мен ... бөрі мен ... ... ... ... ой мен ... бірлікте алу арқылы ақындық тапқырлық танытады.
Қарапайым балама үлкен ... ... алып ... (129., 52 ... ... жастық ғұмырды аңсау, сағыну кез – келген ақын –
жазушыларымыздың ... ... ... ақын да ... ... деген сары сағынышын «Түс» деп ... ... ... жақсы көрем таяғымды,
«Артық, - дейім – арық аттан аяғымды».
Ойласам, ұйқыдағы түс сияқты:
Күлкі, ойын, жастық дәурен баяғымды, -
деп өзінің бұла шақтағы ... ... енді қолы жете ... қуса да ... түсе қоймас ұйқыдағы түспен теңестіреді.
Ақын «Мінез» деген рубаятында адам баласының бойында кездесетін
менмендік, өзімшілдік ... ... ... ... тиек ... Бір ешкімге
керексіз езінді болмауды меңзейді:
«Қоям, - деп, - халыққа қарсы» - бір өзіңді,
Байқамай болып жүрме тірі езінді.
«Әрқашан алам десең – ... ... ал, ... қып ... – деп тек осал мінезіңді
түзегенде, қыңырлық пен тәкаппарлықтан арылғанда ғана ... пен ... ... ... ... бері ... шешуі табылмай келе жатқан өлім мен
өмір тақырыбында да ... ... ... «Өмір» деп аталатын
төрттағанында:
Дүниеден өмір бітіп өтсем де өзім,
Аралап жердің жүзін ... ... ... ... кеттім-ау!»деп,
Арманда болмай-ақ көзім! – деп жырланатын жолдардан ақынның
оптимистік көзқарасын аңғаруымызға болады. Өлім атты ... ... өлсе де ... сөзі ... толық сенімді. Өзінің
жауһар қазына іспеттес асыл сөздері мәңгілік екенін, ... ... сыр ... Асыл қазына іспетті даналық пен сыршылдыққа, сұлулық
пен көркемдікке толы өлең-жырларының, ... – ақыл ... ... жүзін
шарлайтынына, бақилық өмір сүретіне күмән келтірмейді.
Ал адам баласының талқаны ... ажал ... о ... ... Өлім оғы келгенде пенде жер ... ... ... ақын ... ... – оқ» ... ... жырлайды:
Жасыңда жаңа соққан пышақтайсың,
Қаржалып қартайған соң ұсақтайсың.
Өкпеңнен өлім оғы ... күні ... ... қара ... ... ... пышаққа, кәрілікті әлжуастыққа теңей жырлаудың өзі
нағыз суреткердің қаламынан бейім құбылыс. Оның жырларының ... ... ... аз ғана ... ... жас ... сыйластықты сақтай білу,
жаныңдағы адамның қадірін білу керектігін де сөз етеді. Ақынның ... ... ... ... ... ... ... біл, ол бақытты сезінумен
бірдей дегенді алға тартады:
Есерлік естен кетпес жасыңдағы,
Бақытты білу қиын басыңдағы.
Ерттеулі белдеудегі бедеу ... ... біл ... ... ... ақын ... жанрының шебер майталманы. Шағын
жанр жазуда өзіндік із салған дарынды ақын. Оның рубаяттары адам ... ... ... ... бай. Тәрбиелік мәні зор, ақыл –
кеңеске толы мазмұнды туындылар.
«Сыр сүлейі» атанған Сыр ... ... ...... елі үшін ... еңбегі ерен. Оның есімі қазақ әдебиетінен өшпес
орын алып, поэзия көгінде мәңгі қалықтары даусыз.
2.2. ХХ ғасыр қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... төрттаған жазу үрдісі жақсы дамыды
деуге келеді. Ал, ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде рубаи жазу ісі ... ... жаңа ... ... ... ... тың, ... бағыт алған рубаи
жанрын әрбір ақын шығармашылығынан жиі ұшырастыруға болатын еді.
ХІХ ғасырдың екінші ... мен ХХ ... ... ... ... ... ... ренессанстық дәуірді басынан өткергені белгілі.
Жыраулық, ақындық дәстүр жазба ... ... ... ... зау биігіне айналған Абай, Шәкәрім есімдері әдебиетке ... ... ... бас иген ... ... ... да төрттаған
сипатының болғанына зерттеуші Ислам Жеменейдің пікірі арқылы ... ... ... ... ... – Абай ... ... «қосарланған төрт таған» үлгісінде «Масғұт», «Әзім әңгімесі» тағы
басқа жырларын жазса, Шәкәрім ... ... да сол ... поэмасын жырлаған» (117., ?). Абай бастаған ақындар легі ... ... ... ... ... ... қоса түсті.
ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде ғұмыр кешкен Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің
(1858-1931) есімі ... жазу ... ерек ... ... Олай ... ол қазақтың «қара өлеңі» деген ұғымды соңғы мәрте ... ... Одан ... лек ... көне «төрттаған» ұғымын
қайта алып келді.
Талай тартымды туындыларымен танылған Жүсіп ақынның қаламынан ... ... ... Әр ... ... ой ... түйінді тұжырым
жасаған ақын төрттағандарында замана үні, халықтық рух ... ... өз ... ... ... ... ... деген сөзді жоқ қылам деп,
Аш бөрі бізді ... ... (145., 33б)- ... ... ... батылдығын аңғару қиын емес. Сол кезеңдегі
тоталитарлық тұзақтан қаймықпай қазақ ... ... ... ... шеңді-шекпендіні «аш бөріге» теңеуінің өзі ержүректіліктің белгісі.
«Баласы дін мұсылман ояныңдар, көрінер өз пайдасы ... ... ... ... да ояну дәуірінің лебі іспеттес көрініс ... ... ... ... ... ... ... келсе,
мазмұндығы тұрғысынан алып қарағанда ... ... ... ... ... ... ақын ... тәуелсіздікті,
егемендікті аңсаудың сартап сағынышы басым көрініс тапқан.
Ал түріктің «төрттаған» ... ... ... бірі – ... та ... аса ... жазған ақын. Сондай-ақ, Кеңестік кезеңде
жыр алыбы – Жамбыл, көрнекті қаламгер – ... ... ... ... ... ... деректерден белгілі отыр. Қазақ өлеңдерін
жинастырып, ... ... ... Асқар еліміздің Орталық мұрағатынан
Ілияс ... қара ... ... баспаға ұсынған. 52 шумақтан
тұратын жауһар жырлар 2001 жылы ... ... ... көрді. Ілиястың
қара өлеңдерімен қатар Жамбыл Жабаевтың да бір шумақтық ... ... ... ... О. Асқар Қапан Сатыбалдиннің жеке қорынан алса
керек. 1938 жылдың ... ... 28 ... ... ... жырлары да
жұртшылыққа аталмыш журнал арқылы ұсынылды.
Жамбыл Жабаев – қазақтың жарық жұлдызды ақыны. Оның өзге ... ... ... ... өзі бір ... жүк ... Ақын өз рубаиларында махаббат тақырыбын көп жырлаған. Қыз сипаты,
оның сезімі мен жан ... ... ... ... ... ең ... ... табады. Лирик ақынның әсіресе табиғатты ... өте ... ... ... Отанға деген сағынышын бір шумақпен нақыштап берген.
Табиғат пен сұлу қыз арасындағы тығыз байланыс ақын ... ... ... ... бір ... сай, Сынаптай толықсыған жамалың-ай» немесе
«Басында Қаратөбе жел тұрады, Үлпілдеп желге бөркің ... (80)- ... ... ... ... Жамбыл рубаилары махаббатқа тұнып тұрса
да, оның қаламынан Алла тақырыбы қалыс ... Ол ... да әр ... етіп ... жан. ... алпыс түрлі жауса пәле, Сонда да
күдер үзбе бір Алладан» (80)- деп ... ... ... ... ...... ... Оның табиғат лирикаларын
сөз етпегеннің өзінде ... ... өзі ... дастан боларлық.
«Жаңа табылған қара өлеңдер» топтамасында лирик ақынның махаббат ... ... тым ... штрихтармен дестеленген. Дені қыз бен оның
сұлулығы, өткен күндерге сағыныш пен алдағы ... ... үміт ... ... ... ... төрттағанынан таба аламыз.
Гүл теріп сырласайық жүріп бақта,
Осындай заман тыныш, жастық шақта.
Қалқатай, осындайда ойна да күл,
Барасың сен де ... ... ... (80., 68 ... жылы, тілге жеңіл шумақта өтіп кетер дәуреннің қайта келмесін,
сол аз ғұмырда ойнап-күліп қалу керек екенін ... тиек ... ... ада ... ... ... өте о дүниеден табыларын дәлдікпен
жеткізе білген.
Лирикаға тұңып ... І. ... ... замана үрдісінен
қалмайтын, қайта әр кезең көшімен қатарласа ілесіп жүретін туындылар.
Кеңестік кезеңде төрттаған жазумен ... ... ... ... де ... ... Олардың қатарында, әрине тілге бірінші оралары Сәбит
Мұқанов (1900-1973) есімі екені даусыз. Кеңес заманындағы қазақ әдебиетінің
барлық ... ... ... ... ... мол мұра қалдырған жазушы, ақын,
зерттеуші-ғалым С. ... ... ... ел ... ... азамат.
Жазушының шығармашылығын терең зерттеп, осы салада еңбек жазған Т. Нұртазин
ақын жайлы былай деп ой ... бар: ... жолы кең, ... С. Мұқанов қазақ совет әдебиетінің дамуына, марқайып баюына зор үлес
қосты. Ол - әрі ақын (жүздеген өлеңі бар), ... ... ... ... ... ... очерктері жарық көрген үлкен прозашы;
қазақтың драматургиясы мен сахна ... ... ... сыбаға енгізген
драмашы; сын мен әдебиеттану салаларында да күрделі еңбегі бар; екі жүзден
астам мақалалары мен ... ... ... ... (130., 9 ... ... ... қазақ оқырманына кеңінен танытқан «Сұлшаш» дастаны,
«Адасқандар» романы, «Ақ аю» поэмасы , «Жұмбақ жалау» романы және де ... «Сөз – ... ... атты ... ... ... ... ерекше
роль атқарады. Өз ... өлең ... 100- ден ... ... ... ... мұра ... С. Мұқановтың жырлары түрлі
тақырыптарды қамтыған.
Сәбит Мұқановтың рубаи жазуы ... ... ... ... ... ... ... шыңға» деп аталатын өлеңдер мен поэмалар
жинағына ... төл ... ... Ақын ... жазылу идеясы мен
тақырыптық ... алып ... ... ... ... Оның
көптеген шумақтары қоғамдық көріністер мен ... ... ... ... ... толқынындағы адамдар, олардың өзара қарым-
қатынасы мен ... ... ... ... ... мен әсем де әдемі қала көріністері тілге тиек етіледі. Ақынның
бір ерек тұсы әр ... ... ... ... Мәселен, «Омар Хайям»
деген төрттағанында төрт жолмен талай ойды баян еткен Омар ... әрі ... паш ... ... аты ... Омар ... көрегенділігін қаламына арқау еткен.
С. Мұқановтың төрттағандар топтамасы тұңғыш рет 1965 ... ... ... ... ... ... ... Онда ақынның елуге
тарта төрттағандары газеттің бірінші бетінен орын ... ... ... ... тақырыптық төрттағандар сол кездің ... ... ... ... еді. Ақынның бұл төрттаған топтамалары енді
ғана жинаққа енетін ... ... ... ... ... ... ... Сәбит Мұқанов жуық арада «Жазушы» ... ... ... ... жаңа ... мен поэмаларының жинағын тапсырды. Кітап
биыл шықпақ. Біз сол ... ... ... аталатын бөлшегін
жариялап отырмыз» (59., 1 б) деп берілген.
Рубаиларға тақырып қою – басқа ақындарда аса кездесе бермейтін, ... ... тың ... Ал, ... ... алып ... ақын
Сәбит өмірде болып жатқан сан алуан құбылыстар мен замана ... ... адам ... ... ... ... қасиеттер туралы өз
рубаяттарында ой топшылайды. «Өмір» атты ... ...... ... кей ... жұтап қалған.
Шашса ұрық, кету жоқ одан құрып,
Өрбіп, ... ... ... (63., 385 б),- деп ... ... ... оның ... даму үстінде түрлі кезеңдерді
өткеріп ... ... ... ... бұл ... ... ... тұратынын, шежіре тамыры тереңге тартатынын жазбай тануға ... ақын ... ... ... өлке – аяулы әрі ... ... жер ... ... ... мен ... ... тақырыбы, туған
өлке туралы толғанбайтын жан жоқ та ... Ақын С. ... күн ... ... ... ... туған жерді құрметтеп, ... Ол ... ... жер» атты ... туған жерсіз
тіршілік – қараңғы түнмен тең дегенді меңзейді. Ал, «Махаббат», ... ... ... ... «Ақыл», «»Нәпсі», «Құмарлану мен безу»,
«Мазасыздық», «Тіршілік қуаты», «»Өмір мен адам» атты рубағиларында ... ... мен ... ... ... ... ... адам
баласының басынан нелер өтіп, нелер кетпейтінін де ... ... Оның ... ... пен ... ... ... адалдық пен арамдық астасып, бір-бірімен күресіп ... ... ең ... ... жүректі дір еткізіп алаулатқан махаббат,
тілсіз ғашықтық, іңкәрлік сезімі ақын жүрегінде толғандырып, ... ... Ол ... атты шумағында махаббатсыз өмірді қара көмірге
теңейді. ... ... ... ... егер «күте алсаң, дәмі балдай», ал
қадірін білмесең, іркіт секілді «кетесің аузыңа ... ... ... шыншылдығымен көзге түсіп отырады.
Ақынның тағы бір ерекшелігі теңдессіз теңеулерді қолдануы. Оның «Өмір
мен Адам» деген шумағында теңеуді ұтымды пайдаланған.
Өмір – жер, адам – буы ... бу – ... ... кете ... бу – жуатын қар я жаңбыр,
Жер көктеуге қызымет ете ... (63),- деп ... ... тимеген адамды жеп-жеңіл буға теңеп, ... ... бар ... жауын, қарға балаған. Ақын «Надандық пен білгірлік» төрттағанында
аталған екі қасиетті таразыға салып салыстырады. Екеуінің бір-біріне ... ... сыр ... Ал, ... «ұртында уы даяр» залым
жыланға балап, сұмырайлықтың «символы» ретінде ... ... ... төрт ... бөліп қарастырады әрі оларға
өздігінше сипаттама береді. Олар: Балалық шақ, Жігіттік шақ, Егделік ... шақ. Осы төрт ... ... ... 4 маусымымен шеңдестіруі
– Сәбит Мұқановтың шеберлігі мен көрегенділігінің ... ... ... ... ... ала ... білсең, берерінде хисап жоқ,
Күте алмасаң, еңбек зая кеткені» (63),- деп
тәрбиені сонау сәбилік ... ... білу ... екенін меңзейді. Жігіттік
шақты жарқын жаздың бейнесіне баласа, егделік шақты жемісті күзге, қарттық
шақты ызғарлы, ... ... ... ... Ақын ... – дәстүр
жалғастығы болып келгенімен, толыққан, кемелденген, өзіндік ерекшелік,
белгілерімен айқындалатын асыл мұра. Қазақ ... ... ... ... ... ... әдебиеті тарихында алғашқылардың бірі болып төрттаған ... өз ... ... Олай ... ... С. ... дейін ешбір
ақын төрттаған терминін қолданбады. Тұңғыш рет төрттаған ұғымын ... ... ... ... жазуда шеберлік танытып, өзіні ақындық талантын шыңдай
түскені де белгілі. Көтерген мәселесі, қамтыған ... ... ... ... ... ... рубаи дамуындағы елеулі бір кезең ... ... ... ... атты сара ... ... болды. Даңқты
қаламгердің шығармашылығы жайында сыр шерте отырып, Р. Нұрғалиевтің оның он
алты ... ... ... шығармалар» жинағына енген шығармаларынан:
«тұтас кітапхана жасауға болар еді» (131., 56 б),- деп ... ... ... ... түседі.
Ақынның төрттағандары қанша уақыттар өтсе де өз құндылықтарын жоймақ
емес. Десек те, заманынан алшақтай түскен шумақтары да ... ... ... ... ... төрттағандар топтамасы бүгінде сұранысқа ие
емес екені ақиқат.
Қазақ халқының біртуар перзенті, халық батыры ... ... ... ... ... төрттаған шумақтарының көркем нақыштарын
аңғарамыз. Ақын ... ... ... ... Оның
жырларының басым бөлігінде әділеттілікті көксеу, парасаттылыққа, адами
қасиеттердің биігіне ... ... ... ... ... ... ... қасқая қарайтын от жүректі батырдың жырлары да өткір, жалынды да
отты болып келетіні табиғи құбылыс.
Бұл жалған өте қысқа өтіп ... әр ... ит ... ... тиіп ... ... ... арыстанды ит жетектеп- деген шумағында үлкен
философиялық ой, мысқылды астар жатыр. Ақын рубаиындағы арыстан да ит ... ... ... Бұл ... тым ... онда болып жататын
әділетсіздіктер батыр төрттағанына арқау болғаны белгілі. «Өмірдің қиыры
жоқ түбі шолақ», деп ... ... ... ... ... ... ... тіршілік толқыны жайында қозғаған шумақтары көптеп саналады. Оның,
әсіресе «жалған» тақырыбына қалам тартқан ... ... ... Оған ... мына ... да аңғару қиын ... ... сен бе ... мен бе ... ... ... қайдан қалған».
Сондай-ақ, ол лирикалық негізде махаббат тақырыбына да ... ... ... өзі ... ... ... сөздермен реалистік
тұрғыда жырланған. «Құдай-ау, құдіретіңе таңғаламын, Жолында бір ғашықтың
зарланамын» немесе «Ақ сұңқар алма ... ... ... Аллаға арызым жетпес
мен не дейін»- деп ... ... ... ... ... тым биік,
бірақ оны сүйгеніне жеткізе алмай зар илейтінін аңғарамыз. Барлық ақынның
жүрегін махаббат сезімі ... ... ... ... адам ақын да бола
алмас еді. Дегенмен, ақын қанша батыр, ержүрек болса да махаббат ... ... ... хақ. ... ... ... көңілді шарықтата
бермейді, кейде налытып, шаршатады да. Ондай сәттерде Бауыржан ақын: «Сырт
етіп осы жолы ... ... ... миымның сәуле кірді» және «Ішімді
ғашық оты күйдіреді, Сыртыма шығаруға арланамын»- деген ... осы ... ... ... ... төрттаған туындылары қазақ поэзиясының
мұрағат сөрелерінен лайықты орын алары сөзсіз. ... ... ... тек ... ерекшеленбейді, оның жастарға, болашақ ... ... отын ... берері мол дүниелер екені даусыз.
ХХ ғасыр өмірге алып келген көрнекті ақынның бірі, халық ... ... ... ... да ... топтамасы аз кездеспейді.
Ақынның еліне сіңірген еңбегін екшеп айту ... ... оның ... ... ... ... ... сөзсіз. Оның төл туындылары 40 шақты тілге
аударылып, 300-дей өлеңіне ән ... Оның ... ... ... ... ... жолында рубаяттар жазып келгендігі. Оның: «Әрбір шынайы
шығарма – ... ... ... ... ... ... немесе төрт
жолдық рубаиға дейін – асыл тастан қашалған аса ... сыр ... ... жер ... жоқ» (8., 5 б) ... ... ақынның өнерге деген
құрметі мен құштарлығын байқаймыз. Жүрек қазынасын жұртына рубаи арқылы
жолдаған ақын ... ... биік ... ... оның ... өз ... қосты.
«Жеке шумақтар» деп берілген төрттаған топтамаларында алуан түрлі
тақырыптар сөз ... ... ... ағымында болып жатқан ... ... ... ... Ақын ... ... ... топқа бөліп қарастыруға болады.
Бірінші: Тілге байланысты шыққан шумақтар,
Екінші: Уақыт пен өмір (философиялық) туралы төрттағандар,
Үшінші: Туған жер, Отан туралы рубаяттар,
Төртіншісі: ... ... ... ... деп ... ақын ... тіл тұрғысындағы бірнеше
төрттағандарды жарыққа алып келді. Көкірегін ... ... ... ғана шумаққа тели жырлаған ақынның төрттағандарында ... ... ... ... ... ... ... бір-бір ауыз қара өлең,
Неше миллион інжу-маржан шамаменен?!
Қанша гүлдеп, «қазақ тілі» бақшасы,
Қандай дана өлшер қандай бағамен?! (9., 8 б) ,- ... жыр ... ... ой, ... ... бай. Ақын шеберлігі осы
тұста аңғарылады. Оның тілге ... ... ... ... осы ... ... паш ... Ақын төрттағандарында туған жерді қадір тұту,
адамгершілік пен опасыздық, өнер мен өнеге туралы өткір де ... ... ... ... да ... ... Тараз бен Ежелгі Отырар
туралы ойлы сөздер орын ... Олар ... ... ... ... түскен құнды, сыршыл жырларының бір бөлігі болып табылады.
Әдебиетіміздің көкейкесті мәселелерінің түйінін ... ... ... ... біткен біртуар перзенті – Мұзафар Әлімбаев
төрттаған атты тың жанрға жаңаша үлес ... ... бірі ... ... ... ... ... төрттаған жазған қаламгерлер көптеп саналады. Олардың
қатарына төмендегі ақындарды қоса ... ... ... ... ... ... ... Сейітов, Ғафу Қайырбеков, Жақсылық
Сәтібеков, Жорабай Молдақұлов, Саттар Сейтқазин, Тоқаш ... ... ... Айтқожина, Әбдікәрім Ахметов, Ғайни ... ... ... ... ... ... ... Шаяхмет, Серікбай
Оспанов, Сағатбек Мүғалімжан, Марфуға Бектемірова, Әшір Момынов, ... ... ... ... ... Кәкімбек Салықов, Мейрам Қарасартов,
Байбота Серікбайұлы Қошым-Ноғай, Құланбай Көпішев, Әшірбай Есмұрзаев,
Нұртай Ерназаров, ... ... ... ... легі өз ... ... үлес қосушы қаламгерлер десек жансақ айтпағанымыз.
Ал осы шоғырдың арасынан тындырған тірлігіне орай, рубаи аудару ісіне
баса ... ... ғана ... өз өрнектерімен өлең өріп келе ...... ... ... арнайы сөз етуге әбден ... ... Ол 1990 ... ... Омар Хайямның рубаяттарын ... ... ... ... 1992 жылы «Жалын» баспасынан «100
рубай» деген атпен жарық ... одан ... 250 ... толығымен «Омар
Һайям-250 рубай» деген атпен 1995 жылы ... 1997 жылы ... ... ... Еңбек өз аудиториясымен тез қауышып, өзіндік
бағасын да ... мен оның бұл ... ... ілгеріректе Фариза Оңғарсынова:
«Арғынбай... ұлы ақынның ... ... ... ... да ... ... көзге түсіп, көлбеңдеуге құлқы жоқ талант иесі болса
керек... Омар Хайям қазақша ойлап, ... ... әсер ... ... ... ... Қари: «... Арғынбай Бекбосынов та Омар
туындыларын орыс тіліндегі аударма арқылы ... ... ... ... ... ... көркем аударманың ішіндегі ең бір
көріктісі болып табылады» (46., 6 б), деп ... ... ... ... ... Румидің бірнеше рубаяттарын да
тәржімалаған. ... бай ... ... ... ... ... тұр. ... да қол бұлғай кеткен есіл махаббат. ... ... ... ғана ... етіп ... сезім суреттелген. «Әдемі ән, тәтті
әңгіме, бейіл, желік... Сен ... ... ... ... ... сен!.. Көзімнен жас сорғалады, Онымен басылған жоқ әлі зарым»-
деген жолдардан тек ... ... ғана ... ... ... Руми рубаилары сөзсіз көркем туындылар. Ғасырлар бойы жауһар
мұраға айналып келген ақының сезімге толы ... ары ... ... ... ... алдағы істері болып қалмақ.
Қазірде қазақ поэзиясындағы рубаи жанры мен Арғынбай Бекбосын ... ... ... құбылыс. Өйткені ол өзгелердей осынау «өзгеше өлеңмен»
тиіп-қашты емес, түбегейлі айналысып жүрген қаламгер. ... ... ... ... тек ... қана қойған жоқ, кейінгі
он шақты жыл беделінде үнемі қалам ... та ... Және де ... ... түрлі мерзімді басылымдарда ... ... ... ... ... саны ... рубаяттарын бес жүзден топтап,
әр бесжүздікті бір дәптерге ... ... ... төрттағандар
кітабының бірінші дәптері 1998 жылы, екіншісі 2001 жылы «Мың ... ... ... ... «Елорда» баспаларынан шығып, жыр сүйер қауыммен
қауышқан болатын. ... ... алғы ... ... ... ... пен
халық жазушысы Шерхан Мұртаза жазған. 2004 жылы ... ... ... ... баспасынан жарық көріп, оған ақынның алдыңғы екі дәптерге
қосымша ... ... ... ... ... 1500 ... Жалпы, оның қаламынан туған төрттағандар саны бұл күнде екі мыңнан
асып ... ... ... ... ... ең ... сөз жоқ, ... ауқымының өте кеңдігіне назар аударар еді. «Мың түрлі ой»-мың ... ... те, ақын ... ең ... елі, ... ... ділі мен ... тілі қатты мазалайтыны бірден аңғарылады.Ал, ақын жүрегі қашан да
халқының жүрегімен қатар соғады. Қандай қоғамдық ... өмір ... ... ту ... ... елінің жоғын жоқтап, мұңын мұңдайды.
Елім деп ... ... жан ... ... ... ... ... айқасқа түсетін де сол ақын жүректілер емес пе ?!
Әр ... ... ... өзіндік қалам қарымы бар. Арғынбай
Бекбосынның көпшілік ... ... бір ... ... ... ... ... бүгежектемейтіндігі дер едік. Ол
қасиетін мына жолдардан-ақ байқауымызға болады:
-Құлдарыңа, о, Алла, қарашы анық:
аузы үлкейген, ой-сана ... тек бір күні ... ... да жеп ... ала ... да адамзат қасіретінің бір бастауы-ашкөздік ... ... ... тұрған жоқ па?! Немесе:
Сіңірдің қара атты да, боз атты ... бұ ... да, о ... ... боп ... жаққа барып жатсаң,
Сен кәпір, тонайсың-ау тозақты да!-деген шумақта
қоғамның жұлынына түскен жегі құрт дертіндей дендеген жемқорлықты ... ... ... ... пен ... ... да тонауға даяр кәпір бейнесін кекесінмен, ащы ... ... ... ... тұнып тұрған ирония. Ашкөзділікті ашықтан-ашық
келемеждеу, масқаралау. Бұл да ақын ... бір ... ... ... ... ақын ... пессимистік сезімін де қылаң
еткізер тұстары баршылық.
Жабылып жан-жүрекке уды құйған,
Кім екен кілең мына ... ... не, ... мен де ... жоса ... қулық, иман...
***
Тойдым мына фәниге!..ең білерім-
Мендегі енді жетпейтін кемдік-өлім.
Қиналам тек: сұм жалған «түзелді» деп,
Өлгендерді қалайша сендіремін?..
***
Салмаса да жүрекке сапы-кездік,
Заман ... ... ... ез ... ... ... ... егіз туады қатігездік?..
Бұл жолдарды ақын емес, халықтың өзі жырлап тұрған іспетті. Сонау
жүрек түкпіріндегі нала, ашу мен ... ... ... ... ... асып төгілген күйініштің ертеңгі күнгі ... оған ... ... қалай қайтарамын, фәнилік болғандарға не бетімді
айтамын деген сұрақ та басым алдыңды кескестейді. Иә, ... ... ... бар. Ақын ... ... неден болғандығын жіті көзбен
бағдарлайды. Әрине, осындай келеңсіздіктерге кінәліні іздеп, ... ... Ол ... ... ... бірбеткейлігіне салынып, «басың
бар, көзің барлыққа» қарамай тіке айта да ... ... ... ... ... ... қаламмен түйреп, халық алдында абыройын
айрандай төгеді.
Кіл жемқор тойда отыр, жайнап бәрі,
Айтары: «Біз-осы ... ... ... ел! Бетке ұстарың мынау болса,
Өзені өміріңнің қайда ... «ел ... ... әшкерелеп, елдің адаспауларын ескертеді.
Есіргенде есектер елде кілең,
Сотты қойшы жем жеген жеңдерімен!
Тәңір ... ... ... ең ... ... ащы ... да ақиқатын айта
келе, қолында билігі бар жемқорларды ... ... те ... сен адам ... ... ... ақы ... тісті азайтып апсың мүлде...
Ең болмаса, енді ойла ақыретті!..
немесе:
Кім сүрінсе-ол біз ... Көп ... ... деп ... ұқ:
Қоян болып жүрген соң Шындығымыз,
Қасқыр болмай қайтеді жексұрындық!
Ап-анық мысқыл, әжуә. Зорлықшыл шенеунікті, ... ... ... ... ... әлсіретіп көрсетудің өзі асқан
суреткерлікті, зор шеберлікті қажет ететіндігі даусыз. Қазіргі ... ... ... ... оның ... жаба-жасырмай айтудың өзі
жүректіліктің, қайсарлықтың белгісі емес пе?! Турашыл ақын ... ... ... ... бе екен ... бір» деп, ... мен ... әдіс-айланы іздейтіндей.
Әркім-ақ өз заманының перзенті. Ақын да. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... өрбіп
жатады. Әсіресе, қоғамдағы қорқаулық, дүниеқоңыздық, ынсапсыздық, қаныпезер
қаскөйлік, сатқындық пен ұятсыздық, зұлымдылық ... ... ... ірі ... қалады екен іріп іште.
Сұмдардың су бүркетін қолтығына,
Әлі де сол баяғы ... ... да ... ... тарылып, адымы қысқармайды? Ізгілік
қашанғы дәрменсіз болмақ?.. Әлде ... ... ... ... ... бір ... бар ма?.. Оқырманға ой тасталады. Ойланған
базбір оқырман «қоғам қасіретінің ... өзі ... емес пе ... ойға ... ... бе?.. ... ықтимал. Ендеше, ақын да мақсатына жетті
емес пе? Әрине!..
Ол сондай-ақ, қоғамның көлеңкелі құбылыстарын айта ... ... ... ... де ... «Осының бәрі-Әділет вакцинасы
күн ілгері егілмегенде өрттей қаулап, жалынша жайлап кететін ... ... ... ... балта шабатын кесепаттар!» (24.,
5 б), деді ақынның өзі осы турасында.
Ақынның шумақтарынан халық налысын, жан ... ... ... ... Өлең жолдарынан адамзат баласының ішкі эмоциясын, психологиялық
дағдарысын да, ... ... ... оңай ... ... «Арғынбай
өлеңдерінің көзге алдымен шалынар ең басты қыры-оның қоғамдық-әлеуметтік
тіршілікке жіті үңіле алуы дер ... ... ... ... тіршілігіміздің
соңғы он жылы шеңберінде белең алған әрқилы сықпыты ашық көрініс берген»
22., 222б)-. деп жазушы Марал ... да өз ... ... анық.
Кейде жоқтай ештеме бүгін істер,
Қарап тұрсаң-дау-дамай, жүгіністер...
Періштеге ит қосып сахнада,
Періште боп ойнаған Ібілістер...
«Ең бастысы-бүгінгі ... ... ... буын ғана ... ұрпақ та дәл танитындай етіп қашап соғады» (22., ... да, ... ... сан ... өмір қырлары
тереңдей көрініс беріп отырады. Оның рубаиларының біралуаны адам бойына
қаулап жұғысты, ... боп келе ... ... жауыздық, зұлымдықты
әшкерелейді. «Асықпа! Жазасы алдан шығар бір күн, Аз ... ол ... ... ... деп ... ... ... түбінде ажал оғы ... ... ... сен де ... мен де ... қайтарып кет елге өтемін!
Есепсіз ештеңе жоқ дүниеде,
Еспейді ең ақыры жел де тегін, -деп есерге ... да ... өз ... тек ... ... ... салына
бермейді, көңіл толқытар, алдағы күндерден үкілі үміт ... ... ... ... ма осы ... бір мағына?
Жалпы, қалай қарайсың бұл бағыңа?..
-Мансап-бақыт демеймін...тек, шүкіршілік
Мансапқордан биіктеу тұрғаныма...
Ақынның ... да ... ... ... ... биік
тұтқан қаламгер өз оқырманын да адамгершіліктің биік заңғарына қол ... ... ... ... ... ... қоғамдық болмыс
бейнесі, оның аса күрделі де қалың қатпарлары ... ... ашық ... ... жырға қосу. Сөйтіп, адамзат қоғамының
бүкіл ... ... ... ... ... шын ... өркен жаюына ақындық, азаматтық үлесін ... ... ... ... ... ... қалпында қалу амалы
имандылықта, махаббатта ... ... ... ... ... ... тазалыққа, мейірбандылыққа, рухани биіктерге беттету ... ... ... ... ... есептелетін имандылық пен махаббат
төніп келе жатқан қоғамдық мерезден құтылудың бірден-бір жолы ... ... ... ... ... да ... ... табады, осыған
саяды. Әрі оны жалпыадамзаттық асыл мұраттарды, мәңгілік ... ... ... сұлулығын жырлауға арналған тамаша ... ... ... ... ... Ал ... ... әр шумақ
сайын дерлік көзге шалынып, көңілді ризалайды. Соның біл дәлелі, әдебиеттің
аса үлкен ... ... ... былай дейді:
«...Қараңыз:
«-Кешір, қалқам, өзіңе көп қарадым,
Қарап алып бір түрлі боп барамын...
Қоңыр күзде көктемді ... ... ... ... ... Сарабдал сабырмен айтылған сырлы, сиқырлы сөздерде
біртүрлі нәзік діріл, құпия астар бар.
«Күміс түнде ... Ай ... ... ... ... жас бейбақ жуынса көз жасына,
Бір жас сері серігін аймалайды...»
Бұл шумақ та сондай. Оның ... ... ... сыр және сол
сырды дәл жеткізіп тұрған, ауызекі сөз ғана емес, сөзбен салынған сурет:
«Ай ... ... ... ... сұлу ... ... суреткер ғана
сала алады»
Даусыз, басы ашық бір нәрсе – Арғынбай ... ... ... ... ... ... ... әуезді. Кез-келген шумағында
тосын ой, философиялық терең ... бай ... ... Адамзат баласының мың
түрлі халін, жағдайын барынша нәзік ... ... ақын ... өз ... ... орын ... да ... ақын рубаиларын мазмұны, ішкі сипаты жағынан шартты түрде
үлкен екі топқа бөліп қарастырған жөн ... ... ... ... дені адам баласының қиын да ... ... мына ... ... ... ... таразы-талқысына
арналса, лирикалық рубаиларында жұмыр басты пенде ... тән ... ... ... толқындана суреттеледі.
Лирикалық рубаиларында махаббат пен табиғат, олардың арасындағы тығыз
байланыс, қарым-қатынас, ... ... ... сырлы дүниенің
көрінісі, нәзік пернелері дамылсыз үн ... ... ... ... ... де осы ... шумақтарының
штрихтарынан көрініс табады. «Оны махаббат, жастық шақ, ... кез, ... ... ... ... ... анық ... болады»
(22., 231б).
Жұлдыз жүрсе жымысқы жүріспенен,
Терек басын алтын Ай ... үн, ... дем ... ... О, ... бұл ... кім ... түнде аспаннан Ай қарайды,
Ай сәулесі тастарда тайғанайды...
Бір жас бейбақ шомылса көз жасына,
Бір жас сері ... ... өзін ... ... ... ... шашқан Ай сәулесін тастарда
тайғанатудың өзі керемет тапқырлық емес пе!? Мұң, ... ... ... барлық элемент керемет композиция түзіп, терең мазмұн беріп ... ғана ... ... ... ... шын ... суреткердің ғана
қолынан келетін іс! ... ... ... ... ғана сала ... (23., 6
б), дейді академик Зейнолла Қабдолов ... да ... ... ... - өмір, өлең - өнер. Күнделікті күйбең тірлікпен жүретін
көбімізге ... ... боп ... мына ... ... бояу ... ... де сол суретші-ақынның еншісінде. Ал, өлең жазу, оның ауыр
жүгін көтеру кез-келген жанның қолынан келе ... ... Ұлы ... өлең ... ... ... жылы тиюі ... Бұл шын ақынның ғана
тындырар ... Енді ... мына ... ... ... сәт ... жасқанды ма?..
Жарқ етті бота көзден жас тамды да!..
Жұпар иіс, жұмсақ ... ... ... ... бұл не?.. ... ... ма?!
Ғажап сурет емесе пе?! «Поэзия – көрікті қыз жүзінің ... ... ... ... ... тұңғиық көзінің ынтықтық сәулесі,
әйтпесе оның қара көзіндегі өткір от, мәрмәр иығына төгілген ... ... ... ... ... ... күміс үнінің гармониясы,
сиқырлы сөзінің ... тал ... ... ... ... мүшелері, сұлу
қозғалысының ғажайып сиқыры...», (57., 247 б), деген Зейнолла ... мына ... та ... көз, әппақ жүзді бір құралай,
Жарқ етті шашқандай-ақ мың Күн ... ... ... ... сол ... тек өз ... ... ұнамай..., деп келетін шумақтар
дені ақын шығармашылығында жиі ұшырап отырады. Адамның шын махаббатқа ... де, ... ... ... бола ... ... бәрі де ... жастықты – жазға, егделікті – күзге теңеуінің өзі ... ... ... тұр. ... адам ... өзі ... секілді, жадыраған жазы бар, сарғайған сары күзі мен бораны қатты
қысы бар, көкөзек шақ ... де ... ... Бәрі де бір ғана ... ... ой беріп тұр:
Келмеген соң өмірге мұз кеудемен,
Көктем жылдар өтті, рас, қыз ... ... не ... ... ... ... ... ... жаз ... ... О, ... Онда ... аз ғана да...
- Құйынын қу нәпсінің қайтпек керек?!
- Күз бар ғой... ал, ар ... ... ... өрт-жалын ғой көз көрмеген,
Тіп-титтей жүрек соған төзген немен?
- Ол солай жаратылған, әлі сондай,
Кезінен Ләйлі-Мәжнүн өзгермеген ... ... да ақын ... жиі ... Бұл ... ... ... категориялар.
Ақынның тағы бір өзгеше қыры – оқиғаны оқырманның көз ... ... ... бояу ... ... ... күн. ... басы. Ертеңгілік.
Келеді, келе жатыр еркем күліп!..
Түс екен... ортамызда отыз бес ... ... Лап етті де ... ... деп ... бой ... Бұл ақын ... бір ұрымтал тұсы. Тәтті шақтардың
қас-қағымдай-ақ уақыт болатынына, өткен күндердің ... ... ... ... ... ... ... пессимистік сезімін де жасырмайтын
тұстары байқалады.
Жердің біз ... ғой ... ... ... ... сіңер өлі дене.
Ал қалай қия аламыз көк Аспанды,
Ай-жұлдыз ... ... ...... ... ... тән ... Ақын жүрегі
ауыра білмесе, толғана да толғай ... елі, ... ... үшін күйзеле
алмаса, ақындықтан не пайда. Қазақпен ... жаны ... ... ... ... ... қашан да елім, халқым, тілім деп соғып тұрды. Соға
да бермек. Пессимизм мен лириканы қатар өріп ... де ... ... ... ... ... жиі барады:
Жазғы түн. Сондадағы тоңады бой,
Қайтадан өткен күннен оралып ой.
Көз тігер көктегі Айға жетім көңіл...
«Не пайда, о да ... ... ... адам бойындағы сартап сағынышты да ... ... ... лүпілін, оның дамылсыз соғысын өте нәзік нақыштармен береді:
-Сенің жүзің, мүсінің...бұл-не ғажап?!
Ғажапты аңсау, армандау...-күндегі азап.
Ойланшы, айым...сендік жаз ... ... ... тұр ... аз-ақ...
***
Өтіп жатыр өзіңсіз қамығып күн,
Өтіп жатыр өзіңсіз жабығып түн...
Бәрін қайтіп айтармын... ең ақыры
Жүрісіңнің дыбысын сағыныппын!.., деп ... ... ... ... ... ... аңсайды, сағынады. Ақын сағынышы тек
адамдар арасында ғана ... ... ол ... ... ... ... ... өреді.
Пысқырып жағадағы қарыс қарға,
Айғырдай арқыраған жарыстарда,
Бұрқырап буы, суы Талас - ... ... ... алыстарға?
***
Таластың тағы тұрмын жағасында,
Сүйініп толқын жазған жарасымға.
Жалғыз наз: «Жастығымды ап ең ... ... тағы ... ... ... ... ... қосып бұлақтар су ақтарған
жаратыпты, о Талас, сені еркем!..
Ал сен ... ... ... ... деген жолдардан ақын
жүрегінің тым нәзік, аса сезімтал екендігімен қоса ... ... ... ... мен үйлесімділігін аңғарғандаймыз. Ал, ақын үшін
әрбір жүріп өткен жол, әрбір ... ... Ақын өз ... тек ... ... ... ... ақбас Алатауды да арқау етеді.
Кешке жауса кететін күндіз қары
Таразымның аспаны, жұлдыздары...
Бәрі ыстық!.. Ақкөңіл азаматы,
Мәңгі қалған жүректе гүл – ... ақын бір ғана ... ... жерінің жылымық табиғатын, ашық
аспаны мен жарық жұлдызын, сұлу қыздарын ... бере ... ... шыңы ... ақын үшін ... суреттеулер қиындыққа соқпайды.
Қайта туған жерді суреттеген сайын ашыла, шабыттана түседі.
Аманбысың, Алатау, көк ... ... бар – көп ... сыйласам бүгінімді,
Сендерде ғой сағыныш - өткендерім...
Ақын Алатауына амандаса кешірім сұрайды. Сарыарқаға деген сыйластығын
да бұзбай Алатауына деген сағынышын ... ... ... шумақтарынан
тамаша пейзаж, қанық боулы картинаны аңғару қиын емес. Дегенмен, ақын
жүрегі ... Ол ... ... шумақтарында мен мұндалап тұратыны мәлім.
Ақ ... ... ... ... ... ... жаққа арқалар Толағай жоқ,
Қияр еді-ау Ата тау бір сілемін...
Ақын жүрегі бірқалыпты соқпайды. Ол бірде мұңайса, бірде ... ... бой ... ... бір уақыттарда оптимизмге құлаш
ұрады. Арғынбай Бекбосын табиғатынан ... ... ... ... та ... ... Жай ... күркірей түс,
Буаз бұлттар босансын, сілкілей түс!
Айналып ап Аспанға ақын жүрек,
Жарқыратсын жаһанды жыр – ... ... өзі ... ... ... жай ... Табиғат пен адамзат арасындағы
байланыс бұл ... да мен ... Ақын ... ... ... «жаһанға жыр дестесін» сыйлағысы келгені де табиғи ... ... ... Таза ... ... да таза жыр ... мен қыры мол ... құпиясы ақын ... ... ... ... ... ... ... Аспан өріп ап оттан қамшы,
Тілді жерді, қадалды сотқар ... ... ... ... үні!..
- Ей, балалар, шуламай тоқтаңдаршы...,-деген ұйқастармен
берген. Табиғаттың ... ... ақын ... ... Ақын ... бояу ... болса, рубаяттары соншалықты қанық та тартымды.
Тау теңселіп барады көк тіреген,
Көк орманды бұлт орап от ... не?.. Ішкі ... ме ... ... ба? ... ... деп ... – бір қарағанда айналадағы жаратылыстың құбылуы боп ... ... ... ... шығатын адамның жан дүниесі. Неткен
шебер шендестіру!
Азан-қазан болған даланы бір мезетте-ақ жайбарақат шаққа айналдыра
салу да ... ... ... тән. ... пен табиғат арасындағы дәнекер күш
– адамзаттың өзіне жаратылыс атаулыны тәуелді ету ... көп ... ... ... тек ... ... ... іспетті.
- Жұпар демің... көкейді күлкің кескен...
Қалғып кетті Ай, жапырақ сілкінбестен...
Көз қысып тұр жұлдыздар жеңеше боп,
Ете гөрші ... бұл ... ... ... ... орын алмастырып тұратын жыл мезгілдерінің
өліара шағын, яғни ... ... ... ерте көктем бейнесін лирик
былайша суреттеген:
Көмескі көкжиектен күн аунаған
Шақта қар жауды ... ... де ... тіл ... ... боп бір ... тыраулаған...
«Тапқырлық Арғынбай өлеңдерінің бәріне тән. Тек оны оқи білу ... ... ... ... ... оның ... ... көп жәйтті аңдайсыз»
(56., 3б),- деп ... ... ... ... ... қай шумағын алсаңыз да өте көркем, орасан ... ... Адам ... ... ... ... ... батырып жіберетін
рубаилары да баршылық. Аспандаған қуаныштан бірден жер ... ... ... ... ... ... ... салу тактикалары да лирик ақынға
тән критерийлер. Мәселен:
Көгорайын көтеріп Көктем келді,
Жер түледі. Құдайым ... ... ... ... ... алмай дүниеден өткендерді...,-деген шумағында ақын
оқырманды бір сергітіп алып, бірден мұңға ... ... Бұл ... ... ада ... ... Оқырман сонау
кездердің бірырғақтылығынан шаршаған, осындай тың да жаңа сарын қажет-ақ.
Отты ой мен алаулы сезім антологиясына айналған ақын ... ... өтсе де өз ... бір сәт ... тамсандыра берері
даусыз. Себебі, ақын Арғынбай Бекбосын рубаилары ... ... сай, ... өңін ... ... жоғалтпайтын көркем туындылар.
Сылдыр судай нәрсіз, оқыла салып ұмытылар, не ... не ... ... шұбырынды өлеңсымақтардан емес. Ақынның бүгінде қағазға
түскендерінің ұзынсаны екі ... асып ... ... толғаулы, мың
құбылысты рубаяттары алдағы уақыттарда да көп зерттеулерді талап етері хақ.
Рахманқұл Бердібаев – ... ... ... ... ... зерттеу еңбектері қазақ әдебиетінің барлық саласында көрініс тауып,
өз бағасын алып та үлгерді. ... ... ... ішінде рубаи жанрынан
қалам тартқандығы жуырда ғана белгілі болып ... Р. ... ... ... ... ... ... жырға қосқан. Оның
шумақтарының мазмұны сан-салалы, яки ғалым-ақын алуан ... ... ... ... ... әдеби, мәдени, экологиялық
төрттағандар көп ұшырасады.
Жан біткеннің болады мұрады ... ... ... ... өмір пендесі өтіп жатыр,
Бір Алладан басқаның тұрағы жоқ (17., 10б)- ... ... ... Алладан өзге ешбір жанның ғұмыры өміршең емес
деген ... ойын ... Сан ... ... ... ... мен сыры көп өмірде адам баласының арманы да ұшан теңіз, оған
жеткен де ... де ... ... ... ... ... да бір
Жаратқанның қолында. Р. Бердібаев рубаиларында сол сан-сұрақ, ашылмас құпия
дүниенің мол сұрағы алға көп қойылады.
Оның ... елі мен ... ... ... ... ... ... атқан Аралым-ай, Суың кетіп, қалыпты-ау табаның-ай!»- ... ... жыр ... ел мүддесі тұрғысында да ойын ортаға
салады.
Сөз жүзінде ... ... ... сен үшін ... ... ... ... түскенде таразыға
Оңай сатып кетуден іркілмейді (17).- деген шумақтан ... ... ... ... Ақын ... да халқына жақын
болмай ма, ол халықтың қамы мен ... үшін ... да ... ... ... Сонымен, Рахманқұл рубаилары көркемдігімен, өткірлігімен тілге тиек
болар туындылар. Жырланар аясы кең төрттағандар ... ... ... ... ақыны, жазушы, драматург, ... ... - ... ... ... ... жиі жарияланып жүр. Ақын
өз шығармашылығында төрттаған жазумен етене араласқан, барынша ... ... Оның 2004 ... ... баспасынан мың бес жүз рубаяты
«Өнеге өрімдері» (73) деген атпен ... ... ... ... ... яғни төрттағандар топтамасын тақырыптық жағынан төрт ... ... ... Заман, қоғам турасында;
2. Лирикалық: Махаббат, Табиғат жайында;
3. Танымдық: Оқу ағарту, Ғылым туралы;
4. Имандылық: Иман мен Алла ... ... ... ... ... ... топтама жырларында тек қоғам мен заман
суреттері бейнеленбеген, ол бөлімде жырланған шумақтар аясы тым кең. ... жер, тіл мен діл, дін ... де ... сөз болады. Сондай-ақ, осы
бөлім рубаяттары нақыл мен ақыл, даналық ой маржандарына да мол орын ... ақын - Ә. ... көп ... ... ... ... сырларын суреттейді. «Алаула махаббат – жалыным,
Жалаула – қуаты ... (73., 158 ... ... тек ... ... емес өмірге жігерлену ниеті де айқын
аңғарылады.
Ұстаз, ғалым - Әдібай Табылдының ... дені ... ... ... Ол өз ... ... ... ғылымға
үндеп, шақырып отырады. Білімсіз адамды қанатсыз құсқа теңеп, білімдіні
ізгілікті жанға ... ...... ... ... ... ... (73., 158 б),- деп барша білім, ғылым халық ... ... ғана ... паш ... ту ... Алланың ақ жолын – заңдылық деп ұққан
ақын жан тазалығы туралы да көп ... құт ...... ... ... ... Аллаға, ал жұртыма
Иманды мінезбен сыйландым.
600 жолдан астам төрттаған жазған ақын қазақ әдебиетіндегі
рубаи жанрының ... тың ... ... жол ... ... келгенде, оның
сатиралық сарында толғаған рубаилары ... соны ... ... ... ... есептелмек.
1500 рубаятымен танымал ақын - Әдібай Табылдының шымшыма ... 60 ... ... ... ақын Шона ... ... ... Осы тұста баса айта кететін жәйт ... ... ... ... секілді. Таза сатиралық
сарында жырланған жырлар ұйқасы мен буын, ... ... ... ... ... күнде де екі өлең түрін байланыстыру қисынсыз. Себебі,
рубаи - өте салмақты, ... ... бар, ... жанр. Десек те,
Әдібай Табылдының ащы кексін мен жүрек жарды ... ... ... ... ... ... ... пікірдеміз. Ақынның
сатиралық төрттағандары әзілден, күлкіден тым алыс, онда ащы ақиқат ... ... ... «Шымшыма шумақтар» деп, төрттағанның
сырына сатиралық тұрғыдан келіп, ұлтының ... бір ғана ... ... ... ... ... Өз заманының өрескел тұстарын әжуалай,
мысқылдай отырып, өмір шындығын ... ащы да ... ... ... ... ... мәселесі ертеден бері ... ... ... келе жатқаны шындық. Осы мәселе төңірегінде Әдібай
Табылдиев:
«Ешкімге кетпесін есем» деп,
Алақтап, ... ... ... ... да ... ... ... көп ,- дей келіп озбырлық
пен надандыққа жол беріп, мансапқорлықты ғана көздейтін, ... ... ... ... орын ... мансапқорлық дертінен құтылу
жолдарын іздейді, зар-заман ақындарынша еліне жанайғаймен үн ... ... ... жас ... ... ... ... таңдағы ең
актуальды мәселенің бірі – нашақорлық проблемасы да ақын қаламына ... ... ... ... ... ... тіл қатады,
«Дәуренді жаса да, ... кет, ... ... сыймасаң»,- деп
төрттағандатады.
Аз ... көп ... ... бір ... өлең ... кекесін, айқын типтік кескін-келбет жасау - Әдібай поэзиясынан,
соның ішінде рубаиларынан көрініс ... тың ... Өз ... ... ... ... әшкерелеп, ашына сынап, рубаи жанрында
сатиралық стильді қалыптастырған ірі ... ... ... ... ... әдебиетінің құнды қазынасын толықтыра түскені анық. Ақын рубаи
жанрын жаңаша ... ... ... Оның төрттағандарын мазмұндық жағынан:
Философиялық және сатиралық деп ... ... ... ... «Өнеге өрімдеріне» енген шумақтары жатса, ал сатиралық
рубаиларына басылым беттеріне «Шымшыма ... ... ... ... ... ... зерттеушісі, орта мектептерге арналған оқулық авторларының
бірі – Сағынғали Сейітовтың қазақ әдебиеті кеңістігіндегі орны ерекше. ... ... ... ... ... қаламынан бірнеше төрттағандар туған
болатын. Ақынның төрттағандары көбіне туған жер, тіл, діл ... ... ... көп ... дерт – надандық, өрескелдік пен
сорақылыққа ... ... ... туралы ой толғайды. Ақын
рубаиларынан тәрбиелік мәнге толы ... ... да ... ... ... сәулелі шақ, енді бірде қиын-қыстау кезеңнің келбетін
суреттейді. Көңілдің түрлі эмоцияда тез ... ... ... ... ... табылатын құбылыс. Ақын жырплары тек түңілу мен орығудан
тұрмайды, ... ол ... ... да ... ... ... өз
оқырманын кез-келген қиын сәттермен қарсыласу, батылдық таныту ... ... ... ... ... өз заманының, жауыздық пен надандық қалың өрттей
қаулаған дәуірінің ... мен ... ... ... ... ... ... болған қазақ әдебиетіне үлкен үлесін қоса білген
ақын.
Ғафу Қайырбековтің шебер прозаиктігімен қатар ақындығында да сөз жоқ.
Жазушылық пен ... ... ... бірге ұстаған қаламгердің
өнегелі өлеңдері де өз оқырмандарын тапқаны ... ... ... ... әр ... (53) деген айдармен топтастырылған ... ... ... ... ... ... жыр шумақтарында сан-салалы
тақырыптар қамтылған. Тіл мен дін, ел мен жер, ... ... бірі ... толқып жырланып отырады. ... ... ... ... ... ... ... толқытары даусыз.
Ғ. Қайырбеков асқан суреткер әрі философ ақын. Әрбір шумақ өлеңінде
сурет те, астарлы ... орын ... «Су ... бір ... – ескі ...... оралып, аудан қашқан» және «Су орнына келді ме құм кезегі,
Қайран Арал үзіліп ... ... (53)- деп ... ... біз ... ... ... паралеллизмін аңғарамыз. Мұнда мағынасыз жалғанның өтпелі
кезеңі де, жер ... ... ... да ... ... ... Сәтібеков те жан-жақты қаламгер. Оның шумақтары терең
пәлсапаға негізделген. Адам ... ... ... ... ... ... рубаиларына арқау болған.
Шоқ арқасын тосты саған от өмір,
Жігіт болсаң, сол өмірден өте ... ... ... да ... сен биік ... ... (108., 69б)- ... – «от», қиындықты – «шоқ» деп балауының өзі шеберліктің шыңы ... Ж. ... ... ... өлеңдері аз емес. Әсіресе,
табиғат пен махаббат тақырыбына келгенде қаламына ерекше шабыт бітетін ақын
жырларында ... ... Оның «Сен тау ... мен ... ... болсаң, мен сенің өткеліңмін» және «Қара томар күйім ... ... ... ... (107)- деген балама, теңеулер келісті
үйлесім тауып-ақ тұр.
Ақын қалыпты өмір сүре алмайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... тіпті өмірден безіп кеткісі де келеді. Бұл –
табиғи құбылыс. Ондай ... ... ... ... ... табиғатында бар қасиет. Ондай сәттерде ол: «Бораннан соң үсіп ... ... аян ... жан ... ... «Бір ... ... қызық, Махаббаттың қалған соң шамы сөніп» (107)- деп басын тауға да
тасқа да ұрады. ...... Ақын ... тасқыннан кейін саябырси бастайды.
Ондай сәтте «Алдым думан: түлкі түгіл қой күлген, Күлкі ... ... ... ... деп бұлт астынан шыққан күнше жадырап сала береді. Ж.
Сәтібеков – лирик ... оның ... да ... ... ... ... барша ақынға тән қасиет десе де боларлық. Қазақ әдебиетіндегі
рубаи жанрының да дені ... ... да ... ... ... ... ... тақырыбында рубаи жазатын ақындар көптеп саналады.
Мәселен, өз ... ... ... сарынымен жазған Байбота
Серікбайұлы Қошым-Ноғай таза махаббат лирикасын қаламына ... ... ... ... ... (66) деген тақырыппен берілген 25 шумақ төрттағаны
түгел махаббат сарынына арналған. Тілге жеңіл, ... ... ... басты кейіпкері – қыз. Махаббат лирикасы табиғатпен ... ... боуя ... ... ... ...... пен
мабиғатқа ортақ термин. Ақын екі ... ... ... ... жасаған.
Асау өзен ағып жатыр сарқырап,
Сыбырлайды жырын жаттап бал құрақ.
Тау шыңына көтерілді алтын Күн,
Нұр жамалы дидарыңдай жарқырап (67., 365 ... ... әсем ... ... ... ... бір ғана ... сезімін паш етеді. Шебер шеңдестіру Б. ... ... тән ... ... ... ... ... әдебиетінің
алтын қорынан елеулі орын алары сөзсіз.
Махаббат тақырыбын өз рубаиында кең қозғаған ... бірі – ... ... ... ... (104) ... енген рубаиларының
желісі махаббат, сартап сағынышқа құрылған. Б. ... мен ... ... ... да ... пен табиғат арасындағы
ұлы байланысты суреттеу. Екі ақынның да шумақтарында Табиғат – ... ... қыз бен ... ... ... ... ... суреттері.
Ақынның махаббат тақырыбына келгенде қашан да нәзік, сезімтал ...... ... ... ... отты ... Серікбай Оспановтың
төрттағандарында да жиі кездеседі. Ақын төрттағандарындағы махаббат ... ... ... ... ... ... ... махаббат. Ақын адам
бойындағы сағынышын алдағы күндер үмітіне ... Көп ... ... ... ... ... енді бір ... »
Таусылмаса, таусылмаса жолымыз! (88., 4
б),- деп өлеңдерін жалынды сөздермен тәмамдайды. Оптимистік ... ... ... ... Қашқыновтың 50-ден астам рубаиында қазақи өмір салты нағыз
астарлы философиямен өрілген өлеңдер болып ... ... ... ... ... ... толқынындағы сан-қилы өзгерістер
жан-жақты сөз болған. Төрттағандарының көпшілігінде сонау балалық күндерге
деген сағыныш, алдағы күндерден күтер ... үміт ... ... оның ... жер туралы төрттағандары өте ұтымды да тартымды
жырланған деуге келеді.
Бүгінде жан ... ...... ... ... ... ... кейбіреу саудалап жүр,
Жерді сатып сатқынға айналмаймын (50., 4б).
Ақын рубаиында бүгінгі қоғамның ... ... ... ... ... ... Оның: «Саудаға түсе қалса атамекен, Ұялмай
көрін сатар бабасының» немесе «Туған жердің ... да ... ... ... жан ... (50)- ... жолдарынан жерім деп жанарынан
шыққан шынайы жасын аңғару қиын емес. Ақын тек жер ... ... ... ... оның ... ... да өткір рубаилары жеткілікті.
«Басқа тілге жасынан үйір қылып, Әкеліппіз өмірге мәңгүрттерді» сондай-ақ,
«Басқа ... ... ... ... ... ұша ... ... қалар», «Бұл
күндері шоқпар алып ұлтына, Тілден, дінен безінгендер ... (50)- ... ... ... де ... қарамағаны байқалады. Қашқыновтың барлық
төрттағанында үлкен астар, маңызды мағына, салмақты ой жатады.
Оның лирикаға да орын ... ... жиі ... ... әсем
суретін қанық бояулармен сала білген ақынның лирикалық палитрасы көптеп
саналады. Туған ... ... ... ... ... шумақтарынан
мен мұндалап тұрғаны белгілі. Оның рубаилары философиялық, патриоттық,
лирикалық сарында ... ... ... өте ... ... ақын ... «Елу өрім» деген айдармен беріп отыратыны мәлім.
Үнемі ... ... ... ... ... жан ... ұғынатын,
Жұртқа мәшһүр етеді жырын ақын» ... ... өз ... ... ... ... - өзінің өнегелі өлең жолдарымен танымал ақын.
Оның философиялық ... ... ... жеке ... ... анық байқалады. Өмір, адами қасиеттер туралы терең толғанған
ақынның шумақтары жеңілдікке бой ... ... да ... ... ... ... жолы біркелкі емес, біл соны, Кейде түзу, кейде
терең жарқабақ» және ... ... егер бұл ... ... ... ... (5)- деп ... жолдардан тереңділікті аңғару қиын
емес. Ақын рубаилары кейде нақылға толы, кеңес ... ... ... ... ... да айналады. М. Айтқожина төрттағандары философиялық
сарындағы жауһар жырлар болмақ.
1958-90 ... ... ... жазу ... айналысқан Құланбай
Көпішевтің туындылары көркемдігімен көз тартады. Ол – нағыз лирик ... ... ... ... ... Туған өлке, табиғат аясын
суреттеуде шеберлік танытқан ақынның рубаиларында тың сарын ... ... ... ... ... еріксіз шабыттандырары
сөзсіз.
Әшірбай Есмұрзаев өзінің жетпіске жуық ... ... ... ... ортақ тақырыппен оқырманына ұсынған ақын. Әшірбай ақынның ... ... ... адам ... терең әрі мағыналы суреттелген.
Мәселен, ... – ол бір ... ... ... нау ... ... алғаш қадам басқанда-ақ» және «Бұл дүниенің қанамын деп ... ... ... ... ... (30)- ... ... өмір түсінігі
философиялық тұрғыдан терең түсіндірілген. Ол бір шумағында ... ... де ... бір күн тар ... бойға сыймай қаларын да ескертеді.
Өмір деген өту емес өзеннен, оның өзіндік толқын, тасқын, ... бар ... жол ... соң жар да ... еске ... Бердияров – бірнеше прозалық, поэзиялық кітаптардың авторы.
Сондай-ақ, ол шағын жанр жазудың шебері. ... «Оқ және гүл» ... (21) атты ... жеке шумақтары, яки төрттағандары енген
болатын. Т. ... ... ... ... – әр шумаққа жеке-
жеке тақырып қоятындығы. С. Мұқанов стилін қолданушы ақын ... ... ... Ондағы «уақыт», «өмір», «сағыныш» секілді
тақырыптардан философиялық сарын, ал ... ... ... ... ... ... ... сарын аңғарылады.
Кейде философиясы мен лирикасы қатар өріліп отырады. Мәселен: «Жастық
шақтың аққу, қазын атқылап, Мерген жатыр әр ... ... ... ... ... жүзіндей, Түннің қара шашын қиып барады»- деген жолдардан
пәлсапалық астар, лирикалық леп есіп ... ... гөрі ... мол ... ... ... ... өте жоғары деп бағалауға
тұрарлық туындылар. Тоқаш – асқан суреткер, ... ... ... тамылжыған табиғат немесе нәзік сезім астасып жатыр. Мәселен,
Шекесінен оты шығып, ұзарып,
Батар күнге тағзым етті құз ... күн ... ... ... ... ... жүзі қызарып (20., 79б)- ... ... ... ... жан ... ... әсер ... болады.
Лириктің де шеберлігі осында. Күннің батып бара жатқан сәтін өте ... ... ... ... ... ... ... майлы бояумен
пейзаж салса, оны ақын қара қаламмен де әшекелей алады. Қалам құдіреті де
осы болар.
Осындай ... ... ... ... Әлімбекқызында да кездесіп
отырады. Оның: «Жылы жаңбыр, көктемде майдалаған, Мамыр айы, гүлге оранған
айнала маң» және ... көз жасы ... тым, ... тұр ғой ... (12)- деген жолдар да сөзімізге дәлел болмақ. Ақын лирикалары
көбіне мұңды, сары ... толы ... ... ... ... ... ... ыстық жас ақын жырында пайдаланылатын басты
элементтер. Ақын ... ... да ... ... ... оның ... дені лирикаға негізделгендіктен, ол лирик ақын
ретінде танылады.
Теңдессіз төрттағандарымен сөз болмақ ... бер ақын қыз – ... Оның ... шебер жырланған шағын шумақтар көптеп
кездеседі. Ақынның 40-тан астам төрттағаны «Кеудемде бір ... ... (15) ... тақырыппен баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... ... Ғайни ақын
секілді лирикаға көптеп мән беріп отырған. Әйел жаны ... да ... ... ... лирикаға құлаш ұрады. Оның төрттаған жазудағы ... ... ... ... ... ... мына рубаяты Арғынбай ақынның
стилімен жазылған деуге келеді.
Күбіріне теңіздің құлақ түрдім:
- Толқын болғың келе ... ... ... ... ... келеді, толқын болғым...
Су бетіне төгілді шуақ күлкім (15., 66б).
Дегенмен, Ғайни мен ... ... ... сарындастық
аңғарылады. Екеуі де лирикаға келгенде қаламды ұштай түседі. Қос ақын да
лириканы мұңға айналдырады. ... ... да ... ақын дей
аламыз. Оған ақынның лирикамен өрілген тамаша туындылары дәлел болмақ.
Сағатбек Мүғалімжан ... ... ... ... ... ... ... тұрған ирония. Қоғамның көлеңкелі тұстарын қаламына
арқау еткен ақын идеясы да - әділетсіздікті ... ... ... ... сермеп шумақтатқан ақын кейде жасып та қалады. Бәріне нүкте қойып,
бәрібір ешкімге ешнәрсенің «дарымасын» алға ... ... ... ... ақыл айтпа, сұрама да, Қоғамның сорақы ісін ... да» ... ақыл ... сан ... ... жүр, ... ... және естіме»
(60)- деп пессимистік сарынға салынғанын аңғарамыз. Түптің түбінде бір
Жаратушыдан өзге күш ... ... ғана ... ... ... «Мен – ... ... құлы емеспін бе? Нәмәрттармен келмейді
егескім де»- деп енді ... аяқ ... ... ... ... ... философияға құрылған негіз жатыр. ... ... ... ... ... ... ... лайық
деп табуға болады.
С. Мұғалімжан жырлаған саяси тақырып ақын Кәкімбек ... ... ... болғаны белгілі. Оның қарымды қаламгер екендігі жөнінде
халық ... ... Баба ... пікір білдіреді: «Сонау сексенінші
жылдардың басында Кәкімбек Петрарканың стиліндегі сонеттері және ... ... ... ... ... ... «Сонеттен тізілген
гүлтәждарымен» сүйсінтіп еді. Шағын формаға жаңа ... ... аз ... ой сиғызып отырған жаңа жинақтағы өлеңдері де ел құлағын ... ел ... ... (70., 4б). Бүгінде К. Салықов жүзге жуық
төрттаған шумақтарымен белгілі ... ... ... ... ... адам ... қиын ... қысқа ғұмырдың мәнділігі мен
мағынассыздығы қатар сомдалады.
Жоғарыда атап өткеніміздей ақынының саяси тақырыптар ... ... ... бар. ... ... – шын ... таза жүру,
Алтын көрсең қолыңды баға білу.
Саясаттың үлкені – үлкен іске,
Мың кетіктен бір тетік таба білу (70)- ... ол ... ... ... ... алға тосады. Оған аса іскерліктің
де ... ... Оның ... ... да жыр ... байқаймыз. «Ақ тұз басқан көз шалып құс ағысын, Әму мен Сыр
уланып, ... ... ... ... үшін ақша ... дым бітірмей,
Жүргендерді көріге ұяламын»- деп жаны ... ... ... ... Анам беттен сүйгендей көңілденем», «Табиғат пен адамзат
сұлулығы, Бірін-бірі сақтаумен ... ... деп ... ... жанын жай таптырады. К. Салықов төрттағандарының басым ... ... ... негізде жазылған деуге болады.
Әшір Момыновтың философиялық тұрғыда жырланған төрттағандарында адам
өмірінде кездесетін қилы ... ... ... ... ... сөз болады. Оның жырында кешірімшіл, мейірімділік қасиеттері
сомдалып, ондай ... ие болу да ... Адам ... ... сипаттап, «Жақсылар қандай күн туса да, Біреуге қиянат қып
зарлатпайды» (58)- деген жолдармен ... түзу жол ... ... ... мен ақылға толы жырларында теріс, ... де ... ... қашу ... ... ... ... арқылы адам баласын ізгілікке
шақыру әдісі ақын Ақылбек Шаяхметке де тән қасиет. Ақынның әсіресе, ... ... ... ... ... өткір де шынайы. Мәселен,
Айтқан сөздің асылдарын терсеңіз,
Жамандарға берген ғұмыр мөлшерсіз.
Жақсылардың қамшы саптай өмірі,
Тіршіліктің құнын қалай өлшерсіз? (92., ... ... ... ақын ... ... ... да көптеп саналады. Оның да ... ... және ... ... ... ... лирикасынан гөрі
пәлсапалық ойлары асып түсіп ... Оның ... ... адам ... ... де ... ... тұрады. Мінез-құлықты сипаттау, оның
түрлі ... ... ақын аса ... ... ... шенеп-мінеп, кейде өзімізге мән бере алмай ... ... ... жеткізеді. «Бұл күнде ой- санамыз өскен дейміз, Айтысып
салғылассақ дес бермейміз», «Өзгенің кемшілігін ... ... ... ... (91)- ... жолдардан ақынның өзге біреуді мінеуге
келгенде абай болу керек деген ишарасын аңғарамыз.
Кәріпжан Нүсіп өзінің жеке шумақтарын ... ... ... ... ... төрттағандарын дидактикалық-танымдық тұрғыда
жырланған десек те ... Оның ... адам да, өмір де, ... қым-қуыт қиыншылық пен қуаныштар да сөз болады. Тіпті жастарға
айтар нақылды рубаилар да жиі ... ... жыр ... ... десе де боларлық. «Немқұрайды қарап сен ұлы өнерге, Ойсыздығың
үшін де күле көрме» және «Тірлік берген ... мен ... да, ... күнді
ешқашан жамандама» (64)- деген жолдары сөзімізді дәлелдей түспек.
ХХ ғасырдың тағы бір ақыны – ... ... ... ... ... ... беттерінен танылып жүргені ... дені ... ... ... де ... ... ... туралы жырланған. «Арба тоқтап, ат өліп, айыр сынып... Қайда
кетіп барасың қайыршылық» (48)- деп ... ... ... ... кім, ... ... ... дей келе
жұмыссыздықты да қаламына өзек еткен. Ақын төрттаған жанрына өзіндік үлес
қосқан деуге келеді. Оның ... ... ... ... ... ... ... Тек жақсылықтың жарқын жақтарын көз жұма ... ... ақын ... ... тұстарын да қаламына арқау ете
білген. Қазіргі әлемдік дерттер де ақын ... ... ... ... ... ... сипат енгізген қаламгерлер қатарында Сейіт
ақынның есімін атай аламыз.
Мейрам Қарасартов өзінің танымдық ... енді ... ... Оның жыр ... ... ... дені адам өмірі мен
тіршілік толқынындағы сюжеттерден құралған. Кейде ... ... ... ... бұл ...... базар,
Құшағын жайғаны емес, пайдалы озар» (52)- деген ... ... ... ... орта жасын тілге тиек етеді. Ақын
төрттағандарында адам ... ... ... кездесетін игі қасиеттер,
тиісінше кереғар мінездердің сомдалуы да көптеп ... ... деп ... ... көп, Таяқ жеп ... әлі Абай сынды» және
«Өр кеуде үйренбеген иілмейсің, ... ... ... ... ... ... түспек.
Өз рубаиларын «кәрілік» тақырыбында жырлаған тағы бір ақын ... Оның ... ... төрттағандар дені жастық шақ пен кәріліктің
айырмасын жырлайды, жастық шақтағы ... ... ... кезеңдегі
өкініш табын баяндайды. «Маған қуып жетуіңе көп бар деп, Кәрілікке күліп
едім тоқтар деп» (116., 19б)- ... ... мына ... ... де ... да ... ... Ахметов (6), Нұртай Ерназаров (29), Нұрмахан Назаров (65),
Саттар Сейітқазин (105), ... ... (153), ... ... ... ... ... жанрына терең қалам тартпаса да аталмыш жанрға ... ... ... санатынан деуге болады. Аты аталған ақындардың ... жер, тіл ... ... ... Рубаиларының астарында патриоттық
сезім мен сүйіспеншілік лебізі есіп ... ... ... ... үн ... ... туындылар.
Ақтаулық ақын, бірнеше романдардың авторы, француз тілінің аудармашысы
Раиса Рябцовскаяның жүрегінен шыққан төрттағандарын айтпай кетпеске болмас.
80 шумақ рубаят ... ақын қыз өз ... орыс ... қазақша рухпен
жырлаған. Кезінде қолына Омар Хайямға еліктей қалам ... ол ... ... де ... ... ... ... Раисаның шумақтарының
дені философиялық, лирикалық сарында жырланған. ... ... ... ... жетерлік. Оның: «Хайям нас учит жизнью дорожить» немесе «Хайям
во все века – Учитель и ... (78., 10б)- ... ... ... ... ілтипатын аңғарамыз. Тағдыр мен өмір тіршілігіндегі ... өзек ... ақын ... ... ... жан ... ... туындыларын қазақы төрттағандар санатына қоса аламыз. Дегенмен, қазақы
төрттағандарда ұлттық рух, намыс, жігер, ... ... ... ... ... анық. Ал, қазақ төрттағандарының тақырыптық ерекшеліктері
мен көркемділігі өз алдына бір тақырып.
2.3. Рубаи жанрының көркемдік, тақырыптық ерекшелігі
Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... болып есептеледі. Қазақ ақындары рубаи жазу ... ... арта ... ... ... қазақтың «қара өлеңінен» нәр алған жанрға
терең бойлай барып, жан-жақты, сан-салалы ... ... ... ... ... аясы тым кең. Оны ... ... бірнеше
топқа жіктегенді жөн көрдік:
- Философиялық;
- лирикалық: а) табиғат, ә) махаббат;
- дидактикалық: а) абстрактылы;
- сатиралық: а) юмор, ә) ... б) ... ... ... а) саяси, ә) танымдық ;
- діни;
- адам өмірінің кезеңдері: а) жастық, ә) кәрілік;
- еліктеу: а) шығыстық, ә) ... ... а) жеке ... ә) ... жанға, б) жер-өлкеге;
- тілге байланысты: а) туған тіл, ә) туысқан тіл;
- көңіл-күй (сарын): а) оптимистік, ә) пессимистік;
- тіркесті: а) жәй ... ә) ... ... ... а) ... ә) мәтел, б) даналық сөз.
Осылайша сан-салалы, жан-жақты жырланатын қазақ төрттағандары формасы
жағынан 11-12 буынды және 7-8 буынды рубаилар ... ... ... ... қара өлеңмен қаламға қанат бітірер ақын көп. Қазақ
ақындарына философ әрі ... деп ... ... ... болады. Қай шығармасын
алсақ та қазақ ақындарында терең ой, нәзік сезім жатыр. Оларда ой да басым,
сезім де ... ... ... шарықтау шыңға шығарып, адам жанының
сиқырлы сезімдерін қарапайым қаламмен ақ салып береді.
Махаббат – ... ... ... ... ... тақырыптардың
бірі. Махаббат тақырыбына келгенде кез-келген ақын шабыттың шырқау биігіне
шығары сөзсіз. Қазақ ақындары да өз төрттағандарында ... ... ... ... ... ең нәзік иірімдерін ... ... ... ... ... ... қазақилық
мінезді аңғару қиын емес. Махаббаттың алдында да ұяң, сабырлы да ... ... ... өз ... да ибалылыққа жол береді.
Жырдан, жаным, жанымның біл дерегін:
Сеніменен жүрегім бірге менің!..
Тілмен сөзін жүректің қайтіп айтам?..
Сондықтан да ... ... ... ... өліп-өшкен дарақы қылықты емес, ойлы да орынды нәзік сезім
желісін аңғарамыз. Бір шумақтан-ақ, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... қанымен келе жатқан қасиет. ... ... ... ... қасиетті қара өлеңінде бұл ғашықтық жырын
былай дестелесе керек:
Көрдім де бір сұлуды болдым ғашық,
Алашқа білдірмедім аузымды ... бал, ... ... ... ... ... ... (55., 311б).
Міне, қазақтың қара өлеңіндегі ғашықтық тілі. Астарында философиялық
ойы бар, ... ... ... ... ... ... көңілді бал,
шекерге балап отырып, солардай бірге болуды нәзік қана ... ... ... ... ... ақын ғана ... ... бара алады,
оның өзіне ғана тән сырын жүрегімен түйсіне алады. ... іште ... - ... Махаббат – гүл, көңіліңде көктейді» (91)- деп ХХ ... ... ... ... ... қара ... ... жан
сәулем, күлім қағып, Махаббаттың жүрекке отын жағып» (55)- деген ... ... ... ... ғасыр өтсе де махаббат тақырыбы еш
өзгеріссіз жырлануда.
Қыз бейнесін суреттеуде ... ... ... ... кем
түспеген. «Шашың сенің сүмбіл еді, ... ... ... бір гүл еді
қалқам-ау» (66)- деп ақын Байбота жырласа, жыр алыбы Жамбыл өз ... төрт ... қос ... ... ... меруерт, гауһар жағың»
(80)- деп сомдаған қыз бейнесін. Ал, ... қара ... ... ... ... тісің маржан, Алма іспетті ақ бетің балбұл жанған» (55)- деген
жолдардан бойжеткеннің сұлу бейнесін тереңірек көре ... ... ... жыр ... қазақилық, ұлттық сипаттан асып кете алмаған. Қазақ
даласының саф ... ... ... суын ... ... ... дала жырын сол
пәк қалпында ғана ... ... ... ... киімі мен тағынған бұйымдарына дейін төрттағанға ... ... өз ... суретшілері іспетті. Көркем тілмен әдемі сурет
салу ақын Ілияс Жансүгіровтің де қаламына тән қасиет-тін. ... ... шын ... ... ... ... (80)- деп басталатын
рубаятында қыз сұлулығы киім киісінен-ақ мен мұндалайды.
Сұлулықты деталь арқылы ұтымды ... ... ... ... тән ... А. ... Б. Серікбайұлы, Ж. Қашқынов ... ... ... ... Қыз сұлулығы мен сымбатын сөзбен суреттеуде
қазақ ақындарынан ... ... ... табылмайды. Қазақ қызының мінез-
құлқы мен сыртқы сымбатын шеңдестіру арқылы ... ... ... ... дарынды суреткер де болып шығады.
Махаббат – күрделі тақырып. Оның нәзік штрихтармен сурет салдырар
тұстары да, нақыштай ойып ... ... да ... Ақын ... ... ... та ... ғой, күлдіріп ап, Адамды кейде есінен аудыратын»
(51)- деп сипаттама берген бір төрттағанында. Махаббат қашан да ... ... ... ... айтқанда оның күзі де, қысы да бар. Тіпті
махаббат үшін құрбан ... кете ... ... да ... дестеленген.
«Қылдың мені махаббаттың құрбаны, алдаспанын қайрап, күтіп тұр ... ... атты ... ... жан ... да ... ... махаббат ащы болса да жылымық. Оны қанша ақын ... ... ... да одан кете ... ... ол – ақын Салықов жырлағандай
тауқыметті тіршіліктен нұрлылырақ: «Махаббың уы да ... ... Ащы ... тұр тәтті жеміс» (70)- дей келе философиялық сарында ... ... ... деп ерлік айтпа, Махаббатты ұмыт деп ... (88)- ... ол ... ... ақын. Махаббат тақырыбы – мәңгілік
дастан. Оның жырлану аясы да кең. Арада неше ғасыр өтсе де ... ... да пәк ... ... ... махаббат тақырыбын жырлағанда жастық шақты да қаламына арқау
етеді. Қазақ төрттағандарында адам жасына байланысты ... ... ... С. Мұқановтың төрттағандарында оны анық аңғаруға болады.
Ақын тіпті әр кезеңге тақырыпша бере жырлаған. Мәселен: ... ... ... ... ... ... ... Ақын Сәбиттің шеберлігі мен
көрегенділігі – адамның осы кезеңдерін табиғат мезгілдерімен байланыстыра
жырлаған. ... ... ... төрттағандатқан ақындар ХХ ғасырда да
сейілген жоқ. Қайта адам жасына байланысты төрттағандар жаңа ... ала, ... ... ... ... қара ... ... «Кәрілік қара
нарға тас артқандай, Бір жағын бір ... баса ... дей ... ... Шал ... ... арқаным жоқ, қазығым жоқ, Қайтейін,
кәрілік шіркін байлап жатыр» - деген жолдарды аңғарамыз.
Ал, ХІХ-ХХ ғасырларда ... ... гөрі ... ақындар көп
толғаған. Бұл кезеңде кәрілік тақырыбы өте ... ... ... ... Ал, ... ... туралы төрттаған кез-келген ақын ... ... ... ... ... ... ... келмес қайта оралып, ... өтер ... бұл ... (5)- деп ... ақын өз ... ... сықырласа таяғы, Жастық шақтың шыңылдайды құлағы»
(20)- дейді Тоқаш ... ... ... ... ... ... ... қалғанда бағалайтыны заңды құбылыс, сол шақты аңсаушы Арғынбай
ақын да:
-Жастық шақ, қайда ... ... ... ең қуып ... ... ... әуре! Өтті, кетті... енді отыру-
Соңына есте қалған күн, айды ... (22., 184б)- деп ... да ... ... шақтың келместігін толық мойындайды.
Барлық ақын рубаиларында жастықтың өткіншілігі, өміршеңсіздігі тілге
тиек болған. Көп адам сол ... ... жете ... да ... ... ... ... өз дегеніне көндірген уақыттың кәрілікке
бастап апаратынына барлық ақын амалсыз келіседі. ... – ол ... ... барып өрлейсің» (30)- деп түйеді соңында өз заманымыздың
ақындары.
Туған жер туралы ... да ... ... тыс ... ... Қай ... болмасын жер мәселесі ең келелі проблема ретінде
жырланғаны ... ... ... ... болып қалған жоңғар
шапқыншылығында ата-бабамыз ... ... ... ... жаман екен, Екі көзден мөлтілдеп жас келеді»- деп жыласа, замандас
ақындарымыз: «Алыс самғап ұшсаң-дағы қырандай, ... ... ... немесе «Туған жерден кеткендердің бәрі де, Өмір сүріп жатыр жарты
жүрекпен» (31)- деп жүрекжарды толғанады. Ал, ... ... жер ... ... ... туралы ащы да жүрекжарды айғаймен төрттағандатқан
ақын. «Саудаға түсе ... ... ... ... сатар бабасының»- деген
жолдары ақ осының айғағы.
Қай заманның ақыны болса да ... деп ... ... ... ... шақ ... бүгінгі күннің өзекті мәселесі де осы – тіл
проблемасы. Тіл туралы толғанған ақындар жүрегі қан жылай ... ... тағы ... ... ... ақын:
Ел «тілім» - деп тіріле бастағанда,
Кәрі сайқал Сатқындық басты амалға:
өзге тілде сөйлейтін өз баласын,
Қазақ тілін үйретпек ... ... (22., ) – ... ... ... ең ауыр жарасын тани кетеміз. Кәрі сатқын деп
саясатқа саусақ нұқып тұрғандай. Өз ... ... ... бара жатқан
қоғамның кейпін дәл де ... ... ... деп ... тағы бір ақын – ... ... Оның қаламынан
туған жиырмаға жуық төрттағандары түгел тіл мәселесіне ... ... ... тілі – нағыз, Төле – толғау... Абай – ой... ... ... ... ... Мұз-аға. Ал, замандасымыз Жеңіс Қашқынов өзінің жыр жолдарында:
Жыртып өңеш, бүлкілдетіп көмейді,
Басқа тілде сөйлейтінді жебейді.
Бұл күндері күйе ... ... ... ... ... (49., 8б)- ... ... төрттағанын алға тосады.
Кейбір төрттағандарда мақал-мәтелдер де ұтымды да ұрымтал ... ... ... ... ... ... әдісі сонау төл
әдебиетіміздегі қара өлеңдерде –ақ көрініс тапқан. «... ... көр, ... ... сөз бар, ... көр, ... ал» - сол белгісі»- деген өз
заманында Шал ... ХХ ... ... ... ... ... бар: «Құм ... тас болмайды, Немесе, құл жыйылып бас болмайды»-
деген мақал кездестірміз. Ал, ... ... «... ... ... сүйек
жоқ» - деген сол ғой, Уақыт қана көрсетер көзқарасын»- деп толғаған өз
рубаиын.
Әдебиетімізде ... ... ... ... Ал, ... ... жырларының да өзіндік ерекшеліктері бар. Олар жеке тұлғаға, сүйген
жарға немесе туған өлке, ... ... ... ... ... ... Арнау
төрттағандарын ақындарымыздың барлығы дерлік қолданған десек болады.
Әсіресе, оны кең түрде, ... қоя ... ... ... ... басым бөлігі арнау рубаилары десе ... ... ... ... ... «Серке Қожамқұловқа», «Шара
Жиенқұловаға», «Ахмет Жұбановқа», «Жүсіпбек Елебековке», «Құмар Жүсіповқа»
деп ат қоя ... ... ... туған жеріне, әжесіне, анасына,
аталарына арнаған «Өмірбаяныма» деген жыр топтамасы бар. ... ақын ... ... ... ретінде рубаи жанрының тарихында елеулі
орынға ие болмақ.
Сәбиттен кейінгі толқын ... ... өте жиі ... ... ... де ... ... рубаяттары өте жиі
ұшырасады. Оның жеке тұлғаға ... ... ... ... ... «Молдағали Майемеров», «Сыншыға» деген төрттағандарынан
өзге туған өлкесі мен ... ... ... ... ... толқын ақындарының бірі ... ... ... ... ... жиі ... табады. Ақын арнауын туған
еліне, жеріне байланыстыра жырлаған. Нұрмахан ... да ... ... ... ... кездеседі. Барлық ақын өз арнау
шумақтарында жыр арнаған ... ... оның ... ... ... ғана ... ол ... барлық характерін ашып, образдап та үлгереді.
Арнау шумағы арқылы оқырман ... жан ... ... та ... ... жанрының да ерекшелігі – бір ғана шумақпен
бүткіл ойды жеткізу.
Өзге ақындарға, ... ... ... шайырларға еліктей жыр жазу
үрдісі Байбота Серікбайұлында бар. Ол ... ... ... да
«Мәжнүн рубаилары» (66) деп айдарлап, шығыс ақындарының ... ... ... ... ... ... шығыс шайырлары Омар Хайям ... ... ... ... мен, ... көтерші,
сорлымын мен, көңілімді көтерші.
Сені құшып, өліп кетсем ырзамын
Сеніменен ғана ... ... (66., ... ... ... туралы жазылған рубаилары да шығыстық үлгіге
негізделген. Шығыс ақындарының бәріне дерлік тән «шарап» тақырыбы ... да ... ... қарағым, дәмді-ақ екен шарабың,
Зәрі қайтсын жүректегі наланың.
Жетпесе ақшам, ... неке ... ... ... (66)- ... жолдар Омар
мен Рудаки рубаяттарының сароынымен жазылғаны ... ... ... ... ... махаббат пен қыз тақырыбынан да құр ... ... бір ғана ... ... да тілдің көркемдегіш
құралдарына өте бай. Бір жолдан метафора мен теңеуді, немесе сарказм ... ... ... ... Бұл – ... ... ... өте мол болуының белгісі. Жалғыз шумақ түгелімен аллитерация немесе
тиісінше ассонанс құрай жырланатын кездер де жиі ... ... ... ... жер ... ... жүрегіңнен көрейін,
Күйгеніңді тірегіңнен көрейін (43).
(Қ. Көпішев)
Бұндай сөз ... А. ... Ә. ... С. Сейітов
рубаиларында да өте жиі бой көрсетеді. Көрер көзге ... ... ... өзге де ... жырларына да тән.
Құбылысты айрықша сипаттап, көркейте анықтайтынәдемі сюжеттер де
төрттағандарда ... ... Ақын ... өз ... ... түрлерін жиі қолданған.
Асау өзен ағып жатыр сарқырап,
Сыбырлайды жырын жаттап бал құрақ.
Тау ... ... ... ... ... дидарындай жарқырап (66., 365б).
Шумақтағы «Асау өзен», «Алтын күн» деген ... ... ... мән,
үйлесім үстеп тұрғандай. Күннің алтын түстес, өзеннің асаудай ағысы ... жәй ... емес ... ... ... өзі ... деуге
болады. Сөздің көркемдігін айқындап беру ... ... ... ... тән ... ... атқызғанда ақтөс таңын, Жыр жазып одан
ләззат, бақ тоспадым» ... ... ... толқындары, Соққанда
сорлы Тағдыр солқылдады!» (22)- деп жырлаған Арғынбай шумақтарындағы ... ... ... ... ... ... тауып, көркем бейне
кестелеп тұр.
Қазақ рубаяттарының тағы бір көркем ерекшелігі – ... ... ... пен ... әсем нақыштармен суреттеуге бейім
лирик ақындар теңеудің небір түрлерін сәтті-ақ тауып алады. «Емендер ... ... ... тау ... ... (43)- деп ақын ... жырласа, Жамбыл атамыз өз рубаятында қыз ... ... ... тал ... ... қыздың белі қылдырықтай» (80)- деп
тамаша теңеумен келістерген. Қай ... да ... ... ... ... не ... көз ... нақты да дәл елесін береді.
Сәбит Мұқанов метафораны өте орынды да ... ... ... Оның төрттағандарының басым бөлігі көркемділігімен, мәнділігімен
көңіл аудартады. Ақынның «Надандық пен ... деп ... ... ... бола ...... ... – мұз боп қатқан,
Білгірлік – Күнгей Мұхит – шалқып жатқан.
Жер шары тұтастырған – тіршілігі,
Шыр ... ... ... ... ... хас ... – С. Мұқанов төрттағандарында осындай
метафоралық жолдар өте жиі кездеседі. Ол ...... ... ... ...... ... – буға, миды – ... ... ... ... ... ...... шешегі, балалық шақты –
көктемге, ... ...... ...... ...... қанық бояулармен әдемі сурет ... ... ... ... жыр шамуқтарынан-ақ аңғарылып тұратындай. Ақын қаншалықты
көреген, білімпаз ... ... да ... ... ... Рубаи жазушы
тағы бір ақын Т. Бердияров «Тамырым – су, жүрегім – жер, көзім – күн» (20)-
деп ... өз ... Оның да ... ... түсінік, өзіндік сыр бар.
Қазақта аллегориялы төрттағандар да ұшырасып ... Оның ... ... ... ... ... ... Ақын Т. Бердияровтің мына
жолдарындағы:
Жақсы үміт – көңілдің қарлығашы,
Арман – ... мен – ... ...... ... ... шүйілемін,
Мықты болсаң, қанеки, алдырмашы! (20)- ... ... ... ... өз ... дәл тауып ... ... ...... ұқсас келсе, арман – шындығында ... ... ... ... ... Ал, ақын мұнда өзін сұңқарға теңеп,
тағдырды аңшы етуі де ұтымды пернеленген жолдар екені анық. Тағдыр ... ... ... ... бақылап тұратын аңшы секілді. Оның «тауқымет» атты
қақпанына түсіп кетпеген абзал. Бұндай келісті шумақтар ... ... ... ... да кездеседі.
Ал, символ жасаудың майталманы дегенде ең алдымен ... ... атай ... ... ... өріп ап ... қамшы,
Тілді жерді, қадалды сотқар тамшы (22)- деген жолдарынан
найзағайдың «от ... ... тура ... ... ... тап ... Ақын ... әсем ажар, философиялық астар беріп
отыр. Қап-қара түнде аспанды найзағай тілгілеп, одан ... ... өте ... ... ... ... Найзағайды – отты қамшыға,
жаңбырды – сотқар тамшыға балауының өзінде хас ... ... ... ... хас ... ... ... шеберхана секілді. Оның
төсінде талай таланттар өсіп-өркендеуде.
Қазақ қашан да әзіл мен күлкіге орын бере ... ... ... ... айтыс жиындарда әжуә сөз, қағытпа қалжыңдар езу тартып, күлмекке ... ... түрі ... жан-жақты жанр. Жеңіл әзіл мен ... ... зілі бар ... да мән ... ... ... болады.
Сатиралық жанрдың ондай түрі – ирония және сарказм деп аталады. Жырда сөз
болар құбылыс ... ... ... ... ... жол береміз, ал
егер ол нысана мысқылға алынып жатса ... орын ... хақ. ... де
бір қарағанда егіз ұғым, мағынасы да сабақтас. ... ... ... сатиралық жанрлар оқырманға кейде езу ... ... да. ... атап ... ... төрттағандары сатиралық
сарында да көп жырланған. Сатиралық төрттіктердің негізі төл әдебиетіміздің
бастау бұлағынан бері келе ... ... ... ман ... ... шағы деп біз төл ... айта ... Яғни, сатиралық жанрдың ондай түрлерін біз Көтештен
бергі ақындардан байқай аламыз. Оның ... ... Шал ... ... Сол ... келеңсіз құбылыстарды өткір тілмен шенеп, ирониялық
шумақтар жазған олар көбіне-көп қыз-келіншектердің бойындағы олқылықтарды
да жырларына арқау ... Шал ... әйел мен ... мін тағып,
сарказм сарынымен түрлі шумақтар жазған.
Ақмолла ақынның хикметті шумағындағы: «Мәстектен ... ... ... ... ... сұңқар болмас» (110)- деген мысалы тікелей ... ... ... ... Ал, одан бергі ақын ХІХ ғасырдың
соңы мен ХХ ғасырдың басында ... ... Омар ... да өзінің шағын
шумақтарында сатиралық сарынды жиі пайдаланған. Әсіресе, оның «Жамантік пен
Итқараға», «Таубайдың Жүсібіне» ... ... ... ... «Аузыңнан қандай – қандай сөз шығады, Тұлпарды есек ... – ақ» және ... ... ... жүр, Жамантік, Итқарамен
жаман бойдақ» (127)- деген ... ... ... ... ... күлкіден алыс, мысқыл мен кекесінге толы жырлар ХХ ғасырдың
екінші ширегінде жиі ... ... ... ... сатиралық төрттағанның
негізін қалаушылар қатарында Әдібай Табылды, Сағынғали Сейітов есімдерін
атауға келеді. Ал, ... ... ... ... авторлар деп Арғынбай
Бекбосын мен Жақсылық Сәтібеков сынды ақындарды атаған жөн. ... бе ... ... ... ... ... ма шын» (108)- ... Ж.
Сәтібековтің шумағында таза мысқыл жатыр.
Қаламынан 1 500 рубаят шыққан ... ... ... ... ... ... ... Десек те, рубаи жазу ісінде аса ... ол ... ... ... ... үлес ... ақын ... аудартады. Түрлі басылым беттерінде жарияланып ... ... ... төрттаған жанрына ... ... ... ... ... ... ... шумақтарын жатқызуға әбден
болады. «Езу тартуға» келіңкіремейтін, қайта оқығанда ... ... ... ... ... қатарына жатқызып қарастырдық. Мәселен оның:
«Ұлтының ... да ... ... ... ... көп» ... «Ездер тым
«білгіш» боп ел бұзды, Ел дертін жазады кім емдеп?!»- ... ... ... ... ... қойып, өз құлқынын ғана ойлайтын шенеуніктердің
әрекеті шенеледі.
Бүгінгі күннің ең бір ... ... ... ... ... бей-жәй қалдырмаған. Ол енді өсіп келе ... ... ... шегуді тыймаса, есіріп «гәйіпті» қимаса дей келе,
«...Дәуренді жаса да мүрдем кет, ... ... ... деп ... ... Ал, арын ... күнін көріп жүрген опасыз жандар хақында: «Сатқыш
паң сатып жүр арын да, ... ... ел ... деп жан ... ... Ақша үшін ар-абыройын, намысын сатып жүрген жеңіл
мінезділерге жирене қарап: ... ... ... ... ... деп ... ... жасап, оларды адалдыққа, имандылыққа үндейді.
Бүгінгі таңда ... ... ... жүрген төрттіктерге «Езу тартар»
деген айдар тағып, басылым бетеріне жиі жариялауда. Бір ... ... ... ... ... ... жара бар шумақтарды жеңіл күлкіге
балауға болмас. Ондай кекесін мен мысқылға орын берер жыр ... ... ... ... төрттағандар деп қарастырғанды жөн
көрдік. Себебі, барлық иронияға ... ... ... астарында
үлкен философиялық сарын, проблемалық ой жататыны мәлім.
Аз сөзбен көп мағына аңдатып, бір ғана шумақпен сатиралық ... ... ... ... - Әдібай, Сағынғали, Арғынбай сынды өткір тілді
ақындардың поэзиясынан, соның ішінде төрттағандарынан көрініс ... ... ... бірі – ... ... ... ... үлгісі де жетерлік жырланған. Мәселен,
Өтіп кеткен күндер, айлар, жыл қалай,
Тым құрыса орамалын бұлғамай,
Сен де өтіп кетесің-ау, кетесің,
Жаңа ғана көз ... ... ай (107., 13б)- ... біз қыз бен жаңа ... ... ... ... байқаймыз. Ақын өз
сүйген жанының бейнесін айдан көріп, соған тіл ... ...... ... ... ... соған назар аудара, екеуін қатар қойып ... ... жиі ... Әлімбекқызының мына бір жолдарынан да егіздеудің үлгісін көруге
болады: «Гүлді көріп үзілген сабағынан, ... ... ... ... Мұндағы қатар қойылған объектілер: гүл мен жетім. Мұндай егіздеулер
барлық лирик ақындардың ... ... ... Ж. ... пен ... ... өте жиі ... өлеңдерінің көркемдігі басым екенін жоғарыда айтқан болатынбыз.
Қай туындыны алсақ та, ... ... мән, ... ... ... ... юмор немесе салмақты нақыл мен ақыл-кеңеске жол беріп жатады.
Қысқасы төрттағандардан ... ... ... ... ... ғана ... ... ой берер жанрдың поэзия айдынында алар орны ... ... ... Х. Рубаилар // Қазақ әдебиеті.- 1974.- № 4.- 2 б.
2. Ақын А. Қара өлең мен қара әуез // ... ... 1993.- № 79.- ... 4 ... ... А. ... и дубейты // Памир.- 1977.- № 1.- 91-93 с.
4. Ақындықов Е. ... және ... ... ... ... // Ұлағат.-
2005.- № 1.- 80-83 б.
5. Айтқожина М. Шыңдағы жазу: Өлеңдер.- Алматы: Жазушы, 1966.- 84 б
6. Ахметов Ә. ... ... ... 1969.- 68 ... ... А. Толқындағы өмір: Өлеңдер.- ... ... ... ... ... 1962.- 100 ... Әлімбаев М. Шығармалар жинағы: Жеке шумақтар.- Алматы: Санат, 1997.- 624
б.
9. Әлімбаев М. Туған тіл туралы төрттағандар // Ана ... 1996.- 3 ... ... Терминдер сөздігі (Құрастырушылар: з.Ахметов, Т.Шаңбаев).-
Алматы: Ана тілі, 1998.- 384 б.
11. ... Е. Біз Омар ... ... ... // Жамбыл Тараз.- 2001.- 30
қараша.- № 49.- 3 б.
12.Әлімбекқызы Ғ. Ақша бұлттар арасында арман бар: Өлеңдер.- ... ... 2005.- 104 ... ... ... сөздігі /Құрастырушылар: З. Ахметов.,
Т.Шаңбаев/.- Алматы: Ана ... ... ... А. Бес ... ... ... ... Жібек жолы,
2002.
15. Бектемірова М. Кеудемде бір ... ... ... // ... 2006.- ... 65-66 ... ... Е.Е. Омар Хайям.- Москва, 1959.- 139 б.
17.Бердібай Р. Ұлт мүддесі ... ... оңай ... ... ... // Жас қазақ үні.- 2006.- 30 маусым-6 шілде.- № 26.- 10 ... ... Р. ... ... ... ... 1970.- 220 б.
19. Байсейітов М. Омар Һаям // Ұлан.- 2004.- 21 желтоқсан.- № 51.- 5 б.
20. Бердияров Т. Оқ және гүл: ... мен ... ... ... 1967.-
84 б.
21. Бердияров Т. Тораңғыл.- Алматы: Жазушы, 1965.- 92 б.
22. Бекбосын А. Фәнилік драма.- Астана: ... 2004.- 240 ... ... А. Мың түрлі ой.- Алматы: Санат, 1998.- 112 б
24. Бекбосын А. Әділет жоқта бірлік жоқ... // Қазақ әдебиеті.- 2005.- № ... ... ... Ж. ... ... ... ... 1986.- 616 б.
26. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш: Зерттеулер мен өлеңдер.- ... ... ... Алматы: Жазушы, 1969.- 273 б.
28. Дидарбеков Ж. Арғынбай Бекбосын // Ауыл жаңалығы.- 2004.- 14 тамыз.- №
45.- 3 б.
29. ... Н. ... ән.- ... ... ... Есмұрзаев Ә. Арман ағысы.- Алматы: Жазушы, 1971.-
32. Жеменей И. Тараз-парсы ақындарының жыр ... ... ... 32 ... ... А. ... жанры хақында // Хабаршы-Вестник.- 2004.- № 2.- Алматы:
Филология ғылымдарының сериясы.- 119 б.
34. ... А. ... ... «жел» бейнесі.- Алматы.- Искандер.-
Проблемы поэтики с стиховедения. Абай ... ... ... ... арналған халықаралық ғылыми конференция материалдары.- 427 б.
35. Жұмағалиев Қ. Жүрек сөзі // Егемен Қазақстан.- 2002.- 9 қаңтар.- 5 б
36. Имашев Б. Қара ... ... // Жас ... ... ... 3.- 6-9 ... ... С. Шығыс халықтарының әдебиеті.- Тараз: Тараз ... 159 ... ... Ө. Омар ... // ... әдебиеті.- 2004.- 9 шілде.- № 27.- 13
б.
39. Күмісбаев Ө. Дала ... ... // ... 1993.- 20 наурыз.-
10 б.
40. Күмісбаев Ө. Терең тамырлар.- Алматы: Ғылым.- 1994.- 320 б.
41. Күмісбаев Ө. Шекспирдің тілінде ... ... ... ... ... Хайям қазақ әдебиетінде // Қазақ әдебиеті.- 2002.- 1 қараша.- № 44.-
13б.
42. Көпеев М.Ж. ... ... ... ... 1 том.- ... ... 273 б.
43. Көпішев Қ. Өмір толғауы.- Алматы: Жазушы, 1995.-
44. Карбозов Е. Өлең өрнегінің шебері // Қазақ тілі мен ... ... 114-119 ... ... Қ. ... етек жақсы керме қастан: Төрттаған // Заң.- 2002.-
№ 1.- 45 б.
46. Қари Қ. Нишапурдың хош ... // ... ... ... ... Ғ. ... ... саяхат // Қазақ әдебиеті.- 1996.- 5 қараша.-
№ 45.- 13 б.
48. Қадыр С. Төрттағандар // Қазақ әдебиеті.- 2003.- 15 ... ... Ж. ... ... ... // Ана ... 1996.- № ... маусым.- 8 б.
50. Қашқынов Ж. Елу өрім // ... ... 1995.- № 117.- 4 ... Қашқынов Ж. Төрттағандар // Қазақ әдебиеті.- 2000.- 1 желтоқсан.- № 48.-
6 ... ... М. ... // ... ... 2003.- 11 ... ... 16 б.
53. Қайырбеков Ғ. Көнсадақ.- Алматы: Атамұра, 2003.-
54. Қыдыр Т. Шығыс әдебиетіндегі ... 2005.- 7 ... № 1.- 13 ... Қара өлең ... ... Асқар).- Алматы: Жалын, 1997.- 640 б.
56. Құдабай Р. Ақынның жыр арнасы // Ақ жол.- 2001.- 8 ... № 3.- 3 ... ... З. Сөз ... ... ... 2003.-
58. Момынов Ә. Төрттағандар // Парасат.- 2000.- № 1.- 19 б.
59. Мұқанов С. Төрттағандар // Қазақ ... 1965.- № 24.- 11 ... ... ... С. Түскен із бе еді!: Төрттағандар // Азия Транзит.- 2003.-
№ 2.- 21 б.
61. ... ... ... ... Рашиди: Хақ жолындағылар тарихы.-
Алматы: Тұран, 2003.- 616 б.
62. Мұқанов С. Шыңнан ... ... ... ... ... ... С. Таңдамалы шығармалар.- Алматы: Жазушы, 1972.- ?
64. Нүсіп К. Жеке шумақтар // Қазақ батырлары.- 2002.- ... № 11.- ... ... Н. ... жер, ... Түркістан.- Алматы: Қазақстан, 1998.- 88
б.
66. Серікбайұлы Б. Мәжнүн рубаилары // Алматы ақшамы.- 2004.-1 мамыр.- 5 б.
67.Серікбайұлы Б. ... ... ... Балладалар. Рубаилар. Сонеттер.-
Алматы: Жазушы.- 2005.- 408 б.
68. Серікбай Қ. Жүрегімде жүз ... ... ... 2006.- 208 ... ... Ш. ... // Қазақ әдебиеті.- 1965.- № 23.- 4 июнь.- 4 б.
70. Салықов К. ... ... қос ... ... ... ... 120 б.
71. Сауытбеков Л. Жан емен, бос өткізген сағатымды: Төрттағандар ... ... 2003.- 21 ... 4 ... Сейітов С. Төрттағандар // Қазақ әдебиеті.- 2004.- 20 ақпан.- № 7.- 12
б.
73. ... Ә. ... ... ... Алматы: Білім, 2004.- 192 б.
74. Табылды Ә. Өнеге өрімдері // Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2006.- № 2.- ... ... ... Ә. ... өрнектері // Алматы ақшамы.- 2001.- 5 шілде.- № 74.- 4
б.
76. Табылды Ә. Шымшыма шумақтар // Қазақ әдебиеті.- 2004.- 5 ...... ... Ж. ... мен ... ... ... // Қазақ тілі мен
әдебиеті.- 2003.- № 9.- 116-123 б.
78. Рябцовская Р. ... в ... ... ... ... ... 2006.- 392 с.
79. Рақымқызы Р. Шатасып дұшпан мені «дінсіз» дейді... // ... 2006.- ... № 38.- 10 ... ... А. Жаңа табылған қара өлеңдер // Жұлдыз.- 2001.- № 65-70 б
81. ... А. ... ... халық жырлары // Таң-Шолпан.- 2005.- №2.-
94-97 б.
82. Оразақын А. Қара өлең – дара өлең // Түркістан.- 1997.- 25 ... 6 ... ... А. ... ... төрттағандары // Таң-Шолпан.- 2002.- ... 129-134 ... Омар ... ... ... ... Л.: Советский писатель.- 1986.- 320
б.
85. Омар Хайям. Рубаи.- Москва: Литература, 2002.- 512 с.
86. Айнабеков Т. Омар ... ... // ... 2005.- № 4.- 19-27 ... ... ... 100 ... Омар Хайям 100 рубаи /Мураттиб А. Абдуманнонов/.-
Душанбе: Ирфон, 1984.- 336 ... ... С. ... аттың қаладым // Қостанай таңы.- 2007.- 10 қаңтар.-
№ 4.- 4 б.
89.Оразақын А. Қара өлең ... // ... ... 1997.- ... Һайям 250 рубаи /Ауд., А.Бекбосын/.- Алматы: Мерей, 1995.- 136 б.
91.Шамкенов А. Төрттағандар // Егемен Қазақстан.- 1993.- 29 ... ... А. Әр ... әр сағатқа отырайын шүкір ғып // Қостанай таңы.-
2007.- 17 қаңтар.- № 8.- 3 б.
93.Шаңғытбаев Қ. Жыр ... ... ... ... Ысқақұлы Д. Әдебиет алыптары.- Астана: Флоиант, 2004.- 304 б.
95. ... А. ... ... Рубаяттар // Ақ жол.- 2007.- 17 наурыз.- №
42-43.- 6 б.
96.Қазақстан тарихы. Очерктер.- Алматы: Дәуір, 1994.- 447б.
97. ... ... ... ... (Құрастырған: Бегділдә
Алдамжаров).- Алматы: Жазушы, 1972.- 296 б.
98. Антология ... ... ... ... ... ... 1950.- 471 с.
99. Қарақалпақ поэзиясының антологиясы (Құрастырған: Әбдікәрім ... ... 1979.- 368 ... ... Таджиксой поэзии.- Москва: Государственное издательство
художественной литературы, 1951.- 607 с.
101. ... ... ... Климова Д.И.).- Ленинград: Советский
писатель, 1971.- 808 с.
102. Узбек ... ... (9 ... ... ... 656 с.
103. Физули: Избранное.- Баку: Азербайджанское ... 1958.- 385 ... ... Ж. ... ... ... ... Сенім, 1999.- 74 б.
105. Сейтхазин С. Біздің Сәкен: Поэма мен өлеңдер.- Алматы: Жазушы, 1968.-
104 б.
106. ... ... ... ... ... ... ... баспасы,
1951.- 167 б.
107. Сәтібеков Ж. Айырөткел: Таңдамалы жырлар жинағы.- Тараз: Сенім, 2000.-
536 б.
108. Сәтібеков Ж. Әнші дала: Жыр ... ... ... 1989.- 128 б.
109. Моллаудов С. XVIII әсир уйғур поэзияси.- Алмута: Наука, 1990.- 272 ... ... ... мен түндер /Өлеңдер, толғаулар, термелер, айтыс
(Құрастырған: Бүркіт Ысқақов).- Алматы: ... 1986.- 176 ... ... ... ... Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет
баспасы, 1961.- 176 б.
112. Алдаспан: XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ... ... ... ... ... Мағауин).- Алматы: Жазушы, 1971.- 280 б.
113. Сөз зергерлері (Құрастырған: Сағынғали Сейітов).- Алматы: Қазақстан,
1966.- 452 б.
114. Абдуллаев И. ... на ... ... в ... Азии и ... ... ХІ в.- Ташкент: Фан, 1984.- 296 с
115. Руми: Газели. ... ... Р. Хади ... ... Адиб, 1988.-
224 с.
116. Сәуірбаев. Б. Төрттағандар // ... 2004.- 3 ... № 65 66.- ... ... И. ... ... ... рубаи жанры.- Қолжазба
құқығында.- Алматы,- ... ... А. Қара ... ... Жалын, 1997.- 640 б.
119. Тілеужанов М. Ел әдебиеті.- Алматы: Ана ... 1992.- 176 ... ... Р. ... ... Алматы: Жазушы, 1970.- 240 б.
121. Дербісалин Ә. Дәстүр мен жалғастық.- Алматы: Ғылым, 1976.- 203 б.
122. Әл-Фараби Әбунәсір. Трактат және ... ... ... 1974.- 39
б.
123. Есіркепова Г. Қазақ поэзиясына Шығыс классикалық әдебиеті дәстүрінің
ықпалы (XVIII-XIX ғ.ғ және ХХ ғ. бас ... ... ... Алматы,
2002.- 157 б.
124. Аминов А. Жанр рубаи и советская лирико-философская поэзия.- Душанбе:
Дошни, 1986.- 136 ... ... ... ... ... Б. Кенжебаев, Х.
Сүйіншәлиев, М. Жолдасбеков, М. ... Қ. ... ... ... ... ... ... М. Ғасырлар бедері.- Алматы: Жазушы, 1991.- 432 б.
127. Бес ... ... 1 том.- ... ... 1989.- 384 ... Ізтілеуов Т. Назым.- Алматы: Жазушы, 1971.- ?
129. Тұяқбаев Ғ. Қаңлы Жүсіп.- Тараз: Көкжиек, 2004.- 120 б.
130. Нұртазин Р. ... және ... ... ... 1960.- ... ... Р. ... революциясының поэзиясы.- Алматы: Жазушы, 1987.- ?
132. Мырзахметұлы М. Қазақ рухани әлемінің қалыптасу жолдары // Ақ жол.-
2005.- 26 ... 4 ... ... М. ... ... ... әлемі: ішкі өзегі мен сыртқы
ықпалдар // Ақ жол.- 2007.- 18 қаңтар.- 6 б.
134. Жансүгіров І. Құлагер / ... мен ... ... ... ... ... Шығыс жұлдыздары / Құрастырған Қ. Жұмағалиев.- Алматы: Жаушы, 1973.-
239 б.
136. Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет ... ... / ... ... С. ... М. ... ... «Мұраттас» ғылыми-зерттеу
және баспа орталығы, 1993.- 262 б.
137. Күмісбаев Ө. ... ... ... керек)
138. Рашид ад – Дин Ватват. Сады ... в ... ... ... иқ ... фи дақа иқ ... Парсы тілінен аударған: Н.Ю.Чалисов.- Мәскеу, 1985.-
224 б.
140. Мусулмонкулов Р. Асрори сухан.- Душанбе, 1980.- 152 с.
141. Мусулмонкулов Р. ... и ... ва ... ... ... 1987.-
87 с.
142. Ариф М. Литература Азербайджанского народа.- Баку: Азербайджанское
государственное издательство, 1958.-87 с.
143. Араб тілі ... ... ... ... унисерситеті, 1994.- 516 б.
144. Абдуллаев И. Поэзия на ... ... в ... Азии и ... ... ХІ в.- ... Фан, 1984.- 296 ... Мәшһүр Жүсіп Көпеев. Таңдамалы.- Алматы: Ғылым, 1990.- ?
146. Хамраев М. Основы тюркского стихосложения.- ... ... наук ... ССР, 1963.- 215 ... ... И. ... в ... классической литературе. Поэтика и
история жанра. АКД.- Ташкент, 1975.
148. Захираддин Бабур. ... ... Дидя ... 2001.- 200 ... ... ... Әдеби шығармалардың түрлері парсы тілінде.- Машһад:
Астан құдыс рәзәвиз, 1370. 350 б.
150. Богатырев П.Т. ... ... ... ... Москва,
1954.- 156 с.
151. Уахатов Б. Қазақтың халық ... ... ... 1974.- 288 б.
152. Дәуітұлы С. Диуани хикмет хақында.-Алматы: Қазақстан, 1998.- 168 б.
153. Ұябаев Қ. ... ... ... ... 1965.- 75 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 124 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сентиментализм14 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
Айқын газетінде сұхбат жанрының берілуі58 бет
Араб-қазақ поэзияларындағы ғазал жанры13 бет
Ахмет Байтұрсыновтың мысал жанрын оқыту19 бет
Б.Кенжебаев-әдебиет сыншысы. М.Қаратаев-әдебиет сыншысы.Тоқырау жылдарындағы әдеби сын. Қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтардың игерілуі14 бет
Балалар әдебиетіндегі патриоттық тәрбие мәселесі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь