Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.6
Негізгі бөлім
1.тарау. Каспий мәселесінің геоэкономикалық және геосаяси аспектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1. Каспийдің көмірсутекті ресурстары және оның экономикалық маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.15
1.2.Каспий төңірегіндегі геосаясат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3.Каспий мәселесіне қатысты әлем державаларының ұстанған позициялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16.25
2.тарау. Каспйдің құқықтық мәртебесін анықтау мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26.35
2.1. Каспийдің құқықтық мәртебесі мәселесінің пайда болуы және даму тенденциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36.37
2.2. Каспий мәселесі төңірегіндегі келіссөздер процесі және нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38.47
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48.51
Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
Пайдаланылған әдебиеттер ізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53.56
ХХ ғасырдың аяғы халықаралық қатынастар тарихында ерекше орын алуда.Социалистік бағыттағы КСРО ыдырап, орнына жаңа тәуелсіз мемлекеттер пайда болды.Бұл процесс халықаралық қатынастардың жаңа кезеңі басталғанын көрсетті.Тәуелсіз мемлекеттер басқа мемлекеттермен дипломатиялық қатынастар орнатып, сыртқы саясатқа қадам жасады.
Қазіргі таңда ТМД-ға біріккен бұл елдер тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптастып, әлемдік қауымдастыққа еніп отыр. Сондай-ақ реформалауды аяқтап, нақты даму сатысына өтуде.
Осындай мемлекеттің бірі – ұлан-байтақ территориясы бар, қазба байлығы мол Қазақстан Республикасы. Тәуелсіз мемлекетке ие болғаннан бастап,әлемдік қауымдастыққа еніп, белсенді сыртқы саясат жүргізуде.
Тақырыптың өзектілігі:
Каспий теңізіне қатысты мәселелер бойынша аймақтық маштабтан өтіп, глобальды маңызға ие болды. Бұл аймақтағы бейбітшілік, тұрақтылық экономикасының дамуы қазіргі таңда өзекті болып отыр.Көмірсутегі қорлары, оларды өндіру Қазақстанның экономикалық жағдайын ғана емес,жалпы республикадағы әлеуметтік-саяси жағдайды да жақсарту қажетӘлемдік энергетикалық агенттердің мәліметтері бойынша Қазақстан 2010 жылға қарай күніне 1 млн. немесе жылына 56-58 тонна мұнай экспорттқа шығара алады./24/. Каспий аймағы әлемдегі жетекші державалардың назарын 2 жағдайға байланысты өзіне аударып отыр.Біріншіден, Каспий бассейінің ең жоғары сапалы мұнайды экспортқа шығару потенциаы,батыстық сараптамашылардың есептеуі бойынша шамамен жылына 100млн. тонна./24/. Бұл қазігргі Ресейдің экспорттық потенциалына тең. Басқаша айтқанда Каспий аймағы болашақта Европа мемлекеттерінің мұнаймен қамтамасыз ету көзіне айнала алады.
Гаджиев К.С. Геополитика Кавказа.-М.2001.-С.209
2 Гиззатов В.Проблема правового статуса Каспийского моря//Актуальные проблемы внешней политики Казахстана. Сборник статей.-М.1998.-С.121
3 Маханбет Дабири. Правовой статус Каспия.- М.1999.-С.275.
4 Бабак В. Нефть Каспия в отношениях России и Казахстана.-М.2003.-С.135.
5 Гиззатов В.Проблема правового статуса Каспийского моря//Актуальные проблемы внешней политики Казахстана. Сборник статей.-М.1998.-С.121
6 Гиззатов В.Проблема правового статуса Каспийского моря//Актуальные проблемы внешней политики Казахстана. Сборник статей.-М.1998.-С.54
7Бабак В. Нефть Каспия в отношениях России и Казахстана.-М.2003.-С.213.
8Токаев К. Дипломатия Казахстана.-А.2001.-С.390.
9 Гаджиев К.С. Геополитика Кавказа.-М.2001.-С.209.
10 Абишев А. Каспий и мировая политика.-А.2002.-С.35.

Пайдаланылған өдебиеттер тізімі
Деректер мен құжаттар:

1. Материалы Рештской конференции 23-26 августа 1993г // Архив МИД РК.
2. Қазақстан мен Ресей арасындағы шекара келісімі // Қазақстан Республикасының Шарттар бюллетені. Астана - 2001.
3. Каспий: проблемы и задачи // Вестник Каз ГУ. Серия «МО и МП, 2003. №3 (5).
4. Коммюнике ОЭС. // Дипломатический вестник - 17 февраль 1992.
5. Конвенция по Организации сотрудничества Прикаспийских Государств (ОСПГ). Проект ИРИ. 1992. // Архив МИД РК.
6. Совместное коммюнике представителей прикаспийских государств от 4.10.92. // Архив МИД РК.
7. Куандыков Б.М. Правовой статус Каспийского моря - основа
планомерного освоения минеральных ресурсов. // Отчет КИСИ при Президенте РК. – Алматы, 1995.
8. Тараков А. Как делить море // Дипломатический вестник.1995.№12.
9. Совместное коммюнике представителей прикаспийских
государств от 7.07.03. // Архив МИД РК.

Мемлекет қайраткерлерің еңбектері:
10. Нұрсұлтан Назарбаев. Сындарлы он жыл. — Алматы, Атамұра ,2003
11. Тоқаев Қ.К. Под Стягом независимости: очераки о внешней политике Казахстана. – Алматы:Білім, 1997.
12. Тоқаев.Қ.К. внешняя политика Казахстана в условиях глобализаций. – Алматы: АО «САК», НП ПИК «GAUHAR» 2000
13. Тоқаев Қ.К. Қазақстан Республикасының дипломатиясы – Алматы,2003
Монография, мақала, және тезистер:
14. Адиль Абишев. Каспий: нефть и политика.- Алматы, Центр
внешней политики и анализа, 2002.
15. Байғабылұлы Е.Каспий төңірегіндегі тайталас. Егемен Қазақстан. — 2001. — 20 наурыз.
16. Бомдарқова Л. Каспий теңізінің мәртебесінің талқылануы. //Егемен Қазақстан. - 1995. - 28 қыркүйек.
17. Бжезинский 3. Великая Шахматная доска. Господство Америки и его стратегические императивы. — М.: Международные отношения, 1998.
18. Гиззатов В.Х. Правовой статус Каспийского моря и вопросы связанные с трубопроводами // Саясат —1999 - №8.
19. Дьяченко С.Б. проблемы Правовго статуса Каспийского моря // Деловая неделя —1997-22,29 август.
20. Жәнібеков Д. Кеше Арал, бүгін Балқаш, ертең Каспий //Атамекен —2001.-25 шілде.
21. Журавлев А. Маневры вокруг «Каспийского пирога»// Правда.1997.-29 август.
22. Касенов У. Каспийское море: Правовой статус, нефть и
Международная безопасность // Деловая неделя. —1997-22,29 август.
23. Көшенов И. Теңіздің қасіретке ұшырауына жол бермеу керек. // Атамекен – 2001 – 27 сәуір, № 8.
24. Кушенов И. Каспийский правовой статус // Атамекен. – 2001. – 7 декабрь-
25. Кушенов И. Каспию —Правовой статус // Экокурьер. -2000. -30 ноября.
26. Каспийское море // Деловая неделя. —1997-23 мая.
27. Каспийское море // Деловая неделя. —1997-15 августа.
28. Каспий жағалауындағы бес ел мұнайлы теңіздің мәртебесін айқындай ала ма? // Егемен Қазақстан. - 24сәуір —2002ж.
29. Мендебаев Т. Каспийдің мәртебесінің анықталуын дүние жүзі қадағалап отыр: [Каспий теңізінің меншіктік мәртебесі туралы] //
РКас Алаш. - 2000. -10 қазан.
30. Нургожин А. Пять стран. // Деловая Неделя, - 1998.-3 апреля. №13.
31. Правовой статус Каспийского моря, Проблемы и перспективы сотрудничества Прикаспийских государств // Панорама. -1995. №33 январь.
32. Россия и Казахстан имеют много общих интересов в переговорном процессе по статусу Каспия // Саясат. — 1995 -№3.
33. Сыдықов Ж. Каспий күрделі түйіндер // Атырау. -1993ж. 8 қаңтар.
34. Сыроежкин К. Как будем делить Каспий? Правовой статус Каспия // Континент. - 2000 - №20 —окт.
35. Тараков А. Правовой статус Каспия // Казахстанская правда. - 1995-16 мая.
36. У Каспия пять нянек [Судьба Каспия в руках пяти государств]. // Мысль. -1998 -№4.
37. Хуснутдинов М. Нефть России. //Нефтегаз и вертикаль.1998.
38. Каспий жағалауындағы бес ел мұнайлы теңіздің мәртебесін айқындай ала ма? // Егемен Қазақстан. - 24сәуір —2002ж.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі
Ғылыми жетекші:
Орындаған:
Алматы,2007
Жоспар
Кіріспе .....................................................................................................................3-6
Негізгі ... ... ... геоэкономикалық және геосаяси аспектісі...................................................................................................................
1.1. Каспийдің көмірсутекті ресурстары және оның ... ... ... ... ... қатысты әлем державаларының ұстанған ... ... ... ... ... анықтау мәселелері............................................................................................................26-35
2.1. Каспийдің құқықтық мәртебесі мәселесінің пайда болуы және даму тенденциясы.........................................................................................................36-37
2.2. Каспий мәселесі төңірегіндегі келіссөздер процесі және нәтижесі................................................................................................................38-47
Қорытынды ... ... ... ... аяғы ... ... тарихында ерекше орын алуда.Социалистік бағыттағы КСРО ыдырап, орнына жаңа тәуелсіз мемлекеттер ... ... ... ... ... жаңа кезеңі басталғанын көрсетті.Тәуелсіз мемлекеттер басқа мемлекеттермен дипломатиялық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... біріккен бұл елдер тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптастып, әлемдік қауымдастыққа еніп отыр. Сондай-ақ реформалауды аяқтап, нақты даму ... ... ... бірі ... ... бар, қазба байлығы мол Қазақстан Республикасы. Тәуелсіз мемлекетке ие болғаннан бастап,әлемдік қауымдастыққа еніп, ... ... ... жүргізуде.
Тақырыптың өзектілігі:
Каспий теңізіне қатысты мәселелер бойынша аймақтық маштабтан өтіп, глобальды маңызға ие болды. Бұл аймақтағы бейбітшілік, ... ... ... ... ... өзекті болып отыр.Көмірсутегі қорлары, оларды өндіру Қазақстанның экономикалық жағдайын ғана емес,жалпы ... ... ... да жақсарту қажетӘлемдік энергетикалық агенттердің мәліметтері бойынша Қазақстан 2010 жылға қарай күніне 1 млн. немесе жылына 56-58 тонна мұнай экспорттқа ... ... ... ... ... ... ... назарын 2 жағдайға байланысты өзіне аударып отыр.Біріншіден, ... ... ең ... ... ... экспортқа шығару потенциаы,батыстық сараптамашылардың есептеуі бойынша шамамен жылына 100млн. тонна./24/. Бұл қазігргі Ресейдің экспорттық потенциалына тең. Басқаша айтқанда Каспий ... ... ... ... ... қамтамасыз ету көзіне айнала алады. Бұл табиғи газға да байланысты.Екіншіден, Кеңестер Одағы ыдырағаннан кейін геосаясатта және геоэкономикада қүбыр ... ... ... Европаның Парсы шығанағымен және Қиыр Шығыспен байланыстыратын жаңа жүйені қалыптастыру перспективасы пайда болды.
Мамндардың ... ... ... бұл жолы ... ... ... салыстырғанда арзанға түседі. Каспий аймағындағы мемлекеттер ең алдымен Каспй ... ... ... ... ... ... ... мұнайы мен газын өткізу арқылы экономикалық жағынан табысты болуға мүдделі.Осы факторлар жиынтығы ҚР-ның сыртқы саясаттағы ... ... ... міндеттерін анықтайды.Аймақтың жағдайына Ресейдің саясаты ерекше маңызға ие. Каспий ... ... ... ... Кеңес одағы ыдырағаннан кейін пайда болды, себебі жағалауындағы 5 ... ... ... ... ... заңдасдыруға ұмтылды.
Қазіргі сыртқы саясаттағы өзекті мәселенің бірі – Каспийдің көмірсутекті ресурстарының әлемдік рынокқа шығарудағы кедергілерді жою және құқықтық ... ... ... шекаралар, ал шекаралар ықпал ету аймақтарының бөлінісі.
Қазір Каспий, теңіз жағалауы мемлекеттерінің қамқорық пен ынтымақтастық объектісі емес, қатаң дипломатиялық араздықтың объекісіне ... бұл ... ... ... ... алмаса да; оның рөлі ымыралы шешімерге келу үшін өте ... және өз ... бір де ... ... ... ... ... бойы мемлекеттер Каспийдің құқықтық статусы бойынша дауласып келуде.Мұнда кеме қатынасы, балық аулау, биоресурстарды тиімді пайдалану,қауіпсіздігін қамтамасыз ету,ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізу, су ... ... ... ... ... ... және қойнауын зерттеу мен пайдалану мәселелері жатыр. КСРО кезінде Каспий мәселесі Ресей мен Иранның арасындағы келісім бойынша ... ... енді ... ... 5 ... ортақ проблемасына айналды.Ортақ пайдаланып келген теңіз байлығы, енді бөліске ... ... Бұл ... осы ... бәрі үшін ... ... ретінде әлемдік саясатта үлкен орын алуда.
Тақырыптың зерттеу пәні:
Жалпы менің бұл мәселені тақырыбыма арқау етіп алып, ... ... бұл ... ... мәселенің әлі шешілмеуі, және кейінгі кезде бұл мәселенің ... ... ... ... мәселе толғандырады.
Зерттеу мақсаты:
Ұсынылып отырған дипломдық жұмысында, негізінен Каспийдің құқықтық мәртебесін белгілеу процессінің ... және ... ... ... ашып көсету.
Зерттеу міндеттері:
Каспийдің орналасуы мен байлық көзін анықтау;
Каспийдің мәртебесін анықтау барысындағы әр ... ... ... ... ... байланысты мемлекеттер позициясы;
Мемлекетаралық келіссөздерді жан-жақты талдау;
Каспий мәселесіндегі ... ... ... негізі:
Жұмысты зерттеп, тақырыпты толық ашып көрсетуде осы мәселеге қатысты бір топ мемлекетаралық келісім-шарттар, меморандум, үндеу және тағы ... ... ... негіз ретінде маңызы зор. Кейінгі он жыл ішінде Каспий мәселесін шешуде бес мемлекеттің арасында көптеген ... ... ... ... ... ... ... декларациясы ҚР мен Ресей арасындағы Каспий теңізінің түбін бөлу туралы келісім-шарт болып табылады.
Жұмыстың зерттелу деңгейі: ... ... Н.Ә. ... ... он жыл» атты еңбектерінде Каспий мәселесін зерттеп сипаттама берген./10,151б/.
Каспий мәселесін ертеден талдап келе ... ... ... ... ... ... Мысалы:
ҚР-ның Сытрқы Істер Министрі Қасымжомарт Тоқаевтың «Внешняя политика ... в ... ... /12, 264б/. «Под ... ... очерки о внешней политике Казахстана» /11, 456б/. және «ҚР-ның Дипломатиясы» /13,385б/. атты еңбектерінде Каспий мәселесін толығымен жүйелеп, ... ... ... ... ... - ... зерттеген.
Адиль Абишевтің: «Каспий: нефть и политика» атты еңбегі Каспий мәселесін толық зерттеп,өзектілігін ашып көрсеткен./14/.
Тараков ... А., ... ... /42/, ... ... ... ... меселесінің даму тенденциясына зерттеулер жасаған.
Шет ел зерттеушілерінің ішінде ... ... ... ... ... ... бар. Олкотт М.,Коэн А., Фуллер Г., Старр С., Бреммер Я., Одом У., Джаффи Э. М., Гобл П., Эбл Р., Рар А., ... ... ... ... ... екі ... ... сілтемелер мен әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Тарау Каспий мәcелесінің геоэкономикалық және ... ... ... ... ... және ... маңызы
Каспий теңізі әлемдегі ірі ішкі континенттік қоймасы. Оның аумағы 440 мың км. Мұнда әлемдегі осетр балығының 90 % /пайызы/ ... ... ... астам жануарлар мен соған жуық өсімдіктер тіршілік етеді, басым көпшіліщ қызыл кітапқа енгізілген. /29/.
Соңғы жылдары ... ... туып ... ... шын ... ... маңыздылықты иемденіп келе жатқан, әлемдегі күрделі мәселелердің бірі ... ... Бұл ... ... үшін тіке актуальды маңыздылыққа ие. Каспий мәселелсіне тікелей қатысушы тарап болғаннан кейін, Қазақстан үшін, Каспийдің ... ... ... және газ ... ... ... ... және орын алып отырған аймақтың және әлемдік державалардың (алпауыттардың) геосаяси бәсекелестігі мәселелері өте өзекті болып отыр.
«Қара алтын» - мұнай, тек ... ... ... қана ... ... ... XX ... ІІ-жартысының саяси феномені болып табылады. Біздің мемлекетіміз бұл байлыққа үлкен үміт артады, және үкіметіміздің ... осы ... ... ... көркеюін қамтамасыз етеді, бірақта барлығы ойлағандай оңай болып шықпады.
Каспий мұнайы.
Каспий ... ... газ ... әртүрлі қайнар көздер бойынша, шексіз деп жария етіліп ... ... ... ... ... бағаланады. Геологиялық зерттеулердің белгілеуі бойынша Каспийдің түбі қазіргі уақытта үш ... ... ... бассейндердің құрамына кіреді, олар: Солтүстік Каспий, Орта Каспий және Оңтүстік Каспий болып, 10 ... ... 1975 жылы ... ... деп ... ... ... мұнайлы-газды бассейнінің ресейлік Солтүстік батыс ... ... ... Каспийдің мұнайлы-газдылығы және оның жағалаулары.
Ресей геологтарының шығарған есептеулері бойынша аймақтың көміртекті ... қоры ... ... /ШЖТ/ 12 ... ... соның есебінде 7 млрд. тонна мұнайды құрайды. Басқа есептеулер бойынша Каспий қойнауындағы жалғыз мұнайдың ғана қоры 13 ... ... ал ... ... бойынша 22 млрд тонна құрайды. Бұл қорды интенсивті жолмен шығарылатын болса кемінде 50 ... ... деп ... /52. 4-6/. Бұл ... ... ... елдер арасында бөлу Каспийдегі ұлттық аймақтың қалай сызылуына байланысты. Бірінші таблицада келтірілген мәліметтер, рентген ... ... ... ... ... ашып ... Егер, «көлдік» вариант қабылданатын болса, Каспий мұнайына негізінде Азербайжан мен Қазақстан қол жеткізеді. Егер Кеңестік - ... ... ... ... ... ... қолға алар болсақ, әр мемлекет 10 мильдік аймақта орналасқан кен ... ... ... ... ал ... орталық бөлігіндегі кен орындарды өндіруде барлық жағалас мемлететтер тең құқылы болады.
Батыстың Каспийге деген қызығущылығы ... ... ... ... ... ... және оған қатысты аймақ әлемдегі қатарлы компаниялары мен фирмаларының белсенділігінің басты орталықтарының біріне айналып барады. Каспийдің мұнайы мен ... ... ... компаниялар қатысуда: Моbil, Сhevron, Willbroc, Еххоn, Иnocd, Оpukc, Santa Fe International, Pennotoil, MeDermott, (АҚШ), Total, Elf ... Texnin ... Ramco ... ... ... British Gas, British ... Broun and Root (Англия), Agip (Италия), Mannecman (Германия), Chioda, Nichimen, Митцубиси, Itochu ... ... ... ... Gama, Turkish ... ... Turkish State Oil Company ... Bridas (Аргенгина), Реtroas (Малайзия), FELS (Сингапур), Кварнер, Station (Норвегия), Delta Nimiz (Сауд Аравиясы), Scan Trans Rail ... Ме Соnnel Dowel ... ... ... құрылды; ресейлік-американдық «ЛУКАРКО», азербайжандық-түрик «Азфен», азербайжандық-американлық Caspian Drikking Co., ... Casp oil ... ... ... ... белсенді қатысушылардың қатарында Иран мұнай корпорациясы (ОТУС) және Қытай мемлекеттік мұнай комланиясы бар. Соңғы жылдары Каспий ... ... ... Парижде, Стамбулда, Лондонда конференциялар өтті. 1996 жылдан бері Англияда ... ... атты ... ... ... Батысқа өз ресурстарын арзанға өткізуде жарыс ұйымдастырған тәрізді. Ресейде Каспий маңындағы мұнайдың ... ... ... ... ... ... Ал бүгін батыстың трансұлттық мұнай компаниялары аз салып, көп алу ... ... ... ... жеріне топтанып келді. 2005 жылға дейін Каспий аймағындағы мұнай-газды аудандарда ... ... ... ... ... ... деп күтілуде. Батыстың Каспий ресурстарына деген қызығушылығы аймақта болып жатқан саяси ... ... ... ... ... ... АҚШ пен ... арасында кім кімді жығар дейтіндей күрес басталып жатыр. Британдық-американдық мұнай компанияларының Каспийдің табиғи ресурстарына трансұлттық бақылау орнатуға деген талпыныстары көзделген. ... ... ... бақылау қоймайтынына кім кепіл?! Мысалы, 1992 жылы, ... ... ... ... ... 60 млн. ... 1.2 ... доллар әкелетін Америка компанияларының Теңіз-Комсомольская-Тихорецк-Новороссийск Каспий құбыр салу консорциумының ... ... көп ... ... ... ... ... иеленді. /59/.
. Таблица.
2005 жылға дейін шығарылатын мұнай мен газ ... ... ... ...
Күтілетін газ /млрд., куб/
мұнай млн. тонна.
Астрахан - ... ... ... - Б у ... ... ... және ...
10
10
Терс-Каспий және Самур-Песчаномыс
10
30
Солтүстік Апшерон
30
20
Апшерон- Прибалкан
50
50
Оңтүстік Каспий
60
40 ...
220
370 ... –ң ... ... Алиевтың айтуы бойынша, және бұл сөзді кез келген Каспий маңындағы елдердің басшылары айтуы мүмкін, шетелдік инвесторларды шақыру арқылы мұнай-газ саласын ... ... ... ... кең етек ... ... дағдарысынан шығудың жалғыз пұрсаты еді. Бірінші халықаралық келісім шартқа қол қойылғаннан кейін, 1994 жылдың 20-қыркүйегінен бастап Азербайжанның мұнай өнеркәсібіне жоспарланған ... ... ... 15 ... ... дейін жетті, және де инвестияциялардың өсу қарқыны бойынша Азербайжан ТМД ... ... ... кезекте. /59/.
Каспийдің мұнайын өзінің тәуелсіздігі мен жетістігінің негізі деп санайтын ... ... ... өзіне тартуда үлкен табысқа жетті.
Ресейдегі Каспий жағалауының ұзындығы 695км; теңізге Дағыстан ... ... ... ... ... ... ... (105км). Ресей өз жағалауын ешқандай зерттеу жұмыстарын жүргізіп жатқан жоқ немесе ол жерде мұнайды шығарып та жатқан жоқ, ... ... мен ... ескі ... ... ... - ... Каспий қойнауындағы мұнай кен орындарын игеру бойынша халыкаралық косорциумдағы үлесін арттырмақ». /59/. Ресейге қатысты ... ... ... ... кен орын ... ... Оған лицензия британдық J, P x (30.5%), ресейлік Роскаспнефть (39.5%) және біздің Догнефть (30%) ... ... Caspoil ... қолында. Біздің БАҚ бұл жайлы үндемесе де, дағыстандық ... ... ... ... айналасында.
Мұнай мен газ шығару –Каспий қойнауын игеру ... бір ... ... ... ... –Каспийдің минералды ресурстарын әлемдік рыноққа шығару. Ол да ... ... ... ... ... ... көрініс тапты. Ресейдің жанармай және энергетика министрлігінің есептеулері бойынша Каспийдің жылдық ... ... ... 70-80 млн. ... ... аспайды. Алайда, біздің айтып кеткеніміздей, шын сандық мөлшері баяндалғаннан мүлдем басқа. Азербайжандық мұнай компанияларының пайымдауынша Азербайжан ... ... ... ... ... қоры 2-3 млрд. тоннаны құрайды, ал ашылмаған қоры 7 млрд. тоннадан астам. Қазақстаның ашылмаған мұнай қоры 3.5 ... ... ... 3 ... ... ...
2010 жылға дейін Азербайжан жыл сайын 100 млн. тонна мұнай, ал ... 25-30 млн. ... ... ... ... ... /21/. Каспий мұнайын әлемдік рыноққа шығару 2 кезеңде іске ... ... ... 5-7 жыл ішінде, кейін «негізгіні». Қазіргі
уақытта мұнай тасымалдаудың мынадай ... ... - ... Қара ... ... ... құбырын салып, Атырау-Астрахан: және Волгоград-
Тихорецк-Новороссийск, Теңіз-Комсомольская-Тихорецк-Новороссийск және кезінде Батыс сібір мұнайын Грозный және Бакудың мұнай өндеуші зауыттарына айдау үшін салынған ... ... ... ... ... ... жүйесін қолдану жоспарлануда. Грузияның Қара теңіздегі порттарына. Реконструкциядан кейінгі,]Баку-Батуми мұнай құбыры қолданылмақ. Сонымен қатар, Манғышлақ түбегінен ... ... ... ... Баку арқылы грузиндік Сунса портына мұнай құбырын салу да жоспарлануда. Жерорта теңізіндегі Туркия порттарына. ... ... ... ... ... ... ... жеткізу Баку-Тебриз-Нагорный Карабах-Армения-Джейхан, Баку-Тбилиси-Батуми-Эрзурум-Джейхан, Теңіз-Актау-Баку-Нагорный Карабах-Армения-Джейхан және Азербайжан-Иран-Джейхан бағыты арқылы іске ... ... ... уақыттың өзінде жылына 120 млн. Тонна каспий мұнайын игеруге техникалық жағынан ... Парс ы ... ... ... шығанағындағы Харг аралдарына мұнай құбырларын салу жоспарланып отыр Европага. Теңіз-Ресей-Чехия және Ресей-Болгария-Греция ... ... ... ... ... ... ... порттарына. Қытай порттарына, Азия рыногына шығатындай етіп, ұзындығы 6400км мұнай құбырының құрылысы жоспарлануда.
Құбыр, ... ... ... ... күрес болып жатқаның түсіну қиын емес. Каспий мұнайын тасымалдауды бақылауға деген күрес енді ғана қыза ... ... ... ... үлесін жіберіп алғысы келмейді. Қазір Каспий тасымалдау үшін ... ... ... ... ... ... Афганистан, Сауд Аравиясы, Сингапур, Жапония. Оның қаншалықты маңызды екенін кейінгі сөздерден түсінеміз.
Азербайжандық қайнар көздерге сүйенетін ... ... ішкі ... ішкі ... ... тоннасына 67 долларды құрайды. Ресей территориясы арқылы Қара теңіз порттарына мұнайдың транзиті Азербайжан үшін таинасы 16 ... ... ал ... ... ... ... Роттердамға жеткізу 5-7 доллар және мұнайдың әр тоннасын жағадағы мұнай сақтайтын орындарға айдағаны үшін ... 5 ... ... ... ... көп ... ... Батысқа 1 тонна өткізу Азербайжанға 110-120 доллар пайда әкеледі: Азербайжанның Ресейге бір тонна ... ... үшін ... ... 0.43 цент пен 32 ... ... АиФ-тың мәліметі бойынша 1996 жылы Ресейдің өзі Европа елдеріне 125953 мың тонна шикі мұнайды 15975.9 млн. долларға ... - ... ... 120 ... ... ... мұнайының солтүстік (Ресей арқылы) және батыс (Грузия арқылы) бағыты жылына 20 млн. тонна мұнай өткізбек. /52/.
Ресей өз кезегінде Дағыстан мен ... ... ... жолын салуды, ең болмағанда, Баку мұнайын Астраханға танкермен жеткізуді ұйғарып ... ... ... ... ... ... ... іске асыратын болса, импорттан жылына 3 млрд. долларға дейін эконом жасайды және бұған қоса өз ... ... ... 1 ... ... ... ... 5 доллардан есептегенде). Жоғарыда айтылып кеткен,Түркияның ауыр жүкті ресейлік танклерінің Босфордан өтуіне шектеу қоюына дәлосы ресурсте ... ... ... ... бұл ... ... Ресей жылына 500 млн доллардан астам шығын ... ... ... АҚШ тек Азербайжан мұнайын жеткізу үшін ғанғ керек емес, Қазақстан мұнайын жеткізу үшін де орырғанын да айта ... жөн. ... ... емес ... өзі ТМД ... аймақтың табиғи ресурстарын әлемдік рынокқа Ресейге соқпай жеткізу тенденциясын көрсетіп отыр. 1997 дылы Гейдар Алиев пен Леонид Кучма ... ... ... ... мен ... айналып, күрделі құбыр-цистерна-құбыр-танкер схемасымен жеткізу туралы келісімшартқа қол қойды. 140 киломертлік кейін Туркия мен Оңтүстік Европаға жететін Түркменстан-Иран газ ... ... қызу ... ... Бұл Ресейге кірмей Каспий мұнайын тасымалдайтын алғашқы жол. Американдық Юнокал және Саудтық Дельта компаниялары жылына 20 млрд ... ... ... ... ... газ ... проектісін іске асыруды бастады. Оған параллель мұнай құбыры да жасалмақ. Түркмен газын Қытайға, Кореяға, Жапонияға (ұзындығы 8000 км ... ... ... ал ... мұнайын Иранға жеткізу жайлы келіссөздер жүргізіліп жатыр.
Қазірдің өзінде Қазақстан ... ... ... ... Қара ... терминалына, Каспий теңізі арқылы Солтүстік Иранға жеткізіліп жатыр. Грузияның темір жолдарының транзиттік табысы 1 тонна мұнайға 8.5 доллпрды ... /48/. Иран да ... ... ... ... ... серіктестеріне бірдей көлемде мұнайды әкеледі: Бірақ Нұрсұлтан Назарбаев Жерорта теңізіндегі Джейхан портына апаратын түрік бағытын ең маңызды және ... деп ... сол ... ... ... болады. Алматынының пайымдауы бойынша, Ресейдің қатаң позициясына байланысты Каспий құбырының консорциумының варианты 2-ші кезекте қарастырылуы мүмкін. ... ... ... ... экспорттау жайлы келіссөздер жүргізіліп жатыр.
Ұлы Менделеев: «Бакуде зор көлемде ... бар. Енді оны іске ... ... ... және ... ... ... - деп жазды. /59/.
Бірақ Ресей бұл Үштіктен шыққан ... ... ... ... ... өз ... газ және ... құбырларының салынуына ғана емес, темір жол және газ қатынасының дамуына зор әсер етті. Өткенде ғана ... ... жолы іске ... ... ... ... ... қол қойылды: Ералиев-Бекдаш-Түркменбаши-Бендер-Торкемен;Ташкент-Чарджоу-Түркменбаши-Баку-Тбилиси-Поти-Батуми;Баку-Тбилиси-Поти-Каев-;Ереван-Кафен-Мегри-Дузаль-Тербиз. Ұзындығы 1100 км Орталық Азия-Афганистан-Пакистан-Үнді мұхиты транзиттік жолын салу ойластырып жатыр. Энзел-Астрахан және Астрахан-Баку-Түркменбашы ... ... ... ... отыр./38/. Иран теңізінің өз жағына қарасты жағалауда әр портты қайта ... ... ... жаңа үш порт ... ... ... ... әлемдік теңіз қатынасы географиясын ауыстырып жіберетіні де бар. ... ... ... 500км Каспийге құятын, Қызылұзбен, Парсы шығанағына құятын ... ... ... теңіз қатынасы үшін салынатын канал туралы. Бұл каналды жобалық бағасы –млрд доллар. Бірақ бұл канал ... ... мен Үнді ... ең қыс қа ... ... оның ... қара теңіздің –эгейлік бұғаздар мен Суэц каналының стратегиялық маңызын ... ... ... ... ... ... есептеуінше, Фин шығанағы –Каспий теңізі –Парсы шығанағы трассасы бойынша евроазиялық транзиттен жалғыз Ресейдің Табысының өзі ... 5 млрд ... ... ... бейбіт әскерінің құрамында түрік әскерінің болуына рұқсат береді және басып алынған Азербайжан Территориясынан кері қайтуына көмектесуде. Орнына ... ... ... ... елшіліктермен алмасады және Бакуден басталған, Туркия жерорта ... ... ... ... ... Армения арқылы өтуіне келіседі. Ал мұнай кіші соғыстарды реттеді десек, көп ... ... ... ... ... демек пе? Бұның асыра айтылғаны барлығымызға аян.
1.2. Каспий төңірегіндегі геосаясат
1. Каспий - жабық теңіз.Бакудің айтуынша оны тікелей ... ... ... ... ... ... ... де қолдайды. Кеңестік-Ирандық келісім шартгар өзінің заңдық күшін жоғалтты, себебі дүниежүзілік саяси картада «КСРО» атаулы мемлекет жоқ. ... ... ... ... ... ... ... келсе де жүріп жатыр. Біріншіден, Каспий теңізінің режимін өзара белгілеген екі ... ... мен Иран - КСРО мен ... дүниежүзілік саяси картада сақталған. Екіншіден, барлық халықаралық нормалар бойынша, КСРО-ның заңды мұрагері болып Ресей қабылданды және ... КСРО ... ... ... жалғастырды. Үшіншіден, бұрынғы Кеңес өкіметі жерінде құрылған жаңа егеменді мемлекеттер сәйкес актілерді кеңес ... ... қол ... ... ... орындауды өз міңдеттемесіне алды. Соңында, барлық халықаралық құқықтар бойынша жаңа мемлекеттердің пайда болуымен кеңістікті ортақ пайдалану статусы бір жақты қарастыруға ... тек ... ... мемлекеттер құрылуы барысында күшінде болған, келісім шарттарға отырысқан мемлекеттердің де қатысуымен өзара келісімді түрде үйлестірілуі ғана мүмкін. Сол себепті, егер ... ... ... мен ... ... ... ... ешбір Каспий маңындағы жаңа мемлекеттің кеңестік-ирандық келісім шарттарды межелеп бөлуге жеткілікті заңды негізі жоқ. ... ... - ... ... шарттарына қатыспадық деген басты дәлелдері қисынсыз. Қазіргі Ресейдің ресми позициясы ... ... ... ... отырып, бес Каспий маңы елдерімен Каспийдің статусы туралы келіссөзді толығымен аяқтауға саяды. Ал бұл болса қазіргі уақытта ең ... ... ... ... ... ал ... емес барлық қалған елдерге теңізді пайдаланудың жабық режимі іске асырылады дегенді білдіреді. 1995 жылы БҰҰ-ның теңіз ... ... ... ... ... ... ... қолдаған болатын. Ал Баку болса, Каспийді толығымен бөлісу үшін қайта-қайта жаңа дәлелдер ұсынып отыр. Айрықша, ол Каспийдің статусын кеңестік-ирандық келісім ... ... ... ... емес, өйткені ол жерде теңіз түбін игеру мәселелері еш қозғалмаған деп ... Бұл ... да ... ... ... келісім шарттарда қызметтің нақты бір түрінің белгіленбеуі Каспий теңізін жабық суат ретінде қарастыру қағидаларының мәнін ... ... ... тарапы кеңестік-ирандық келісім шарттардың қазіргі саяси реалиялар негізінде толық жетілдіру керектігін мойындағанымен және бұл жолда белгілі келісімдерге баруга дайын ... ... ... іші ... ... мен ... кезінде біржақты әрекеттердің заңды емес екенін айтады. Ресей тарапынан болған кеңестік-ирандық келісім шарттардан кейін қайту тойтарысы екі ел, ... мен ... ... салу ... ... беретіндіктен, Каспий маңындағы елдер теңізді бөлісудің баска жолдарын қарастыруға мәжбүр болды. Каспийді ашық ... әлде ... ... көл деп қарастыратын екі варианттары ғана бар еді. Кейін әйтеуір Каспийдің не ... не көл ... ... кезі ... Бұл жерде айтып кететін жәйт, келіспеушіліктер, Каспийдің географиялық түсіпіктегі теңіз немесе көл екендігі жайлы емес, БҰҰ-ның теңіз ... ... ... ... кірмейтіні жайлы. Ежелден бері Каспий «теңіз» деп аталып келді. ... ... ... ... статусы туралы проблеманы шешудің басты нүктесі емес. Халықаралық заң актілері теңіз немесе көл деп санау үшін суат мөлшеріне мән ... оның ... де ... шешпейді. Бұл мәселе жөнінде ғылыми ортада әлі күнге шейін бірауыздылық жоқ. Көптеген ... ... ... ... анықтамалық басылымдарды (КСРО-ң кіші атласы, І978 ж., Дүниежүзілік кіші атлас, 1981 ж.) Каспий теңізі ... деп ... ... ... ... ... ... деп қарастыру дұрыс емес, себебі геология бойынша жақында ол Азов, Қара және ... ... ... ... ... байланысқандықтан, ең дұрысы оны «ішкі теңіз» деп қарастыру дейді. БҰҰ-ң теңіз құқығы бойынша Конвенциясы суатты «теңіз» немесе «көл» деп атау үшін оның ... ... ... ... ... Ол ... ашық ... теңізге әлемдік мұхитпен тікелей байланысқан суат, жартылай жабык теңізге әлемдік мұхитпен басқа теңіздер арқылы ... ... ал ... ... ... мұхитпен тар табиғи өткел арқылы байланысқан суат ... ... мен ... ... ... ... теңіз құқығының объектісі болмағандықтан, олар ішкі-континенталды суаттарды теңізге өзгерте алмайды.
БҰҰ-ң теңіз құқығы бойынша Конвенциясына сүйенер болсақ, Азов ... ... ... - Қара ... ... - Дарданел - Эгей теңізі - Жерорта теңізі - Гибралтар бұғазы ... ... ... ... ... деп, ал ... теңізін әлемдік мұхитпен табиғи өткелдер арқылы байланысқандықтан көл деп атауымыз керек. БҰҰ-ң Конвенциясының Каспийге берген сипаттамасы ... оны ... ... та, ... мұхиттан мыңдаған километр қашықтықта болғандықтан, ашық, жартылай жабық немесе жабық теңіз деп атауға келмейді. Каспийдің ... ... ... ... ... ... абсолюттік белгілеуінен орташа есеппен 26м төмен теңізі теңіз емес. Суатқа «теңіз» статусының берілуі кез келген ... емес елге ... ... ... ... Осындай жағдай бола түра, жабық теңіздің заңды көп ... ... ... ... қабылдасқан Конвенция бойынша анықталады. Солайша, Қара теңізді пайдаланудың режимі 1936 жылы қабылданған ... ... ... ... ... бір ... ... қазіргі танда жоқ. Айрықша, Қара теңіздік емес мемлекеттердің әскери кемелерінің класына, тоннаына және Қара теңізге келу уақытына байланысты ... ... ... ... 1994 жылы, сол келісімге сүйене отырып, экологиялық зиян әкеледі деп жогарысалмақты Ресей ... ... ... ... ... ... енгізген болатын). Каспийді қарапайым теңіз кеңістігі ретінде қабылдайтын болсақ, оған ... ... ... және ... құқығы туралы 1958 және 1982 жж. қабылданған Конвенциясы жүреді. Бұл вариант бойынша Каспий ... ... ... ... ... суға және ... ... экономикалық аймаққа егеменді құқығы болады. Теңіздің максималды ... 200 ... ... ... ... ... ... экономикалық аймақтын шекарасын орталык сызық қағидасы негізінде жасау ұйғарылады. Барлык ... ... ... ... жоқ АҚШ және ... ... ... кеме қатынасы, ұшу, кабель мен құбыр жүргізу, ғылыми зерттеулер жүргізу сияқты халықаралық құқық бойынша заңды ... ... ... еркіндік алады. Әр Каспий маңындағы елдің өз континенталды қойнауындағы ресурстарды өндіру үшін Каспий маңы ... ... ... ... алады.
Каспий ашық теңіз.
«Каспий –теңіз» деген вариантты Қазақстан және әлемдік ашық теңіздерді пайдалану сияқты құқықтарға ие болу үшін ... алыс ... ... де ... ... ... Еділ-Дон жүйесі қандай болмасын ту тіккен кемелердің өтуіне ашық болу керек деген позициясы айрықша көзге түседі. Басқаша айтар болсақ, ... ... ... табиғи өткелмен тең болып, Каспийді теңізге айналдырганы. Көлдің заңдық мәніне келер болсақ, ол экономикалық аймақ, қойнау, территориялық сулар сияқты ... ие ... Көл ... ... ішкі суы, ... ... болып саналғандықтан оған халықаралық режим жүрмейді. (БҰҰ-ң мемлекеттердің ішкі істеріне араласпау қағидасы). Жағалас елдердің шекарасына ... көл ... ... ... сол мемлекеттің міндеті. Сол себепті шекаралас көлдерді бөлісу ең болмағанда бөлудің немесе ресурстарды пайдаланудың ортақ ... ... ... жоқ. Кайткенмен де бір жалпы қабылданған норма бар, ол: ... ... ... ... ... ... келісімімен жузеге асуы мүмкін. Шекарадағы көлді бөлісу ... ... ... ... ... ... көбінесе қолдану режимі ортақ болып шешіледі. Осылайша Чад (Камерун-Чад-Нигерия-Нигер арасында), Ұлы көлдер (АҚШ-Канада арасында), Виктория (Кения, Уганда, Танзания ... ... ... ... және сол ... ... ... көлдер бөлінген болатын. Каспийді қолданудың ортақ режиміне ... ... ... Оның ... ... түбін, яғни мұнай мен газды бөлуге бағытталған. Каспийдің әлдеқайда бай мұнайлы-газды аудаңдарына қол жеткізу үшін халыкаралық практикаға «Бір мемлекеттің Каспий ... ... ... деген ұғымды енгізіп, процент жасады. Каспийге ... көл ... ... ... ... ... ... да бір мүмкіншілік пайда болады. Ескере кететін жай, КСРО кезінде Каспийдің кеңестік бөлігі (Астар-Гасан-Куш ... ... ... ... ... көл» ... бойынша Азербайжан, Қазақстан, Ресей және Туркменстан арасында бөлінген болатын. Осынған орай ... ... ... ... ұлттық секторға» сүйенеді. Бірақ бұл ұлттық секторлардың заңды негізі жоқ еді, ... ... ... ... иесі КСРО ... ... ... көл
Баку құрлықтық шекараны теңіздің орталық сызығына дейін «созу» арқылы Каспийдің ұлттық ... ... ... ... Бұндай жағдайда, секторлардың шекарасы, нәтижесінде шығатын салдармен бірге, мемлекеттік шекараға айналады. ... бұл ... ... мемлекет өзінің секторында қандай да болмасын іс атқаруға ... ... ... ... ... ... кез ... іс-әрекеті, кеме қатынасы, ұшу, ғылыми зерттеулер болсын, барлығы, сектор иесінің ... ... ғана іске ... Бұл ... болған жағдайда екі негативті сәтті ескерген жөн.
Біріншісі. Континент ... ... ... ... бұзылғыш болып келеді. Каспий де –ерекше емес. Соған орай, ... ... ... ... ... Солтүстік Каспийдің батыс режимінің Қазақстан тарапынан бұзылуы, елде ... ... ... ... салу ... іске асырулары өздерінің жеке ішкі істері болатындықтан бұнымен келісу өте қиын.
Екіншісі. Каспийді біле-тұра осылай бөлу ... ... ... ... мүдделерін; кеме қатынасы болсын, екіжақты бірлестікті іске асыру жағынан болсын, таптаған болады. Сөйтіп, Ресей Түркменстан және ... ... ... Иран Қазақстанмен, Қазақстан Иранмен ортақ шекарадан айрылады, Азербайжан ғана ... ... ... ... ... ... ... қалады. Бұндай бөлу сөзсіз милитарландыруға әкеліп соғады, өйткені мемлекеттің теңіздік шекарасы құрлықтық шекарадан бетер ... ... ... әр ... ... ... ... және оның биоресурстарын қорғау және сақтау, әскери-саяси қауіпсіздікпен қамтамасыз ету арқылы жағалас елдердің ортақ мүдделеріне сәйкестендіріліп шектелу (лимиттеліну) керек. ... ... ... ... ... әлде ... ... варианты болсын Каспийде теңіздік қызмет бабымен жүрген жағалас емес елдерді немесе олардың компаниялары мен ұйымдарын шығаруға толық негіздері бар. Бәрібір, бір ... ... ... ... бір ел ... үшін ... ... беруі керек. Оқиғалардың өрбуі бойынша Қазақстанның позициясы ... ... ... ... жақындады, қазіргі уақытта екеуі арасында толық ой бірлігі қалыптасқан. 1994 жылдың өзінде-ақ Қазақстанның геология және жер ... ... ... ... ... ... әр Каспий маңындағы елдің көмірсітекті ресурстарды игеруі үшін Каспий теңізі учаскесінің ... ... ... ... - ... ... /52/.
Сонымен, Каспийдің ұлттық юрисдикциясының секторларына бөлінуін Қазақстан мен Азербайжан қолдаса, Ресей Иран және Түркменстан бұндай бөлуге қарсы ... ... ... ... статусы Каспийді ұлттық секторларға бөлмейді және жағалас елдерді де бұған міндеттемейді. Тағы да айтар жай, 1999 ... ... ... ... және Тегеран теңіздің орталық бөлігіндегі учаскелердің ұлттандырылу мүмкіншілігін мойыңдамаған еді. Алайда, олардың позициясы уақыт өте келе икемделді: ... мен ... ... ... елдердің азербайжандық немесе қазақстандық сектор арқылы мұнайдық ... ... үшін ... отырылғандықтан Баку немесе Алматыға қарсы шыгу ешбір мемлекетке пайда бермейді: және де ... ... ... да ол ... ... сөзге» ие. Осылайша, британдық-американдық «Каспий теңізіндегі дауыл» атты ... ... мен ... ... ... ... ... күшейетін жағдайда Каспий ресурстарына трансұлттық бақылау орнатуды қарастырады. Сол себепті, АҚШ пен Ұлыбританияның (мүмкін НАТО-ның да) Азербайжан мен Қазақстанға ... ТМД ... ... кауіпсіздік кепілдігін» қамтамасыз ету әбден мүмкін. Каспийге статус берудің бес жылдық тарихы бұл ... шешу тез және оңай ... ... ... ... және одан ... ... қосымша зардаптарын қарастыру өте күрделі болып шықты. Каспий маңындағы елдер арасында қалыптасқан ... ... жаңа ... статус шығарумен аяқталатын болар.
Ал, шынында, Каспийдің статусын анықтау Каспий манындағы
елдердің төмендегі мәселелерді ... салу және ... ... ... және минералдық ресурстарды қолдануда
приоритеттерді анықтау, механизмдерді орнату және оларды жағалас ... ... ... ... ... ... егеменді құқықтары мен
юрисдикцияларына шектеу ...
. ... ... ... ... ... ... теңіздік ортаны қорғау және сақтау сияқты
экологиялы мәселелерін шешу.
. Каспий маңындағы ... ... ... ... ету және ... ... жүзу мәселелерін шешу.
Бұл мәселелердің әрқайсысы сәйкес Келісімшарттармен шешілуі мүмкін. 1996 жылы Ашхабадта болған Каспий маңындағы елдердің ... ... ... ... осындай байқаулар болған еді, отырыстың материалымен танысылғанда Каспийге статус беру мәселесі шешілетін сияқты ойлар да қалыптасқан болатын. Ресей ... 45 ... ... қашықтықты ұлттық аймаққа бөліп, ал ортадағы бөлікті ортақ меншік және ... ... ... деп ... ... ... ... өзен де емес, көл де емес.
Сонымен қатар, ... өзен де ... көл де ... ... ... та ... ол ... әр Каспий маңындағы елге 20 мильдік территориялық су және оған ... 20 ... ... ... ... ... ... танылды /38/. Мемлекеттік шекарамен шектелген территориялық су аймағының үстіндегі әуе кеңістігі, оның түбі мен қойнауына сол ... ... ... ... Ал ... ... аймақта сол жагадағы мемлекет зерттеу, биологиялық және ... ... ... ... ... құқыққа ие болады, ал басқа жағалас елдердің барлығы кеме қатынасы мен ... ... ие ... Ал ... қалған, яғни 40 мильдік аймақтан қалған, бөлік барлық Каспий маңындағы елдердің ... ... ... тарапынан ортақ басқарылуы керек болды. Ашхабадтағы, Каспий мен оның ресурстарын пайдалану мәселесін шешетін, Каспий маңындағы елдердің аймақтық ... ... ... ... болатын. Бұл ұсынысты 1992 жылдың басында-ақ Иранның Хашеми Рафсанджани айтқан. /16/.
Теңіз қатынасы мен ұшу, су шекарасын ... және ... ... ... және ... ... пайдалану, экосистеманы қорғау және сақтау, теңіздің деңгейлік режимін бақылау мәселелері жөнінде көпжақты келісімдер жүзеге асатын, Каспий теңізінің құқықтық статусы жөніндегі ... ... ... ... барлық тарап келісті.
Кейінгі оқиғалар өрбуі Каспийдің статусы туралы ... ... ... шешілметінін көрсетіп отыр Шынында, Каспийдің статусын халықаралық соттың көмегімен анықтауға болады. Мұндай прецедент болған еді. Кезінде; ... сот ... ... ... ... ... үстемелері бойынша Каспий статусының соттық шешімі үшін кемінде 5 жыл қажет, ал халықаралық құқықтың нормасы бойынша даулы аймақты ортақ ... ... да бір іс ... ... ... ... қосымша, Солтүстік теңіз - теңіз болғандықтан оған БҰҰ-ның теңіздік құқығының ... ... ал ... ... - көл ... оған ... ... құқығының Конвенциясы жүрмейді. /52/. Айдан ашығы, сотқа дейін немесе одан кейін болсын ... ... ... ... ... ... Бұл ... Бұгінгі күні Каспий маңындағы елдердің ішкі күштерімен қоздырылған ... ... ... болуда және Каспийдің статусын нақты анықтау біреуге тиімді, ал ... сол ... ... ... ... болғандықтан, бұл проблеманың өтіп бара жатқан мыңжылдықта шешілуі екіталай. ... ... ... ... ... себебін табу қиын емес. Бұл - Каспийдің мұнайы. «Екілік» ... ... ... ... Каспийді өздерінің чертеждерімен бөлуді бастады. Солайша, Азербайжан ... ... ... кен-орындарын және Чирагтың біраз бөлігі теңіздің түркменстандық бөлігінде орналасса да, «өзінің» заңсыз секторына қосып алды. Түркменстанның Ішкі ... ... 3 ... ... Алиев: «Проблема бар, бірақ ол бізге кедергі жасап тұрған жоқ» деп өзінше жауап қайырды. /22 11-б/. ... мен ... ... да дау қызуда: Қазақстан Солтүстік Каспийдегі даулы мұнай кен орнын ... ... ... ... ... ... құбырын құруға Мәскеу мен Тегеранның жасаган қарсылығы кезінде, мұнай құбыры Каспийдегі азербайжандық және қазақстандық учаскелер арқылы өтеді деп ... ... ... ... ... «екіліктің бұл әрекетін түсінуге болады. Каспий аймағын АҚШ өзінің өмірлік маңызда ие мүдделерінің аймағы деуіне дәл осы ... ... ... ... ... ... ... айқын көрініп тұр: а) Таяу шығыстағы саяси кездейсоқтықтан сақтандыру. б) ... ... ... ... Каспий мәселесіне қатысты әлем державаларының
позициялары
АҚШ - әлемдік ... ... ... ... мүддесі - аймақта Ресей мен Иран басымшылығын жібермеуге тырысу деп ... ... ... ... корпорациялар үшін аймақта қолайлы жағдай жасау, тәртіптерін құру. Каспий статусы бойынша позициясы жарияланған жоқ, ... осы ... ... бес елдің біреуін қолдауы мүмкін. АҚШ мүддесіне жауап беретін көмірсутектерді ... ... ... ... «Баку-Жейхан» құбыры арқылы. Қазақстандағы Каспий мәселелері бойынша шешім қабылдау үрдісіне ықпал ету деңгейі өте жоғары деп бағаланады. Вашингтонның Кавказ бен ... Азия ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырып отырғандығы шындық. Каспийді дамыту және оның энергия қорларына жол ашу АҚШ ... ... ... ... ... ... - жаңа ғасырлық потенциялы бар алып мемлекет болып саналады, өзінің геосаяси және геоэкономикалық мүдделі сипаты жағынан аймақтағы позициясынын нығаюын және ... ... ... ... ... ... ... статусы жөнінде өзінің позициясын жария ете алмайды. ... ... ... ... ... - ... шығуға болашақтағы перспективасы бар, «Батыс Қазақстан-Синьцзян» құбырын салу туралы Қазақстанмен келіскендіктін негізінде кұралады. Қазақстандағы ... ... ... әсер ету ... жеткілікті жоғары деуде.
Иран позициясы.
Иран Каспий теңізіне қатысты РСФСР мен Иран арасында жасалған 1921 жылғы келісімді ... ... ... етуде.
Иран позициясына келетін болсақ акваторияның секторлық бөлу болжамына ол Каспий теңізіне шекаралық көл құқықтық ... ... ... шықты.
Иранның пікірінше Каспий теңізі кондаминиум негізінде ортақ пайдалану ... ... ... Ол ... түбі минералды ресурстарын қоса барлық табиғи ресурстардың түрлерін ... ... Әр ... маңы ... 10 ... тар ... ие болады және осы территориядан теңіз түбі мен минералды ресурстарды зерттеу және өндеу ... ... ие ... Ал осы 10 ... ... ... ... ресурстарды зерттеу үшін олар 5 Каспий маңы мемлекеттері өкілдерінен тұратын арнайы комитетке енуі тиіс және бұл комитет зерттеу ісін ... ... ... және ... ... ... /3, 73-б/. ... бұндай позиция территориясы 10миль зонадан асатын Азербайжанды қанағаттандырған жоқ. Азербайжан мен Түркменстан Қазақстан ұсынысын дұрысырақ деп ... ... Ал ... ... ол ... ... ... болатын.
Ресей позициясы.
Бастапқыда Мәскеу Каспий теңізінің кандай да түрде болсын бөліске түсуіне қарсылык білдірді.
Біріншіден, Кеңес-Иран келісімдерінің күшін ... ... ... ... ... ... кен орындарын игеру үшін жағадағы 5 мемлекетке ортақ кампания құру. Бұл ұсынысты Иран ғана қолдады, басқалары қарсы болды.
Сонаң кейін 1996 жылы ... ... ... ... ... ... байланысты Ресей екінші ұсыныс жасады. Оның мәні мынадай болды: теңіз жағалауынан 45миль қашықтағы аймақ әр мемлекеттің жеке меншігі ... ... ... ... ... өз ... ... Теңіздің қалған бөлігі ортақ меншік болып саналады да, кен ... ... ... ... ... ... ... бұл ұсыныс қолдау таппады.
Ресей Федерациясы Иран Ислам Республикасын жақтайды. Өз ... ... бұл ... ... ... ... ... ашық теңізбен байланысы жоқ, жабық су жүйесі, әрі оған құюшы ... ... оны ... ... ... ... Волга-Дон каналы Ресей жекеменшігіндегі ішкі су және жасанды канал. Сондықтан бұл 1982 жылы ... ... қүқы ... ... ... ... емес. Каспийді пайдалану туралы ынтымақтастықты реттеу - жағалау мемлекеттерінің тең қүқы.
Каспийді жеке секторларға бөлу, оның ... мен ... ... кесірін тигізуі мүмкін. Каспийдің су астынан ұлттық секторларға бөлу идеясын Ресей қолдамайды. Каспий ... су, әрі ... ... ... маңы ... экологиялық жағдайды бірлесіп бақылауды, қоршаған ортаны қорғау нормаларын сақтауды, соның ішінде теңіз түбіндегі ... ... ... аулау мен аса сирек кездесетін бекіре тұқымдастарды, қорғау нормаларына бақылау тетіктерінен айрылып қалуы ықтимал. ... ... ... ... ... нормаларды сақтауды өз беттерінше қарауға, ал ол су коймасындағы кеме қатынастарының жалпы ... ... жүзу ... ... ... /25, 3-б/. Қазақстанның Каспий теңізінің құқықтық статусы ... ... ... ... ... ... Мұны ... жағалау мемлекеттеріне ұсынылған Каспий теңізінің құқықтық статусы жөніндегі ... ... ... ... ... жоба оқшауланған теңіз концепциясына негізделіп, 1982 жылы
теңіз қүқыгы жөніндегі, конвенцияның негізгі принциптері мен ережелерін Каспийге қатысты ... ... ... бұл ... ... конвенциясының ережелер жиынтығы механикалық түрде Каспийдің құқықтық мәртебесі туралы конвенциясына инкорпарациялануын білдірмейді. Мұнда ... ... ... мен жеке ... ... деп ... ... теңізі ерекшеліктеріне әлемдік тәжірибені бейімдеу деген мағынаны білдіреді.
Каспийге қатысты осы ережелерді қолдану барысында, оларды БҰҰ конвенциясынан құқықтық ... ... ... ... ... ... ... өзара келісуі бойынша). Біз
барынша Каспийді игерудегі және оның экожүйесін сақтаудағы,
ынтымақтастықты дамытудағы, аймақта ... ... ... ... ... ... қызығушылықтарын ескеруге тырыстық.
Біздің еліміздің басшылығы ашық сөз араздығына түспей, тараптарды татуластыру мақсатында ... ... ... ... ... позициясын біраз уақыт бойы ұстанып келді.
1993 жылы күзде Республиканың Жоғары кеңесі президиумының отырысында Қазақстан Үкіметі дайындаған теңіз саясаты жөніндегі декларация ... ... Осы ... ... ... ... (Астананың) ресми позициясының негізін құрады: «Қазақстан мемлекеттік билігінің құзырлы органдары төмендегі жағдайларды орындау үшін, барлық іс-әрекеттерді жасайды». /59/. ... ... ... және Арал теңіздерінің құқықтық мәртебесі ... ... ... және ... ... ... теңіз кеңістігін әділ делимитациялау үшін Қазақстан Республикасы егемендігі мен заңдық құзырына қарасты, Каспий және Арал теңіздерінің су ... мен ... ... ... ұзындығын анықтау.
Ішкі теңіз суын, территориялық теңізді, оған қарасты ... ... ... және ... экономикалық аймақты Қазақстан Республикасының теңіздік кеңістігіне жатқызу.
Қарасты аймақта, құрлықтық шельфте және айрықша экономикалық аймақта Қазақстан Республикасы өзінің ... ... ... ... және бақылауын жүргізеді.
Республикалық әскери-теңіз күштерінің, айрықша мақсаттар: оның территориалдық біртұтастығының сақталуы, қауіпсіздігі және ... ... ... ... үшін қызметін қамтамасыз ету.
Бірақ та аталмыш жоба Қазақстан Парламенті қарауына сол күйі шығарылмады. Үкіметтік қайнарлардан алынған ... ... ... ... ... пен Президенттің Мәскеумен қарым-қатынасты шиеленістіруден қашуы. /30/. Оның үстіне Алматы теңіздің өз бөлігіндегі ... ... ... ... ... ... Тек, Қазақстанның су учаскесінде шамамен 2.5-3 тонна мұнай шоғырланған деуге негіз беретін алдын-ала болжаулар мен ... ғана ... ... ... ... басшылығы үш бағытта әрекет ете бастады. Біріншіден, Әзірбайжан секілді Каспий шельфіне белсенді ... ... ... тартты, олар өз кезегінде теңіздің Қазақстандық секторында геологиялық және геофизикалық зерттеулер үшін халықаралық консорциум құрды. Екіншіден, Қазақстан ... ... ... ... ... бұл ... ... Мәскеудің жағымсыз реакциясын тудыррған болатын. Мысалы, 1995 жылы шілдеде Ресей Премьер министрі В. Черномырдин, Казақстандық әріптесі А. Кажегельдин атына хат ... оңда ... әлі ... ... теңізге әскери кемелерін жіберуі турасында түсінбеушілігін көрсетті.
Дегенмен Алматы, браконьерлер, контрабандистермен күресті және экспорттық бақылауды күшейтуді желеу етіп, теңізді ... ... ... ... асырып жүрді. 1995 жылы көктемде Э. Қажыгелдиннің Вашингтонға іс-сапары кезінде АҚШ ... ... ... құрылыста көмек беруді уәде етті.
Келіссөздер нәтижелі болып 1996 ж. ... ... ... ... ... және ... ... бағдарламасы» шеңберінде АҚШ-тан алты күзеттік кемесін сыйға алды. Американдық ... ... ең ... «Си Арк ... ... ол ... жанар майды қолданатын қуаты 735 ат күшін құрайтын екі еселенген двигательмен жабдықталған. Осы шараға ... ... ... ... ... ол жылдамдығы 35 узелге жететін, жұмсақ, құрғақ және қалыпты жүзуді ... ... ... және ... тапсырмаларға дағдыланған кеме» /59/. - деп көрсетілген. Сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... әскерилендіру ойынан аулақ екендігін және белсенді тапсырмалы соққы флотын құрмайтындығын» - ... де, бұл ... ... ... ... ... ... таратылу жәйттері Каспийде әлі тіркелмеген/ үшін емес, мемлекеттің теңіз шекараларын ... үшін ... ... ... ... қиын. Негізінде бұл ойды, Қасымовтың өзі де дәлелдеген секілді, ол: «Қазақстан флотының Каспий су учаскесіндегі мақсаттары мен тапсырмалары ... ашық ... және ... ... ... ... суларды ұлттық заң шығарушылықты жүргізуді бақылау, және мемлекеттің ұлттық ... және ... ... ... - деп ... ... Қазақстан үш жыл ішінде күзеттік кемелер дивизионын құрды, оның құрамында американдық «сыйлармен» қатар, Оралдағы «Зенит» әскери зауыты шығарған ұрыс ... де ... ... ... ... ... ... ықпал ете алмайтындығын түсінген Мәскеу, оны өзінің жанама бақылауында ұстау ... ... ... өзгертіп, Қазақстанға қолдау көрстуге шешім қабылдады. Мысалы, Ресейлік Каспий флотилиясын басқарушы Б.Зимин, Ресей Қазақстанға бірнеше ұрыс кемелерін беру дайындығы ... ... ... Бұл келісімнің қаржылық шарттары жарияланбады. /35/.
Және де Қазақстанның Каспийдегі іс-әрекетіне үшінші ... ... ... ... түзету үшін шебер дипломатиялық маневр болды. Бұл үшін Алматы СІМ-гі тактикалық көнулер ... ... ... ... ... ... ... ұстанып отырған екі қайшы позициялардың барлығын мәлімдеді. Қазақстан басшылығы екі жақтың да ... ... қақ ... көзқарасты ұсынып, өзіне Ұлы Каспий ьмырашысы /татуластырушысы/ рөлін ... ... ... ... бір ... ... Мәскеумен қатынасында «көнушілікті» талап етті. 1994 жылы шілдеде ... ... ... ... ... ... В. Гиззатов Алматыда берілген пресс-конференцияда, Қазақстан мен Ресей жақын әскери-саяси ... және ... ... ... де ... - ... ... шекаралар өткізу және жабу екіталай. Қазақстан негізсіз ... ... үшін жуық ... ... ... ... ... ниетті емес.
Мәскеу сарапшыларының болжамдарының орындалуы мүмкін емес еді, себебі Алматы тактикалық ойлау нәтижесінде Мәскеумен
Істің мәнісі ... ... тек кей ... ... ғана ... алды. Негізінде, бастапқы кезенде дискуссия абстрактті түрде болды: сарапшылар дауы Каспий теңіз бе әлде көл мемлекетт сұрағы төңірегінде болды. Шындығында ... ... ... ... да жоқ. Су бассейні ретінде Каспий өте бірегей (уникален); оның биосферасы, ... ... ... - оның ... қорларының бірегейлігі айдан анық. Осындай теңіз-көлге жағалау елдерінің бірегей құқықтық шешімі қажет. /27/.
Қазақстанның ойынша Каспий теңізінің түбі мен қойнауы, өз ... түбі ... ... ... барлау мен өндіруге ұлттық заң құзыры және айрықша құқықтары бар ... ... ... делимитациялануы керек. Бұл жерде тек шекаралық су қоймалары түбінде орналасқан минералды қорларға қатысты халықаралық ережелер мен тәжірибені ғана ... ... ... көп ... бойы тәжірибесін де ескереміз. Демек, кеңестік-ирандық мұнай өндіру іс-әрекеттеріне құқықтық негіз болған, қалыптасқан жай құқықты ескереміз. Қазақстаң мұндай әдіс ... маңы ... ... ... сай ... деп ... Біріншіден, бұл жағалау мемлекеттерінің теңіздің өз бөлігіңде Каспий қойнауын дұрыс және қауіпсіз игеру жауапкершілігін арттырады және ... заң ... ... ... ... ... ... реттеуге мүмкіндік береді.
Екіншіден, мұндай шешім әр жағалау мемлекетіне жақын келешекте Каспий қойнауын игеруге аса қажетті шет ел ... мен ең жаңа ... ... ... жол ... басқа әдіс ... ... ... кен орындарына қатысты келісімдерді айнала, Каспий маңы елдерінің теңіз қойнауын игеруге сенімді және ұзақ ... ... ... ... Демек аймақта бейбітшілік пен тұрақтылық үшін сенімді құқықтық база құрылады деген сөз. Қазақстан үкіметінің, Каспийдегі Қазақстан бөлігінде мұнай-газ кен ... ... ... да Ресей және Иран секілді Каспий маңы елдерінің қатысу ұсынысын атап өткен жөн. Қатысу формалары әртүрлі ... ... ... қатысу Каспий маңы елдері үшін кен орын қайда орналасқанына ... ... ... ... ... өз экономикалық қызығушылықтарын жүзеге асыруға береді. Қазақстан бұл мәселе бойынша екі жақты және ... ... ... және ... маңы елдері бұл ұсынысты жоғары багалайды деп үміттенеді, себебі бұл ұсыныс Каспийдің құқықтық мәртебесі мәселесінде компромисске жетуге нақты жол ... кеме ... ... ... биоресурстарды ысырапсыз пайдалану, экология т.б мәселелер әдейі қозғалмаған, бұл мәселелер бойынша мемлекеттер арасында ... ... бар, егер ... ... ... келісімге қол жеткізілсе онда бұл мәселелер бойынша да консенсуске келуге болады.
Азербайжан позициясы:
Азербайжан ... ... ... АҚШ пен ... ... ... ұлы көл ... болып табылады. Азербайжан позициясының негізгі аспектілері болып мыналар табылады:
- Каспий халықаралық шекаралық көл су бассейні ретінде анықталып отыр және ... ... ... ... жатпай құрлықпен қоршалғандықтан, ол ұлттық секторларға бөлінуі тиіс.
- Каспий теңізі шекаралық көл болып табылған жағдайда мемлекеттік шекара «ортақ сызық» арықылы өтіп және әр ... ... маңы ... егемендігінің өрістеуі.
- Каспий ішкі шектелген теңіз ретінде ... ... онда ол ... ... ... Ол ... мемлекеттік шекара теңіздіқ территорялық теңіз сызығымен жағалаудан 12миль қашықтықта болуы керек. /11, 269, 273-б/.
Түркменстан ... 1993 жылы 1 ... ... ... ... ... ... теңізі аймағының ауқымы 12миль деп белгіленген. Олар да ... ... ... ... ... ретінде қарастырады. Сонымен қатар Туркменстан елі 45 ... ... ... ... ... ... қосылады. /26/.
Түркменстан президенті С. Ниязов Азербайжан президенті Г. Алиевпен экономикалық ынтымақтастық ұйым ... ... 1997 хылы ... оған ... ... ... теңізінің картасын көрсетті. Ол карта бойышпа «Азери» мұнайдың ірі қайнар көзі ... емес ... ... ... /23, ... ... арасында талас болуын күтпей Түркменстан «Азериді» «Түркменбаши» деп ... жылы 5 ... ... ... істер министрі Москвадағы 4 шілдеде болған Ресей-Азербайжан келісіміне ... ... ... пікірінше Ресей мен Азербайжан бірге зерттеуге келісімен Кяпаз ... ... ... және ол «Седар» деп аталады.
2.Тарау ... ... ... ... ... ... ... мәртебесі мәселесінің пайда болуы және даму тенденциясы
Каспий теңізі төңірегіндегі жаңа мемлекеттердің ... ... және оның ... ... ... - ең ... ... мемлекетаралық теңіз ретінде есептеу, осыдан келіп туатын мәселе бұл бассейіннің халықаралық құқықтық статусын «жаңа» деңгейде анықтау және ... ... ... ... келісімдер өзінен өзі өзгерісті қажет етті. Қазақстан, Түркменстан, Азербайжан, Иран және ... ... ... ... ... ... ... көтерді.
Каспий теңізінің құқықтық статусының негізі болып оның тек қана құқықтық тұрғыда ғана ... ... ... ... ... орын алуда. Алғашқы кезендегі Каспий төңірегіндегі мемлекеттердің ... мен ... ... құқықтық негізде шешімін таппайды, ол тек қана жағалық мемлекеттердің ... ... ... ... ... нақ. /27/
Каспий теңізі төңірегіндегі мәселелерді және оның құқықтық ... ... ... үш ... бөліп анықтадым:
- 1- ші кезең 1991-1994 жылдар аралығын қамтиды. Бұл кезенді жағалау ... ... тану ... және ... ... мәселелердің шешелу жолдарын іздеу кезені деп айтуға болады.
- 2- ші кезең 1995-1999 жылдар. Бұл ... әр ... ... ... жеке ... ... болып және де мемлекеттердің позициялары көп-жақты келісімдермен ... ... ... ... 3- ші ... Бұл кезең 2000 жылдың қаңтар айынан әлемдік
саяси аренаға Ресей мемлекетінің жаңа бір басшысының
тағайындалуымен басталды. Ресей президенті Путиннің келуі Каспий ... және оның ... жаңа ... ... ... ... ... мәртебесі мәселесінің пайда болуы және даму тенденциясы
Каспий теңізі төңірегіндегі жаңа мемлекеттердің пайда болуы және оның геосаяси жағдайының өзгеруі - ең ... ... ... ... ... ... осыдан келіп туатын мәселе бұл бассейіннің халықаралық құқықтық статусын «жаңа» деңгейде анықтау және ... ... ... кейін келісімдер өзінен өзі өзгерісті қажет етті. Қазақстан, Түркменстан, Азербайжан, Иран және ... ... ... ежелгі мәртебесін өзгерту мәселесін көтерді.
Каспий теңізінің құқықтық статусының негізі болып оның тек қана ... ... ғана ... ... ... негіз ретінде орын алуда. Алғашқы кезендегі Каспий төңірегіндегі мемлекеттердің қарым-қатынастары мен өзара байланыстары құқықтық негізде шешімін таппайды, ол тек қана ... ... ... еркіндігі негізінде шешімін табатындығы нақ. /27/
Каспий теңізі төңірегіндегі мәселелерді және оның құқықтық статусының мәселелерін зерттеуді үш кезеңге бөліп анықтадым:
- 1- ші ... ... ... ... ... Бұл ... жағалау мемлекеттерінің өзара тану кезеңі және каспийге ... ... ... ... іздеу кезені деп айтуға болады.
- 2- ші кезең 1995-1999 жылдар. Бұл ... әр ... ... ... жеке ... ... ... және де мемлекеттердің позициялары көп-жақты келісімдермен және
конференцияларда қарастырылуымен ... ... 3- ші ... Бұл ... 2000 ... ... ... әлемдік
саяси аренаға Ресей мемлекетінің жаңа бір басшысының
тағайындалуымен басталды. Ресей президенті Путиннің келуі Каспий аймағына және оның мәселелеріне жаңа ... ... ... ... ... ... ... процесі және нәтижесі
-1994жж Каспий жағалауындағы мемлекеттермен қоса оған деген қызығушылық ... АҚШ, ... ... және ... Европа мемлекеттерінің Каспий теңізін келешекте мұнай және газ салаларында ең басты рөл ойнайтын аймақ екендігіне назар аударады.
Каспий ... ... ... және оған ... ... ... позицияларының қалыптасуы және пайда болуы өздерінің ұлттык қызығушылықтарынан туындады. Каспий төңірегіндегі пайда болған жаңа ... ... бір ... ... Осы кезенде Қазақстан, Әзірбайжан, Түркіменстан Каспий мәселесіне байланысты барлық мәселелерге ерекше назар сала бастады. Каспий төңірегіндегі әр ... ... ... және ... ... оның құқықтық статусының белгіленіне белсенді қадам жасай бастады.
Сол кезенде жағалау мемлекеттердің ... ең ... ... Иран ... Республикасы жағалық мемлекеттерді конференция өткізуге шақыраду. Бұл кезде Ресей тек қана аймақта болып жатқан оқиғаларды ... ... ол ... жас мемлекеттер өздерінің инициативаларын тек қана декларативтік тұрғыда ұсынды. Иран ... ... 1992 жылы ... Тегеран қаласында өтті. Бұл өкіметаралық конференцияның мақсаты - Каспий теңізі төңірегінде өзара қарым-қатынас жасау үшін арнайы ұйым ... /62/. Сол ... Иран ... Али ... ... бұл ... ұсынуының себебі: осы аймақты және өзінің мемлекетін ... ... ... ... ... дәл сол ... Иран әлемнен оқшауда болған болатын. Француз зерттеушісі Ален Жирудың айтуы бойынша Иран Ислам Республикасының осындай ұйым құру идеясы барысында оның ... өз ... ... ... ... байланысты әртүрлі мәселелерді өзінің сыртқы саясатымен ұштастырып жүргізу. /54/.
Конференция барысында 1992 жылы 17 ақпан айында ... ... ... ... ... ... мемлекеттер Каспий теңізіне байланысты мәселелерді реттеуге және оның ресурстарын бірігіп қолдануда, және де карым-қатынас жасау үшін арнайы аймақтық ... ... ... ... жылы ... ... айларында Тегеранда бес мемлекеттің конференциясы болды. Конференция мақсаты - Теңіз мәселелерін бірігіп реттеу. /1/. Дәл осы ... 1-ші рет ... ... - ... статусы туралы мәселе қаралды. Теңіздің халықаралық - құқықтық статусын белгілеу ... ... ... ... делегациясы ұсынады /22, 11-б/. Конфренцияда жағалық мемлекеттер ұйымы кесімінің ирандық жобасы ұсынылды (ЖМҚҰ). Бұл жобада ... ... ... қолдану процесінде жағалық
мемлекеттердің саяси-экономикалық мүдделерін жақындастыру
қарастырылды (3 статья). Осы мақсатпен жағалық ... ... ... ... оның ... ... алмасу, аймақтағы мемлекеттердің мүмкіншіліктерін анықтау, аймақта қауіпсіздікті орнату және де бейбітшілікті қамтамасыз ету ұсынылды. /5, ... ... ... 4-ші ... ... ... ... /1/, бұл коммюникеде жағалық мемлекеттер біріккен іс-шаралар жүргізу, теңіздегі табиғи ресурстарды корғау, сонымен қатар әр мемлекеттің мүддесіне сай ... жүру ... ... ... ... ... ... бірге теңіз деңгейін көтеруге келісті. /6/.
Коммюникеде барлық жағалық бес мемлекеттің шешімдерімен арнайы алты комитет құрылды. Олар:
1. Құқықтық статусын ... ... ... ... ... ресурстарды қолдану және қорғау
4. Кеме жүру тәртібі
5. Ғылыми зерттеулер жүргізу
6. Каспий теңізі суының деңгейі ... ... ... ... бұл ... ... ойдағыдай жұмыс атқара алмады. Соның ішінен «Биологиялык ресурстарды қолдану және Қорғау» комитеті Ресей Федерациясының инициативасы ... ғана ... ... ... жағалық мемлекеттердің өкілдері Иран мемлекеттінің Решт қаласында Каспий теңізінің биоресурстарын қолдану және қорғау ... ... ... бас ... Осы ... ... рет ... эксперттер қатысты (экологтар, биологтар, яхтиологтар, юристер және т.б).
Жағалаудағы бес мемлекеттің ... ең ... ... ... жағы ... ... статусын анықтауда - оны шекаралық көл ретінде қарауды ... ... бұл ... ... және Иран ... аса бір ... ... алмады. Ал Түркіменстан жағы бұл ұсынысты талқылауға, әлі дайын емес болды. Қазақстан жағы Әзірбайжан делегациясының ұсынысын ... ... ... ол да ... ... бұл ... талқылауға дайын емес еді.
Жалпы алғанда Каспий теңізінің биоресурсын қорғау және қолдану туралы халықаралық келісім жобасы өте ... ... ... Бұл жоба 17 статьядан және перамбуладан тұрды, алайда бұл жобада теңіздің құқықтық статусы туралы айтылмады. /44, ... ... ... ... тағы да 14 ... 1993 жылы ... қаласында бас қосты. Бұл бас қосуда мемлекеттер ... ... бөлу ... ... компрамиске келу және оның ресурстарын қолдануда және әртүрлі жұмыстар жүргізуге келісім жасады. Қазакстан Республикасына осы жобаны дайындауға инициатор болу ұсынылды. ... жылы 8-10 ... ... ... ... конференциямен аяқталды. Алайда мемлекеттер тағы да өзара келісімге келе алмады.
Ең басты оқиға 1994 жылы ... ... ... ... Ресей Федерациясының ұсынысымен Москва қаласына Әзірбайжан, Қазақстан мемлекеттерінің өкілдері жиналып Ресей мемлекеті ұсынған Каспий теңізінің құқықтық статусы туралы жобаны талқылады. /46, ... бас ... тағы ... ... көл» мәртебесін беруді ұсынды, ал Қазақстан жағы Каспийді «жабық теңіз» ретіндегі статусты ... Яғни ... ... ... ... құқықтық мәртебесі БҰҰ-ның 1982 жылы қабылдаған теңіз құқығы туралы Конвенция арқылы реттелетін болды. Осы кездесуде не ... не ... ... мен ... ... ұсынған жобалары қанағаттандырмады. Егер Әзірбайжандық жобаны қолдап, жүзеге асырса, онда жағалық мемлекеттердің Каспийге байланысты халықаралық құқықтық статусы және ... ... ... және ... ... келісім керек болды. Ал егер Қазақстандық жобаны алса, яғни ... ... ... теңіз статусы берілсе, онда ол толығымен 1982 жылы қабылданған БҰҰ-ның конвенциясымен анықталатын болады. Дәлірек айтсак 122-123 ... ... де бұл екі ... ... Иран мен ... қанағаттандырмады. Сондықтан Астраханьдағы бас Қосуда Ресей өз жобасын ұсынды.
«Каспий жағалауындағы мемлекеттердің аймактық қарым-қатынастары» деген ... ... ... ... мен ... Республикасының жобарынан әлде қайда өзгеше. Ресей жобасында Каспийді не «көл» не «теңіз» деп ... ... ... ... Оның ... статусың анықтауда бұрын қабылданған құқықтық режимді қалдыруды ұсынды, яғни Иран мен Кеңестер Одағы арасында қабылданған 1920-1940 ж-ғы ... ... ... жағы ... ... арнайы халықаралық комитет құру керек екенін түсініп, оның халықаралық құқықтық статусын анықтауда арнайы ... ұйым құру ... ... ... Ол ұйым ... ... ... реттеудегі арнайы өкіметаралық кеңес деп аталатын болды.
Бұл комитет ішінен көптеген комитеттерден тұрады және ... ... бар. Осы ... ... авторлардың айтуларына қарағанда комитет әртүрлі мәселелерді және Каспий жағалауындағы мемлекеттердің іс-әрекеттерін және де болашақтагы қарым-қатынас деңгейлерін ... ... ... мен Иран ... Каспий теңізін бірлесіп қолдану идеясын ұсынды, тіпті Каспийді «кондоминиум» деп қарастырды. Алайда бұл екі ... ... ... ... және ... мемлекеттерінің қолдауын таппады, сондықтан бұл жоба өзінің орнын таппады. Соған қарамастан жағалық мемлекеттер Каспий теңізінең құқықтық статусын анықтауға және ... ... ... жол іздеуден бас тартпады.
Қорыта Қорыта келгенде 1991-1994 жылдар аралығы ... ... үшін ... және ... ... ... қалыптасып нығайуына көп көмегін тигізді. Әрине бұл этапта мемлекеттер үшін көптеген түсініспеушіліктер, әртүрлі қарама ... ... бұл ... мен ... ... өз ... келгенде 1991-1994 жылдар аралығы жағалық мемлекеттер үшін таныстық және әртүрлі идеялардың, принциптердің қалыптасып нығайуына көп көмегін тигізді. Әрине бұл этапта ... үшін ... ... ... қарама қайшылықтар болды, бұл қайшылықтар мен түсініспеушіліктер мемлекеттердің өз мүдделеріне сай келмеуінен болды. Жалпы айтқанда ... ... ... құқықтық статусының анықталуын және онда жаңа бір принцип болуы керек екенін нақты түсінді.
Нәтижесінде, 2000 жылы 9-шы қазан айында Астанада Н. ... пен В. ... екі ... ... қуаттайтын декларацияны бекітті. /15/. Жалпы аталмыш келісімде айқындалған теңіз түбін бөлу туралы басты шартты екі елдің өз ... ... ... ... ... мүмкіндік алады. Бұл әсіресе, екі жақтағы кампаниялардың жұмысына игі әсер ... мен ... ... қол ... келісімге басқа Каспий жағалауы елдері бірден ашық қарсылық білдірген жоқ. Бірақ, біртіндеп Иран қырынқабақ көзқарас байқата бастады. Иран ... ... ... ... ... ягни ... ... ету жүйесін алға тартты. Оған келіспеушілік болса, теңіздің түбін, тереңділік және үстін 20 пайыз түрінде ұлттық секторларға ... ... ... жариялады. Түркменстан да жаңа келісімді онша міндетті түрде қатысуы тиіс деген мәлімдеме таратты. С. ... ... ... ... өз елі ... ... дайын екенін жариялады. Әзірге Түрікменбашының осы елбасылар кеңесін өткізу туралы ұсынысы өтімділеу болып түр.
Жалпы кейінгі кезде Түркменстан мен Иран ... ... ... орай ... ... көрстеіп жүргенін жоғарыда атап өттік. Екі ел Мәскеудің жаңа ұсыныстарына «кешенді Каспий мәселелерін бір серіктестікпен шешуді көздеген кешеуілдеу ... ... баға ... тастады. Дегенмен, Иран Ресейдің таласты кендерді 50-50 пайыз түрінде игеруге қатысты бір ... ... ... Осы бір ... ... ... ... қалыптасуын ресейлік сарапшылар алға жылжушылық деп пайымдап отыр. 2001 жылы наурыздың екінші жартысында Иран президанті ... ... ... ... ... келіссөздер барысында да негізгі талқыланған мәселенің бірі - Каспий мәртебесі.
Бес ел ... ... де Иран ... Мәскеуге сапарына орай кейін қалдырылған тәрізді. Хатами Ресеймен ... ... ... ... ... ... ... қатыспақ ниет байқататындай. Каспий жағалауы елдері Президенттерінің кездесуінде бес елді де ... ... ... үш ... қызу талқыланатынын болжауға болады. Біріншісі, Каспийдің түбін орта аралық тең бөліс сызығы арқылы бөлу, үстін және қабатын ортақ пайдалану ... ... тең ... ... жанынан табылған таласты кендерді 50-50 пайыз түрінде игеру жөніндегі ұсыныс. Соңғысы, Каспийдің экономикалық жағдайын бақылауға алу ... Бес ... те ... ... ... жол бермеу шараларын тиянақтау мәселесін көптен көтеріп жүр.
Каспий статусына қатысты Қазақстанның ұстанымына келсек, біздің ел БҰҰ-ның 1982 ... ... ... ... конвенциясына сәйкес, Каспийді бырыңғай экологиялық жүйе деп ... ... оның түбі мен ... ... орта ... тең бөліс сызығы карқылы анықтауды қолдайды. Сонда өзіне қарасты аумақта кенді барлау, ... ... ... ... ... ... ... салуға да кедергі болмайды. Бұгінде Каспийдің біздің елге қарасты шельфіндегі мұнай-газ қоры ... ... ... теңіз статусы қашан анықталады деп қарап отырмай, өз аумағындағы кен орындарын барлап, ... ... ... ... ... ... келіспеушіліктер тумас үшін заңды мәртебенің айқындалғаны орынды. Қазақстан Каспий суын балық, ... ... ... үшін ... ... ... жылы 15 ... Қазақстан Республикасының Үкіметі мен РФ-ң үкіметі арасындағы ... ... ... ... ... ... мемлекетінің өндірістік бірлестігінің мүлкіне қатысты меншік құқығын ... ... ... ... /2, ... респбликасының үкіметі мен РФ-ның үкіметі 1992 ж. қазанда қаласында қол қойылған меншік қатынастарының құқықтарын өзара тану және реттеу туралы мемлекетаралық ... ... ... ала отырып, 1993 жылы 11 қыркүйекте ҚР мен РФ - ның үкіметтік делегацияларының ... ... ... қол ... уағдаластықтарды ескере отырып, 1993 жылы 25 - 29 ... ... қала ... кентте болған ҚР-сы мен РФ-сы өкілдері келіссөздерінің нәтижелерін назарға ала отырып, мына төмендегілер туралы келісті:
1 бабында ҚР - сы мен РФ - сы осы ... ... 1993 жылы 25 - 29 ... ... қала үстіндегі кенттегі келіссөз қорытындылары бойынша Қазақстан - ... ... ... ҚР -ның Атырау облысында орналасқан
«Прикаспийбурнефть» ресей мемлекеттік өндірістік бірлестігінің
мүлкін бөлуге өздерінің ... ... ... ... оның ... ... болып табылады.
2 бабында Қазақстан Республикасы мен ... ... ... ... ... ... ... құқығын өзара
растаңды және мүлікті өндірістік бөлуге және көрсетілген мүлікті
осы келісімге қол қойғанға дейін пайдалануға ... бір ... ... жоқтығын және талап ... атап ... ... жылы 13 ... Каспийдің статусы жөніндегі әңгіме Ресей Президентінің Әзербайжанға барған сапарында қозғалды. Бұл жөніңде Ресей Президентінің Бакуге жұмыс ... ... ... ... ... ... ... бойындағы 5 елдің келісімімен шешіледі» деп баяндалған және олар Каспий мәселесі бойынша жұмысты жандандыру жағын да ... ... жылы 22 ... Түркменстан Президенті Сапармүрат Ниязовтың шақыруымен Ашхабадта бас қосқан бес ... ... ... рет ... ... Каспий мәселесін талқылауға отырды. /28, 1-б/.
Кездесуде Каспийдің негізгі байлығы - ... мен ... ... ... ... ... қорғау шаралары туралы да кең көлемді әңгіме қозғалды. Сондай-ақ халықаралық ... ... ... ... ... үшін ... ... айналып отырғаны да назардан тыс қалған жоқ. Жалпы Ашхабад кездесуінен күтер үміті бар. Сонымен бірге барлық мәселенің осында шешім таба ... да ... ... ... мұны Иран ... ... ... де аңғару қиын емес.
Қазіргі танда Каспий маңы аймағында мүдделер қақтығысы орын алып ... Бұл ... ... ... масштабтағы геосаяси және экономикалық күрестің қайшыласу жағдайында ... ... ... ... ... және ... маңындағы жаңа тәуелсіз елдердің: Қазақстан, Ресей, Әзірбайжан, Түркіменстанның пайда болуымен байланысты аймақтағы саяси жагдайдың өзгеруі ақырғы рөл ... ... ... ... ... ... шеңбері әбден қалыптасты, солай бола тұра олардың кейбіреулерінің географиялық жағынан Каспий мүлдем қатысы жоқ. ... және ... ... аса ... ... ... ... АҚШ, Иран, Қытай және дамушы елдер: Қазақстан, Әзірбайжан, Түркіменстан деп екіге бөлуге болады.
Аймақтағы геосаяси және ... ... ... ОПЕК ... ... ... ... қатынастардағы болып жатқан процестердің барлығы түсінікті, бірақ барлығы айқын деп айта ... ... ... ... жағдайды да осы күнге дейін түсініксіз деуге болады, әрі ... ... ... ... көбі ... болуы шарт та ғой.
Әрине, Каспий теңізіне бес жылдан бергі саяси-құқықтық мәртебесін анықтау жұмысы босқа кетті деуге ... ... ... мен ... ... ... үстінде. Мемлекеттер арасындағы қарсыластық Каспий маңы елдер арасында өзара түсінісу және сыйластыққы әкелді. ... ... ... ... беру ... мәселе екенін мойындау кезі де келді. Бұл статусты көп жағдайда Каспий маңы аймағының климаты ... ... ... ... ... негізінде Ресейдің жақын арадағы әрекеттеріне байланысты. Ресей дипломатиясы ұзақ уақыт бойы Каспийге мәртебесін анықтау мәселесін жасырып келді. Ал егер де ... өзін ... ... ... ... ... ... алмаса, Бұл рольды АҚШ пен Ұлыбритания алмақ.Ресей үшін жағайдың күрделенуінің себебі –қазіргі таңда Каспий мұнайын «Ресейлік рубль» емес, ... ... ... ... ... компанияларының Каспий мұнайын шығарып алып қайта қолма қол ... ... ... және ... ... шаруашылықты игеру болып табылатын Каспий маңындағы халықтардың ұзақ мерзімді мүдделерімен сәйкес келуі мүмкін ... ... ... ... ... ... фактісі «өзіміздің туған» мұнай компанияларының да өз халқының ... да еш ... ... ... ... бойынша бесжақты конвенцияның іс-жүзіне өтуі, посткеңестік мемлекеттердің Батысты қолдауымен Тегеранмен келісуге ... ... ... ... Иран ... ... батыс елдерінен де, шельфте мұнай игеруден де ... ... ... өз ... ... ... ... біржақты сауда жүргізуі мүмкін.
Каспий адын ала бөлініп қойған аймақ, және конвенцияға қол ... ... ... ... мұнай өндірісіне еш айтарлықтай өзгерістер әкелмейді. Батыс компаниялары үшін Каспий бойынша Ресей, Қазақстан, Әзербайжан, ... ... ... мен сенімсіздіктерден арылту өте маңызды. Егер шельфтегі мұнай кәсіпшілігінің тысқары шетінде қалуы мүмкін. Ал бұл Иран Ислам ... ... ... ... бір жақты позицияны ұстану және келіссөздер процесіне байкот жариялау мүмкіндігі, экономикалық ... ... ... ... мұны ... ... ... өз позициясын түзетеді және осыған Батыс өз ... ... Иран ... қаржы инвестицияларын салатын компанияларға қойылған санкцияларды алса ғана бөгеттер ... тағы да бір ... Иран ... ... мұнай құбырын салуға болар еді. «Сұйық алтын» транзитінен пайда мөлшері әлде ... көп ... да ... ... бәрі бір ... кім ... кім ... болатыны алдын ала шешілген.
Қазқстан үшін алдағы уақытта Каспий аймағында 4 маңызды міндеттер тұрады:
Мұнай өңдеуші елдердің ... ... ... қажеттілігі.Мұнда Седар кен орнына байланысты Әзербайжан мен ... ... ... ... болған, қателіктерге және Каспий аймағында өзара келісілген біржақты әрекеттерге жол ... ... ... ... ... және ... әлсіздігі. 2002 жылдың сәуір айында Алматыда өткізілген құбыржелілері ... ... ... ... ... ... мұнай экспортының бағдарлары тарифін айшықтады.Бұрынғы энергетика, индустрия жәен сауда министірі Асыған Жабағин өз сөзінде, ... ... ... және ... ... ... арқылы өтеді. Олар: Атырау-Самара Және КТК жобалары.Үшінші орынға Министр Транскаспий бағытын қойды, бүған ... ... және ... ... білдіруде.(олардың ойынша құбырды Каспий түбі арқылы жүргізу, экологиялық дағдарысқа әкелуі ықтимал).Төртінші орында –Қытай бағыты./58/.
Сөтіп Каспий ірі державалардың мұнай және ... ... ... тұр, өз кезегіндегі олар Каспий мұнайының негізгі бөлігін бақылау үшін бір-бірін сергітіп жүруі керек.
Жалғыз Ресей бағытына бұрылу ... ... ... ... ... қызылушылығы бар: бір жағынан өз өнімін өткіз үшін Қазақстан экспортын ұсап ұстап тұруға мүдделі. Қазақстан даму ... ... Р. ... ойынша, Ресей қызығушылықтары Қазақстанданның көмірсутек шикізатының әлемдік рынокқа, әсіресе Батыс Европаға өтуіне кедергі жасайды./ 49/.
«Газпром» ... ... Рем ... Түркмен экспорттық газын Европаға өткізбейтіндігі жөніндегі назарға алып ол: «Өз еркімен ешкім де өз позициясынан тайынбайды» - дейді. Мұны Қазақстанға ... ... ... деп түсінуге болады. Егер Қазақстан мұнай экспортын қарқынды көбейтетін болса, ірі Ресей экспорттаушыларымен қақтығысуға әкеледі.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... анықтау, теңізге қатысты бар мәселелерді шешпейді, әсіресе мұнай тасымалдау мәселесін. Керісінше бұл ... ... ... Каспий маңы елдерінің арасындағы жаңа бір қақтығысқа алып келуі мүмкін. Дегенмен, кейбір мұнай құбырлары құрылысы ұзаққа созылады,сондай-ақ Қазақстан және ... ... маңы ... үшін «ұнай ғасыры» туралы әңгіме қозғау әлі ерте деген болатынбыз. Себебі бұл тек мұнай шикізаты ... ... аз ... аз ... ... ... салу қажеттілігі ғана емес, сондай-ақ батыс инвесторларымен және ... ... маңы ... ... ... ... де ... табылады.Бұл халықаралық қатынастардағы болып жатқан мәселелер жиынтығы әлі де ұзақ ... бойы өз ... ... ... К.С. ... ... ... В.Проблема правового статуса Каспийского моря//Актуальные проблемы внешней политики Казахстана. Сборник статей.-М.1998.-С.121
3 Маханбет ... ... ... ... ... ... В. Нефть Каспия в отношениях России и Казахстана.-М.2003.-С.135.
5 Гиззатов В.Проблема правового статуса ... ... ... ... ... ... Сборник статей.-М.1998.-С.121
6 Гиззатов В.Проблема правового статуса Каспийского ... ... ... ... ... ... статей.-М.1998.-С.54
7Бабак В. Нефть Каспия в отношениях России и Казахстана.-М.2003.-С.213.
8Токаев К. Дипломатия Казахстана.-А.2001.-С.390.
9 Гаджиев К.С. ... ... ... А. Каспий и мировая политика.-А.2002.-С.35.
Пайдаланылған өдебиеттер тізімі
Деректер мен құжаттар:
1. Материалы ... ... 23-26 ... 1993г // Архив МИД РК.
2. Қазақстан мен Ресей арасындағы шекара келісімі // Қазақстан Республикасының Шарттар бюллетені. Астана - 2001.
3. Каспий: ... и ... // ... Каз ГУ. ... «МО и МП, 2003. №3 (5). ... ОЭС. // Дипломатический вестник - 17 февраль 1992.
5. Конвенция по ... ... ... Государств (ОСПГ). Проект ИРИ. 1992. // Архив МИД РК.
6. Совместное коммюнике представителей ... ... от 4.10.92. // ... МИД ... Б.М. Правовой статус Каспийского моря - основа
планомерного освоения минеральных ресурсов. // Отчет КИСИ при Президенте РК. – ... ... А. Как ... море // ... ... коммюнике представителей прикаспийских
государств от 7.07.03. // Архив МИД РК.
Мемлекет ... ... ... ... ... он жыл. ... Атамұра ,2003
. Тоқаев Қ.К. Под Стягом независимости: очераки о внешней политике Казахстана. –Алматы:Білім, 1997.
. ... ... ... Казахстана в условиях глобализаций. –Алматы: АО «САК», НП ПИК ... ... ... Қ.К. Қазақстан Республикасының дипломатиясы –Алматы,2003
Монография, мақала, және тезистер:
14. Адиль Абишев. ... ... и ... ... Центр
внешней политики и анализа, 2002.
15. Байғабылұлы Е.Каспий төңірегіндегі ... ... ... —. ... Л. ... теңізінің мәртебесінің талқылануы. //Егемен Қазақстан. - 1995. - 28 ... 3. ... ... доска. Господство Америки и его стратегические императивы. —М.: Международные ... ... В.Х. ... ... Каспийского моря и вопросы связанные с трубопроводами // Саясат —- №8.
Дьяченко С.Б. ... ... ... ... моря // ... ... ... август.
Жәнібеков Д. Кеше ... ... ... ... ... ... —.-25 шілде.
Журавлев А. Маневры вокруг «Каспийского пирога»// Правда.1997.-29 август.
Касенов У. Каспийское море: ... ... ... ... ... // ... ... —-22,29 август.
Көшенов И. Теңіздің қасіретке ұшырауына жол бермеу керек. // Атамекен ... № 8. ... И. ... ... ... // Атамекен. –. –декабрь-
25. Кушенов И. Каспию —Правовой статус // Экокурьер. -2000. -30 ноября.
26. ... море // ... ... —-23 мая.
27. Каспийское море // Деловая неделя. —-15 августа.
Каспий жағалауындағы бес ел ... ... ... ... ала ма? // ... ... - 24сәуір —ж.
Мендебаев Т. Каспийдің мәртебесінің анықталуын дүние жүзі қадағалап отыр: ... ... ... мәртебесі туралы] //
РКас Алаш. - 2000. -10 қазан.
Нургожин А. Пять стран. // Деловая Неделя, - 1998.-3 апреля. №13.
Правовой статус Каспийского ... ... и ... ... Прикаспийских государств // Панорама. -1995. №33 январь.
Россия и ... ... ... общих интересов в переговорном процессе по статусу Каспия // Саясат. —-№3.
Сыдықов Ж. ... ... ... // ... -1993ж. 8 қаңтар.
Сыроежкин К. Как будем делить Каспий? Правовой статус ... // ... - 2000 - №20 ... А. Правовой статус Каспия // Казахстанская правда. - 1995-16 ... ... пять ... [Судьба Каспия в руках пяти государств]. // Мысль. -1998 -№4.
Хуснутдинов М. ... ... ... и ... жағалауындағы бес ел мұнайлы теңіздің мәртебесін айқындай ала ма? // Егемен Қазақстан. - ... —ж.
?

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий теңізінің экологиясы мен құқықтық мәртебесі9 бет
Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін анықтаудағы халықаралық келісімдер21 бет
Каспий теңізі жағалауындағы елдердің мұнай – газ проблемалары75 бет
Каспий теңізі құрлықтық шельфінің минералды ресурстарын игерудің құқықтық мәселелері55 бет
Каспий теңізі, құқықтық мәртебесі бойынша келіссөздердің жаңа кезеңі69 бет
Каспий теңізінің экологиялық проблеммалары20 бет
Каспий теңізінің экологиялық құқықтық мәселелері11 бет
Каспий теңізінің құқықтық жағдайы.51 бет
Каспий теңізін игерудің аймақтық мәселелері29 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь