Сөйлеу

І.Кіріспе

Сөйлеу туралы жалпы түсінік

ІІ.Негізгі бөлім

1) Сөйлеу түрлері
2) Сөйлеудің дамуы, оны тәрбиелеу жолдары

ІІІ.Қорытынды
Адам өзінің өмір қажетін өтеуге байланысты басқа біреулермен пікірлеседі, өз қимыл – қозғалыстарын басқару, реттестіру үшін басқалармен қарым – қатынасқа түседі.Бұл үшін ол белгілі бір ұлттың, ана тілінің грамматикалық ерекшелігіне сәйкес сөз тіркестерін пайдаланады.
Адам баласының сана – сезімінің дамуында дыбысты тілдің пайда болуы – ның маңызы зор болды.Ф.Энгельс «маймылдың адамға айналу процесіндегі еңбектің шешуші ролінкөрсете келіп, сөз коллективтік еңбек процесінде қа – лыптасып келе жатқан адамдардың бір – біріне бірдеңе айтқысы келу мұқта- жынан» пайда болғандығын айтты.Тілдің пайда болуы мидың даму организмінің анатомиялық өзгерістерге түсуіне де қолайлы жағдай жасады. Соның нәтижесінде адамдарда дыбыс артикуляциясында қабілеті бар сөйлеу аппараты пайда болды.Осының арқасында адам жеке дыбыстарды ғана емес, түрлі дыбыс тіркестерін, тиісті мән – мағынасы бар сөздерді айта алатын қа – білетке ие болды.
Дыбысты тіл еңбекпен бірге адам санасы дамуының негізгі бір факторы болып табылады.Сондай – ақ тіл арқылы жеке адамның тәжірибесі, санасы ұжымның басқа мүшелерінің игілігіне айналады.Ал, кісінің санасы сыртқы ортаның ықпалымен, оқу – тәрбие процесінің әсерінің нәтижесінде үздіксіз дамып отырады.Бұл екеуінің дамуы бірімен – бірі шарттас.Тіл қатынас құралы ретінде коммуникативтік қызмет атқаруы,тілдің негізгі функциясы. Тіл сондай – ақ адам баласының қандай екендігінің психологиясының көрсеткіші де.Тіл адамды қимыл - әрекетке де итермелейді.Онда белгілі мән – мағына болады.Бұл оның атқаратын экспрессивтік сигналдық қызметі деп атайды.Тілдің бұл екі қызметі өзара тығыз байланыста болады.Олар үнемі қосақтаса, бірі екіншісін демеп, толықтырып отырады.Мысалы: «Мұғалім келді» деген сөйлемде мұғалімнің келгені жөнінде айтылса, «мұғалім келді ме?» деген сөйлем екінші бір адамды осыған жауап қайтаруға мәжбүр етеді.
Әрбір адам кішкентай кезінен бастап айналасындағы адамдармен пікірле – седі, өзінің күнбе – күнгі сөйлеу тәжірибесінде тілдің мағыналық жағын меңгереді,біртіндеп оның сөздік қоры молайып отырады.Бала алғашқы кезде көптеген дыбыстарды, жекелеген сөздерді үлкенденден еліктеу арқылы үйренеді.Ол өсе келе өз ана тілінің негізгі сөздік қорын, сол тілдің ішкі заңдылықтарын алдымен стихиялық түрде мектепке барған соң саналылық – пен үйрене бастайды.Бала есейе келе тілдің дамуы қоғам дамуының көп ғасырлық тарихи кезеңдерінде қалыптасып отыратын құбылыс екенін аңғара- ды.
Ойымызды басқа біреуге жеткізуде көрінетін жеке адамның дербес әрекетін сөйлеу деп атайды.Сөйлеу – бұл пікір алысу процесінде адамның белгілі тіл- дә өзінше пайдалануы.Бір тілдің өзіне сөйлеудің сан алуан формалары болуы мүмкін.Сөйлеу жеке адамдардың арасындағы өзара түсінуді реттестіру үшін екінші біреуді танып – білу, оған әсер ету үшін қызмет етеді.Сөйлеу процесі арқылы кісі өзінің білімін іс тәжірибесінде байытып қана қоймай, со- нымен қатар ғасырлар бойы жинақталған қоғамдық тәжірибені меңгеруге де мүмкіндік алады.
1) Т.Тәжібаев Жалпы психология «Қазақ университеті» А 1993ж

2) Жалпы психология «Білім» Алматы 1996 жыл

3) Ол кім,бұл не? Энциклопедия
        
        Тақырыбы:  Сөйлеу
Жоспар
І.Кіріспе
Сөйлеу туралы жалпы түсінік
ІІ.Негізгі бөлім
1) Сөйлеу түрлері
2) Сөйлеудің дамуы, оны тәрбиелеу жолдары
ІІІ.Қорытынды
Сөйлеу ... ... ... өмір ... өтеуге байланысты басқа біреулермен
пікірлеседі, өз қимыл – қозғалыстарын басқару, реттестіру үшін ...... ... үшін ол ... бір ... ана ... ерекшелігіне сәйкес сөз тіркестерін пайдаланады.
Адам баласының сана – сезімінің дамуында ... ... ... ... ... ... зор ... «маймылдың адамға айналу процесіндегі
еңбектің шешуші ролінкөрсете келіп, сөз коллективтік еңбек процесінде қа ... келе ... ... бір – ... ... ... келу ... пайда болғандығын айтты.Тілдің пайда болуы мидың даму организмінің
анатомиялық ... ... де ... ... ... ... ... дыбыс артикуляциясында қабілеті бар сөйлеу аппараты
пайда болды.Осының арқасында адам жеке ... ғана ... ... ... ... мән – ... бар сөздерді айта алатын қа – білетке ие
болды.
Дыбысты тіл еңбекпен бірге адам санасы дамуының ... бір ... ... – ақ тіл арқылы жеке ... ... ... ... мүшелерінің игілігіне айналады.Ал, кісінің санасы сыртқы
ортаның ықпалымен, оқу – ... ... ... ... ... ... екеуінің дамуы бірімен – бірі шарттас.Тіл қатынас құралы
ретінде коммуникативтік ... ... ... ... Тіл ... ақ адам баласының қандай екендігінің психологиясының көрсеткіші де.Тіл
адамды қимыл - әрекетке де итермелейді.Онда белгілі мән – ... ... ... ... ... ... деп атайды.Тілдің бұл екі
қызметі өзара тығыз байланыста болады.Олар үнемі қосақтаса, бірі ... ... ... «Мұғалім келді» деген сөйлемде мұғалімнің
келгені жөнінде айтылса, «мұғалім келді ме?» ... ... ... бір ... ... қайтаруға мәжбүр етеді.
Әрбір адам кішкентай кезінен бастап айналасындағы адамдармен пікірле –
седі, өзінің күнбе – ... ... ... ... ... ... оның сөздік қоры молайып отырады.Бала алғашқы кезде
көптеген дыбыстарды, ... ... ... ... арқылы
үйренеді.Ол өсе келе өз ана тілінің негізгі сөздік қорын, сол ... ... ... ... түрде мектепке барған соң саналылық – пен
үйрене ... ... келе ... ... ... ... көп ... кезеңдерінде қалыптасып отыратын құбылыс екенін аңғара- ды.
Ойымызды басқа біреуге жеткізуде көрінетін жеке адамның ... ... деп ... – бұл пікір алысу процесінде адамның белгілі ... ... ... ... ... сөйлеудің сан алуан формалары болуы
мүмкін.Сөйлеу жеке адамдардың арасындағы өзара ... ... ... ... ...... оған әсер ету үшін ... етеді.Сөйлеу процесі
арқылы кісі өзінің білімін іс тәжірибесінде ... қана ... со- ... ... бойы ... ... ... меңгеруге де мүмкіндік
алады.
Сөзді қабылдау және оны ... бір – ... ... ... ... ... оны ... болмайды.Жеке сөздерді қабылдау, оны
ұғынуды қажет ... мен ... бір ... жүріп отырады, бір –
бірінсіз іске аспайды.Ал интонацияны қабылдау, артикуляциялық ... ... ... ... ... ... реакция тудырады.
Мысалы: бұйрық адам интонациясы бойынша іс орындалса, ... ... ... ... ... білдіреді.Адамға тән сөйлеу әрекетінде екі
сипат болуы шарт.Бұларсыз сөйлеу өз қызметін дұрыс атқара ... ...... ... ... оның ...... мазмұны болмаса, ол өзінің сөздік мәнін жояды.Сөздің мағына- лылығы
дегеніміз – екінші біреуге жеткізілетін ойдың айқындылығы.Ойы саяз кісі ... ... оның сөзі де ... таза ... ... деп – ... ... кезіндегі эмоциялық қалпын
білдіре алуы, яғни әрбір сөйлемді өзінің ... айта ... ... ... ... мірдің оғындай екен» дейді.Мәнерлі сөйлей ала –
тын адамның дауыс интонациясымен паузасы орнықты (сөз ... ... ... сөз ... ... таба ... ... оларға
ілесіп отыратын кейбір ым – ишараттарымен ... ... ... оыс ... ... ... да аса қажетті сипат.Мұның,
әсіресе, мұғалімдер үшін маңызы зор.Көрнекті ... ... ... ... сөздің сөзіңізден еркіңізді, сіздің мәдениетіңізді, сіздің
жеке ерекшелігіңізді сезіне алатындай болуы ... ... ... анатомиялық аппараттардың (тіл, ерін, таңдай,ауыз қуысының бұлшық
еттері т.б) ... ... ... ... ... ... ми ... шарларының талдау, жинақтау қызметінің
нәтижесі.Бұл, біріншіден, сөйлеу органдарындағы қозғалыстарды, әріп ... ... ... ... ... екіншіден, сезім сигналдарының
бөлшектенген элементтерін байланыстырудан көрінеді.Физиологиялық тұр –
ғыдан сөздің мәнін ... ... ... ... ... дүние –
ден алынатын біздің түйсіктеріміз бен елестеріміз шындықтың бірінші сиг ... ... ... ... онда тіл ең ... сөйлеу органдарынан ми
қабығына баратын кинестезиялық тітіркенулер – екінші сигналдар, яғни сиг ... ... ... ... сондықтан дерексіздену болады да
жалпылауға мүмкіншілік береді, ал бұл соңғы, бізге ғана тән ең ... ... ми ... ... сол жақ ... ... жүйке саласы
бар.Ол – кісінің дыбыстап сөйлей алуын ... ... ... ... ... ... (көру, есту, қозғалыс т.б) бірлескен қыз –
метін қажет етеді.Басқа біреудің ... есту ... сол ... ... ... арт жағында орналасқан.Верникс жүйке саласының ... ... оның ... ... мидың есту, көру, сипап
– сезу, қозғалыс зоналарының, ... ... ... бөліктерінің қызметі де
ерекше.
Сөйлеу қабілеті мидың анатомиялық ... ... ... мына ... – ақ ... ... ... оның сол жақ
бөлігі зақымданса, адам ... ... ... ... құ ... ... деп атайды.Мұның екі түрі болады.Бірі адамның ... ... ... ол сөзге түсінбей қиналып сөйлейді, тілі
күрмеледі, оған ... үн ... ... ... енді ... адам өзі ... ... басқа біреудің айтқанына түсінбейді.Мұнда
ол кейбір заттардың атын ғана есіне сақтай ... бір ... ... оның ... тығындалуы, жарақаттануы, қабынуы, ісінуі т.б. –
афазияның пайда болуына себеп болатын факторлар.Мұның емін дәрігерлер жасап
отырады.
Сөздік ... ... ... алу адам ... ... түрлі
кезеңдерінде әр қилы көрінеді.Жас баланың алғашқы ... ... ... ... ... түрде болады.Мысалы, ол «сағат» деген
сөзді айтқанда немесе сағатқа қарап сөйлегенде, сол ... ... ... ... ... ... айыра алмайды.Бұл жағдай баланың ... ... мен ... ... әлі де ... жетілмегендігін, яғни
онда сөзді дұрыс қабылдау, оны түсіну мардымсыз екендігін ... ... ... алу, адам ... мен ... басты ерекшелігі.Бала мұндай
қабілетке тілі шығып, жүре бастағаннан кейін біртіндеп ие болады.
Сөйлеу түрлері
Пікірлесудің қандай түрлері ... да, сөз ... ... ... алы ... ... ... мен жеке жағдайларына қарай ... ... ... көрінеді.Осы айтылғандар тұрғысынан сөйлеу бірнеше түрлерге
бөлінеді.Алдымен ол ... және ... ... ... үлкен екі топқа
жіктеледі.Сыртқы ... ... және ... ... ... ал ... өзі диалог және монолог болып ... ... ... негізгі түрі болғандықтан сөйлеудің қалған түрлері де ... де ... жазу ... ... ауызша сөздің түрлі дыбыстарын белгілей-
ді.Былайша айтқанда, ол ... ... ... таңбасы, аса күрделі түрі
болып табылады.
Ауызша сөйлеудің негізгі бір түрі – ... ... екі ... ... тілдесуі.Диалог сөздің кейбір психологиялық ерекшеліктері
төмен – дегідей:
1) Мұндай сөз бөгелмей еркін айтылады, ол ойды кең ... ... тіле ... 2) бұл ылғи да ... айтылатындықтан ықшам келеді, тек әңгі –
мелесуші адамдардың өздеріне ғана түсінікті болады.Мысалы: «келе ... ... ... ... ... бар автобусты күтіп тұрған адамдар
ғана түсіне алады; 3) ... ... жағы ... ... т.б) ... ... 4) диалог сөз ым-ишарымен, бет пен көздегі
мәнерлі ... ... ... көздің, қабақтың қозғалысы т.б.)
толықтырылады.
Монолог бір адамның сөзі, яғни баяндамашының, ... ... ... тән кейбір психологиялық ерекшеліктері: 1) монолог
сөз әр кез белгілі жоспарға сәйкес құрылады.Бұл алдын – ала ... ті ... ... логикалық жағынан қатаң талаптар қойылады (мысалы, баян –
дамашы мен ... өз ... ... мен түсініктілігіне ерекше көңіл
бөледі); 3) монолог сөз адамға әсер ететін мәнерлі сөздің жақтарын ... ... ... ... қажет етеді; 4) монолог сөздің грамма –
тикалық құрылысы белгісіз жүйеден ауытқымайды.
Диалог, ... ... көп ... бет ... ... ... түрлі қозғалыстармен қосарланып отырады.Орынды ымдар біздің
сөзімізді мәнерлі етумен ... оның ... де, ... да ... ... ... ... ым – ишаралардың дербес күйінде ешбір
маңызы жоқ.Бұлар жеті мүшесі сау адамдар үшін қарым – қа – ... ... ... мұңы ... демеу ретінде ғана пайдаланады.
Ауызша сөйлеуде (оның диалог және монолог түрлерінде де ) актив және
пассив ... ... ... күн ... жиі ... ... ... сирек пайдаланылатын мән – мағынасын түсінгенімен күн сайын
қолданылмайтын сөздер.Мұндай ... ... ......... және ескірген сөздер жатады.Актив сөздер мол ... адам – ... ... ... кәсібіне байланысты.Егер ересек адамдар – дың
актив сөздері орта ... ... ... ... ... ... ғалымдардың актив сөздері 10000-13000 актив сөзге жетіп оты-
рады.Мысалы, Шекспирдің актив сөзі ... ... ... бір ... сөз.Бұл арнаулы әдістер арқылы негі –
зінен ... ... ... ... ... ... ... оңайлықпен түспейді.Жазбаша сөйлеу қолдың қалам – қағаз ұстауға
жараған адамның ... ... ... ... ғана пайда бола бас –
тайды.
Жазба сөйлеудің кейбір ерекшелігі:
1) жазған кезде ... ... ... ... ... ешбір
ым – ишара қолданылмайды; 2) жазбаша сөйлеудің логикалық жағына аса ... ... ... ... ... ... жазған кез – де адам
осындай талаптарды орындауға тырысады, көп ойланып, толғанады. Өйтпейінше,
бұдан ... ... ... 3) ... ... ...... сақтау
қатаң ескеріледі; 4) жазғанына адам қатты зейін қойып, әр сөзін ойлап оған
қажетті ... ... сөз ... ... күрделі ой жұмысын
қажет етеді.Мысалы, адамға өзінің туысқандарына, таныстары – на хат арқылы
ойын ... де осы ... ... ... түрлері мен
стильдері өте көп.Олардың бастылары ғылыми – техникалық, публицистика,
көркем сөз, іс – ... т.б ... жеке бір түрі – ішкі ... ... ... ... – ақ сөйлей алудың көрінісі.Әр ұлттың өкілі қандай бір нәрсе ту-
ралы ... да, ... өз ... ... ... адам ішкі сөй ... пайдаланады.Ішкі сөйлеу сол тілді шала білетін ... ... ... ... ... – қатынас жасауға арналмаған.Оны адам өзінің
ойлау әрекетінің ішкі мақсаты үшін ... ... ... ... ... деуге де болады.Өйткені, мұнда оның жұ – ... ... ... ... зерттегенде ғана сөйлеудің осы
түрінің де кинестезиялық тітіркендіргіштерге орай туып ... ... ... «Бес ... баланың ойы сөзбен
немесе сыбырлап сөйлеумен немесе ... ... ... жы ... айтылады.Мұның өзі ересек адамдарда да (тек түрлі ... ... жиі ... ... өзімнен де білемін: ойымның, ауыздың жабық,
қозғалмайтын күйінде де ... ... ауыз қуы – ... ... ... ... қоса ... өте жиі болады. Барлық
жағдайда да басқалардың алдында бір ойға баса наза ... ... ... ... ... ... аламын».Ішкі сөйлеу өте қысқа, икемді болып
келеді.Өйткені, адам әр кез өз ... ... ... ... оған осы ... ұзақ ... ... жа – тудың қажеті де
болмайды.
Қарым – ... ... түрі ... ... оның басқа да түрлері
бар екендігі (ымдау, жылау, қас қағу, беттегі, ... әр ... ... ... ... ... әр ... таңбалар,т.б.),
мұны тиісті жерінде пайдаланып отыруымыз қажет екендігі де естен ... ... оны ... жолдары
Жаңа туған балада дыбысқа ұқсас реакциялар (жылау, іңгәлау т.б) бай –
қалғанымен, бұларда әлі де дыбыстық ... ... ... ...... айдан былай қарай байқалады.Мұны оның уілдеуінен ... ... ... ... ... болады.Бұл естіген сөздерге, дыбыс-
тарға қайтарылатын бала реакциясы.Мысалы, «мә», ... «ге» ... ... бес – алты айда «ма – ма», «па – па» ... ... ... ... ... ... жетеді.8 айлық бала сөздің интонациясын, дауыс
ырғағын ажырата ... ... ... олардың мән – мағынасын
әлі толық ұға алмайды.Оның алғашқы сөздері «ата», «әже», ... ... үш – төрт ... тұратын сөздерді айтуға шамасы келмейді.Бала алдымен
дауысты дыбыстарды, кейінірек дауыссыз дыбыстар- ды, кейіннен ... ... ... сөз ... ... ... лы ретінде көрініп,
ылғи да ... ... ... айтылады.Осындай сөз – дер оның
тәжірибелік әрекеті мен ... ... ... ... туып
отырады.Баланың бұл кездегі сөзінде зат есімдер көп болады, бұлар оның ай-
наласындағы заттармен, адамдармен ... ... роль ... ... ... тағы ... сөз таптары да қорланады.
П.Ф.Каптерев (1849-1922) бір зерттеуінде үш ... ... ... ... таптарының ара салмағын төмендегідей цифр тілімен көрсеткен:
|Сөз |Зат есім|Етіс |Сын есім|Үстеу ... ... |Сан ... | | | | ... | | |
| % | 51 |29 | 8,5 | 6,6 | 2,7 | 1 | 0,8 ... ... кезеңінде бала тілінің қалыптасуында ересек адамдардың
дұрыс, мағыналы сөйлеуінің маңызы зор ... ... ... ... еліктеп, өз бетімен сөз шығаруға талпына бастайды, ол ... ... ... ... ... ... көргіш келеді,
яғни баланың «тіл сезімі» күшті болады.
Жанұяда баланың сөйлеу әрекетінің дұрыс ... ... ... ол ... ... ... сабақты жақсы үлгеріп кетеді.
Осындай балалардың ана тіліндегі сөз қоры 4500-ге ... ... ... тілі шыға ... ... ... бастап біз олардың дұрыс,
анық, дәл ... ... ... көңіл бөлуіміз қажет.Мектепке дейінгі
балаларды сөйлеуге тәрбиелеу ата – аналар мен ... ... ... ... ... ... ... негізінен тек қарым – қатынас қызметін
атқаратын болса, мектепте білім жүйелерін меңгерудің ... бола ... бала ... жүйелі түрде дамуына өте қолайлы ... ... ашу, ... жаза ... ... ... дейін стихиялы түрде жүргі –
зілсе, енді бала ана ... ... пән ... ... ... оның ... нің дамуына бұрын – сонды болып көрмеген ... ... ... ... ... ... ... балада тек сөйлеу ерекшеліктері ғана
емес, бүкіл жеке басының қасиеттері де жетіліп, дами ...... ... тіл ... дамуына ерекше ықпал жасайтын
қуатты фактор.
Жазба сөздің дамуы үшін тек емле ережелерін білу ... ... ... етіп жаза алу үшін бала ... ... бөлімдерін де
(орфография, лексика) саналылықпен меңгеруі ... ... ... ... және ... ... ... бірден – бір құралы.
Оның заңдарын білу арқылы бала өзінің ауызша, ... ... ... сай ... ... жүйелі етіп құра алатын қабілетке ие
болады.Грамматиканы меңгеру бала ... ... да ... құ –
ралдарының бірі.Грамматиканы жақсы меңгерген адам өз ойын ... ... ... ... етіп ... ... ... мәде –
ниеттіліктің басты белгісі.Балаларды осындай қасиетке тәрбиелеу көптеген
әдістер арқылы жүзеге асып ... ... ... жетіл- діріп
отыру қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер
1) Т.Тәжібаев Жалпы психология ... ... А ... Жалпы психология ... ... ... Ол ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері95 бет
Академиялық сөйлеу кезіндегі шешендік өнер. Көркем шығарма стилі. Оның түрлері, эстетикалық қызметі12 бет
Ауызекі сөйлеу стилі39 бет
Ауызша және жазбаша сөйлеуге үйрету14 бет
Ағылшын тілі сабағында сурет көрнекілігін қолдану арқылы оқушының сөйлеу іскерлігін дамыту44 бет
Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың әдістемесі (мектепалды даярлық топтары)91 бет
Баладағы сөз және сөйлеу әрекетінің құрылымы22 бет
Балаларды ойын арқылы байланыстырып сөйлеуге үйрету23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь