Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы және дінмен бірге келген тарихи білім

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3


I тарау. Араб мемлекетінің құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

II тарау. Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17

III тарау. Араб жаулап алушылығының Орта Азияға тигізетін ықпалы және Қазақстанға дінмен бірге келген тарихи білім туралы ... ... ... ... ... ... ..23


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
Тақырыптың өзектілігі. XX ғасырдың 90-жылдарынан бергі уақыт әлемінің жекелеген халықтары мен өркениеттері үшін ірі дүмпулер мен өзгерістер заманы ғана емес, сондай-ақ бүкіл адамзат тағдырындағы бетбүрыс кезең де болып отыр. Осы "Үлы жаңару кезеңі" (Л.Снайдер) әлемдік дамудың екі қарама-қарсы тенденцияларын: дүниежүзі елдерінің бір-бірімен барынша тығыз жақындасуы (ғаламдану) және әлемдегі әр түрлі өркениет ошақтарының оқшаулануы, өз үлттық аймағындағы оқшаулануы (локалдану) сияқты тенденцияларды байқатып отыр. Алайда, болашақ осы екі беталыстың алғашқысында екеніне күмәніміз жоқ. Мүны бүкіл адамзаттың өткен тарихы дәлелдеп берді. Енді ғана табалдырығын аттаған жаңа XXI ғасыр әлемдік өркениеттердің ғаламдық сипатын одан әрі айқындай түсуде, өйткені сан-салалы дүниежүзілік процестердің қай-қайсының болмасын тағдыры өркениеттер тоғысы иірімдерімен тығыз байланысты болып келеді.
Әр түрлі деңгейдегі интеграциялану, атап айтқанда, Орталық Азия, Евразия және бүкіләлемдік деңгейлердегі интеграцияланудың аса қажеттілігі жөнінде елбасымыз Н.Ә.Назарбаев та соңғы жылдары жиі айтып жүр және ол қазіргі таңда іс жүзіне асып та жатыр.1
Қазіргі таңдағы халықаралық байланыстардың барынша кеңеюі, интеграциялану мен ғаламданудың қарқын алуы бүкіл әлемдік мәдени-тарихи процеске әр түрлі аймақ халықтарының атсалысуы мәселесінің зерттелуін күн тәртібіне қойып отыр. Соның ішінде, әсіресе мәдениетаралық өзара ықпалдастық, оның оқшау этникалық мәдениеттерінің эволюциясындағы рөлі туралы мәселенің өзектілігі барынша артып отыр.
Мәдениеттің өзара ықпалдастығы - өзара қарым-қатынасқа түскен халықтардың дамуына және бүкіл адамзаттық мәдени қорының байытылуына ықпал ететін объективті қүбылыс. "Мәдениет - бүл диалог, пікір алмасу және төжірибе алмасу, басқа халықтардың қүндылықтары мен дәстүрлерін игеру - оқшау жағдайда ол солып, кері кетеді", - деп атап көрсетілді мәдениет саласындағы саясат жөніндегі бүьсіләлемдік конференцияның Декларациясында.2 Қай халық болмасын басқа халықтардың мәдениетімен қарым-қатынаста
болып, бір-біріне ықпал-әсерін тигізу арқылы байып, алға басып отыратыны белгілі. Бүл турасында өз кезінде атақты шығыстанушы В.В.Бартольд былай деп атап көрсеткен еді: "Прогрестің басты факторы - халықтар арасындағы өзара тығыз қарым-қатынастың болуында екені қазір дәлелденіп отыр, халықтардың өркендеп, дамуы немесе кері кетуі олардың нәсіліне немесе оларды қоршаған табиғи ортаға да байланысты емес, оның басты себебі - бүл халықтар өз тарихының әр түрлі кезеңінде халықтар арасындағы байланыс көпірін түрғыза алды ма, жоқ па, міне осыған байланысты".1
Деректер:
1. ал-Балазури. Ахмад ибн Йахийа ибн Джабир. Завоевание
Хорасана: Извлеч. Из соч. "Футух ал-буддан" (пер. с араб.). -
Душанбе: Дониш, 1987 г.
2. Бейхаки. Абу-л Фазл. История Мас'уда (1030-1041). Пер. с.
перс. - М.: Наука, 1969 г.
3. Аль-Фараби. Философские трактаты. Алма-Ата: Наука, 1970 г.
4. Ибн аль-Араби. Мекканские откровения (ал-Футухат ал Маккийя). Пер. с араб. Спб.: Центр "Петербургское востоковедение", 1995 г.
5. История ат-Табари (Избранные отрывки). Пер. с араб.
Ташкент: ФАН, 1987 г.
6. Наршахи, Мухаммед. История Бухары (пер. с перс.).
Ташкент, 1897 г.
7. Коран. Пер. с араб. Акад. И.Ю.Крачковского. М.: Изд.
"Раритет", 1990 г.
8. Мүхаммед пайғамбардың хадистері. Ауд.: Н.Қазыбеков. Ред.:
О.Сәрсенбаев, Ә.Сәрсенбаев. - Алматы: Жазушы, 1994 ж.
9. Махмүт Қашқари. Түрік сөздігі. 3 томдық. Ауд., алғы сөін
жазған А.Қ.Егеубаев. - Алматы: ХАНТ., 1997 ж. Т.1.
10. Қүран Кәрім. Қазақша мағына және түсінігі. Аударған:
Халифа Алтай. Өндеуші: Дәлелхан Жаналтай. Редакциялаған:
Абдүрраһим Алтай. Қүран Шариф басым комбинаты, 1991ж.
11. Хрестоматия по истории Халифата. Сост. Л.И.Надирадзе.
М.: МГУ, 1968 г.
12.
Зерттеулер:
1. Агаджанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового
Казахстана. - Алматы: Ғылым, 1989 ж.
2. Абуов А.П. Мировозрение Ходжа Ахмета Ясави. - А., 1997 г.
3. Африка: Взаймодействие культур. Отв.ред. Р.Н.Исмагилова.
- М.: Наука, 1989 г.
4. Агаджанов С.Г. Огуские племена Средней Азии ІХ-ХІІІ вв. //
Страны и народы. М., 1971 г.
5. Әли-Хіммет Берки. Осман Кескіоғү. Соңғы пайғамбар Хазірет
Мүхаммедтің өмірбаяны. - Анкара, 1997 ж
6. Бартольд В.В. Ислам. Общий очерк. Петроград: Огни
Петрограда, 1918 г.
7. Бартольд В.В. Культура мусульманства. - П., 1918 г.
8. Бартольд В.В. Иран. Исторический обзор. Соч. т.7,
М., 1971 г.
9. Бартольд В.В. Тюрки: Двенадцать лекции по историй
турецких народов Средней Азии. - А.: Жалын, 1998 г.
10. Балыпаков О.Г. История халифата. Спб., М.: Вост. Лит, 2000. Т.2.
11. Байпаков К.М. Среневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья (VI- нач. XIII вв.). Алма-Ата: Наука, 1986 г.
12. Бартельс Е.Э. Насир-и-Хосров и исмайлизм. М.: Изд. Вост.
лит., 1959 г.
13. Беленицкий А.М. и др. Средневековый город Средней Азии.
Л., 1993 г.
14. Беляев Е.А. Арабы, ислам и арабский халифат в раннем
средневековье. - М.: Наука, 1966 г.
15. Гибб А.Р. Арабская литература. Классический период. Пер.
А.Б.Халидова и П.А.Грязневия. - - М.: Изд. Вост. лит., 1960 г.
16. Гумилев Л.Н. Древняя Русь и Великая степь. М., 1989 г.
17. Грюнебаум Г.Э. фон. Основные черты арабо-мусульманской
культуры. - М.: Наука, 1981 г.
18. Дүға. Қүрастырған Қ.Мамашәріпов. -- А., 1991 ж.
19. Жүмағүлов Қ.Т. Проблемы исследования авропейской
истории // Историческая наука в XXI веке. Материалы
международных Бекмахановских чтенийй. 24-25 мая, 2001 г.
Часть 2. - Алматы: Қазақ университеті, 2001 ж
20. Жүмағүлов Қ.Т. Гуны в истории Евразии IV-V вв. //
Материалы международной научно-теоретической конференции
"Древнетюркская цивилизация: Памятники
письменности", посвященной 10 летию незавизимости
Республики Казахстана. - Алматы: Ғылым, 2001 г.
21. Зубов А.Б. История религии. Кн. 1. М., 1997 г.
22. Зайончковский А. Старейшие арабские хадисы о тюрках.
^ІІІ-ІХ вв. // Тюркологический сборник. М.: Наука, 1966 г.
23. Идис Шах. Суфизм. М.: Клышников, Камаров и Ко, 1994г.
24. Игнатенко А.А. Ибн Хальдун. - М.: Наука, 1983 г.
25. Ирмиява Т.Ю. От халифата до блистательной порты.
История мусульманского мира. - Пермь: Урал, 2000 г.
26. Нүртазина Н.Д. Ислам в истории средневекового Казахстана.
- Алматы: Фараб, 2000 г.
27. Назарбаев Н.А. Идея Евразиского союза и перспективы
интеграции // Евразиской союз: новые рубежи, проблемы,
перспективы. Материалы научно-практической конференции. -
М., 1996 г.
28. Кляшторный С.Г. Из истории борьбы народов Средней Азии
против арабов. - Л., 1954 г.
29. Крачковский И.Ю. Избранные сочинения в 6-ти томах.
М.-Л.: Изд. Акад. наук СССР., 1957 г.
30. Касымжанов А.Х. Абу Насыр аль-Фараби. - Алматы: Центр
аль-Фараби, 1997 г.

31. Кунаев А.М. Аль-Фараби и развитие культуры стран Востока.
- Алма-Ата: Наука, 1975 г.
32. Қартабаева Е.Т. Араб-мүсылман мәдениеті және Орталық
Азия халықтары өміріндегі өзгерістер (ҮШ-ХІІІ ғғ.). т.ғ.к.дис.
- Алматы, 2002 ж.
33. Қартабаева Е.Т. Араб жаулап алулары мәселесіне жаңа
көзқарас // Халықаралық Бекмаханов оқуларының
материалдары. 24-25 мамыр, 2001 ж. Алматы: Қазақ
университеті, 2002 ж.
34.Леви-Провонсаль Э. Арабская культура в Испаний. Пер. с
франц. - - М.: Наука, 1967 г.
35.Мец. Адам. Мусульманский Ренессанс (пер. с нем.). М.: Наука, 1966.
36. Остраумов Н.П. Исламоведение. 1. Аравия колыбель
ислама. Ташкент: Типогр. при концлере Туркестанского
Губернатора, 1910 г.
37. Плетнева С.А. Кочевники средневековья. М.: Наука, 1982г.

38. Пигулевская Н.В. История Ирана с древнейших времен до
конца XVIII века. - Лениенград, 1958 г.
39. Прозаров С.М. Из истории религиозно-релитической
идеологии в раннем халифате // История, культура, языки
народов Востока. - М., 1970 г.
40. Стеблева И.В. Развитие тюркских поэтических форм в XI
веке. М.: Наука, 1971 г.
41. Сагадиев А.В. Очеловеченный мир в философии и искусство
мусульманского средневековья (по поводу одной
типологической концепции) // Сборник: Этика и жизнь.
М.: Искусство, 1974, вып. 3.
42. Сайдбаев Т.С. Ислам и общество. М., 1984 г.
43. Уотт У.М. Влияние ислама на средневековую Европу. Пер. с
англ. - М.: Наука, 1976 г.
44. Тәжікова К. Ислам: дүниетанымға идеология, саясат.
Алматы: Қазақстан, 1989 ж.

45. Таукелев А.Н., Сапаргалиев А.Н. Государственно-правовые
взгляды аль-Фараби. - Алма-Ата: Наука, 1975 г.
46. Тортаев С.Ә. Орта ғасырлардағы Шығыс елдерінің тарихы. -
А., 2000 ж.
47. Шпенглер О. Закат Европы: очерки морфологии мировой
истории. Т. 2. Всемирно-историческая перспектива. М.:
Мысль, 1998 г.
48. Фильштинский И.М. История арабов и халифата (750-1517).
- М.: И.Д. "Муровей-Ганд", 1999 г.
49. Фролова Е. Раний ислам его социальной сущность и
историческая роль // Наука и религия 1971, №10.
50.Халидов А.Б. Ислам и арабский язык // Ислам, религия,
общество, государство. - М., 1984 г.
        
        Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы және дінмен бірге келген тарихи білім
Жоспар
Кіріспе………………………………………………………………………………..3
I ... Араб ... ... ... Орта ... жаулап
алуы............................................17
III тарау. Араб жаулап алушылығының Орта ... ... ... және
Қазақстанға дінмен бірге ... ... ... ... ... XX ... 90-жылдарынан бергі уақыт әлемінің
жекелеген халықтары мен өркениеттері үшін ірі ... мен ... ғана ... ... бүкіл адамзат тағдырындағы бетбүрыс кезең де
болып отыр. Осы "Үлы жаңару ... ... ... ... екі ... ... дүниежүзі елдерінің бір-бірімен ... ... ... және ... әр ... ... ... өз үлттық аймағындағы ... ... ... ... ... ... ... осы екі беталыстың
алғашқысында екеніне ... жоқ. Мүны ... ... ... ... ... Енді ғана ... аттаған жаңа XXI ғасыр ... ... ... одан әрі ... ... өйткені сан-
салалы дүниежүзілік процестердің қай-қайсының болмасын тағдыры өркениеттер
тоғысы иірімдерімен тығыз байланысты ... ... ... ... интеграциялану, атап айтқанда, Орталық Азия,
Евразия және бүкіләлемдік деңгейлердегі интеграцияланудың аса ... ... ... та ... жылдары жиі айтып жүр және ... ... іс ... асып та ... ... ... ... барынша кеңеюі,
интеграциялану мен ғаламданудың қарқын алуы бүкіл ... ... әр ... аймақ халықтарының атсалысуы мәселесінің зерттелуін күн
тәртібіне қойып отыр. Соның ... ... ... ... оның оқшау этникалық мәдениеттерінің эволюциясындағы рөлі
туралы мәселенің өзектілігі барынша артып отыр.
Мәдениеттің өзара ... - ... ... түскен
халықтардың дамуына және бүкіл адамзаттық мәдени қорының байытылуына ... ... ... ... - бүл ... пікір алмасу және
төжірибе алмасу, ... ... ... мен дәстүрлерін игеру -
оқшау жағдайда ол солып, кері ... - деп атап ... ... саясат жөніндегі бүьсіләлемдік конференцияның Декларациясында.2
Қай халық болмасын басқа халықтардың мәдениетімен қарым-қатынаста
болып, бір-біріне ықпал-әсерін тигізу арқылы байып, алға ... ... Бүл ... өз ... ... шығыстанушы В.В.Бартольд былай деп
атап көрсеткен еді: ... ... ... - ... арасындағы өзара
тығыз қарым-қатынастың болуында екені қазір ... ... ... ... ... кері ... ... нәсіліне немесе оларды қоршаған
табиғи ортаға да байланысты емес, оның басты себебі - бүл ... ... әр ... ... халықтар арасындағы байланыс көпірін түрғыза
алды ма, жоқ па, міне осыған ... ... ... ... орта ғасырларда, негізінен, әр
түрлі елдерді жаулап алу арқылы пайда болған үлан-ғайыр империялар түрінде
болды. ... ... бірі - орта ... араб халифаты. Халифат өз
дамуының ең бір шарықтау шегіне жеткен кезде "Ескі ... ... ... ... ... ... алып жатты. Мәселе бүл
мемлекеттің көлемі жағынан аса ауқымды ... ғана ... ... үшін ... - осы ... әр түрлі өркениеттер ықпалдастыққа түсе отырып,
жаңа, жоғары дамыған мәдениетті туғызды. Бүл ... тілі - араб ... ... негізі - ислам болды. Сондықтан да бүл ... ... ... ... атқа ие ... ... ... жоқ жерден
пайда болды дей алмаймы. ... ... ... ... ... бері Тигр мен ... Иран мен ... Египет пен Индияның,
Алдыңғы және Орта Азияның өркениетті халықтары мекен етті.
Орта ... ... ... ... ... ... ... мәдени өрлеу көптеген шығыстанушылардың бүл дәуірді "Мүсылмандық
Ренессанс" дәуірі деп сипаттауына негіз берді.
Мүсылмандық ... ... әлі ... ... ... ... ... мәселелердің бірі болып табылады. Орта Азия аймағында Мүсылмандық
ренессанстың әрекет ету ықпалына ... деп ... ... айта аламыз.
Бүған мүсылман дәуірінде өмір сүрген әл-Фараби, Махмүт Қашқари, Ибн Сина,
т.б. сынды атақты ғүламалардың ... ... ... бола ... Азия топырағынан шыққан үлы ғүламалар өздерінің тендессіз ... өз ... ... ... ... аса ... ... даусыз. Алайда, мүның өзі бүл ғүламалардың өз халқының
бүған дейін ... ... ... өз ... ... ары ... сырттан жаңа бір серпін алғанынан деп үғыну керек.2
Аравия түбегінде VII ... ... діни ... ... ... ... пайда болған және пайғамбар қайтыс
болғаннан кейінгі 20 жыл ішінде сол дәуірдегі аса ... ... ... ... ... жаулап алушылық жорықтарымен сол кездегі Иран, ... және т.б. Орта ... ... тарихына елеулі әсерін тигізгені
бізге белгілі.
Араб-мүсылман өркениетінің ... ... оның ... ... ... бірі болып табылатын араб жаулап алуларының тарихы да
бүрмаланушылықпен ... ... ... және әсіресе орыс және ... ... ... түрпайы діндерін күшпен енгізіп
отырған ... ... ... ... ... Кеңес тарихнамасы
соғысқа баға беруде әр кез методологиялық әлсіздік танытты.1 ... мен ... ... ... баға ... ... ... көзқарас" үстем болды. Объективті талдаудың орнына
"Кеңес одағы халықтарының шетжерлік жаулаушыларға қарсы ... ... ... ... ... ... ... байқалды. Ғаламдық ауқымдағы оқиғаларға баға беруде, әркез бірдей
орынды бола бермейтін түрпайы ... бой ... ... араб
жаулап алуларына қатысты, ол кейініректе қандай мәдени және ... алып ... ... маңыздырақ. Соғыстар, жаулап алулар
қүрбандықтар мен қиратуларсыз болмайды. Тарих тек жасампаз ғана ... ... ... да ... ... жаңаны жасау мақсатында). Арабтар,
түріктер, монғолдар әлемдік тарихта ... күні ... ... ... ... ... Ерте ... соңына қарай Римнің,
Иранның, Орта Азияның және ... да ... ... ... еді. Ескі өркениеттің орнына жаңа, прогресшіл өркениет орнауға тиіс
болды. Мысалы, күні ... ... ... ... ... - ... қарай қозғалысымен басталған халықтардың үлы ... ... ... ... ... ... жаңа өркениет пен қоғамдық
қатынастар қалыптасты.2 Ерте ... ... ... дүрыс түсіну
үшін бізге араб-мүсылман мәдениетінің өкіддері көмекке келеді. Атап
айтқанда, XIV г. өмір ... ... араб ... Ибн ... ... мен
өркениеттердің пайда болу тарихында көшпенділердің рөліне аса зор ... ... ... ... ... ... баяу ... елдерде
көшпенділер тарихтың анагүрлым белсенді қозғаушы күші болып ... ... ... қарағанда анағүрлым тез ... ... ... ... ... ... ... ала отырып көшпенділер үлан ... ... ... жүз ... ... ... өткен соң жаулап алушы-
көшпенділердің үрпақтары, қалалық өмірдің қолайлы жағдайларында өмір сүре
отырып, сол ... ... және ... ... тән ... ... ... климаттың қолайсыз жағдайларына
шыдамдылық сияқты табиғи ... ... ... Олар ... ... жалқау әрі қорқақ бола бастайды: "ауа райының қолайсыздықтарынан
оларды үйлері, ал ... ... ... мен ... әскері
қорғайды және ең бастысы, оларда бірлік жоқ, мүліктік ... ... ... ... ... ... ... бәрі
бар адамдар өмір сүруге қажет қаражат табу үшін еңбектенгісі ... ... ... Қалалық өмірдің ықпалымен ... ... ... ... ... ... бастайды. Сол уақытта көрші
далалы аймақтардан көшпенді жаулаушылардың әскері келеді, ... ... ... ... ... ... ... көшпенділерді жолында
кездескеннің бәрін ... ... күш ... ... ... ... ... отырықшы аудандарды жаулап
алуы, араб ойшылының пікірі бойынша, ... ... алып ... ... ... егіншілердің территорияларын өзіне қосып ала
отырып, "мықты экономикалық базаға ие ... ал ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз етеді... Мүның өзі экономиканң
түрақтануына, қолөнердің гүлденуіне, ... ... ... ... ... ... қалыптасуына және ең бастысы, әр түрлі этникалық
бірліктерден қүралған біртүтас ... ... ... етіп ... ... алғанда араб жаулап алуларын (араб әскерінің негізгі
бөлігі көшпенді-бәдәуилер болған еді) күні ... ... ... ... жас, ... ... орнауына ықпал еткен халықтардың
үлы қоныс аударуының қүрамдас бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Батыс
тарихнамасында, соның ... ... ... да ... үлы ... ... ... Европадағы герман, кельт және басқа да
тайпалардың ... ... өте көп ... ... ... ... ... түбегейлі өзгерткен бүл
процестің басталуына ... ... ... ғүн ... батысқа қарай
жылжуы ықпал еткен еді. ... ... ... ... ... ... Шығыс тарихынан да байқауға болады.1 Әлемдік тарих үшін
аса маңызды салдарлары болған арабтардың ҮІ-ҮІІІ ғғ. ... ... ... қозғалыстары мен жаулаушылықтары осындай қозғалыстар ... ... ... із қалдырмай-ақ ... ... ... ... мен түріктердің державаларынан өзгеше, араб жаулап
алуларының нәтижесінде ... ... ... ... ... өркениетке
өлшеусіз зор үлес қосты. Мәселе бүл мемлекеттің көлемі жағынан аса ауқымды
болуында ғана емес, тарих үшін ең ... - осы ... әр ... ... түсе отырып, жаңа, жоғары дамыған өркениетті
туғызды. Жаңа пайда болған өркениеттің материалдық және ... ... ... ... қаратты. Түрпайы, дамудың төменгі сатысында түрған
халықтар түрмақ, ... өзі ... араб ... өмір ... ... түсті, одан қолдан ... ... ... (соның ішінде Испаниядағы вестготтар) арабтардың
келуін жақсылықтың нышаны ретінде ... ... ... ... билеушілерін қуып, оның орнына анағүрлым демократияшыл
болып табылатын араб билігінің орнауын ... ... ... ... ... ... ... араб жаулап алушылығы мәселесі
дүниежүзі тарихшыларының назарына ертеден-ақ ... ... XX ғ. ... бүл ... төңірегінде батыстың атақты ғалымдары көп зерттеу
жүмыстарын жүргізе бастады. Жоғарыда ... ... араб ... ... ... ... араб жаулап алушылығы мен исламның орнын, оның әлем
халықтарының мәдени дамуына ықпалын объективті түрде ... ... ... ... Осындай жүмыстардың қатарына А.Мецтің "Мүсылмандық ... ... ... ... ... негізгі белгілері" ("Основные черты арабо-мусульманской
культуры")4, У.М.Уоттың "Исламның ортағасырлық Европаға ... ... на ... ... атты ... ... болады. Ағылшын
тарихшысы У.М. Уотт өзінің жоғарыда аталған еңбегінде ... ... ... айта ... ... деп ... ... мен
мүсылмандар, европалықтар мен арабтар барған сайын "біртүтас әлемге"
тартылып отырған қазіргі таңда ... әлем ... ... ... ықпалын зерттеу аса өзекті. Ортағасырлардың христиан ... көп ... ... ... ... көпшілік жүрт мойындап
отыр. Әлі де болса, біз өзіміздің мәдени мүрамыздағы мүсылман ... мен ... ... ... ... ... мүсылман
мәдениетіне қаншалықты дәрежеде қарыздар екендігін мойындайтын уақыт
жетті", - деп көрсетеді.1 ... ... араб ... ... және ... мәдениетінің әлемдік тарихтағы орнын объективті көрсетуге тырысушы
тарихшылардың қатарына ... ... ... ... ... ... "Арабская культура в Испании", Дж
С.Тримингэм "Суфийские ордены в исламе", В.В.Бартольд "Ислам", Е.А.Беляев
"Арабы, ислам и ... ... в ... ... ... ... ... и исмайлизм",
В.А.Гордлевский "Ходжа Ахмет Ясеви", С.М.Прозоров "Из ... ... ... в ... ... ... "История арабов
и халифата (750-1517)", А.Д.Кныш ... ... К ... учений", Идис Шах "Суфизм", Ирмиява "От халифата до блистательной
порты", тағы ... ... ... ... ... еңбектерде араб
жаулап алушылығы мен мәдениетіне объективті баға берілгендіктен де, біз
бітіру жүмысымызда бүл еңбектердегі түжырымдарға сүйендік.
Араб ... ... мен оның ... Орта Азия, т.б. елдерге тигізген
әсері жайлы Н.Нүртазина2, ... ... ... ... ... оң көзқарас қалыптаса бастаған.
Ғылыми жүмысының деректік негіздері. ... ... жазу ... ... ... ішінде әсіресе, жазба ... ... Араб ... ... ... ... ... ретінде ат-Табаридің4 еңбегін ... ... ... ... ... ... ... әл-Балазуридің еңбектері1, Наршахидың2,
Бехакидің3 еңбектерін, тақырып ислам дінімен тығыз байланысты ... ... ... көзі ... ... Кәрімді4 және Мүхаммед пайғамбардың
хадистерін5 пайдаландым. Орта Азия ... ... ... үшін бізге, ең алдымен, осы ... өмір ... ... атап ... ... ... Қашқаридің7 және тағы
басқа ғүламалардың еңбектері басты деректер болып табылады.
Ғылыми жүмысын жазуда Батыс пен ... ... ... ... ... жөнінде соңғы жылдары жаңаша түрғыдан көп
зерттеу жүмыстарын жүргізіп жүрген қазақстандық тарихшы Қ.Т.Жүмағүловтың8
еңбектері ... ... ... ... ретінде
қодданылды.
Жүмыстың мақсаты мен міндеті. Ғылыми жүмысын жазудағы алға қойған
мақсатымыз араб ... ... ... маңызын көрсету болып табылады.
Осы мақсатты орындау үшін төмендегідей міндеттер қойыдды:
- Мүхаммед пайғамбар негізін ... ... ... күшімен
біріккен араб мемлекетінің қүрылуын анықтау;
- Арабтардың Орта Азияны жаулап алу жолдарын көрсету;
- Араб жаулап алушылығының Орта Азияға тигізген ықпалын
анықтау;
- ... ... Орта Азия ... ... ... ... ... қарастыру.
Ғылыми жұмысының мерзімдік шегі. Негізінен біз ... ғғ. ... ... дәл осы ... араб мемлекеті пайда болып, өзінің
жаулап ... ... ... еді.
Ғылыми жүмысының ... ... үш ... ... әдебиеттер тізімінен түрады.
I тарау. Араб мемлекетінің қүрылуы
Үлан-ғайыр Аравия түбегінің ... 3 млн. км2. Ол шөл ... ... ... ... ғана ... жарамды. VI ғасырда арабтар көшпелі мал
шаруашылығымен айналысушыларға және отырықшы диқандарға бөлінетін. Оның
ішінде араб қоғамының ... ... мал ... ... ... Олар
бедуиндер деп аталатын. Малдан жылқы, қой, ешкі, түйе өсіретін. ... ... ... ... асыл түқымды жылқылары болды. Әр
тайпада түк малы жоқ, тақыр кедейлер де жеткілікті ... Олар ... мен ... ... ... ... ... руларға бөлінетін. Рудың
бай қуатты отбасылары кедей туысқандарына қарайласуы керек болды. ... ... ... кек алу ... ... ... ... шейх, ру басшысы — сайдтар
өз қалауы бойынша басқарды (барлық мәселені өзі шешті).
Қолөнер, егіншілік Аравияның оңтүстік-батысында, Иеменде жақсы ... ... ... оның ... ... ... рөл ... әсер
етті. Ол Египет пен Палестинаның. Сирияның арасында, ал II ғасырдан бастап
бүкіл Жерорта теңізінде делдалдық рөл атқарды.
Үндістаннан теңіз ... ... ... ... түсіріліп,
түйелерге артылып Палестина, Сирия арқылы Батыс Европа елдеріне жетіп
жататын.
Аравияның батысындағы Хиджаз ... ... ... ... ... сауда-саттық қаласы Мекке орналасты. Оның көпестері ... ... ... рет ... ... ... жіберіп отырды. Меккенің
орталық алаңында куб тәріздес Кааба мешіті болды. Оның ... ... тас" ... ал ... араб ... қүдайларының мүсіндері
қойылған болатын. Әр тайпа өз қүдайына қүлшылық етті. Бүл арабтар арасында
алауыздықты күшейте түсті. Каабаның маңында ... ... ... ... салынды.
VI ғасырларда арабтар елінде алғашқы қауымдық қүрылыспен қатар, қүлдық
қоғам да орын алды. ... қүл ... ... ... ... ... қүрылыс негізінде феодалдық қатынастар да қалыптаса бастады.
Арабтардың жеке топтары біздің ... ... ... Палестина,
Сирия елдеріне қоныс аударып, тіпті Иорданияда ... ... да ... ... IV ... ... мен Сирия ... ... ... араб патшалығы қүрылды. Ол VII ғасырдың басына дейін сасанидтік
Иранға ... ... ... ... дейінгі I ғасырда арабтар Египетке де қоныс аударды.
Мысалы: Копт қаласындағы түрғындардың жартысына жуығы арабтар ... ... ... араб жаулап алушылығын жеңілдетті.
Шонжар арабтар көршілес бай елдерді - Сирияны, Египетті, Иранды жаулап
алуды аңсайды. Бүл жерлерден бағалы олжа, жер, мал ... ... ... ... ... ... ... өз кедей-кепшіктерін жорыққа әкетуге
тырысты. Бірақ соғысты ойдағыдай жүргізу үшін араб ... ... ... араб ... де ынталы болды. Өйткені, VII ғасырдың басында
Аравияның оңтүстік бөлігі мен Қызыл теңізге ... ... Иран ... ... ... солтүстігінде Византия үстемдік етті. Бүл Мекке мен ... ... зиян ... ... ... ... пайда көретін
бедуин тайпасы, енді кедейлене түсті.
1853 жылы ... ... ... ... ... уақытында
Европадан Азияға шығатын сауда жолы ерекше өзгерді және араб қалаларының ол
уақытта сауда қатынасы нашарлау болды" делінген.1
Сауда ... ... ... ... ... ... ... теңіз
жағасына сирек келетін болды. Сондықтан да бай көпестер ... ... ... келтіру және жаңа жолдарды басып алу үшін араб ... ... ... ... ... ... ... көршілес бай елдерді басып алу үшін
шонжарлар жаңа дінді - ислам дінін пайдаланды. Ол діннің ... ... ... ... 570 (571) — 632 ... өмір сүрген. Ол ... ... ... ... ... өмірге келген.
Әкесінің аты - - Абдулла, ... аты - ... Ана ... ... жеті ай толғанда әкесі дүние салады. Мүхаммед пайғамбар ... ... ... оның ... ... нүры ... (жамандықты
айырылтушы сәуле). Ешбір заманда нәресте дүниеге келгенде нақ мүндай
қүбылыс болмаған және ... ... ... ... нүры ... көздерді
қарықтырады.
Төрт жасына дейін сүтанасы Халиманың бауырында ... ... соң ... табыс етілді. Алты жасында туған анасы Әмина дүние салды. Енді ... ... ... ... Бірақ анасы қайтыс болғаннан кейінгі
екі жылдан соң, ... ... ... ... да ... Бүл жолы ол ... ... Әбутәліптің жанында қалды.
Жиырма бес жасында Хүбайлиз қызы ... - ... ... ... ... үйленді. Ол анамыз Мүхаммедтен 15 жас үлкен болған.
Пайғамбарымыз Хадиша анамызбен жиырма бес жыл өмір ... Алла ... ... Қүранды -мүсылмандардың қасиетті кітабын - ол
қырық ... ... ... ... ... Алла ... ... кәрімнің уағыздарын
біртіндеп төбе періштенің бірі Жебірейіл Ғалайһи уәссалам әкеліп түрған.
Қүран 23 жыл ... ... ... ... 114 сүре бар. Ол ... ... мединелік болып екіге бөлінеді. Меккелік сүрелердің саны - 90, ... ... саны - 24. ... ... ... ... ... жолдары) саны әрқайсысында әр түрлі. Мысалы, "Фатиха" деп ... ... жеті аят ... ең үзақ ... сүре ... 286 аят бар.
"Мүхаммед пайғамбарымыздың тірі кезінде Алла тағаланың сөзі қағаз
бетіне түспей, ауызша тараған. Алланың ... ... ... ... деп атаған. Алайда, Мүхаммед ... ... ... кейін
қасиетті сөздердің жоғалып кету қаупі төнеді. Сондықтан Әбу Бәкір Халиф
Мүхаммед пайғамбардың ... ... Зәйд ибн ... Алла ... сөзін
жинап, кітап етіп қүрастыруды аманаттайды. Үшінші халиф түсында Зәйд ибн
Сәбит көмекшілерімен бірге ... төрт дана ... етіп ... шығады. Осман
Халиф бүл төрт дана кітапты заңды Қүран деп жариялап, ... ... ... қалаларында сақтауға әмір етеді".2
Өз уағызын 610 жылы бастаған Мүхаммед пайғамбар 622 жылы ... ... ... мәжбүр болды. Өйткені, исламға дейінгі діндердің
дінбасылары, ақсүйектер оған дінді еркін таратуға ... ... ... Осы себептен пайғамбарымыз туып-өскен Меьске қаласынан
Медине қаласына көшеді. Осы жыл - 622 жыл - ... ... ... ... Бүл ... яши ... жылы деп аталады. Ясриб сол жыддан
бері Медина - ... ... деп ... - ... пайғамбардың сүйікті әйелі. Оған тоғыз жасында
үйленген. ... ... төрт қызы ... ... ... (Үрқия),
Үмму Күлсім, Фатима (Аллаға сыйынушылар сүйіктісі). Үш үлы болған: Ибраһим,
Қасым, Абдулла. Мүхаммед пайғамбардың уағыздаған діні ... деп ... ... ... ... ... ету") - дүние жүзіне кең
тараған сенімдердің бірі. Ол дінді үстаушылар мүсылмандар деп ... 4 ... ... яғни VII ғасыр басында Мүхаммед пайғамбар
жариялаған жаңа дін - исламмен ... ... ... ... ... сахнаға шықты. Пайғамбардың ізбасарлары, яғни халифтер түсында олар
Пиреней тауынан Инд өзеніне дейін созылып ... ... зор ... ... ... жаңа этникалық өркениет және үлы империя қүрды.1
Бүл жайлы Зубов былай дейді: "Арабтар Мүхаммед пайғамбардың ... ... ... ... ... ... мен аталары ойламаған
империя мен мәдениетке жетті..."2
Артта ... ... және ... ... ... ғалымдардың,
философтарды, ақындардың батыр жаулаушы үлтына айналды. Жаңадан туған
өркениеттің материалдық және ... ... ... ... ... ... ... де мүсылмандардың ықпалына түсіп қалды.
Араб ғылымы, өмір сүру бейнесі әсер етпей ... ... ... бойынша: "Мүсылман діні ... ... ... бар ... да, ... бір ғимарат болып табылады".3
Таяу Шығыстағы елдердің басым бөлігі мүсылмандарға "тез және ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарамаса да, жау ретінде де қабылдамады"4, - дейді Беленицкий.
Гумилевтің көзқарасы бойынша ... ... ... ... ... деп атаса, сонымен қатар, мүсылман діні басқа да соғысушы
елдердің экономикалық, саудасының ... ... ... етті деп
көрсетеді.5 Ислам діні мүқтаждықтағы адамзатқа нелер әкелгенін және Хазірет
Мүхаммед сыйлаған ислам ... ... ... ... ... ... ... үшін сол кезеңдегі дүние жағдайына жалпы бір ... ... ... Жаңа эраның VI ғасырында, әлемде аспанды қара бүлт
торлаған дүниеде адамзаттың бірден-бір тілегі ... ... ... ... пен ... ... ... Әлемнің әр
шеті қанды қырғынның қамауында еді.
Испания мен ... ... ... ... ... саяси
алқымдасуы мен жанжалдар өрбіп жатса, Францияда вестготтар мен ... ... ... ең ... ... ... еді. ... аралын басып алғандықтан, онда да қанды ... ... ... таңда мәдениет, көркемөнердің қайнары болған Англия, өз кезеңінде
жыртқыштық пен ... ... ... еді. Италияда ромалықтар
әуелгі атақ-абыройынан айырылған, сол кездік мығым ... ... Рома ... ... дін орталығына айналған. Тың бір Рома-
Герман үлттық қауымын ... жаңа бір ... Рома ... ... Теодорих тілегіне жете алмай өлген; ішкі-сыртқы жасырын
тәсілдермен алысқан кейін қүрылған Романдағы бүл ... ... ... Бүл ... ... ... Түна қайнарларына
және Далмасиа Алыптарына дейінгі кең алаңға созылып жататын.
Бизанс бүрынғы тарихи даңқынан мақүрым, күңгірт күйде еді. Шығыс ... ... ... ... ... ... ... қым-қуыт болып,
басып алуға енді-енді қарсы келе бастаған. Скандинавиялықтар, ... ... мен ... қарай бет алып, басып алу ... ... ... ... ... бет ... осы елдерге христиандық
жаңа тараған; көне, алғашқы діндердің ізі жоғала бастаған; Мазхаппен діни
шайқас жүріп жатқан - ... ... ... осындай көрініс беруде еді.
Азияға келсек, ол да ... ... ... мен ... ... Хинд пен ... ... және философиялық мәселенің ең
таңданарлығы болды. Қытай ішкі және ... ... діни ... шырмалуда еді.
Азияның солтүстігі ол кезде белгісіз болатын. Иран болса Бизанспен
үнемі соғыс күйінде еді. Ирак ... ... ... болуда еді.
Африкада ромалықтар мен гректер Мысырды тонып, осы байырғы мәдениет
өлкесін сорып жатқан, ... ... де қара ... ... даул ... болатын. Бүтін дүниеге жайылған осы күйден араша
қалған ... ел ... ол ... ... ... ... ... арабтарды бір ғанав қүдайға табынуға өзара жауласуды
тоқтатуға, бірігуге шақырады. 630-жыл шамасында араб
тайпаларының көпшілігі ислам ... ... ... ... Мекке мүсылман дінінің орталығына, ... ... ... ... Мүхаммед мемлекет пен мүсылман ... ... ... ... кейін (632) көп үзамай, мүсылмандар
бүкіл Аравияны өзіне бағындырып ... Араб ... ... ... ... жаулап алу алғышарты VI-VII ғғ. Араб қоғамындағы әлеуметтік-
экономикалық алға жылжуы болды. VII ғ. ... ... ... ... көп ... ... ... - "сахарада түрушы") еді.
Олар негізінен түйе және ... ... қой және ... ... Оңтүстік
Аравияда (Иемен, Ходрамаут және Махра), сонымен қатар Аравия оазистерінде
арпа, қүрма ағашын, жүзім, аздап бидай және ... ... ... ... ... ... ... үлкен бөлігінде бедуиндерде, сонымен
қатар жер иеленушілерде VII ғ. тайпа және руға ... ... ... ... мүліктік және әлеуметтік жіктелу процесін басынан
кешті, тайпа ішінен тайпа ақсүйектері - ірі атар және ... бар, ... ... ... байлар ерекшеленді. Таптық қоғам Аравияның
оңтүстік-батыс, Иемен, Жарты арал мен ... ... ... сауда
жолы жатқан Арабияның экономикалық және мәдени салалары ... ... ... ... араб қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуы
жайлы екі көзқарас ... ... ... бір тобы
(А.Ю.Якубовский, С.П.Толстов, Б.Н.Заходер, Е.А.Беляев) арабтардың жаулап
алу ... ... ... ... байқалмайдыдейді. Аравияда
қалыптасқан қүл иеленушілік қатынас көрші елдерден жеке ... ... ... тәсілінде дамыр еді. Бірақ, VII-VIII ғ. Басында үлкен ... ... ... және ... Таяу және Орта ... ... ... тартылды және арабтарда қүл иеленушілік ескі қүрылыста
қадды.
Басқа кеңес ... ... ... т.б.) араб ... алу ... дейін (VII ғ.) феодалдық қатынас дамыған. Бүл ... де ... жете ... ... Абу ... Аравияның толқуларын басып, ішкі ... ал ... ... Әли ... назар Византия облыстарына - Сирия,
Палестина, Египет, сонымен қатар Иран ... ... ... ... ... жорықтың инициативті рөлі - олжа және эксплуатациялау үшін
жаңа жер алуға үмтылды.
VII ғ. бірінші ... араб ... ... ... ... жаяу және ... атты ... қүралды, бірақ арабтарда
алғашқы кезде ат аз ... салт ... көбі ... ... үйымы ру-тайпалық сипатта болды, яғни рудан және ... Үсақ ... ... ... бір ру ... ... Ал
ірі бірлестіктер бір тайпадағылар болды. Көбінесе үрыста жақсы таныс және
жақын жерлестер, руластар ... ... ... бүл үрыс ... үйымдастырды. Оңтүстік арабтар және солтүстік арабтар тайпалары
арасында жауластық болды. Бүл әсіресе омиядтар династиясы (661) ... ... ... қарулануы жағынан Византия және парсы әскерінен
әлсіз болды. Византиялықтар мен парсылар секілді арабтарда керекті ... атты ... ... ... араб әскері сан жағынан
қарсыластарынан басым болды. Араб әскерлері үрыс алаңында ... ... ... өздерінің атты әскерін толықтырып отырды. Араб әскеріне тән
ерекшелік олар тез қамданып, қимылауға епті ... ... ... ... шөл дала мен ... ... тез өтті, бірақ таулы
жерлерде көп қиыншылықтарға тап ... Араб ... ... ... үшін ... ... ... арабтар қарсыласының тылына оңай
кіріп, жойып және олардың арбалы керуенін жаулап, ... ... ... ... ... ... Иран және Византия мемлекеттерінің әскери және
саяси, сонымен қатар осы ... ... ... да ... ... ... ... салыстырмалы түрде терең
болмады.
Араб жаулап алушылығы ол кезде қоршаған дүние жүзіне қүлақ естіп, көз
көрмеген дәрежеде ... ... ... ... ... және Әли ... ... 635 жылы арабтар Дамаскіні, 636 жылы Палестинада Ярмук
елінде Византия императоры ... ... ... 636 ... 640 жылы ... ... 640 жылы ... мен Египетке
басып кірді. Нәтижесінде VIII ғ. Басында арабтар Византияның 3/2 бөлігі -
Арменияны, Сирияны, Палестинаны, Египетті және ... ... ... ... жер ... ... ... болып есептелді. Ол
елді наместниктері арқылы басқарды. Наместник өзі қызмет ... ... ... жер алып ... ... жиналған салықтардың
есебінен ол чиновниктер мен әскер үстады. Бертін келе ... ... ... ... ... иемденуіне берді. Шығыс елдерінде ... ... ... ғана шүғылдануға болатын еді. "Сусыз жер - өлі жер"
дейді араб ... ... ... де ... пайдаланылды. Олар кен қазу
жүмыстарында істеді: батпақтарды қүрғатты, каналдар ... ... ... ... ... ... ... болды, бірақ
еңбекшілер бүқарасының басым көпшілігі қүлдар емес, тәуелді шаруалар еді.
Халиф өз ... ... мен ... ... ... ... ... беріп отырды. Ол үлес "ихта" деп аталды. Ихта үшін оның иесі
салық төлейтін болды. Омар ... ... ол ... ... ... бос ... үкімет қайта алып қоятын болды. Бүқара халық үшыр (қүшыр),
зекет, харадж (қалан), т.б. ... ... Ұшыр - жан ... жиналатын
жер салығы. Ислам дініне енбеген халықтар жизья деген ақшалай салық төледі.
Егер ... ... бүл ... босатылды. Харадж деген егін салығы. Ол
жинаған өнімнің үштен ... ... ... - ... негізделген, мешіт
үшін салынатын мал салығы.
Бастапқыда халифат ішіндегі әрбір ел өз бетінше, бүрынғы қалпымен ... ... еді. ... ... ... әулетінің билікке келуімен
өзгерді. Осы кезде барлық мүсылмандардың қүқықтық жағынан ... ... ... ... ислам діні қарқынды түрде тарап,
қасиетті қүран мен ... ... тілі - араб тілі ... Халифаттың батыс бөлігінде - Месопотомия, ... ... ... ол ... ... ... ана тіліне айналды.
Сөйтіп, Аббаси халифатының ыдырауы қарсаңында, яғни IX ғасырдың ... оның ... ... ... ... ... ... ғана тобы аса көп жауланып алынған халықтардың арасына сіңісіп кетпегені
былай түрсын, керісінше, оларды өз ... ... ... Оның
үстіне араб тілінің жеңісі араб үкіметі шараларының нәтижесінде емес,
керісінше оның еркіне ... іске ... ... ... ... ... дінінің таралуы халифаттың бүкіл қаржы жүйесін бүзды; үкімет мүсылман
емес халықтардың арасында ... ... ... тіпті де қаламаған
еді: христиандарға арабша ... және өз ... ... ... тиым ... ... қарамастан ислам орасан көп халықтың ... және ... ... ... ... ... өзі араб ... (мысалы, Ал-Андалустағы мосарабтар).
II тарау. Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы
Араб халифатының Аравия түбегінде VII ... ... ... Мүхаммед пайғамбардың қызметінің нәтижесінде пайда болған және
пайғамбар қайтыс болғаннан кейінгі 20 жыл ішінде сол ... аса ... - ... Иран мен ... ... ... ... алған мемлекеттің - бір қарағанда, орта ғасырлардың басында бірінен
кейін бірі пайда болып, бірақ ... ... ... отырған көптеген
мемлекеттерден еш айырмашылығы жоқ болып көрінуі ... ... ... ... ... өзінен анағүрлым дамыған елдерді ... ... ... ... ... мен ... үлан-байтақ
державаларымен салыстырғанда анағүрлым үзақ өмір сүруі сондай-ақ әлемдік
тарихқа өлшеусіз зор ықпал етті.
Мәселе тек бүл мемлекеттің өмірінің ... ... ... ... ... ... өмір ... державалардан әлдеқайда ауқымды (өзінің
шарықтау ... ... ... ол Ескі дүниенің ширегінен астамын алып жатты)
болуында ғана емес. Тарих үшін ең маңыздысы ... - ... әр ... өзара әрекеттесуі жаңа, жоғары дамыған мәдениетті туғызды.
Бүл мәдениеттің тілі - араб ... ал ... - ... ... міне, осы
мәдениет араб жаулап алуларының нәтижесінде бүкіл әлемге дерлік тарады.
Мүсылман дәуірінде Шығыс елдерде мәдениет пен ғылымның орасан зор ... ... ... ... ... ... болды, соның ішінде ең
негізгілері ислам діні және Шығыс пен Батысты біріктірген алып империяның
болуы ... ... Үлы ... ... ... кейін алғаш рет Шығыс
пен Батыс, эллинистік Жерорта теңізі елдері, ... және ... ... араб ... ... түскен аймақтардың ішінде Иран жерін
айтуға болады. VII ғ. басында ... ... ... ішкі
шиеленістерге толы болды. Феодалды жер иеленуші ... ... ... ... ... ... шиелене түсті. Сонымен
қатар жер иеленуші тап - жоғарғы әскерилер, абыздар, ... ... ... ... ... және үсақ жер
иеленушілер (дихандар) арасындағы қарама-қайшылық та өз ... ... ... V ... ... ... ... мақсатында Орта Азия мен
Қазақстан жеріне жасалған әскери қимылдары 633 жылы басталып еді.
Арабтардың жаулап алуы ... ... Орта Азия мен ... көп ... ... түрік қағанатының билігінде болған еді. ... көп ... ... ... ... текті әулеттер басқарды. Иран
тілдес халық пен түрік тілдес халық арасында тығыз жақындаушылық ... ... ... үлғайып, экономикалық байланыстар өсті. Бүл
факторлар араб жаулап алушылығына бірлесіп тойтарыс беруді үйымдастыруда
маңызды рөл атқарды.1
Арабтар 705 жылы ... ... ... ... аймақ - Мауреннаһрды жаулап алуға көшті. Хорасан билеушісі
Кутейба ибн Муслим Балхты басып ... 706 жылы ... ... ... ... ... ... көмекке келеді. Түріктер мен
соғдылардың ... қолы араб ... ... соққы беріп, оларды қоршап
алды. Хорасан билеушісі ... ... ... ... ... ... салып, қоршаудан шығып кетуге ... 708 жылы ... ... ... ... қала) үрыссыз алды,
бірақ жеңісті баянды ете алмады. 709 жылы Кутейба ... тағы ... ... ... таяп ... Түрік соғды тобы араб әскерлеріне
елеулі соққы береді. ... тағы да ... ... ... соғды
патшасы Тархунды түріктердің көмегінен бас тартуға мәжбүр ... ал ... ... ... ... жылы Кутейба хорезмшах пен бүхархудат әскерлерімен бірге
Самарқандқа бет ... ... Шаш ... ... ... ... ихшидынан көмек сүрады. Одақтастарды түрік қағанының кіші баласы
Инел-қаған басқарды. Соғды патшасы Гуракқа көмекке келе жатқан ... ... ... біліп алып арабтар торуыл жасап, ақсүйек жауынгерлерден
қүрылған түрік отрядын талқандады. Самарқанд табандатқан бір ай ... ... ... ... үшін өте ауыр ... қол қоюға
мәжбүр болды. Қалада көтеріліс болуынан қауіптеніп Кутейба осында ... ... мен ... ... ... тең ... Бүл
қарым-қатынас "күшті мен әлсіз" түрінде болды. Бүған соғды ханы ... ... "Мен ... ... ... ... Орта ... феодалды
диқандар мен көшпелілердің көсемдерінің арасында достық қатынас ... ... жиі ... ... ... ... ... түрік
немесе аралас династиялар билік еткен. ... ... ... шабуыл жасаған кезде түріктерден көмек сүрағаны осыдан еді.
Ат-Табари еңбегінде ... ... ... ... сөзінен үзінді
келтіріледі. Онда: "Мен арабтарды сенің еліңнен қуып шығамын да ... ... деп, ... ... ... өздері үшін ханға көмек
беруге келіседі емес пе?"2
Түріктердің Мауреннаһр ... ... ... ... ... себептерін тек түріктердің өздеріне төніп кеп қалған араб
жаулаушылығының алдын алудан ... деп ... ... ... ... жерін жаулап алу арабтардың жоспарында болмаған. Осыған
орай, Мүхаммед пайғамбардың түріктермен соғыспау ... ... Бүл ... ... нүсқалары кездеседі, соның бірінде:
"Түріктерге, олар өздері ... ... ... тағы ... ... шақырмаңдар, өйткені олар аса қауіпті" делінеді.1
Түріктердің Мауреннаһр жерінде арабтарға қарсы күреске
қатысуының әр түрлі себептері болуы мүмкін. Соның ішінде
түркілердің өз ... ... ... ... ... ... түсетін олжа үшін және сондай-ақ
жалдамалы әскер есебінде, т.т. себептерді айтуға болады.2 VIII ғ. Орта
Азия үсақ-үсақ дербес ... ... еді, бүл ... ... ... - түркештермен әрдайым
ауызбірлікке үмтылып отырды. Дала мен Орта Азиялық ... ... ... кеткен байланыста болғаны мәлім. Соғдылықтар түріктерге ... ... және ... ... түсіп отырған алымды өткізуге
көмектесіп отырды.3 Соғдылықтар сондай-ақ түрік ... ... ... да орындап отырды, олардың арасында дін уағыздады,
дала билеушілерімен келісімге келе отырып, Үлы ... жолы ... ... ... салды. Көшпелілер мен Мауреннаһр түрғындарының
өзара қарым-қатынастары әрдайым бірсыдырғы болған жоқ, ... ... ... толы еді: ... мен жалпы мәдениеттің өзара
ықпалдастығына әкеліп отырған бейбіт ... өмір ... ... ... түру
кезеңдеріне орын беріп отырды, бүл кезеңдер көбіне ... ... ... ... ... ... ... тауып,
түріктер қаупінен сый-сыяпаттар беру арқылы зорға қүтылушы еді.4 Соғдылар
мен түріктердің ... ... тең ... ... Бүл ... ... қатынастар еді. Бүған ат-Табари өз ... ... ... ... "Мен қаған қүлдарының бірі ғанамын ғой"5
деген сөзі немесе ... ... ... ... ... ... ... дәлел болады. Мүндағы "тат" - түркілерге тәуелді ... ... ... ... ... ... ... басқарған
дәуірлерде олар көрші отырықшы елдермен ... ... ... ... ... ... жағдайда әрдайым көмектесіп, қамқор болып
отырды. Орта Азия декхандары мен ... ... ... ... ... ... ... кездесетін жай емес еді. Олардың түріктерді
көмекке шақыруы, түріктердің өз тарапынан мүндай ... бас ... ... жай ... көп ... ... ... көмегі ешқашан ақы-пүлсыз
да болмаған. Соғдылықтар көшпелілерге аса тиімді ақы ... ... ... ... ақы үшін ... ... ... бар.2 Бір жолы соғдылықтар шығыс түркілерден көмек сүрайды,
әскери көмегі үшін соғдылықтар оларға: "сары алтын, ақ ... ... ... ... ... мен ... да байлықты көп мөлшерде тарту
етеді".3
Түріктер мен Орта Азиялықтардың арабтармен күресі ... сөз ... ... ... ... ... жөн. Ежелден-ақ сасанилік Иран,
Қытай сияқты елдер түріктердің жауынгерлік қасиетін жоғары бағалап, оларды
өз армияларына шақырып отырған еді, кейін мүсылман ... де осы ... ... ... ... Жетісуда Батыс түрік қағандығының
мүрасын иеленуші түргештер (704-756 жж.) бірінші орынға ... ... ... атасы Үш-елік қаған (699-706 ж.) болды. Ол Жетісудан
Батыс қағандықтағы билікке таласып ... Бөрі - ... қуып ... ... ... мен Бесбалыққа дейін көсіліп жатқан байтақ жерде
өз өкіметін орнатты. Оның Ордасы Шу ... ... ... бүл ... ішкі ... ... Түргеш
қағандығының ішкі және сыртқы саяси ... ... ... ... келгеннен кейін біраз оңалады. Әскери-әкімшілік билік "қара"
түркештердің қолына тиіп, ... ... ... ... ... елші және тамаша қолбасшы Сүлық екі майданда ... ... ... соғдыларға көмектесіп арабтармен күрессе, шығыста Тан
сарайы Шығыс Түркістанда орнығып алған батыс түрік ... ... ... ... ... ... Елшілік жолмен (неке байланысы)
және жеке шаралар арқылы Сүлық ... ... ... ... ... ... бүл түркештердің батыста белсенді әрекет етуіне ... 723 жылы ... және Шаш ... бірігіп түргештер
арабтарға қатты соққы береді. Түріктердің ішінде арабтарға қарсы күресте
әсіресе көзге түскен осы ... ... ... еді. Бүл ... ... атап айтқанда, әл-Балазури еңбегінде мәліметтер бар, онда
арабтардың ... ... ... күрес жүргізгені үшін ... ... ... деп атап кеткені жөнінде айтылады.1 Тек 732 ... ғана араб ... ... ... Бүхараға кіреді. 737 ж.
Сүлық арабтарға қарсы жорыққа шығып, ... ... ... ... ... ... Суябқа қайтып келгеннен кейін оны өзінің қолбасшыларының
бірі Баға-Тархан өлтіреді.2 Сүлықтың ... ... ... ... мен
"қара" түргештер арасында өкімет билігін алу жолындағы үзақ ... жылы ... ... ... мен ... қарлүқтар келіп
қоныстанады. Ішкі күрес тартыстан, сондай-ақ арабтармен ... ... ... ... ... ... ... қалған еді, сол
себепті де олар қарлүқтарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осы аймақта
белсенді ... ... ... ... империясы бүл жағдайды өз пайдасына
асыруға тырысты. Оның Шығыс Түркістанға ... Као ... 748 жылы ... Суяб ... ... да, оны ... алып ойрандайды. Шаштың
иесі дарға тартылады. Оның баласы көмек сүрап арабтарға барады.3 751 жылы
Талас ... ... ... ... ... ... Зияд ибн Салих
пен Қытай қолбасшысы Гао Сяньжи ... зор ... ... ... 5 ... ... ... қытайлықтардың ту сыртынан қарлүқтар көтеріліс
жасап, арабтар жағына шығады. Қытай әскері толық ... ... ибн ... ... ... ... ... Іпайқаста қытайлықтар оңбай
жеңіліс тапты: 50 мың адам (100 ... қаза ... 20 мыңы ... ... ... ... ... Азия халықтарының тағдыр-
талайында үлкен тарихи мәні болды. Ол "Тандық ... Орта Азия ... ... шек ... және ... ... ... бағдары жайлы
мәселесін мүсылман өркениетінің пайдасына шешіп берді. Осы ... ... ... ... ... ... бүл аймақта өз үстемдігін ... ... ... ... шайқасында арабтар жағына шығуы, олардың
аймақтағы саяси ақуадды ... ... ... үшін ... ... ... түрғанын дүрыс түсінгендігінен болса керек. Бүл шара сонымен бірге
халықтың Қиыр шығыстық мәдениет ... ... ... ... ... еді. ... ... салыстырғанда Ислам өркениеті
универсализмнің шын ... ... ... онда әрбір үлт, әрбір кіші-
гірім мәдениет өзінің дербестігін сақтады. Қүран халықтарды рухани ... ... ... ... арабтануды білдірмегені жалпы жүртқа мәлім.1
Талас шайқасынан кейін еркіндік сүйгіш ... ... ... төндіріп түрған екі империяның ішінде араб халифатының қол астында
(қамқорлығында) болу анағүрлым ... ... ... ... ... ... ... жақын араласа бастаған түріктер, олардың
дінімен танысады, өйткені сол кезеңде Жетісу ... ... ... тез ... ... ... еді. Бүл ... өздерінің рухани
сүраныстарына жауап беретіндігін ... ... оны өз ... ... болжамды айтуға болады.
VIII ғасырдың екінші жартысы қауырт тарихи оқиғаларға, көтерілістер мен
бүліктерге ... ... ... және ... қарсы сипаттағы ең
күшті ... ... Орта ... ... ... ... Халық
көтерілісі IX ғасырдың бас кезінде де толастаған жоқ. 806 жылы ... ... Лейс ... ... ... оған ... ... өзінің түріктерімен"
тибеттіктер қатысты. Арабтар бүлікті басып 810 жылы қарлүқтардың қаласы
Қүланға жорық үйымдастырды. Қорасанның ... ... 811 жылы ... соғыс басталар алдында өзінің уәзірі Фадл ибн ... ... ... бір ... ... ... ... бағынудан қалып түрған ... тура ... түр деп ... ... ... ... ... алымын төлеуден бас тартады. Фадл Мамонға жабғүлға хат жазып, оның
қазір иеленіп отырған ... ... ... ... ... рақымдылық ретінде 1 жыл алым алмайтын болыңыз деп ... ... ... ... сәті түспеді.
Араб тарихшылары Фарабтың, Испиджабтың және Шаштың ... үшін ең ... ... ... атап ... ... бас кезінен араб халифатының бүрынғы саяси бірлігі ... ... ... ... қарсы толассыз күресі мүнда
жергілікті феодал ақсүйектердің билікті басып ... ... ... ... ... ... да. IX ғасырдың 20-жылдарынан бастап Хорасан мен
Мауреннаһр халықтарын жергілікті тахирилер мен саманилердің әулеті биледі.
Олар Бағдатқа салық төлеп түрды, ал ... ... шын ... тәуелсіз
болды.
Араб жаулап алушылығы тек сыртқы фактор болып қана қойған жоқ. Ол
халифаттың қол ... ... ... ... ... ... өмірінде, ондағы этникалық және үрдістерде өз ізін қалдырды.
III тарау. Араб жаулап алушылығының Орта Азияға тигізген әсері
және Қазақстандағы дінмен бірге ... ... ... ... ... ... жүз жыл ... араб жаулап алушылығымен тығыз
байланысты. Осы уақыт ішіндегі әскери ... жаңа ... ... және ... ... пайда болуы елдің өміріне әсер етпей қоймады.
Жаулап алушылықтың салдары көшпенділердің әдеттегі шабуылы секілді
емес, ... ... ... Орта ... ... дамуына, сонымен
қатар әлеуметтік қатынастың дамуына, Ирак, Сирия, Египеттің әлеуметтік-
экономикалық қатынасына ... ... ... ... әр ... күнделіктері өмірде саяси және әлеуметтік-қүқықтық жағынан елеулі
өзгеріске ие болды.
Бірақта Орта ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық негізін өзгертпегенімен, сол кездегі араб жаулап ... ... ... Таяу Шығыс пен Орта Азияны жаулап ... ... бар. Таяу ... тез және ... ... ... ... кері әсерін тигізбеді. Орта Азияны арабтар 70-80 жыл бойы жаулады.
Араб жаулап алушылғы қала ... ... және ... ... ... өз ... тигізіп отырды.
Әскери қимылдар көбінесе қалаға қиратушылық әкелмеді, ... ... ... ... мешіттерге айналдырылды: Бүхарада,
Самарқандта мешіттер пайда болды.
X ғасырдың басында Хорасан мен ... ... ... ... таратуда күшті бір қүрал болған еді. Бартольдтің зерттеуі ... яғни X ... ... ... шығыс бөлігінде пайда болған,
тек XI ғасырда ғана мүндай оқу орындары ... ... және ... ... ... XI— XII ғғ. ... ... оқу орындары -
медреселер және сондай-ақ, кітапханалар болғаны ... ... ... ... тыс ... атап ... Орта Азияда басқа ислам
аймақтарымен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ... - дейді В.В.Бартольд.2
Соңғы жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... болғанын, оңтүстік араб тайпаларының қуатты
мемлекеттері және жоғары ... ... ... және ... мәдениеті
болғанын дәлелдеп берді. Азия, Африка мен Европаның байланысқан жеріндегі
географиялық жағынан қолайлы ... ... ... ... ... адамзат мәдениетінің бесігі ... ... ... ... ... болды, сондай-ақ Жерорта теңізі елдерінің
Шығыс Африкамен және Үндістанмен байланысының жолында жатты. Бүл ... ... және ... даму дәрежесіне оң ықпал
етпеуі мүмкін емес еді.
Қазіргі таңдағы ғылым дамуының жетістіктері арабтарды тек көшпенді, ... ... ... ... ... көрсетіп отыр. Исламға
дейін-ақ арабтарда шаруашылықтың екі типі - отырықшы және көшпелі түрлері
бар. Арабтар, соның ішінде, ... ... ... мен ... ... тайпалары жер өндеуді өте жақсы игерген, ... ... ... ... ... ... қүрылыс өнері
кең тараған, ал оның негізінде "набатей архитектурасы" сияқты өзіндік
қүрылыс пайда ... ... IV ... ... набатейлер Өлі теңіздің
жағалауында ашық әдіспен сымала өндіріп, Египетке сатып отырған, одан
египеттіктер мумия ... ... ... Набатейлер темір мен мыс
өндіріп, қорытуды білген; б.з.д. IV ғ. немесе одан да ... олар ... ... ... ... ... ... қалампыр, бүрыш сияқты
татымдылық беретін және хош ... ... ... и ... сауда
жасап отырған.2
Сондай-ақ Орта Азияға келмес бүрын арабтар көне ... ... - ... мен ... жаулап алғанын ескеру керек, мүның өзі
арабтардың рухани және ... ... ... оң ... ... арабтардың соңынан үнемі қалалық араб жүріп
отырды, - дейді В.В.Бартольд.3 Жаулап алған елдерінде араб
мәдениетін орнықтыру ісінде дәл осы қалалық ... ... ... ... ... Иран мен Түркістанда қалалық өмірдің дамуына және қалалар
типінің өзгеруіне ықпал етті. Арабтар жаулап
алғаннан кейін қала дуалдарының тар ... әрең сиып ... ... ... Орта Азия ... IX ғ. бүл ... қүтылып, қала маңы
шеңберіне кеңінен жайылып орналаса бастайды. Енді қаланың қауіпсіздігін
оның ... ... ... күш-қуаты қамтамасыз ететін болды.4
Мүсылмандық дәуірге дейінгі қалалар қамалдан (цитадель) және қаланың өзі ... ... еді. ... ... қала дуалының ішінде емес, сыртында -
қала қақпасымен қатар орналасатын; ... ... ... мағынасы да
("қақпа алдындағы іс") осыған сәйкес келеді. Арабтар түсында қала өмірі
ескі шахристандардан сауда-өнеркәсіп ... ... қала ... ... ... ауысады; бірте-бірте бүл жерлерде де бүған дейін Алдыңғы
Азия елдерінде болған қала типі ... ... ... ... қаланы шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай қиып
өтетін басты көшелердің бойында орналасатын және осы ... ... ... ... ... ... таралуымен Орта Азияны мекендеген халықтар тән
тазалығына ... ... Мүны ... ... ... Сондай-ақ осы
аймақта қоғамдық моншалардың пайда болуы да ... діні ... ... ... ... ... Орта Азияда моншалар VIII ғ. бастап
салына бастады. Үлкен қалаларда ондаған (60-80) ... ... ... бүл көптеп салынуы исламның жаппай таралуымен ... ... ... ... мүсылман діні адамның жан тазалығымен бірге
тәнінің тазалығын да талап етеді.
Біз ... ... ... Орта Азия ... ... ... ... Бүл жағдай бір жағынан исламның саудаға қатынасымен
түсіндірілсе, екінші жағынан әр түрлі елдер арасындағы ... ... үшін баж ... ... ... Үлы ... жолы бойымен
сауда керуендерінің еш қауіп-қатерсіз, еркін түрде жүруіне ықпал етуінен
деп түсінеміз.
Мүсылман қоғамының бүкіл қаймағы ... - ... ... барлық
серіктері - саудагерлерден, қолөнершілерден, т.б. түрды, бірақ олардың
қатарында бірде-бір көшпелі бәдәуи ... жоқ, -- деп ... ... шынында да, саудаға және саудагерлерге оң ... ... ... ... айналысу барынша дәріптеледі
(4:38, 64:10). Кейбір зерттеушілер саудаға деген мүндай
қатынасты "Мүхаммедтің діні алғашқыда орташа саудагерлерді
экономикалық жағынан ... ... ... деп
түсіндіреді.3 Қүран өсімқорлықты қатты сынға алып, айыптайды,
алайда ... өзі ... ... ... ... ... (2 : 276). ... осылайша қүрметпен қараған
қүран, сондай-ақ, жеке меншікті де Алланың қасиеті деп ... ... мен ... ... ... өмір салты деп ауқатты, экономикалық
жағынан тәуелсіз қала түрғынының өмір салтын есептеді.
VIII ғ. басында бүкіл Орта ... ... ... ... әкімшілік-
басқару жүйесін өз қолына алды. Олар бүл ... ... ... ... ... да ... Осы ... бүрын үстем болған парсы (тәжік) тілі
енді араб тіліне орын берді. Барлық қалалардағы діни білім ... ... ... да ... оқу ... ... араб ... жүрді.
Жергілікті ақсүйек өкілдері араб мәдениетін тез ... араб ... алды және ... ... елді басқаруға қатысты. Дін мен жазудың
ортақтығы, араб тілін пайғамбар тілі деп және оны ... - ... ... деп білу Орта ... араб ... позицияларын барынша нығайтты.
Арабтар Орта Азияны жаулап алғанға дейін-ақ бүл аймақты ... еді. ... VII ғ. ... ... 50 мың араб өз отбасыларымен
Орта Азияға қоныстанады. Ал енді ... ... ... ... ... арабтарға беру жергілікті халыққа міндеттелді. Арабтар билігінің
алғашқы дәуірінде ... ... ... ... ... ... салықтар
мен міндеткерліктерден босатылды. Осы факторлардың бәрі аз ғана уақыт
ішінде араб ... ... ... ... үстем тілге айналдырды.
Жергілікті ... ... және иран ... ... ... бір бөлігі үшін
ол әдеби және ауызекі сөйлеу тіліне айналды. Араб тілі ресми тіл ... - ... мен ... осы ... ... және ... мен заңцар да
осы тілде шығып түрды.
Араб тілінің қолданылуы одан әрі ... ... ... ... ... Аббасилер қозғалысы, тек арабтарға ғана беріліп ... ... ... ... да, VIII ғ. ортасында ... ... ... ... ... ... ... болған
арабтардың тайпалық жасағы ... ... ... ... арабтар
мемлекеттік табысты иемденудегі ерекше қүқықтарынан айырылып ... ... ... ... ... салаларында арабтармен теңдікке қол
жеткізді. "Арабтар" деген үғымның өзі өзгеріске ... тек тууы ... ғана ... сондай-ақ араб тілін меңгерген барлық мүсылмандар осылай
аталатын болды. Билеуші ... ... мен ... ... ... жасаған аббасилік төңкеріс жергілікті халықтың, әсіресе, Иран
мен Орта Азия халықтарының жаппай ислам дініне өтуімен ... ... ... жаппай қабылдау өз кезегінде араб ... ... ... туғызды.
Әрбір мүсылман өз зердесіне орай араб тілін үйренуге міндетті, ... осы ... ... жалғыз, оның ешбір серігі жоқ, ал Мүхаммед оның елшісі"
деген сөзді айта алуы және қүранды осы ... оқи алуы ... ... ... араб тілі ... ... ... ойлары мен пікірлері
бүл тілдің өрісінің кеңеюінде ... рөл ... ... ... кезінде түркі тілдеріне тигізген әсері мол болған рас.
Алайда, бүл ... ... ... ... ... түсінуге болмайды.
Түркі тілдес халықтардың тілі де өз кезегінде араб әдеби тіліне ... ... ... ... ... ... ... шыққан ортағасырлық үлы ғүламалар Әбу Насыр әл-Фараби, Әбу
Райхан әл-Бируни, әл-Жауһари, әл Түркістани, Махмүт ... ... ... ибн әл-Хорезми, Әли ибн-Сина, Рудаки, т.б. ... ... ... байланысты өз еңбектерін араб тілінде жазды.
Бүл араб ғылымы мен мәдениетінің ғана ... араб ... ... де ... ... терминологиясының қалыптасуына зор әсер еткені мәлім.
Түрьсі тілдес халықтардан шыққан орта ... ... өз ... ... ... ... ... элементтерін де үтымды түрде
пайдаланып отырды. Сөйтіп түрьсі тілінің бірқатар элементтері араб тіліне
бірте-бірте сіңісіп кетті.
Бүған бір ғана ... ... те ... ... ... әл-Фараби музыка теориясы мен практикасынан "Китаб әл-
мусика әл-кабир" ("Музыканың үлы ... ... аса ... ғылыми еңбек
жазғаны белгілі. Міне, осы кітапта музыка терминдерінің ... ... ... ... ... ачқи ... ... - кілт, ашиқ (асық -
ағаштан не сүйектен жасалған тиек), тизлик (екі үннің, ладтың қосындысына
сәйкес ... ... ... ... ... (дәл ... ... пәс,
яғни төмен дыбыс), т.б.1
Махмүт Қашқари өзінің атақты еңбегін мүсылман ... ... ... ала ... ... жазса керек. Ол еңбегінің кіріспесінде: Мен
Тәңірінің дәулет ... ... ... ... және ғарышты
солардың заманы үстінде айналдырғанын көрдім. Тәңірі оларды "Түрік" деп
атады және ... ... еге ... ... ... түріктерден
шығарды, дәуір, халықтың ақыл-ерік тізгінін солардың қолдарына ... ... бас ... хақ ... соларды қолдады; олармен бірге
күрескендерді әзіз қылды әрі түріктер ішінен ... ... ... жамандардан, зүлымдардан қорғады. Олармен бірге басқалар да нана
бастады. Сол себепті түркі тілін ... ... өмір ... мен
ақыл таразысы әбден дәлелдеді.2 "Диуанды" жазудағы ... ... ... ... мәртебесін жоғары көтеріп, оның араб тілінен ешқандай
кемдігі жоқ екендігін ... ... - ... ... ... ... ... қорыта келіп, халифат
дәуіріндегі халықтар арасындағы мәдени байланыс сыңар жақты ... тілі ... ... тек ... ықпал етіп қана қоймай, бүған кері
процесс те жүргенін, яши халықтар арасында шын ... ... ... атап айтуға болады.
Араб үстемдігінің алғашқы дәуірінде халифатқа кіретін барлық халықтар
сияқты түріктер ... да ... мен ... ... ... араб ... жазылды. Бүл жағдай ең алдымен, ол ... ... ... және ... ... дамуымен түсіндіріледі. Осындай
жағдайда түркі тілінде жазылған шығарма үлкен беделге ие бола ... еді, ... ... ... ... Орта ... Испанияға дейінгі мүсылман
елдеріне кең тарай алатын.
Орта ғасырлық араб-мүсылман қоғамдық ойға және ... ... ... ... фактор - Шығыс пен Батысты біріктірген алып ... ... ... ... деп айтып кеттік. Халифат өз ... ... ... ... ... пен ... ... Иран мен Орта
Азияны, Европаның бір бөлігін ... Осы ... ... ... ... жасампаздық әрекетімен қалыптасқан жаңа өркениеттің ... ... ... ... дін түтынудағы еріктілік,
өзінен ... ... яши ... көне иран және ... ең ... ... игеру болды.1 Умманың (мүсылмандар
қауымы) барлық өкілдерін, ... ... ... тең ... ... ... ... әмбебап сипатта болды. Әлеуметтік және
географиялық "шекарасыздықты" сезіну ғылым мен өнердің қауырт дамуына ... ... ... ... ... жеке түлғасы мен шығармашылығы
осының айғағы: халифаттың шеткері аймағы - Орта ... шыға ... ол ... және ең ірі ... философы болды.
Халифатта білімділік ең жоғарғы қасиет деп танылды. Бүны "Ғылымды
Қытайдан болса да ... тап" ... ... ... ... айқын
көрсетеді. Ғылым іздеп саяхат жасау мүсылман дәуірінің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... Атақты
ғүламаларды тыңдау үшін білім іздеушілер Андалусиядан Бүхараға, Бүхара мен
Бағдадтан Кордоваға ... ... ... ... ... ... империя мүндай саяхаттарға жағдай жасады.
Тарих қойнауына неғүрлым ... ... ... біз ... ... мен этностардың абсолютті түрде жеке-дара, ... ... ... ... ... ... көз жеткіземіз. Әлемдік мәдениет дамуында із қалдырған аса
көрнекті жеке түлғалар шын мәнісінде ... ... ... паш
етіп келеді.
Дәл осындай бүкіләлемдік тарихи түлғалардың ... ... ... ... дара түлға Әбу Насыр әл-Фараби де жатады. Әл-
Фарабидің тарихтағы рөлі ол қабылдаған мәдени ... ... Ол ... елінің мәдени байлығын, иран, үнді, ... ... ... дарытты. Дәл сондықтан да ол ... мен ... ... ... ... ... өзінің ойлау жүйесін
сындарлы да икемді ете білді. Міне, сондықтан да оның ... ... ... ... ... Бүл есім ... ... болған
Сократ, Платон, Аристотель, Эвклид, Птоломейлердің есімдерімен және әл-
Фарабидің екінші үстаз деп ... оның ... ... әрі қарай
жалғастырушылар Ибн Туфейль, Ибн Рушид, Маймонид, Галилей, Спиноза ... бір ... ... ... өз ... ... ең
асылын таңдап ала біліп, өз дәуірінің шынайы ... ... ... ... мағыналы пікір айтпаған, жете зер салмаған, данышпандық болжам
жасамаған бірде-бір ғылым саласы жоқ деуге болады.
Андалусия ойшылдары Ибн ... Ибн ... ... өз ... әл-
Фарабидің логик ретіндегі маңыздылығын жоғары бағалаған. ... ... ... ... ... "Органонына" комментарилер түрінде
жаза отырып, ол іс ... өз ... ... сол үшін де ... ас-
сани" -"Екінші үстаз" деген атаққа ие болды.1
Әл-Фарабидің дүниетанымына синкретизм және ... тән ... ... ... ... іс жүзіндегі жемісі еді. Әбу Насыр
әл-Фараби - Сыр бойының қыпшақ тайпасынан шыққан. Үлы ... ... ... ... ... Ибн ... ... өзінің түріктік тегі
мен тарихи отанын ешқашан үмытпағаны жөнінде атап ... ... оның ... ... ... да ... Ең соңғы күндеріне дейін алыс Шамда өмір
сүрген ол өзіне аса қымбат түркілік бас ... мен ... ... ... ... ... ... өз ата-бабаларына бас тартқан
жоқ. Сонымен бірге оның дүниетанымының өзегі исламдық универсалдылық, ... мен ... ... исламдық рухани принциптері
негізінде бірігу идеясы болды. Әл-Фарабиді әлем мен ... ... ... ... ... болады. Оның бүл көзқарасының
қалыптасуына ең алдымен басты дүниетанымдық үстанымы діни монизм (бірлік)
болған, ... ... ... дүние мен адамды жаратушы деп мойындаған
ортағасырлық араб-мүсылман өркениетінің ... ... ... ... ... жоқ" деп ... ислам өзінің пайда болған уақытынан бастап
әлем мен адамның ... ... ... пен ... сенім мен іс-әрекеттің және сондай-ақ жалпы ... ... ... ... ... ... дәрежеде үғынылған өркениеттілік пен діни біртүтастық
арқасында мүсылман әлемінің қай ... ... ... жат
жүрттықтармыз деп сезінген жоқ. Әл-Фараби көп үлтты әр түрлі мәдениеттерді
біріктіретін қоғамдастықтардың артықшылығын мойындады, ... ... ... ... ... өсіп шығып, данышпандар, Іпешендер,
ақындар қатар өмір сүре алады" деген ойы осының дәлелі.1 Алайда, ол ... ... ... яғни ... ... және бірігудің
мақсаты өткінші, руханы емес (экономикалық және т.б.) қүндылықтар болуына
бар болмысымен қарсы.
Надан ... ... ... ... ... бір-бірімен үнемі
күресіп, жауласып отыруы қажет ... ... ал егер ... ... онда бүл ... ... және аса зәру ... яғни
жасанды түрде іске асады. Және міндетті түрде бір жағы ... ал ... ... ... "Оларды бірігу мен келісімге келуге сырттан бір нәрсе
итермелейтін болса дәл осы сыртқы нәрсе мәжбүр ететіндіктен ғана ... ... ... жойылысымен-ақ олар бір-бірінен алыстап, бөлініп кетеді.
Адамзатқа тән көзқарастардың ішіндегі хайуандық көзқарас осындай"!2
Әл-Фараби үсынатын таза ... ... ... ... ... дүниетанымның ортақтығынан (мүның өзі рухани бастаулардың
бірлігін сезінуден болатыны ... ... ... ... ... ... - тек ... ғана, яғни
идеялық-рухани өзара түсіністіктің салдарлары.
Әл-Фараби философиялық көзқарастары ислам тарихының даулы мәселелері,
әсіресе, Орталық Азиядағы исламның ... ... ... ... ... ... Азияға кездейсоқ еніп, күшпен танылды десек, ... оның ... алғы ... ... болмады десек, онда
арабтар кетісімен және Бағдадтық саяси ... ... Орта ... ... ... ... Иран және ... да аймақтар
міндетті түрде исламнан бөлініп қалар еді. Өйткені, әл-Фарабидің түсіндіруі
бойынша, мәжбүр етуші фактор жойылғанда мәжбүрлілік ... ... ... ... ... Осы қағидаға байланысты ислам дінінің таралуының
трихи заңдылығы дәлелденеді. Жаңа дін ... ... кеін ... ол одан сайын нығайып, өрісі кеңейіп, терендей түсті.
Мүсылман дәуіріндегі қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық және мәдени
өрлеу ... ... ... ... да ... қайталанбас дара
түлғалар - патриоттық бағыттағы ойшылдардың, философтардың, тарихшылардың,
ақындардың шығуына мүмкіндік жасады. Әл-Фараби, Ибн ... ... ... ... өз ... ... Мүсылмандық Ренессанс
(Н.Конрад) өкілдері Жүсіп Баласағүнидің, ... ... ... ... Иассауидің және т.б. ойшылдардың көзқарасына ықпал етті.
Түркі халықтарының ... ... ... ... ... бірге
мүсылмандық шығыстың рухани және мәдени дамуына атсалысты.
Қарастырып отырған дәуірде ең жас, күш-қуаты тасып ... ... және ... ... ие ... дін ислам болды.
Зороастризмнің әбден көнеріп, ... ... ... ... өз
кезінде дәлелдеп берген еді.1 Бүл жағдайдың басты себептерінің бірі діннің
ғүмырында жатыр. Сондай-ақ иудализм мен ... де іс ... ... ... ... ... Европаның өзі, сондай-ақ Үндістан
да орта ғасырда арабтар мен парсылардан көп ... және ... ... ... ... белгілі. Орта Азияны мекен еткен тайпалардың
арасында исламның берік орнығуында негізгі рөлді ... ... ... өзі Орта Азия ... ... тараған исламның өзіндік
ерекшеліктерін анықтады. Мауреннаһр ... ... ... ... ... кадирия сияқты сопылық бауырластықтардан
далаға дін уағыздаушылар жіберіліп отырған. "Жалаңаяқ ... ... ... ... ... ... өтіп кеткен бірде-бір көшпелі дала адамын
мен көрген емеспін"деп далалықтардың арасындағы ... ... ... ... ... ... ғалым А.Вамбери көрсетеді.2
Түріктер арасында сопыларды ереюпе қүрметтеу дәстүрі қалыптасады,
оларды әр түрлі діни ... ... ... әр ... беліктері әр
қалай атаған, соның ішінде: сопы, әулие, дәруіш, дуана, шайқы, пір, ... т.б. бар. ... ... мен ... ... ... ... керсетіледі. Сопылықтың рухани үстаздары незінен осы
аймақтардан шыққан рас, алайда бүл ... ... ... пір ... ... ... сезініп, оны халықтық дәстүрлер арқылы
қабылдаған түркілер еді.
Орта Азиялық сопылық ... ... ... сопы ... Хамадани
ерекше еңбек сіңірді. Жүсіп Хамаданидің өзі және оның көптеген ізбасарлары
Мауреннаһрдан солтүстікке қарай жатқан далалы өлкеде, ... ... ... бар күштерін салды. Хамадани орта Азиялық ... ... ... осы мектептің дербес бір бүтағы Ахмет Иассауи
ашқан түркілік дәруіштер мектебі еді.
Түркі тайпаларының ... ... ... ... ... ... - Қожа ... Иассауи, Сүлеймен Бақырғани, Сейт Ата ... ... ... ... зор ... ... Хамаданидің өзінің дін
өкілі ретіндегі мәртебесі, беделі жөнінде және оның миссионерлік қызметінің
қаншалықты кең ауқымды ... ... біз ... ... онда ... ... ... 700-і әулие дәрежесіне ие
болған және оның ықпалымен 8000 пүтқа табынушы ... ... ... Азия ... ... ... ... түрде насихатталуы өз
жемісін берді. Түріктердің ... ... "өз ... бейбіт жолмен
қабылдағанын былай қойғанда, бүл аймақта сопылықтың дербес бір түркілік
мектебі де ... ... Бүл ... қалыптасуына әрине, бүкіл
түркі халықтары арасында Әзірет Сүлтан атанған атақты ... Қожа ... ... ... ... даусыз.
Қазіргі таңда рухани жетістіктердің негізі дінмен байланысты келгенін
бажайлаған адамзат жаһандану әлеуетімен ... ... ... Жаһандану
бүкіл жер әлеміндегі ауыл мен қала ... ... ... асығады, ал жеке ұлттар адамды ізгілендіретін, тәрбиелейтін,
қауымды реттейтін діні мен дәстүрінен ... күш ... Егер ... ... ... діні ... тәрбиеленген, тіпті болмаса сол
дінге ... ... ... адамдар санатына жатқызсақ, онда Ислам дінімен
бірге келген ... ... ... шығара алмаймыз. Сондықтан, рухани
білімдік мұрамыздың тек VIII ғасырдан бергі кезеңінің өзі зерделеп, ... шын ... оның ... мәні ... ... ... еліміздегі оқу – білімнің ... ... ... ... ... 716 жылы ... қағаны Сұлу (Сулық) арабтарды
Мәуеренаһрға дейін ығыстырғанда, араб ... тағы ... ... 748 жылы Али ибн Абу ... ... ... ... Абу Муслим
бастаған “кайсанийлер қозғалысы” бұрынғы омейадтер халифатын тақтан
тайдырды. ... екі ... соң ... ... ... ... ... өлтіреді. Осы кезде Абу Муслим жағын қолдаған ... ... деп ... сол ... ағым ... діни идеологиялық
ықпалына түсіп қалады. Осы кезде 619-908 ж.ж. өмір сүрген Қытайдың Таң
патшалығы 751 жылы ... ... ... бір жола жаулап алу
ниетін іске асыпмақшы ... ... ... ағымындағы араб
мұсылмандары көмекке келген. Сөйтіп, алғаш рет түргештер мен мұсылмандар
күш ... ... ... ... ... қаласының маңайында
қытайларды ендігәрі Жетісуға жоламайтындай етіп жеңді. Ата-жауы қытайлардан
жерін босатып ... ... ... риза болған түргештер және
олардың құрамындағы қарлұқтар мен басқа да ... ... ... мейірленіп, Хақ дін Исламды қабылдай бастайды. Ал 756-940 жылы
өмір сүрген Қарлұқ сияқты ерте феодалдық мемлекетінің батыс ... ... IX ... ... ... тығыз байланыс жасап, біртіндеп Иран
мәдениетінің ықпалына тартыла бпстады да, ... 755-875 жылы ... ... ... ... ... ... ел арасында мұсылмандық
сенім кең тарала бастады. Қалаларда ... ... ... ... осы ... алғаш рет оқу білім ордалары бой көтерді.1 Қарлұқ
билігіндегі Тараз, Құлан, Мерке, ... ... ... ... ... Тонг сияқты қалаларда бірте-бірте мұсылманшылық тарап, мешіттер,
рибаттар салынып, мұсылман оқу-білім орталықтары ... ... IX ... ... ... ... ... Тараз қаласынан
табылған, монша, Бұрана мешіті, Бабажа Хатұн, Айшй Бибі тәріздес ескерткіш
дүрбелерінің жасалу ерекшеліктерінде Самарқанд мәдениеті мен ... ... ... ... ... бар ... ... күфи хаттарының
жазылуы т.б.).3
Ислам дінін қабылдаған түркі халқы VI ғасырдан қолданып келе ... жазу ... араб жазу ... ... Бұл ойма жазудың тасқа
немесе күміс ыдыстарға ойып жазылғандығына қарап, әрі ол жазу пайдаланған
тұстағы ... ... ... ... дәл сол ... білімнің
жетік даму белгілерін байқамаймыз Ал тарих беттерінен білетініміздей, ... ... ... ... қалай енді, солайша рухани бетбұрыс басталды.
Ислам дінінің ... ... ... 2000 ... тарихи бар бір Тараз
қаласынаң қойнауында көп сыр жатқан жоқ па? Бұл ... ... Н. ... Тараз – рухани байлығымыздың алтын діңгегі десе, сол ... ... бойы ... ... ... ақындарына не айтуға болады?4 Демек,
Қазақстан жеріндегі алғашқы білім беру ісі діни ... ... оған ... ... ... ... ... тарихи ақиқат. Бұл біздің
еліміздегі ... ... ... сияқты наным-сенімдерді санамыздан мүлде
өшіруді білдірмейді. Көптәңірлі (политейстік) ... ... ... оның ішінде қазақтарда Ислам дінінің кең тарауына орай,
тұрмыстағы әдет-ғұрып, салт-дәстүр, ... ... ... деректер мен дәйектер хақында халықтың мәдениеті мен этнографиясын
орнықтырған рухани қазыналарға ... ... ... ... ... ... тәлімдері жаңағы рухани жетістіктерімізді елеусіз қалдыра алмайды.
Тарих ағымы ислам дінінің ықпалымен IX-X ... ... ... ... ... ... ... алып келді. Ол
аристотельдің ... жан ... ... ... ... тұрғыдан
дамытушы ғана емес, ислам діні жолымен келген араб ... ... ... ... болып адамның жан дүниесі туралы сымбатты жүйені ұсынумен
бірге психология туралы ғажайып терминдердің негізін жасап берді.
960 жылы ... ... ... елінің мемлекеттік діні етіп
жариялағаннан ... ... ... ... ... ... алғаш рет
түркі тілі ғылыми түрде ... ... ... Бұл салада жұрттың бәрінен
бұрын Қашғарлық Махмұт пен Жұсіп ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырған әскери-саяси, ғылыми,
құқықтық ... ... ... ... ... мен ... ... айрықша қазыналар. Қала басқару жүйесі, білім ... ... ... ... ... және ... қазылық
билігі, көркемөнер, тіл ғылымдары (лұғат), ғарыштану, ... ... ... ... ... жағрапиялық ашулар, т.б. Міне, осылардың
көбісінің негізін араб ... ... ... ... Орыс ғалымы Л.
С. Васильев Испаниядан Қытайға ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің көтерілгенін айта келе,
бұл жетістіктің Ислам діні арқылы болғанын былай ... “Но ... что ... ... даже ... по сути ... на широкой территории от ... до ... ... ... грамотных и образованных людей, росту культурного
стандарта”6
Қазақстан жеріндегі Ислам бағытындағы мәдени ... ... ... ... ... бір ғасырға, яғни Алтын Ордада XIV ғасырдың
бірінші жартысында билікке ... хан ... ... ... Осы ... мен ... діндері солтүстік өңірдегі басқа да ... ... ... ... ... ... Ислам дінін қабылдаған
түркі тайпаларының наным-сенімдеріне әсер етіп, ізін қалдырды. Оның кейбір
түрлері қазақ арасында ... ... ... жалғасып келеді. “Біздің
қазақтың мақалдарының көбіне іске татырлаға да бар, іске татымдық түгіл, не
құдайшылыққа, не ... ... да ... ... ... сол ... сенімдерге көңілінің толмағанын білдіреді. Соған
қарамастан, XIV-XV ғасырлардағы қазіргі Қазақстан ... ... ... ... ... ... ол ... мұсылмандық және
басқа наным-сенімдермен қатар шыңғысшылдық доктринаның өзара әсері арқылы
мүмкін болды. Бұл ... ... В. П. ... ... ... оның ... оның ата-бабалары туралы аңыздар... адамзаттың шыққан тегі
туралы мұсылмандық түсініктерге және сол арқылы ... ... ... ... ... ... ойымызжан шығады.
XVI ғасырда өмір сүрген Закирад-дин Мұхаммед Бабыр ... ... ... ... және ... құрылыс саласында энциклопедиялық білімі
бар аса көрнекті мемлекет ... ... ... ... Мырза Мұхаммед
Хайдар Дулати (1499-1551) тыңғылықты білім алып, ... ... ... ... еркін меңгерсе, ол Моғолстан мен Мәуереннаһр жерінде үстем
болған ислам білімдік ... ... ... Сондай-ақ, “Жами-ат-
Таварих” (“Жылнамалар жинағы”) сияқты шығарма жазып, XVI ғасырдағы орыс-
қазақ ... мол ... ... ... би ... Жалаири 1587-
1588 жылы Ресей тұтқынына алынғанына дейінгі білімін ислам мәдениетінің
ықпалында ... еді. Ол ... ... өмір ... Ал ... ... тарихи прозасы дәстүрінде “Түрік шежіресі” кітабын жазған
Әбілғазы ... ... ... ... салғызған Арысхан медресесінде
оқыды”.9 (Кейбір деректерде “Арабхан” медресесі делінеді). ... ... ... ... ... ... хожаған” атты кітаптың авторы
Мұхаммед-Садық Қашқари (1740-1849) ... ... ... ... ... ... қазақ халқы Қазақ Хандығының кезінде Илам мәдениеті негізіндегі
ілім-біліммен қайта табысты. Бірақ XVII ... ... ... ... бұл ... табысты болуын тағы да жүз жылға созды. Ал
1731 жылдан бастап Ресей империясына ... болу – ... ... ... ... ден ... бірден тежей алмады.
Қазақстанда XIX ғасырдың 50-60-жылдарында діни білім беретін 84 оқу ... Бұл оқу ... ... ... ... шариғат заңдарын
ьүсіндіретін жоғары лауазымды діни қызметкерлерді даярлады. Сондай-ақ,
халыққы әдебиет, ... ... ... де ... ... ... ... рөлін атқарды. Мұндағы мұғалімдердің көпшілігі Мысыр,
Бағдат, Стамбұл және Қазан, Орынбор, Уфа қалаларында ... ... ... болған. 11
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы ... ... ... ... жаңа ... алып ... ... талабы мен отаршыл
миссионерлік ағарту саясаты медреселердің оқу ... мен ... ... ... ... ... Оның үстіне жәдиттік оқу жүйесі
жергілікті ... ... күш алып бара ... ... ... ... дәрежеге жетулері керек еді. ... ... ... ... оқу ... – “Алтын жылдық ибтидоия ... ... ... ... ... беру ісі осы ... ... жүргізілген.12
С. Садуақасов Кеңес дәуіріне дейінгі Қазақстандағы оқу-ағарту тарихын
үш кезеңге бөледі:
I. Қазақстанға сарттар мен башқұрттар және татарлар ... ... ... іске ... ... баса уағыздайтын
ғылыммен байланыссыз ағарту кезеңі, немесе Қадим кезеңі;
II. Дін жолында болғанмен ғылыммен ... ... ... кезең;
III. Орыс-түзем школы.13 Бұның негізін қалаған Еуропа жиһангерлеріне
еліктеп, Иван ... ... ... ... ... Егер Иван Грозный заманындағы ағарту ісінің өзегі
дінге сүйену болса, орыстың революционер демократтарынан басқа
патша жақтастары ... ... ... ... ... ізін жалғастырып, қазақ ұлтын шоқындыруды өздерінің
басты мақсаттарына ... ... Бұл үшін олар ... ... ... ... ... араб әліпбиін орыс
графикасына ауыстыру, т.б. ... ... ... ... Діни ... (1842ж) ... комитеті”
(1847ж) православие шіркеуінің 307 діни ... ... ... ... басиырып шығарды.14
Дегенмен, орыс миссионерлері XIX ғасырдың ... ... ... өз ... шығатын екі-ақ мектеп аша алды: біріншісі –
1841 жылы Бөкей ордасында ашылған бастауыш мектеп; екіншісі – 1850 ... ... ... ... қазақ балаларын оқытуға арналған
жеті жылдық арнаулы мектеп.15 Осы ... ... ... бірі
болып, білім алып шыққан қазақ халқының тұңғыш ағартушысы Ы. ... ... 31 ... Н. И. ... ... ... орыс ... қиыншылықтарын ескертіп, қазақ жастарын білімге тартідағы араб
әрпімен жазылған кітаптардың жетекшілік мәнін ... келе ... ... ...
“Кітаптарды қазақтың өз тілінде, олардың өздеріне таныс әріппен шығара ... ... ол ... жұрт ... ... алып оқып, бұл ... ... ... зор күш ... еді. Бұл ... ... ... не
орысша болуы – араб әрпінің ептеген зияны болғанымен, ісімізге онша ... Ал араб ... ол ... ... болады. Міне, менің шын
пікірім осы”.16
Бірақ Ы. Алтынсариннің бұл ұсынысын Н.И. ... де, сол ... ... Д.А. Толстов та, қасиетті синоттық статс-секретары К.П.
Победоносцев те ... ... ... ... ... ... өз ... айтқанда: “Обрусение инородцев и совершенное
слияние их с русскими по вере и языку – вот ... ... к ... ... в ... ... ... в крае”.17 Ал министр Д.А.
Толстовтың пікірі осыны айғақтай түседі. Ол ... ... ... ... ... оқытудағы түпкі мақсатымыз оларды орыстандыру
және орыс халқымен мидай араластырып жіберу болып ... ... ... ... ... орыс алфавитімен жазып шығаруға мәжбүр
болған. Кейін бұл кітап 1889 жылы Қазан қаласына Ы. ... өзі ... араб ... қайта басылып шығып, ел ішінде кең тараған.19 Демек,
бүгінгі күні кейбір авторлар айтып ... ... ... ... оның ... ... орыс ... берілген жоқ. (Пірманов Ә.,
Қапаева А. Қазақ интеллигенциясының қалыптасу тарихы. Монография, Алматы:
“Атамұра” 1997, 85 б.)
Ал патшалық және ... ... араб ... ... ... діни ... ... ғана қарастырылып, оның білім беретін мекеме
ретіндегі рөліне көңіл бөлінбеді. “Мектептердің ... ... ... ... ... ... - деп ... прфессор
П.Г. Ким, - ғылымдағы тарихылық ... ... Бұл ... ... ... ... ... алғашқы жылдарындағы да, одан
кейінгі де ... ... ... ... ... беру ... ... пайда болуы мен даму тарихына келсек, ол да
ислам дінінің таралуымен және ... ... ... ... ... салынып, кейіннен олар оқу ... ... ... ... ... ... медреселер қалыптаса бастады.
Олардағы оқу үш сатыға – төменгі (бастауыш), орта және ... ... 9-12 ... ... оқу ... пәндердің мынадай топтамалары
(циклдары) енген: 1) араб тілі – ... ... ... араб ... араб тарихы, құран оқу ... ... ... пікірсайыстар; 2) дін ілімі мен заңдану – құранның мазмұны
мен маңызы, құқық, діни ережелер, мұраны бөлу ... ... ... ... 3) философия, логика, математика, география, астрономия, химия
және жаратылыстану ... Ы. ... ... ... ... ... ... білімін Аягөз медресесінде алып, ... ... әрі ... ... Оның ... жұртшылыққа танытқан
және оны тарихшы-ғалым ретінде көрсеткен “Тауарих-н ... ... ... ... Бұл ... қазақ халқының тарихын, этногрфиясын, мәдениеті
мен әдебиетін зерттеп білуге ... ... ... ... ... Халық қалауымен исламдық дін жолымен келген білімді өзгертуді
христиан діні ... іске ... ... орыс ... дәстүрлі әріпті
орыс алфавитіне ауыстырып, қазақтардың тілін бұзуға барынша кірісті. Яғни
миссионерлік ... ... ... ... саласындағы орыстық
саясаттың негізі дәл осы болатын. Ал миссионерлік дегеніміздің өзі өзінше
рухани соғыс. ... ... ... жоспарларын, тұжырымдарын
ешуақытта жарияламайды. Олар үшін ... ... ... жаңылысып,
қызарып, берекесі кету керек те, жазғанда қате жіберіп, осы ... ... ... орыс ... ... ... қорқып тұру керек.
Өйткені бұрынғы араб жазу таңбасын ... ... ... ... ... ... өз араларында рухани тұтастықты сақтап қалған
болатын. Міне, осыдан қауіптенген Ресей ... ... ... саясаты орыс таңбасын жазу үлгісінде ендірмейінше, қазақ
халқының ... ... мен ... ... қол ... оларды
рухани құлдыққа түсіре алмайтынын білді. Бұның өзінде қазақ балаларының
сауатын ашу – бастауыш ... ... ... ... орта білім беретін оқу
орындарында орыстан басқа ұлт ... ... ... ғана ... Ал
Қазақстан аумағында ұлттық орта оқу орындарының мүлде болмауы қазақтарды өз
балаларын орыс орта оқу орындарына беруге мәжбүр етті.
Соған ... XIX ... ... жартысында қазақ балаларының негізгі
дені мұсылман мектептері мен медреселерінде оқыды. ... ... ... ... ... ... ... Айталық облыстық
мектептер мен ... ... ... ... оқу ... ... ... куәлігі болмаса, тиісті шаралар қолданылды:
бірінші жолы – 10, екінші жолы – 30 сом ... ... ... ... ... ... ... да одан әрі балаларын ... ... ... ... ... шектеулерге қарамастан, Қазақстанда,
әсіресе ... ... ... ... ... ... ... мұсылман
мектептеріндегі білім беру ісі жүргізіле берді. Бір ғана Сырдария облысында
1842 жылы 27082 ... бар 1497 ... пен 35 ... 1895 жылы 28898
оқушысы бар 2409 мектеп пен 34 медресе болса, 1891 жылы Жетісу ... ... бар 64, 1987 жылы – 12835 ... бар 88 мектеп пен медресе
жұмыс істеді.24 ... ... ... ... ірі ... ... тапты. Мұндай жағдай 1905-1907 жылдары бірінші орыс революциясының
қарсаңында кең құлаш ... ... өз ... ... Уфа, ... Орынбор сияқьы қалалардағы татар мектептері мен орта мектеп ... ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық топтары осы ортада қалыптасты. Мәселен, біз I
мемлекеттік думаның депутаты ... ... ... ... ... революциялық оқиғалар кең құлаш жайған (1910жыл) ... ... ... беру ... ... үкіметі тарапынан қатаң
шектеулердің болмауы мұсылман местептерінің мейлінше дербес жұмыс істеуіне
мүмкіндік туғызды. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... ... ислам дінінің ықпалымен қалыптасқан келбетін кеңес дәуіріне
дейін сақтап келді.
Сонымен, сонау VIII ғасырдан Ислам ... ... ... ... беру ісі
өз дәрежесінде халықтың сауатын ашумен айналысып, қазақ қоғамының дәстүрлі
мәдениетін ... ... ... ... мен
медреселерде халық дәстүрлері, этнопсихология, дәстүрлі әдебиет өз ... , ... ... ... ... ... Осы арада
қазақтың ұлы ақыны, ағартушы және ойшыл Абай өзінің алғашқы білім алуын
ауыл ... ... ... ... ... жанындағы медреседе
жалғастырғанын еске түсірсек, ... ... ... ... ... ... әрі ... дәуіріне дейінгі мектеп, медреселер қазақ
халқының сауаттылық деңгейін белгілі бір ... ... алды ... ... тура ... Бұл ... ... А. Н. Красновтың XIX
ғасырдың соңына қарай айтқан мына бір сөзі ... ... ... Ол ... ... тұрғындары арасында орысша оқитындар аса сирек
кездеседі, жаза білетіндер мүлде жоқ деуге болады. Оның бер ... ... 25%-ы ... оқи ... осы дәлелдер күні кешеге дейін “қазақ көшіп-қонбалы өмір сүрген,
онда білім де, қала ... де ... ... ... ... үстемдігін
санамыздан аластауға көмектеседі. Сондай-ақ, “қазақтың көзін 1917 ... ... ғана ... оған дейін елдің 2-ақ пайызы сауатты болған”
деген қасаң қағиданы ұран етіп көтерген кеңестік дақпыртты, біздің ... ... ... ... ... ... кездегі қазақ әдебиеті тар өрісті ұлттық мүдделер шеңберімен
шектеліп қалмады. Ол өзінің ... ... орыс ... ... ... ... түркімен, қарақалпақ, әзірбайжан және ... ... ... ... ел ... ... ... ене бастауымен
туындаған өзгерістер тарихи білімнің тұрақты ... ... одан ... да өз ... тигізді. Сөйтіп, XX ғасыр басында оның білім ... ... ... ... ... ... ... мынадай түжырым жасауға болады.
Осыдан 14 ... ... яғни VII ... басында Мүхаммед пайғамбар
жариялаған жаңа дін — исламмен біріктірілген ... ... ... ... ... ... Пайғамбардың ізбасарлары, яғни халифтар Абу Бәкір
(632-664 жж.), Омар (634-644 жж.), Осман (644-656 жж.) және ... ... ... өз шекарасын миссионерлік қызмет арқылы, сондай-ақ жаулаушылық
соғыстар арқылы да кеңейтіп отыруға тырысқан. Осының нәтижесінде мүсылман
әлемінің шекарасы IX ... ... ... үлғайып, өзіне Солтүстік
Африкадан Орта Азия жерлеріне дейінгі үлан-ғайыр территорияны қосып алды.
Олар Периней тауларынан Инд ... ... ... жатқан орасан зор
территорияда, көне мәдениеттердің жүртында жаңа этникалық өркениет және үлы
империя ... Бүл ... Үлы ... ... заманынан кейін
алғаш рет Шығыс пен Батыс, эллиндік Жер Орта ... ... ... ... ... бірікті. Қасиетті қүранмен рухтанған ортағасырлық арабтар \Ш-
\ПІ ғасыр көптеген елдерді еш қиындықсыз-ақ ... ... ... ... өзгеше, арабтардың жаулап алушылықтары жаппай
қырып-жою, қиратушылықтармен жүрмеген. Араб жаулап алуларын күні озған ескі
өркениеттерді қиратып, ... жаңа ... ... ... ... ... ... қүрамдас бір бөлігі ретінде қарастыру керек.
Араб халифаты территориясының геосаяси ... жаңа ... ... ... алу жолымен жүрген болса (бүл орта ғасырлар мен жаңа
заманның барлық мемлекеттеріне тән жағдай), ал жаулап ... ... ... ... ... өтуі ... жолымен жүрді деп айта алмаймыз. Көбіне
арабтар өздеріне қаратқан жерлердің жергілікті халқы, бүл жерлерде ислам
мемлекеттік дін болуына ... ... ... діндерінде қала
берген.
Бүл территориялардың исламдану процесі баяу жүрді және оның өзінің
ерекшеліктері болды. Мысалы, Омейя ... ... (661-750 жж.) ... мен зороастриліктердің діни ісіне араласпаған. Қүранда исламға
тек жаңа ... ... жауы ... ... ... ... ... жөнінде ғана айтқан. Мүсылмандықты таратуда күш қолданбай (жаңа
дінді) халықтың көпшілігінің өз ... ... ... ... ... Мүхаммед пайғамбар негізін ... ... ... ... ... "ислам зорлықшылардың діні" деп қарастыру теріс
екендігіне көзіміз жетеді.
Жалпы екі ... ... ... ... ... соғыс сипатында
емес, қайта сол өңірдің феодал билеушілердің немесе әскер басшысының не өз
еркімен, не патшаның ... ... ... ... ... ... жаулап алушылық жорықтары Исламның діни бүйрығынан ... ... ... ... ... ... еді. ... араб жаулап
алукшылығына себепші фактор ислам дінін тарату емес, саяси-экономикалық
мүдделер болған. ... араб ... ... ... ... ... түсіну қиын емес.
Араб жаулап алушылығы арқылы араб қол астындағы елдер ислам ... ... ... пәк рухани сүраныстарына жауап бере алатын дін
екенін түсіне отырып, өз еріктерімен ислам ... ... ... және араб ... Орта Азия ... ... ... етті, соның ішінде, ең алдымен түркілер отырықшылық пен қалалық
өмірдің, ... ... ... ... ... ... ... етті деп айта аламыз.
Тарихи түрғыдан алып қарағанда Орта Азияның араб-мүсылман өркениетіне
тартылуы бүл жерде қоғамдық ... ... ... ... ... әлсіреп, орталықтандырылған мемлекеттердің
қүрылуына ықпал етті.
Араб-мүсылман дәуірі халықтарға соның ішінде, әсіресе ирандықтар мен
түріктерге іс ... ... ... алып келді. Әл-Фараби, Ибн Сина,
Бируни, Ибн Рушид, Махмүт Қашқари, Қожа Ахмет Иассауи, т.б. ... ... ... ... ... ... бүлтартпас айғағы.
Түрік-ислам синтезінің қалыптасу ... ... ... ... (ІХ-Х ғғ.) ... ... ... ирандықтар үлкен рөл атқарды.
Орта Азия Мүсылмандық Ренессанс әрекет еткен ... бірі ... ... дейін-ақ өздерінің дамыған мәдени дәстүрлерінің болғандығы
Орта Азия ... араб ... ... ... ... ... Орта
Азия топырағынан шыққан үлы ғүламалар өздерінің теңдессіз туындылары арқылы
өз уақытының ... ... ... аса жоғары деңгейге
көтерілді. Алайда, мүның өзі бүл ... өз ... ... дейін
жинақтаған мәдени жетістіктерін өз бойына ... ары ... ... жаңа ... ... деп түсінеміз.
Орта Азия Исламның гүлденген өлкесіне айналды. Теология, әдебиет пен
сәулет өнері қарқынды дамыды.
X ғ. бері қарайғы ... ... ... ... ... ... мүмкін
емес. Өйткені, Египет пен Үлы Қытай қорғанына дейінгі аралықта билік
қүрған араб ... қол ... ... ... ... ... дейтін
өркениеттің ортақ ошағын түтатқан еді.
Орта Азия ғалымдары исламдық ғылымдар саласында жемісті еңбек етіп,
араб ... мен ... ... ... ... ... атақты
ғүлама ғалым Әбу Насыр әл-Фараби араб философиясының негізін қалады, ... ... Ибн ... ... үлы ... ... ... үстаз" деп
дәріптеді.
Мүсылман дәуірінде, әсіресе, Х-ХІІ ғасырларда Орта Азияның ... ... жаңа ... салынды.
Біз қарастырып отырған дәуірде Орта Азия халықтарының саудаға деген
қатынасы өзгерді. Бүл жағдай бір ... ... ... ... ... жағынан әр түрлі еддер арасындағы шекараларды жойып,
мүсылмандар үшін баж салығын төмендеткен халифаттың Үлы ... жолы ... ... еш қауіп-қатерсіз, еркін түрде жүруіне ықпал етуінен
деп түсінеміз.
Халифаттың басқа да аймақтары сияқты Орта Азия халықтарына араб ... ... ... Араб ... ... ауыс-түйіс сөздер қазіргі таңца да түркі
халықтары лексикасының айтарлықтай бөлігін қүрап отыр. Араб жазуы Орта Азия
халықтарының басқа жазу ... ... ... ... бастап
көшпелі түрік ғүламалары өз еңбектерін араб ... және араб ... ... ... бүл ... ... араб жаулап алушылығы
басқа "варвар" тайпаларына ... ... ... жүрмеді. Сонымен
қатар, осы жаулап алушылық нәтижесінде Орта Азия аймағында ... ... ... ... жасадды. Ғылыми жүмысының нәтижесінде әлемдік
деңгейдегі үлы ғүламаларды өмірге әкелген ... ... ... ... ... шын мәніндегі өзара ықпалдастық екені дәлелденді.
Ғылыми жүмысының нәтижесінде жасалған басты қорытынды - әр ... ... ... ... соның ішінде, әсіресе, мәдени
диалогтар әрдайым прогреске, орасан зор мәдени өрлеуге алып келіп ... ... ... ... ... яши Орта Азия топырағынан
шыққан атақты мүсылман ойшылы үлы әл-Фарабидің саяси түжырымдамасы ... ... ... ... жоқ, ... ... қазіргі таңдағы ғаламдық
мәселелермен байланысты оның өзектілігі арта ... ... ... ... шығып отырған экологиялық қиындықтар және әр түрлі
оқшау соғыстардың жиілеп кетуі әлемдік деңгейдегі ... мен ... күн ... ... қойып отыр. Прогматизм түрғысынан қарағанда
қияли болып көрінетін,
рухани ... паш ... ... ... ... ... жер ... қоғамдастығы туралы идея бүгін утопия болмай қалды. ... мен ... ... мен ... ... пен ... сипатымен ерекшеленетін біздің заманымыздың жалпы беталысы
куә.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Деректер:
1. ал-Балазури. Ахмад ибн ... ибн ... ... ... Из соч. "Футух ал-буддан" (пер. с араб.). -
Душанбе: Дониш, 1987 г.
2. Бейхаки. ... ... ... Мас'уда (1030-1041). Пер. с.
перс. - М.: Наука, 1969 г.
3. Аль-Фараби. Философские трактаты. ... ... 1970 ... Ибн ... ... ... ... ал Маккийя).
Пер. с араб. Спб.: ... ... ... 1995 ... ... ... ... отрывки). Пер. с ... ФАН, 1987 ... ... ... ... Бухары (пер. с перс.).
Ташкент, 1897 ... ... Пер. с ... ... ... М.: ... 1990 г.
8. Мүхаммед пайғамбардың хадистері. Ауд.: Н.Қазыбеков. Ред.:
О.Сәрсенбаев, Ә.Сәрсенбаев. - Алматы: Жазушы, 1994 ж.
9. Махмүт Қашқари. Түрік сөздігі. 3 ... Ауд., алғы ... ... - ... ... 1997 ж. Т.1.
10. Қүран Кәрім. ... ... және ... ... ... ... Дәлелхан Жаналтай. Редакциялаған:
Абдүрраһим Алтай. Қүран Шариф басым комбинаты, 1991ж.
11. ... по ... ... ... ... МГУ, 1968 г.
12.
Зерттеулер:
1. Агаджанов С.М. Кыпчаки в ... ... - ... ... 1989 ... ... А.П. Мировозрение Ходжа Ахмета Ясави. - А., 1997 г.
3. Африка: Взаймодействие культур. Отв.ред. Р.Н.Исмагилова.
- М.: Наука, 1989 ... ... С.Г. ... племена Средней Азии ІХ-ХІІІ вв. //
Страны и народы. М., 1971 г.
5. Әли-Хіммет Берки. ... ... ... пайғамбар
Хазірет
Мүхаммедтің өмірбаяны. - Анкара, 1997 ... ... В.В. ... ... ... Петроград: Огни
Петрограда, 1918 г.
7. Бартольд В.В. Культура мусульманства. - П., 1918 ... ... В.В. ... ... ... ... 1971 г.
9. Бартольд В.В. Тюрки: Двенадцать лекции по ... ... ... ... - А.: ... 1998 ... ... О.Г. История халифата. Спб., М.: Вост. Лит, 2000. Т.2.
11. ... К.М. ... ... культура Южного
Казахстана и Семиречья (VI- нач. XIII вв.). Алма-Ата: Наука, 1986 г.
12. Бартельс Е.Э. Насир-и-Хосров и ... М.: Изд. ... 1959 ... Беленицкий А.М. и др. Средневековый город Средней ... 1993 ... ... Е.А. ... ... и арабский халифат в раннем
средневековье. - М.: ... 1966 ... Гибб А.Р. ... литература. Классический период. Пер.
А.Б.Халидова и П.А.Грязневия. - - М.: Изд. Вост. лит., 1960 ... ... Л.Н. ... Русь и ... степь. М., 1989 г.
17. Грюнебаум Г.Э. фон. ... ... ... - М.: ... 1981 ... ... ... Қ.Мамашәріпов. -- А., 1991 ж.
19. Жүмағүлов Қ.Т. Проблемы ... ... // ... ... в XXI ... ... ... чтенийй. 24-25 мая, 2001 г.
Часть 2. - Алматы: Қазақ университеті, 2001 ж
20. Жүмағүлов Қ.Т. Гуны в ... ... IV-V вв. ... ... ... ... ... Памятники
письменности", ... 10 ... ... ... - Алматы: Ғылым, 2001 г.
21. Зубов А.Б. История религии. Кн. 1. М., 1997 ... ... А. ... ... ... о ... вв. // Тюркологический сборник. М.: ... ... Идис Шах. ... М.: ... Камаров и Ко, 1994г.
24. Игнатенко А.А. Ибн Хальдун. - М.: Наука, 1983 г.
25. ... Т.Ю. От ... до ... ... ... мира. - Пермь: Урал, 2000 г.
26. Нүртазина Н.Д. Ислам в истории средневекового Казахстана.
- Алматы: Фараб, 2000 г.
27. Назарбаев Н.А. Идея ... ... и ... // ... ... новые рубежи, проблемы,
перспективы. Материалы научно-практической конференции. -
М., 1996 г.
28. ... С.Г. Из ... ... ... ... ... ... - Л., 1954 г.
29. Крачковский И.Ю. Избранные сочинения в 6-ти томах.
М.-Л.: Изд. Акад. наук ... 1957 ... ... А.Х. Абу ... аль-Фараби. - Алматы: Центр
аль-Фараби, 1997 ... ... А.М. ... и ... ... стран Востока.
- Алма-Ата: Наука, 1975 г.
32. Қартабаева Е.Т. Араб-мүсылман мәдениеті және ... ... ... ... ... ғғ.). ... Алматы, 2002 ж.
33. Қартабаева Е.Т. Араб жаулап ... ... ... // ... ... 24-25 мамыр, 2001 ж. ... 2002 ... Э. ... культура в Испаний. Пер. с
франц. - - М.: Наука, 1967 г.
35.Мец. ... ... ... (пер. с нем.). М.: Наука, 1966.
36. ... Н.П. ... 1. ... ... ... Типогр. при концлере Туркестанского
Губернатора, 1910 г.
37. Плетнева С.А. Кочевники средневековья. М.: ... ... ... Н.В. История Ирана с древнейших времен до
конца XVIII века. - Лениенград, 1958 г.
39. ... С.М. Из ... ... в ... ... // История, культура, языки
народов Востока. - М., 1970 г.
40. Стеблева И.В. Развитие тюркских поэтических форм в XI
веке. М.: ... 1971 ... ... А.В. ... мир в ... и ... ... (по поводу
одной
типологической концепции) // ... ... и ... ... 1974, вып. ... Сайдбаев Т.С. Ислам и общество. М., 1984 г.
43. Уотт У.М. Влияние ислама на средневековую Европу. Пер. ... - М.: ... 1976 ... ... К. ... дүниетанымға идеология, ... ... 1989 ... ... А.Н., Сапаргалиев А.Н. Государственно-правовые
взгляды аль-Фараби. - Алма-Ата: Наука, 1975 г.
46. Тортаев С.Ә. Орта ғасырлардағы Шығыс ... ... ... 2000 ... ... О. ... ... очерки морфологии мировой
истории. Т. 2. Всемирно-историческая перспектива. М.:
Мысль, 1998 г.
48. Фильштинский И.М. ... ... и ... ... М.: И.Д. ... 1999 ... ... Е. Раний ислам его социальной ... ... роль // ... и религия 1971, №10.
50.Халидов А.Б. Ислам и ... язык // ... ... ... - М., 1984 ... ... Н.А. Идея ... союза и перспективы интеграции //
Евразийский союз: новые рубежи, проблемы, перспективы. Материалы научно-
практической конференции. — М., 1996. С.— ... ... ... ... Отв. ред. ... — М.: ... С. 367.
1 Прозоров С.М. Из истории религиозно-политической идеологии в ... // ... ... ... ... ... — М., 1970. — С. 76-
79.
2 Қартабаева Е. ... Азия ... ... ... ... ... тағылымы XX ғасырда" халықаралық Бекмаханов оқуларының
материалдары. 2 бөлім. — Алматы: Кдзақ университеті, 2001. – 144-148 бб.
1 ... К.М. ... ... ... ... ... ... (VI -- нач. XIII в.в.) - Алма-Ата: Наука, 1986. — С. 254.
2 Жумагулов К.Т. Гунны в истории Евразии IV-V вв. // ... ... ... "Древнетюркская
цивилизация: памятники писменности", посвященной 10-летию независимости
Республики Казахстан. — Алматы: Ғылым, 2001. — С. ... ... А.А. Ибн ... — М.: Наука, 1983. 102 с.
2 Очерки истории арабской ... Ү-ХҮ вв. -- М.: ... 1982. — 440 ... ... С.А. ... ... — М.: Наука, 1982. - 188 с.
1 Жумагулов К.Т. Проблемы исследования ... ... // ... в XXI ... ... международных Бекмахановских чтений. 24-25 мая
2001, часть 2. — Алматы: Қазақ университеті, 2001. — С. ... ... К.Э. ... ... ... по ... и
генеологии). — М: Наука, 1971. — 324 с.
3 Мец Адам. Мусульманский Ренессанс (пер. с нем.). — М.: ... 1966. — ... ... Г.Э. фон. ... ... ... культуры. — М.:
Наука, 1981. - 227 с.
5 Уотт У.М. Влияние ислама на средневековую Европу. Пер. с англ. — ... -- 128 ... Уотт У.М. ... ... на ... ... Пер. с ... — М.:
Наука,
1976. - 128 с.
2 Нұртазина Н.Д. Ислам в истории средневекогого Казахстана. Алматы: Фараб,
2000.
3 Қартабаева Е.Т. Араб жаулап алулары ... жаңа ... ... ... 24-25 мамыр, 2002. Алматы: Қазақ университеті,
2002.
4 История ат-Табари. (Избранные отрывки). Пер. с араб. -• Ташкент: ФАН,
1987.
1 ... ... ибн ... ибн ... ... Хорасана:
Извлеч. Из
соч. "Футух ал-булдан" (пер. с араб.). — Душанбе: ... ... ... ... ... ... (пер. с перс.). -• Ташкент, 1897.
3 Бейхаки Абу-л Фазл. История Ма'суда (1030-1041). Пер.с ... — М.: ... ... ... ... ... ... -- М.: Изд. "Раритет", 1990.
5 Мүхаммед пайғамбарымыздың хадистері. Ауд. Н.Қазыбеков, Ред. О.Сәрсенбаев,
Ә.Сәрсенбев. — Алматы: Жазушы, 1994 ж.
6 ... ... ...... Наука, 1970.
7 Махмұт Кдшқари. Түрік сөздігі. 3 томдық. Ауд., алғы сөзін жазған
А.Қ.Егеубай.
- Алматы: ... 1997. ... ... К.Т. ... к современной постановке и трактовке проблемы //
Вестник КазГУ. Серия историческая. Вып. 9. — Алматы, КазГУ, ... ... Н.В. ... ... с ... времен до конца XVIII века.
М., 1958. - 76 с.
1 Али Хіммет Берки, Осман Кескіоғлу. Соңғы пайғамбар хазірет Мүхаммедтің
өмірбаяны. Анкара, 1997. — ... ... ... Қ.Ламашәріпов. — Алматы, 1991. — 7-бет.
3 Ислам энциклопедиясы. Алматы, 1998. --125 бет.
1 Қартабаева Е.Т. ... ... және ... Азия ... ... ... ғ. Басы). т.ғ.к. дис. Алматы, 2002. -- 126-
бет.
2 Зубов А.Б. История религий. Кн. 1. М., 1997. — ... ... Г.Э. ... ... ... культкры. М,
1981. -с. 41.
4 Беленицкий А.М. и др. Средневековой город ... ... Л., 1973. — ... ... Л.Н. Древняя Русь и Великая степь.М., 1989. — 209 с.
1 Али ... ... ... ... ... ... хазірет Мұхаммедтің
өмірбаяны. Анкара, 1997. - 7 б.
1 Бартольд В.В. Ислам. ... ...... Огни ... 1918. —
96 стр.
1 Қазақстан тарихы. Том 1. Алматы: Атамұра, 1996. – 338 ... ... ... ... 1987. -- 19 ... ... А. ... арабские Хадисы о тюрках ҮІІІ-ХІ вв. //
Тюркологический сборник. М.: ... 1966. — с. ... ... ... ... ... жөне түсінігі. Аударған: Халифа Алтай.
Өндеуші:
Долелхан Жаналтай. Редакциялаған: ... ... ... ... ... 1991. — 653 ... Стеблева И.В. Развития тюркских ... форм в XI ... ... 1971.
- 299 с.
4 Нүртазина Н.Д. ... в ... ... ... ... - 312 ... ... ат-Табари (Изб. отрывки) Пер. с араб. Ташкент: ФАН, 1987. — ... ... М. Түбі бір ... тілі (Диуани лүғат-ат түрік). Аударғандар
Қ.Бекетаев, Ә.Ибатов. Алматы: Ана тілі, 1993. -- 192 б.
2 Ибн ... ... ... ... аль-Маккийя). Пер. с
араб.
Спб.: Центр "Петербургское востоковедение". М.: Наука, 1969. -- 108 с.
3 ... С.Г. Из ... ... ... ... Азии ... арабов.
Л.,
1954. - 10 с.
1 Бейхаки, Абу-л Фазл. История Ма'суда (1030-1041). Пер. с перс. М.: Наука,
1969. - 108 ... ... ... ... Алматы: Дәуір, 1994. — 448 б.
3 Вяткин М. Очерки истории Казахской ССР. М.: ... 1941. ... ... ... ... Н.П. ... 1. Аравия — колыбель ислама. Ташкент:
5 Тәжікова К. ... ... ... ... ... Қазақстан,
1989. -
1746.
типогр. при канцлере Тюркистанского Губернатора, 1910. — 276 с.
' Халидов А.Б. Ислам и арабский язык // Ислам. ... ... 1984. -с. ... ... и др. ... ... Средней Азии. Л., 1973. -• 160-161
с.
3 История ат-Табари. Изб. отрывки. Т., 1987. — 815-816 с.
1 Агаджанов С.М. Кипчаки в ... ... ... Алматы:
Ғылым, 1989. - 294 с.
2 Бартольд В.В. Тюрки: Двенадцать лекции по истории ... ... ... ... ... 1998. -- 192 ... Сайдбаев Т.С. Ислам и общество. — М.: Наука, 1984. — 304 ... ... А.Х. Абу Наср ...... Ценрт аль-Фараби, 1997. -
128 с.
3 Бартольд В.В. Культура ... — П., 1918. - 112 ... ... К. ... ... ... ... — Алматы: Қазақстан,
1989. - 174 б.
1 Агаджанов С.Г. Огузский племена Средней Азий ІХ-ХПІ вв. ... ... // ... и ... ... — М.: Наука, 1971. Вып.
X. - с. 179-193.
2 Беленицкий А.М. и др. ... ... ... ... — Л.: ... 389 ... Фролова Е. Раний ислам, его социальная сущность и историческая роль ... и ... -- 1971. ғЮ. — с. ... ... О. ... ... Очерки морфологии мировой истории. Т. 2.
Всемирно-историческая перспектива. — М.: Мысль, 1998. — 608 с.
2 Махмүт ... ... ... 3 ... Ауд., алғы ... ... - ... ХАНТ, 1997. Т.1. - 589 б; Т.З. - 597 б.
1 Мец ... ... ... (пер. с. нем.) — М.: ... 1966. — ... Крачковский И.Ю. Избранные сочинения. В 6-ти томах. - М.-Л.: Изд. Акад.
наук СССР., 1957. Т.4. - 919 с.
1 Кунаев А.М. Аль-Фараби и ... ... ... Востока. — Алма-Ата:
Наука, 1975. - 26 с.
2 Сагадеев А.В. Очеловеченный мир в философии и ... ... (По ... ... ... ... // Сборник. Этика
и жизнь. — М.: Искусство, 1974. — вып. 3. - 542 с.
1 ... ... ... ІХ-ХІІ ғғ. — Алматы: Ғылым, 1995. -160 б.
2 2Таукелев А.Н., Сапаргалиев А.Н. Государственно-правовые взгляды аль-
Фараби.
- Алма-Ата: Наука, 1975. - 102 ... ... В.В. ... ... ... Соч. Т.7. — М., 1971. — 663 ... ... А. Очерки Средней Азии. — М.: Изд. А. Мамонтова, 1868.— 361 с.
1 Түркістан газеті. 2003, 9 ... ... М. Ж. ... діні. Түркілер неге мұсылман болды? А., 2000, 77-
б.
3 Бернштам А. А., Советская археология XI, С. 378.
4 Егемен Қазақстан, 29 ... 2003 ж
5 ... М.Ж., ... ... ... неге ... ... А., 2000. 281-
б.
6 Васильев Л.С., История востока, Высшая школа, Москва, 1998г, I том, 272-
с.
7 Абай шығармаларының 2 ... ... ... ... ... 1995 жыл,
II м, 181-б.
8 Юдин В.П., Орда: Белая, Синяя, Серая, Золотая II Чингиз-наме, 16-с.
9 Қазақстан тарихы (Көне заманнан ... ... бес ... II ... баспасы, Алматы, 1998жыл, 577-бет.
10 Ұмытылмас есімдер – Алматы: ... 1994, ... ... ... ... 2 том “Қазақ энциклопедиясының” Бас
редакциясы, Алматы, 1999, 496-б.
12 Қазақ ... ... ... жылы, №1-2 ақпан-көкек 19-бет
13 Смағұл Сәдуақасұлы, Таңдамалы, II том, 209-210-беттер, Біріккен қазақ-
монғол “Ахтан” кәсіпорны, Алматы, 1993жыл
14 Қазақстан: ... ... 2 том, ... ... Бас
редакциясы, Алматы, 1999, 496-бет.
15 Алексеенко Н.В., Население дореволюционного Казахстана, Алматы, 1981
жыл, 94-бет.
16 ... Ы., ... ... Алматы, 1955, 278-279-беттер
17 Алтынсарин Ы., Таңдамалы шығармалары, Алматы, 1955,17-бет.
18 КРОМА., 81-қор, I тізбе, 1036 парақ.
19 Ұмтылмас есімдер – ... ... ... Ким П.Г. Неграмотность в Туркестане? Миф и факты языком документов//
Правда Востока, 1991, 13 маусым.
21 Пірманов Ә., Қапаева А. Қазақ ... ... ... ... ... – Алматы: “Атамұра”, 1997, 43-44-беттер.
22 Ұмытылмас есімдер – Алматы: Қазақстан, 1994, 194-196-беттер
23 КРОМА., ... I том, ... 39-42 ... ... Н. ... и медресе у казахов, Алматы, 1950 жыл, 16-17 ... ... ... I том, ... ... ... Н. ... и медресе
у казахов, Алматы, 1950 жыл, 19-20-беттер
26 Қазақстан тарихы., Көне заманнан бүгінге дейін “Атамұра” баспасы,
Алматы, 2002 жыл, ... ... А.Н., ... быта ... казахов // Известия Русского
географического общества, т.23,1887, 463-464-беттер

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Араб мемлекеті туралы41 бет
PHP тілі. PHP-мен бірге жұмыс істейтін құралдар47 бет
PHP- мен бірге жұмыс істейтін сервердің классикалық құралы- APACHE +PHP+MySQL44 бет
«Арабтардың философы» - әл – Кинди9 бет
Ірі қара малдарының эймериозды- мониезиозды инвазиясы, емі, алдын-алуы.35 бет
Абу Бакирдің жаулап алу саясаты20 бет
Азияның географиялық табиғат зоналары16 бет
Азияның көлдеріне физикалық – географиялық сипаттама21 бет
Азияның туристік орталықтары: Индонезия5 бет
Азияның физикалық-географиялық елдеріне сипаттама21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь