Психология тарихы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І ТАРАУ. Психологияның ежелгі таным ретіндегі ғылыми.теориялық аспектілері.
1.1 Шығыстық психотехникалардың психология ғылымында қолданыс табуының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Батыс елдері психологтары мектептерінің психологиялық
құндылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7

ІІ ТАРАУ. ХХ ғасырдың басындағы психологиялық ой.пікірлердің теориялық маңызы
2.1. Ж.Аймауытовтың психологиялық еңбектерінің мәні ... ... ... ... ... ... 14
2.2. М.Жұмабаевтің қазақ психологиясына қосқан үлестері ... ... ... ... ... ..21
2.3. Т.Тәжібаевтың психологиялық ой.пікірлері

ІІІ ТАРАУ. Қазақстандағы психология ғылымы.
3.1. Психологияның ғылым ретінде қалыптасуының
алғашқы кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
3.2. Қазақстандағы психология ғылымына үлес қосқан ғалымдардың еңбектерін психология пәнінде іске асыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... .29

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
Психология нені зерттейді? Ол қандай ғылым? деген сұрақтарды қарапайым адамдарға қойсақ, мынадай жауап алар едік: « сезім мен ойды», «адам мінезін», «адамның ішкі әлемін зерттейтін ғылым» т.б. Егер нақты терминологиясына мән бермесек, алынған жауаптарды шындыққа жанасымды деп есептеуге болады. Шын мәнінде де психология жоғарыдағы аталынғандарды және т.с.с. көптеген мәселелерді қарастырады.
Тарихтың ежелгі кезінен-ақ қоғамдық жағдайлар адамдардың бір-бірінен ерекшеліктерін айыра алуға, мінез-құлқын түсінуге мәжбүр еткен. Қай кезеңді алып қарасақ та, психология ғылымы адамдардың ішкі және сыртқы әлемімен қатар жүріп отырған. Оған мысал ретінде екі адамның бір-бірімен танысуын алайық. Мұнда бір адам мен екінші адамның бір-бірін қабылдауы, ол туралы өзіндік ойы, сөйлеуі арқылы пікір алмасуы, эмоция мен сезімі, мінезі мен адами қасиеттерінің кейбір жақтары алғашқы танысудан-ақ байқалады. Бұл жағдайды тұтасымен алғанда психикалық құбылыстардың элементтері құралады. Бір қарағанда қарапайым ғылым сияқты көрінгенімен психологияның дербес ғылым болуына қаншама ғасырлар қажет болған. Алғашында адамдар « мен кіммін?», «мені кім жаратты?», «жан дегеніміз не?», «ол қай жерде орналасқан?» секілді философиялық сұрақтардан бастаған. Бұл мәселелерді психология философиядан дербес ғылым ретінде бөлініп шыққаннан кейін тереңдете зерттей бастаған. Психология өз дамуында ұзақ жолды жүруіне қарамастан, нақты объекті мен пәнін, мақсатын қаншама рет өзгерткен.
Бірінші кезеңде психологияға жанды зерттейтін ғылым деген атау шамамен екі мың жыл бұрын берілген. Адамдардың өміріндегі түсініксіз жағдайларын жан арқылы түсіндіруге тырысқан.
Екінші кезеңде психология сана туралы ғылым деп аталынған. Оның басты себебі V ғасырдағы жаратылыстану пәнінің дамуына байланысты. Ол заманда сезіне алу, ойлау қабілеттерін ойлау процестерін санаға жатқызғандықтан, зерттеу әдісі ретінде адамның өзін-өзі бақылауы мен фактілерін жүйелеп баяндауын негізге алған.
Ал үшінші кезеңде  ғасырда пайда болған психологияны мінез-құлықты зерттейтін ғылым деп қарастырған болса,төртінші кезеңде психология объективті заңдылықтар мен психика механизмдерінің көрінуін зерттеген.
Бүгінгі таңда психология –жан құбылыстарының сыртқы және ішкі дүние заттарының әсерінен пайда болып, біртіндеп дамып, қалыптасу заңдылықтарын зерттейтін ғылымға айналған. Жалпы алғанда «психология» ұғымы ортағасырдағы еуропалық- діндарлардың ықпалынан туындағанымен, оны XV ғасырда неміс ғалымы Христиан Вольф ғылымға алғаш енгізген [1,6]. Психология термині гректің екі сөзінен (psyche- жан, logos- ілім) алынған, бұл «жан туралы ілім” деген ұғымды білдіреді. Психологиялық ғылыми білімдердің тарихы екі кезеңге бөлінуі мынадай.
1. Алдамұратов Ә.Қызықты психология. А, «Қазақ университеті», 1992 ж
2. Алдамұратов Ә., М. Мұқанов. Психология пәнінен лабораториялық практикалык сабақтар. Бірінші бөлім. А, 1978; Екінші бөлім.1979 ж
3. Әбдірахманов А., Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша-қазақша
сөздік. Алматы, «Мектеп», 1976 ж
4. Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы, 2002 жыл.
5. Мухина В.З. «Детская психология» М. 1976г.
6. Мұқанов М. Жан жүйесінің сыры. ҚМБ. Алматы, 1964.
7. Мұқанов М. Ақыл-ой өрісі. Алматы, «Қазақстан» баспасы.1980.
8. Люблинская «Детская психология» М. 1996г.
9. Линден Ю. «Обезьяны, человек и язык» Москва 1981год.
10. Обухова «Этап развития» детского мышленения» М.1992г.
11. Психология. Адамзат ақыл – ойының қазынасы ІУ. том А, 2005ж.
12. Петровский А.В. «Педагогикалық және жас ерекшеліктер психологиясы» Алматы, 1987ж.
13. Сәбет Балтаұлы Бап – Баба «Жантану негіздері» Алматы, 2001жыл.
14. Эльхонин «Детская психология» М.1979г.
        
        Тақырыбы: Психология тарихы
Кіріспе..................................................................
..............................................3
І ТАРАУ. Психологияның ежелгі таным ретіндегі ғылыми-теориялық аспектілері.
1. Шығыстық психотехникалардың психология ғылымында қолданыс табуының
ерекшеліктері ………………...……………………......…..5
2. Батыс ... ... ... ... ... ХХ ... басындағы психологиялық ой-пікірлердің
теориялық маңызы
2.1. Ж.Аймауытовтың психологиялық еңбектерінің
мәні........................14
2.2. М.Жұмабаевтің қазақ психологиясына қосқан
үлестері......................21
2.3. Т.Тәжібаевтың психологиялық ... ... ... ... ... Психологияның ғылым ретінде қалыптасуының
алғашқы кезеңі
.........................................................................
......................26
3.2. Қазақстандағы психология ... үлес ... ... ... пәнінде іске асыру жолдары
.............................29
Қорытынды................................................................
....................................33
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
............................................................34
І. Кіріспе
Психология нені ... Ол ... ... ... ... ... қойсақ, мынадай жауап алар едік: « сезім мен ойды»,
«адам мінезін», «адамның ішкі әлемін ... ... т.б. Егер ... мән бермесек, алынған жауаптарды шындыққа ... ... ... Шын ... де психология жоғарыдағы аталынғандарды
және т.с.с. көптеген мәселелерді қарастырады.
Тарихтың ежелгі кезінен-ақ қоғамдық жағдайлар ... ... ... ... ... түсінуге мәжбүр еткен. Қай кезеңді
алып қарасақ та, психология ғылымы адамдардың ішкі және сыртқы ... ... ... Оған мысал ретінде екі адамның бір-бірімен танысуын
алайық. Мұнда бір адам мен екінші адамның бір-бірін ... ол ... ойы, ... ... пікір алмасуы, эмоция мен сезімі, мінезі мен
адами қасиеттерінің кейбір ... ... ... ... ... тұтасымен алғанда психикалық құбылыстардың элементтері құралады.
Бір қарағанда қарапайым ғылым сияқты ... ... ... болуына қаншама ғасырлар қажет ... ... ... « ... ... кім ... «жан дегеніміз не?», «ол қай жерде
орналасқан?» секілді философиялық ... ... Бұл ... философиядан дербес ғылым ретінде ... ... ... зерттей бастаған. Психология өз дамуында ұзақ ... ... ... ... мен ... мақсатын қаншама рет өзгерткен.
Бірінші кезеңде психологияға жанды зерттейтін ғылым деген ... екі мың жыл ... ... ... ... ... жан арқылы түсіндіруге тырысқан.
Екінші кезеңде психология сана туралы ғылым деп аталынған. Оның басты
себебі (V(( ғасырдағы ... ... ... ... ... ... алу, ойлау қабілеттерін ... ... ... зерттеу әдісі ретінде адамның ... ... ... ... ... ... ... үшінші кезеңде (( ғасырда пайда болған психологияны мінез-құлықты
зерттейтін ғылым деп ... ... ... ... ... мен ... ... көрінуін зерттеген.
Бүгінгі таңда психология –жан құбылыстарының сыртқы және ішкі дүние
заттарының әсерінен пайда болып, ... ... ... ... ғылымға айналған. Жалпы алғанда «психология» ұғымы
ортағасырдағы еуропалық- діндарлардың ықпалынан туындағанымен, оны XV(((
ғасырда неміс ғалымы Христиан Вольф ғылымға алғаш ... ... ... ... екі ... (psyche- жан, logos- ілім)
алынған, бұл «жан туралы ілім” ... ... ... ... ... тарихы екі кезеңге бөлінуі мынадай. Оның біріншісі
–шамамен 2500 жылға созылған, көш басы Аристотельден басталған жан ... ... ой ... ілкі ... Осы ... ішінде психология басқа
ғылымдармен, әсіресе, философиямен қосақтаса дамып келеді. Оның екінші
тарихы 1879 жылдан басталады. Осы жылы неміс ғалымы ... ... ... ... ... мұның дербес эксперименттік
ғылым болуына себепкер болды. Психологияның даму тарихы көптеген ғұлама
ғалымдардың, атап ... ... ... ... ... ... Әбуәлі Ибн Сина, Декарт, Гоббс, Спиноза, Лейбниц, Локк, Гартли,
Дидро, Вольф, Галлер, т.б. есімдермен тығыз байланысты. Психикалық
құбылыстар бізді ... ... ... ... және ішкі ... әр түрлі бейнелері болып табылады. Олар (түйсік, елес, ой, қиял,
сезім, ерік қабілет, дағды, икем, бейімділік, қызығу, ... әдет ... өз ... ... ... ... жиі кездесетін
ұғымдар. Бір қарағанда бұлардың мәнін әрқайсысымыз тез ажырататын ... де ... ... ... құбылыстардың мәнін ғылыми тұрғыдан
түсіну арқылы ғана жан-жақты ажыратуға болады. Осы мәселені ғылыми жолмен
баяндауды, олардың өзіндік ... ... сөз ... ... ғылымы қарастырады. Психология -ерте замандардан келе жатқан
білім салаларының бірі. Оның дүниеге келген жері ежелгі ... ... ... ... ... бойы әр ... ғұламаларының көз-
қарастарында насихатталып келген түсініктер бойынша, ... ... ... болады, мәңгі бақи жасайтын жан ... ... ... ... ... ... иесі де, себепшісі
де. Жан туралы осындай түсініктердің ... ... ... ... ... дұрыс түсіне алмауы себеп болды. Олар дүниеде ... одан ... ... ... бір күш бар, ал жан болатын болса,
соның бір көрінісі, мәселен, ұйқы кезінде ол ... ... ... де адам ... ... қайтып келеді, егер келмей қалса, өледі деп
тұжырымдаған. Жан туралы осындай анимистік (барлық нәрседе де жан бар
дейтін ... ) ... ... ... ... күні ... дейін
кездеседі. Мәселен, Лусан аралының(Филиппин) тұрғындары тагалдар ... ... еш ... ... ... олар ұйқы кезінде адамның жаны
басқа жақта жүреді дейді. Тасманиялықтардың тілінде жан мен көлеңкенің
ұғымы бір сөзбен беріледі, өйткені олардың ... жан мен ... ... ... ... тайпасының индеецтері «лао-каль» деген сөзі арқылы
көлеңкенің, жанның, дыбыс берудің, бейненің ұғымын береді. Жан туралы осы
тектес қарапайым түсініктердің ... ... ... ... ... ... ... түсінігі жоқ кездерде, яғни жан мен тәннің
толысуын олардың бірімен-бірінің байланысын дұрыс ажырата алмай, жан
өлгеннен кейін ... ... ... ... бақи өмір ... нәрсе деп
ұғынудың нәтижесі еді. Қазіргі кезеңде тіршілік қарекетінің ерекше
нысаны ретінде психиканың дамуы мен ... ... ... ... деп те ... ... ... ежелгі таным ретіндегі ғылыми-теориялық аспектілері.
1.1. Шығыстық психотехникалардың психология ғылымында қолданыс
табуының ерекшеліктері
Дзен ілімінің адам өмірінде үлкен рөл алатын бір себебі дзен ... және діни ... ... ... ... ... қатынастарын қарастырған. Жалпы дзен Үндістанда пайда ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан. Сондықтан
Жапония Шығыс медицинасы мен Батыс ақылының түйісетін жері болып ... дзен дін, ... ... ... және ... қатысты ілім
емес. Ол барлық құбылыстарды шындықта ... ... дәл сол ... ... Оның ... ... және қазір»басқа еш жерде
болуы мүмкін емес. Дзен үшін ешқандай «ертең» сөзі ... ... ... нақ осы ... ... ... келеді. Сол үшін дзен әдістер мен
тапсырмалар, құралдар мен ... ... ... ... ... ... ... «дхъяна» сөзінен шыққандықтан ол
«медитация » деген мағына береді. Барлық будда мектептері адамның рухани
дамуы үшін медитация техникаларын ... ... оны ... ... ... ... ... дәстүрлі қарастыратын мәселелері мынадай.
1. Адамдардың ұғымдарды дұрыс қолданбауына байланысты дзен түзетулер
енгізіп, оны ... ... ... және ... ... ... ... қарағанда Шығыстағы дзен «даналық» туралы терең мағынада
зерттеген.
Дзен негіздерінде өмір ... пен ... ... ... пен тыныштық арасындағы үйлесім әсерінен адам өзінің тіршілігінің
орталығына ... Ол ... оның ішкі ... және ... ... ... пен ... байланысты болады. Сонымен қатар дзен
ілімінде жадырау нәтижесіне жету өте ... ... ... Ол ... ... ментальды және физикалық деңгейде көрсету аса ... ... ... ... тыс ... дзен ойлау формасын табиғи
емес деп санаған. Себебі ... ... ... ... ... ... ... байқаған. Адам өзінің эгосының жасанды ... ... ... ... мен ... ... ... мен
интуициясын түсінетінін аңғарған. Сана табиғи және интуитивті ... ... ... концептуалды ойлаудан басымдық көреді. Адам өмір
процесіне қатысушы болудың орнына үнемі концептуалды ойлаудың ... ... ... пен жауапкершілік сезімін, өзінің қатынасын бағалау арқылы
құндылықтар шкаласын құрайды. Мұндай әрекеттерден ... ... ой ... ... ... ... ... саналылық күйіне жетуге болады?
деген сұрақ ... ... жету үшін ... ... ... ... ... Бірі Риндзай, екіншісі сото әдісі.Дұрыс
шешімін табу үшін Риндзай ... ... ... ... ... ... ... шығып, кенеттен пайда болатын интуицияға жүктелген.
Ал сото –дзен ... ... ... ... яғни ... ... пайдаланған. Жүргізілген әдістердің мақсаты адамдардың
эгоисттік санасын жалпы әлемдік санаға қосу болып табылған.
Мыңдаған ... бойы ... ... ... ... ... ... босанып, таза сананы сақтауға үйренген. Дзен әдісін көптеген
тарих беттерінде есімдері ... ... ... ... ... Ол рухани мәдениет тарихының дамуына үлкен іс жасап, ... ... ... ... ... ... ел деп қарап, өзінің
ілімін осы ... ... ... ... ... ... жағдай болмасын
орталықты, тепе-теңдікті сақтай алатын болған.
- Үнді монахы Бодхидхарма «чань» (дзен) дәстүрінің негізін б.э. 520ж.
Қытай ... ... ... ... ... ... ... бірі болды. Мәліметтерге сүйенсек, ол ... және ... ... адам ... Өз ... жаңа ... аса назар аударып, медитацияның жаңа әдістерін өңдеп, ... ... Оның ... ... ... ... ... тану және
оны ашу.
- Созанның өмірбаянында ол қай жерде туылып, қай ... ... ... ... ... Шығыс түсінігі бойынша адамның өмірі туралы
дәлелі емес, ... не ... аса ... ... өз ... ... ... көру қандай болса, ақиқаттағы бейнесін ... ... ... ... Егер сіз ақиқатты көргіңіз келсе, әрбір
пікірден бас ... Сана ... ... болуы, оның көрінуінің
арасындағы күрестің бар болуынан азап ... ... Оны ... жеңуге
болады? Оның қандай да бір тәсілі бар ма? ... ... ... ... сезгеніңізде ауру сізден арылады. Себебі бұл ... ... ... біз ... ... ... оған үйреніп қаламыз. Сонда
ауруды ұмытып, тек дәріні ойлай бастаймыз. Енді аурудың өзі ... ... ... ... ... ... Риндзай «айқай» ұстазы ретінде танымал. Ол кенеттен айқайлау әдісін
адамдардың үндемеуі үшін пайдаланған. Адамдар оған ... ... ... ... ... сұрақтарды қоя бастағаннан, Риндзай кенеттен айқай
салатын болған. Себебі сол сәтте сана ... ... ... ... дейін
тыныштық күйде болып, тек айқай ғана қалған. Осы ... адам ... ... тоқтаған секілді сәт орын алатын болған. Бұл медитацияның құпиясын
пайдалану арқылы ... ... ылғи ... ... мен ... шек ... ... адамның өз-өзіне концентрациялануына мүмкіндік
берген. Себебі сол уақытта адам өз ішкі орталығын ... ... ... шоғырландырады. Бұл әдісті әлемдегі ... ... ... ... олардың іс-әрекеттері жасанды болып көрінген.
Риндзай өз әдісін ... ... ... оның айқайы адамға
қылыш секілді шаншылып, адамның тіршілік ету орталығына ... ... тағы бір ... ... ол ... адамдарға медитацияның қолдану
техникасын қарапайым сөзбен түсіндірудің арқасында адамдарға үлкен өнеге
көрсеткен. Әсіресе ... ... ... бермейтін адамдарға ерекше көңіл
аударған. Сонымен қоса Риндзай ақиқаттың ескі және жаңа ... ... ... шындық үнемі жаңа, себебі адамның санасы өсуде және ... ... ... ... Риндзай үшін дзен бұл тірі ... ... ... оның ... де ... ие, ал ол дүниеден өткенде –шеберден
берілетін тәжірибесі де тоқталады. Ол ... ... болу үшін ... ... тиіс ... ... Румидің айналу әдісі орталықты табуға бағытталады. Егер
адам ... ... ... ... бірте –бірте ішкі әлемінде орталықтың
бар ... ... оған ... ... ... Олар өзін ... ... тапқан және өмірде әдіс ретінде пайдаланған.
- Махакашяпа мен Бодхидхарма адам орталығын табуда тәжірибе жасаған. Олар
адам санасында ... ... таза ... ... ... ... ... Чуань Цзы, Ли Цзы мен Лао ... ұлы ... ... ... ... ... ... Бұл тұлғалардың барлығы да адамның ішкі әлемін
зерттей отырып, өзін-өзі табуға тырысқан.
- ... дзен ... ішкі ... мен толық үнсіздікті, ішкі тыныштық
орталығын енгізді. Мына көзқарасында Доген : « Өмір ... ... ... ... ... ... ... материалдық өмірден бөлінбейтінін айтқан. Ол:
«Адам жан дүниесін тазалау үшін ... ... ... ... ... ... –өз ... «бос айна» деп атаған. Ол «жауап қайтармау»
ілімін ... Тек ... және дәл ... ... ... ... ... таңбасының орталығы етіп алған және ол арқылы аспанның,
әлемнің, адамның ішкі дүниесінің тереңдігін ... ... ... ... б.э. ... ... қолдануының әсерінен біздің заманымызға жеткен. Бүгінгі таңда
осы ілімнің кейбір әдістері психология ғылымында да жиі ... ... сан ... ... Үндістандық философ Раджниш Ошо
еңбектерінде көптеп кездеседі.
1.2. Батыс елдері психологтары мектептерінің ... ... ... ұғым ... (лат.«анима»-рух, жан)-
байланысты. Ол барлық тіршілік иелерінде жан бар деп ... ... ... ... философиялық ілімдерде психикалық аспектілерді идеализм немесе
материализм ... ... ... ... ... ... Лукреций, Эпикур адам жанын шар ... ... ... ... ... деп ... Ал ... грек идеалист
философы Платон (б.э,д, 427-347жж.) жан ... ол тән мен жан ... ... ... ... жаратылысынан жан -тәнді басқарады
деген. Ұлы философ Аристотель «Жан туралы» трактатында ... ... ... бар ... ... қарастырып, алғаш рет жан мен тәннің
бөлінбейтіндігі ... ой ... ... ... жаңа ... (VIIғ. ... ... ғылымдарының көмегімен тәжірибелік
–эксперименталдық ... ... адам ... ... зерттеу қолға
алынған. Ол кезеңде ... алу мен ... ... сана ... психология сана туралы ғылым ретінде дами түскен.Ал өз
пікірінде Р.Декарт (1596-1650) адам жаны мен тәнінің ... ... ... ... ... ... қоса тән де ... жасай алатынын
айтқан. Ол заманда мұндай ... ... ... ... ... туындатқан. Адамдарды тәндік (физиологиялық) және
психикалық (ішкі сезімдік) процестер қалай байланысатындығы туралы сұрақтар
қатты мазалаған. Өз өмір сүру ... ... ... ... ... ... теорияны жасап шығарған. Ол құлықтың детерминистік
концепциясын ... ... ... ... ... ... ... қайтаратын зерттеген. Сол себептен «жан» ... ... ... ... ... Тән мен ... ... байланыстыруға Голландия
философы Спиноза (1632-1677) әрекет жасады. Ал неміс философы Г.Лейбниц
(1646-1716) Декарттың қалыптастырған психика мен ... ... ... ... ... ... енгізді.
Психология өзіндік ғылым ретінде (I( ғ. 60-шы ... ол ... ... ... мекемелері мен психикалық
лабораториялардың ... оқу ... ... ... ... ... ... Бірінші нұсқалы
эксперименттік психологияны неміс ... ... ... ... ... ... адамның сана қызметі мен оның қызметінің
рөлін зерттеуге аса мән ... Ол адам ... ... ... ... жаңа ... ... гипотезасын жасаған. Жалпы функционалисттер үшін
психология сана қызметін ... ... Олар ... ... ... ... ... қолданған.
Ресей психологиясының тарихында Г.И.Челпанов (1862-1936) үлкен рөл
алады. Оның басты үлесі Ресейде психологиялық институтты (1912) ... ... ... ... ... ... (1857-1927) зор ықпал жасады. Ал И.П.Павлов еңбектері ... ... ... ... зерттеуге бағытталады. Оның
еңбектері психолоиялық іс-әрекеттердің физиологиялық негіздерін ... ... ... ... 1913 жылы ... ... әдістерді зерттегенде ғана ғылым ретінде аталынуы құқылы
деген. Сондықтан ол әрбір ... ... ... ... ... ... объективті белгілейді. Бихевиористтік ... ... ... мінез-құлық туралы ғылым, ал санамен байланысты ұғымдарды
психологиядан алып тастау керектігін ... ... ... ... мен К.Левиннің психологияны тұтастық
құрылым ретінде зерттеу бағдарламасынан бастау алған. Гештальт туралы ұғымы
(немістің«форма») ... ... ... ... ... ... ... үлесі психологиялық бейне
ұғымын өңдеу мен ... ... ... ... ... ғ. ... психология ғылымында психоанализ немесе Фрейдизм
бағыты ... ... ... ... ... ... ... мотивация, психиканың қорғаныс механизмдері, сексуалдылықтың рөлі,
балалық шақтағы психологиялық жарақаттың ересек шақтағы мінез-құлқына ... т.б. ... ... ... ... ... ... байланыстырғандар К.Хорни, Г.Салливен, және Э.Фромм. ... ... ... ... ... аса маңызды артықшылығын танытқан ... ... ... ... 60-шы жылдардың аяғында ... бұл ... ... ... ... ... мен танымдық дамуды ескермеуіне қарсылық білдірумен ... ... еді. ... ... көрнекті өкілдері –Дж.
Брунер, Д.Норман, Л.Фестингер, ... ... ... ... ... ... зерттеу аймағы танымдық процестер - ес,
тіл мен сөздің психологиялық қырлары, қабылдау, ... ... қиял ... ... ... ... ... алдына қойған мақсаты-
бихевиоризм мен ... ... адам ... ... ... ... жақындау, өміршең психологияны таңдап
алу еді. Өз зерттеулерінің объекті ретінде гуманист психологтар салауатты,
шығармашыл жеке адам ... ... ... ... ... бірі ... Маслоу еді. Ол жеке адам ... ... ... білу мүмкін еместігін қадап айтқан. Маслоу адам
іс-әрекетінің, адамның мінезі мен қылығының ... сол ... ... мен өз мүмкіншіліктерін ... ... ... деп
есептеген. Өз мүмкіншіліктерін ашуға (самоактуализация) деген қажеттілік
бірнеше қызметпен байланысты. Біріншіден, ... ... ... ... тек жақсылық келтіруге ұмтылу (адам табиғатынан
қайырымды). Ч.Дарвиннің ... ... ... Маслоу, тек жыртқыш
та күшті хайуанаттар өмір сүруге бейімді деген Ч.Дарвиннің ... бұл ... ... ... ... дәлелдеуге тырысты.
Маслоу жануардағы өз ұрпағын жалғастыруға деген ... ... кем ... ал сол ... ... ... ... талай баса айтқан. Екіншіден, адам өз болмысына орай
кемелденуі тиіс, яғни ... ... ... ... мен қабілеттерін
орнымен пайдаланып, ... ... ... ... ... ... Ал ... міндетті атқару қажеттілігі, Маслоуше, тек
дені сау, ... ... ... Есі ... мен ... ... өз ... мұндай талап қоя алмайды. Сырқаттың өзі
де адамның осы ... ... та ... ... ... ... ... болып отыр. Гуманистік психология
тұжырымының өзегі: адам өз ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Өз мүмкіншілігін ашудың
(самоактуализация) мәні не? ... ... бұл тума ... ... қасиеті. Әрбір адам қайырымдылық, адамгершілік, тілектестікке деген
қажетсінумен дүниеге келеді. Бұлардың бәрі адам өзегінде, оның ... ... ... іске ... ... ... бірінен -біріне күрделене ауысып отыратын адам қажеттіктерін
жіктеп, ... ... 1. ... ... 2. ... 3. ... тағамдық қажеттіліктер, осылардың бәрінен жоғары
–адамгершілік қажетсінулер, яғни 4. шындық, қарапайымдылық, ... ету. ... ... бәрі өз ... өз ... ... ... адамда көрінетін жалпы қажеттіліктердің мазмұнын
құрайды.
Трансперсоналды ... ... ... ... тіршілік иесі
ретінде және әлеммен, ғарышпен, адамзатпен тікелей қатыстығын қарастырады.
Сонымен қоса ... ... ... ... ... бар екенін
көрсетеді. Ол адамның санасыз ... ... ... оған
адамзаттың «санасыз ұжымының» ... ... ... ... ... жатқызуға болады.
Кеңестік дәуірдегі психология өз пәнінің диалектикалық- материалистік
бағытын дәріптеу күресінде ... ... ... ... ... ... үлкен идеялық –теориялық күрес барысында
қаланып, әдістері белгіленді. Аса ... ... ... ... бір ... ... ... кеңес психология ғылымының бой
көтеруіне ... ... ... ... ... А.В.Запарожье, К.Н.Корнилов, А.Н.Леонтьев, А.Р.Лурия,
С.Л.Рубинштейн, А.А.Смирнов, Б.М.Смирнов, Д.Н.Узнадзе және басқалар ... ... ... ... ... сан ... ... қызмет
ететін ғалымдардың саны шексіз.Әсіресе эзотерикалық ... ... ... жаңа ғылыми
ақпараттарды ашуда. Солардың ішіндегі шығу тегі ... ... ... бері келе ... психологиялық техникалардың бірі гипнозды
айтуымызға болады. Бүгінде оның түрлі әдіс-тәсілдерін мына психотерапевттер
қолдануда: ... ... ... ... ... ... ... Ф.Д.Неткачев,
В.А.Гиляровский, М.П.Кутанин, М.В.Стрельчук, Д.В.Кандыба т.б. Жалпы
гипноздың кең тараған ... ... ... ... мен ... ... ... Ал Шығыс елдері болса, ежелден келе ... ... ... Ендігі кезекте Америкалық гипноздың қалай
дамығанына көшейік.
Адамзат тарыхында көп ... бойы ... ... ... ... ... ғалымдардың мансапқа(карьера)жетуіне кедергі
жасады. 1875 жылы Францияда Месмердің талабын зерттеу үшін арнайы ... ... ... ... ... ... күл ... Гипноз және гипнозға қатысты құбылыстарды зерттеуге бел буған
Шарконы құрметтеушілердің ... осы ... ... ... ... ... ... алған доктор Джеймс Эсдэйлге (1847) ... ... үшін ... өсуіне тиым салынды.
Зигмунд Фрейд гипнозды зерттеу процесінде кездескен көптеген
кедергілер мен ... ... ... ... бас ... ... К.Г.Юнг гипнозға қызығушылығын жоғалтты. Өйткені ол бұл
құбылысты қадағалай алмағандықтан, оның ... ... ... Осы ... ... және мұра етіп ... Джеймс, Жане т.б.гипноз туралы
еңбектері ғалымдардың арасында сенімге ие бола ... ... ... мен тәжірибелік парадигмалық негіздеріне сәйкес келмеді.
20-шы жылдары ... ... ... ... және оның ... ... ... болып Кларк Л.Халл(1933) саналды. 1923 жылдардың
соңында Висконсинаның ... ... ... ... ... ... ... Халл Эриксонға гипноздан семинар
өткізу жөнінде ұсыныс жасады. Халл ... әсер ету ... ... ... ... ... ... ал Эриксон оған
ұмтылыс көрсетпеді. Қайткенде де ... ... ... ... ... ... ... адам жөніндегі даңқы кеңінен тарады.
Ол Мендота мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Эриксон 1901 жылғы желтоқсан айының 5-і күні Невада штатына
қарасты алтын іздеушілер елді мекенінде ... ... ... ерте
балалық шағы өте ауыр өтті. Оның есту қабілеті бұзылған және толық түсті
көру ... ... Оның есту ... ... соншалықты ән
айтуды айқай-шу ретінде қабылдады. 17 ... ... ... ... ... ... сал (паралич) болып қалды. Оған өмір ... ... ... ... ... Бірақ ол он жылдық үздіксіз
жаттығулардың нәтижесінде, жүру ... ... ... Осындай өмірлік
тәжірибесі оның байқағыш қабілетін ерекше дамытты. Ол ... ... ... дене қимыл белгілерін тез қабылдап, дұрыс ... ... ... Эриксон өзінің дарындылық қабілетінің арқасында
дұрыс ... ... ... және ... жоспарлы түрде емдеу жолдарын
жетілдірді. Висконсина университетінде дипломын қорғаған ... ... ... ... ... 1928 ... ғылымының докторы атағын алды. Интернатурадан кейін ол алғашында
Колорадодағы ... ... ... ... ... соң ... ... штатындағы
мемлекеттік емханасында жұмыс істеді.Ворчестерде Эриксон өзінің тәжірибелік
және клиникалық зерттеулерін ... ... ... ... ... ... көптеген қызықты мақалалар жариялады. 1934 жылы
Мичиган штатына ... Вейн ... ... ... ... ... зерттеулер жөніндегі директор қызметіне ... ... ... берді. 1948 жылдың шілде айында ол 46 ... ... ауру мен ... кейін, ол университеттік мансапты
қойып, Аризона штатына қатысты Фениксте жеке ... ... ... ... ... Вейн мемлекеттңк университетінің
аколледжінде қызмет атқарды. 1953 ... ... ... ... ... Ол өмір бойы ... арбасына тәуелді болды. Бірақ
жоғарыдағы ... ... ... ... гипнозға деген
қызығушылығы жойылмады. Қайтыс болғанға дейінгі соңғы 28 жылдар ... ... ... ... жоғалтпай, шығармашылық ізденістермен қатар
лекциялар оқыды, түрлі кеңес ... ... ... ... ... ... ... Эриксон гипноз ... ... ... ... ... ... (галлюцинация)
түстерді көрудің себептерін анықтады. Өзінің зерттеулерінде ол гипноздың
әсеріне баға беру барысында көпшілікке танымал ... ... ... ... Бұл тестте зерттеушілерге ... топ ... ... ... сандар ұсынады. Сандарды дұрыс оқып шығу үшін адамға
дұрыс түстік көру қабілеті қажет. ... ... ... 3 ... қызыл түспен бейнеленген. Қызыл түске деген соқырлықты сендіру арқылы
қызықты жайттарды анықтады. ... ... ... қолындағы
саусақтардың санын санап беруін ... ... олар 3 деп атап бере ... ... ... ... көрмеді.
Эриксон өзінің клиникалық зерттеулерінің барысында гипноз арқылы
таңдамалы ... ... ... ... ... сендіру
мүмкіндігін көрсетті. Гипноз арқылы саңыраулыққа сендіру үшін ол өз
тәжірибелерінде ... ... ... ... ... мәлім электр тоқтың әсерінен адамның бұлшықеттері жиырылады.
Сондықтан ол ... ... ... дыбысты қоңыраумен алмастырады. Өзінің
зерттеулерінде зерттеушілерге гипноз арқылы саңыраулыққа сендіріп,
қоңырау шалған кезде шартты рефлекстер ... ... ... ... есту қабілетін қалпына
келтірілгеннен кейін, олардың тітіркену қабілеті орнына келетінін
байқауға ... ... ... ... ... физиологиялық
процестердің өзгеруін байқаған ол тәжірибелік зерттеулер барысында
сілекей шығару реакциясын ... ... ... ... ... ... қолдарын ыстық немесе салқын суға батыруға сендіру
арқылы қолдың температурасын жоғарылатуға немесе төмендетуге болатынын
дәлелдеп көрсетті. Өзінің өмірінде түрлі аурулардан ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан ол
ауруды сезінбеуге сендіру мен реттеуге бағытталған көптеген әдіс
–тәсілдерді жетілдірді. Өзінің гипноздық тәсілдерін қолдану ... ... және ... ... емделушілердің іскерлік қабілетін
арттыруға негізделген тәжірибелер жүргізді. Мысалы: зерттелушілерге 10
минут аралығында қаптағы мұз ... ... ... есептеу
тапсырмасы берілді. Әдеттегі есептеу жылдамдығы минутына 59 мұз
кәмпиті болса, гипноздың әсерінде болған бір адам 10 ... ... мұз ... ... ... 1933жылы Эриксон әйгілі антрополог
Эдвард Сепираның семинарында күнделікті психопатологиялық әдістерін
гипноз арқылы қолданылуын көрсетті. Мысалы: бір ер азаматқа гипноз
арқылы неміс ұлт ... ... ... екі ... ... үйленетіндігі жөнінде сендірілді. Гипноз ұйқысынан тұрған соң
оның ... ... ... ... ... ... нәтижесіз аяқталды. Ол көпшілікті неміс ұлт ... ... биік ... ... ... ... ... ТАРАУ. ХХ ғасырдың басындағы психологиялық ой-пікірлердің
теориялық маңызы
2.1. Ж.Аймауытовтың психологиялық ... ... ... мен ілкі бастауын сонау Орхон-Енисей жазбаларынан
алатын ұлттық тәлім-тәрбиелік ой-пікірлер Қазан төңкерісіне ... әлі ... ... ... ... ... ... еді. Оның бірнеше
себептері болды: біріншіден, Қазақстанда қоғамдық, гуманитарлық ғылымдардың
сансапалы тауарлары ... ... ... олардың ғылыми атаулары
қалыптаса қоймаған болатын. Екіншіден, әр ғылымның ... ... ... ... ... тапшылығы, үшіншіден, ғылым салаларын
өрістетерлік ғылыми-техникалық, ... ... ... ... ... т.б) жұпынылығы себеп болды.
Әйтсе де осы кезеңдетуған халқының жарқын болашағы, оның тәуелсіздігі мен
бостандығы және рухани өрлеуі ... ... ... ... осы жолда
шыбын жандарын пида еткен аса ... ... мен ... ... аспанында шоқ жұлдыздай жарқырап, жазира кең далада рухани- мәдени
дамудың жаңа ... ... ... (қайта өрлеу) іргесін қалаған еді.
Бұлардың алдыңғы ... Ш. ... Ә. ... А. ... ... X. Досмұхамедов, Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, Н. ... ... ... ... педагогика және психология ғылымдары
саласында ғылыми еңбектер ... оқу ... ... тәлім-тәрбиелік
ғылымдардың үлттық терминдерін қалыптастыруға өлшеусіз үлес ... ... ... бабамыз әл-Фараби ілімінен бастау алған психология ғылымы
шын мәнісінде XX ... 20-30 ... ... ... ... ... дербес ғылым болып қалыптаса бастады. Осы
айтылғанға орай, ұлттық тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... психологиялык ой пікірлері арнайы сөз болып, талдауға алынады.
Туған халқымен 60 жылдан кейін қайтадан көрісіп, табысқан ... ... ... ... ... ... мәселелері саласында
сындарлы, тереңмағыналы ғылыми еңбектерді өндіре ... ... ... ... ... 5-6 ... ішінде оның осы салада алты кітап
жазуы- бұл айтқанымызды жақсы айғағы 1924 жылы ... ... ... оқу арасында оқитындарға арнап «тәрбиеге жетекші» (Орынбор ,
Госиздат, 186-бет), 1926 жылы екі ... бір - ... ... Орда
Ташкент ), екіншісі- «Жан жүиесі және өнер таңдау» 1929 жылы «комплекспен
оқыту жолдары » (Қызыл Орда ... 129 -бет) , ... ... «Жаңа ауыл» (бастауыш классқа арналған оку кітабы, Алматы 1922-30
ж.ж) «Сауатсыздықты ... жоюы ... т.б . ... ... ... ... » ... мен педагогикалық
психологияның ғылыми ... ұлт ... ... ... сөз болады. Еңбек төрт ... , 29 ... ... ... ... » ... оның психологиялык негіздері (ынталы оқыту,
үйрету әдістері , машықтану жолдары, оқытудағы көрнекілік , оқыту түрлері ,
т. б.) ... ... ... мектептершщ өміршен алынған нақтылы
мысалдармен терең талданады . Еңбектің төртінші бөлімінде де педагогикалық
психалогияның кейбір мәселелері сөз ... . Олар : ... бен ... ... ... ,қазақ мектебінің өзіндік ерекшеліктері,
мүндағы еңбек тәрбиесі, т.б .
Әрине , ... ... ... ... ... да жоқ ... ... кейбір тәлім-тәрбиелік үғымдар әр бөлімде белгілі жүйеге
түспей қайталанып отырады. ... ... ... ... ... ... «Сабақтың жүрісі» деитін параграфтар төртінші ... да ... ... ... ... беру», «Белсенді
сабак жүзеге қалай жығады? , т. б.»). ... де осы ... ... ... ... ... алғашқы төл туынды
екендігінде дау жоқ.
Кезінде осы ... ... ... ... жылы ... білдірген еді:
«Жүсіпбектің «Тәрбиеге жетекші» кітабы -жыл қүсы . Бүл кітаптың тілі ... ... Жаңа ... ... ... кітап әр оқытушы үстолының үстінде
жату керек , әр ... ... ... болу ... » Кітапқа берілген осы
баға күні бүгінге дейін өзінің ... ... ... ... ... мүрасы туралы айтқанда, оның «психалогия»
атты төл оқу қүралы толығырарақ сөз ... ... ... ... бүл
психалогия саласында тілімізде жазылған ғылыми мәнін күні бүгінге дейін
жоймаған дүние екендігі дауысыз ... -деп ... ... осы ... «Бет ... ой, ... терең пәлсәпаға соғатын пән.... өзге білімдер ... Қ.Ж.) ... ... де, ... әлі тіреп яғни нық басқан
жоқ... қарапайым адамға жұмбақ ... ... ... ... пихологияда
қаралады. Себептері, сырлары айқындалады, бұлардан хабары болу, ақыл ойна
ерік беру ... де ... ... Бұл ... алдымен бала оқушыларға
ұсынамыз. Қалаберсе, кімде-кім әлеуметпен қоғаммен ... ... ... оның ... де ... ... ... деп ойлаймыз. Хат
танитын жай қазақта, арындамай оқи алса недәуір ... алар деп ... ... ... ... оңай ... оқып ... сүйте-сүйте біріне
тісі батар. Оқырманына осылайша ой сала келіп, Жүсіпбек «пихология нені
сөйлейді?» -дейтін бірінші ... осы ... екі ... мың ... ... мағлүмат береді. Бүл жерде ... ... ... ... пихологияның жай -жапсарын баяндайтын беттері өте
тартымды. Кітаптың екінші тарауында ... жан- ... ... ... қайтып үйымдастыруға болатынын айта келіп (бақылау, анкета,
әңгімелесу, тәжірибе әдістерінің мән жайы), тәптіштеп түсіндіреді. Ол ... ... ... математиканың, оның «болжау қисыны»
дейтін саласын қалайша пайдалануға болатынын ... ... ... ... ... ... ... тарауы «тірі заттарыдың қылығын жалпы мінездеу»
(қазіргі терминде «психика және сана»)- деп ... ... ... психофизиологиялык қүбылыстар, атап ... ... ... ... ... мен ... дағды,
инстинктері (соқыр сезімдері) бүлардың бір-бірінен ... ... ... ... ... ... талдауға
алынады. Осы тарауда академик И. П. Павловтың ... ... ... ... ... сөз болады. Автор адам санасының даму ... ... ... дұрыс көрсете келе, қоғамдық (әлеуметтік
-психологияның негізгі мәселелерінің (топ, ... ... ... ... ... ... ... төңірегінде
тәптіштейді.
«денедегі кейбір мүшелер ... ... деп ... ... жан қуаттарының анатомиялык-физиологиялық механизмдері, Яғни жүйке
саласымен оныңатқаратын қызыметі, козу, тежелу ... ми ... ... ... ... мүшелерінің (көз, қүлақ, иіс, дәм, тері,
т.б) анатомиялык күрылысы жөнінде ... ... ... ... шам-шырағы көздің пихофизиологиялық механизмдері өте ... ... ... баяндалған.
Бесінші тарауда эмозия мен сезім, бет пен денедегі түрлері ... ... көз ... ымие шара, т.б қазақ өмірінен алынған
қызғылықты да, нақтылы деректер арқылы түсіндіріледі. Адамды жиі ... ... ... ... ... ... паңдық, т.б) және
бүлардың психологиялық астарлары сөз болады. Түйсік пен қабылдау, ... ... мен ... ынта мен ... еспен елес, қиял
мен шығармашылық мәселелері- ... ... ... ... ... классикалык психологияның негізгі қисындары: түйсіктің
Бебер -Фахнер түжырымдаған психофизикалық заңы, Г. Генголсьтің резонасын
(жаңғырық) ... ... ... т.б. Төл ... ... нақышымен
жақсы түсіндіріледі.
Ал психологиялық басты проблемаларының бірінен саналатын ойлау мен
сөйлеу, ұғымы мен сөзі, ... мен ... ... ... ... ой
қорытындылары ) сияқты күрделі ғылыми категориялардың мәнісі ... ... ... өз ... ... тапқан. Тоғызыншы
тарауда ерік-жігер, қажыр-кайрат , бүларды тәрбиелеу жайлы ... ... ... ... түс көру, көз байлау (гипноз), т.б. парапсихологиялық
қүрылыстары жайлы айтылады. Он бірінші, он екінші тарауалрда әдет ... ... ... оң, ... ... ... кісі ... қоғамдық түрғыдан қалыптастыру, сондай-ақ мәдениет пен өнердің:
дін мен пәлсапаның, жоғрапиялык ... ... ... «экологияның».
-Қ. Ж.), тіл мен ауыз әдебетінің адамның ... ... ... ... әрі тартымды мысалдар арқылы түсіндіреді.
Пихология оқу -қүралында сурет, таблица, схемад.б. түрлі безендірулерге
ерекше мән берілген. Бүл айтылғандар ... оқу ... ... ... ... пәрменділігі артыратын мәнді өлшемдер.
Мүнда классикалық психологиядан түпкілікті орын тепкен, күні бүгінге дейін
қолданбалык ... ... ... ... (спимограаф ,
эстезнометр , кимограф, камертон, т.б.) , ... ... ... ... ... саласының бөліктері , ми жарты шарларының
қүрылысы, ... ... ... көз, қүлақ, тері, жүйке ... орын ... ... ... ... ... төл еңбегі « Жан жүйесі
мен өнер ... ... 1926) ... ерекше назар аудартады. Мұнда
автор ғылыми ... кең ... ... ... ... арқылы Кеңес
өкіметтің алғашқы жартысында қыр ... ... ... ... отырып, олардың мамандык таңдау ... ... ... ... Зерттеудің басты максаты:
қазан төңкерісінен кейінгі жаңа ... ... ... ... ... білуге жәрдемдесу. Кітап мысалдарынан сол ... ... ... заң, сот, т.б. осы ... ... ... ... журналистік, сауда, ... т.б. ... ... ... ... ... жаманы жоқ, мұының кезкелгеніне
икемдік қажет, Бұл жай күнелтудің жолы ғана емес, ... ... ... ететінін айтады.
Ж. Аймауытов мамандық таңдау жайлы өз пікірін жалғастыра келіп «жұрттың
бәрі - ... ... ... ... ... кім ... дейді.
Осы сұрақтың жауабын да Жүсіпбек былайша түйіндеді: «әлеумет түрмысы ... ... ... әр ... ... ... үшін- әр адам қолыңнан
келерлік, пайда берерлік іс істеу керек. Әр адам ... ... өз ... ... ... ... пайда орнына зиян келтіреді.
Екінші, әр адам өз ... жүре ... ... ... ... оның ... ... шыға алмай жерге көміледі. Ондай адам өмірге разы
да болмайды».
Ж. Аймауытов мамандық ... адам ... жеке ... мен ... ... ерекшеліктерін де (темперамент, нышан, т.б) ... бүл ... кісі ... ... жеке ... жетілдіруге,
кісілікке үмтылуға ерекше мән берудің маңыздылығын жалықпай кайталап айтып
береді. Өзінде қандай талант, кандай зеректік, кандай ... бір ... ... қасиет барлығын білуің қажет. Дәлелдеп айтқанда әр ... тану ... өзін -өзі ... адам, өзгені де тануға шорқақ
болады деп тұжырымдайды.
Аталмыш зеріттеудің ... ... ... ... ... ... ... осы тақырып төңірегінде жүргізген зерттеу
жұмыстарына ерекше көңіл бөлініп, ... ... ... Мәселен, автор өз тұжырымдарын сол ... ... А. Ф. ... (1874-1917ж),сондай-ақ аттары әлемге әйгілі
неміс және амаерикан психологтарына (Джемс, Мюнстерберг, Штрен т.б) сілтеме
жасап бұларға ... ... ... осы ... анық канығына ой
жүгіртіп, сайып келгенде, күні ... ... ... ... ... ... ... түсе бастағанын паш етеді.
Ж. Аймауытов психологияның жекелеген мәселелерін өзінің соңғы еңбегі
«комплекст отқыту жолдары» атты ... да жол ... сөз ... ... 9-
шы тараудан түрады ол педгогикалык курсты таңдаушылармен педтехникум
студенттеріне арналып жазылған онда оқу ... ... ... жасалады оның негізгі үш тірегі (жаратылыс, еңбек, қоғам мәселелері)
туралы айта келіп, оқытудың түп ... - ... ... мүны ... ... ... қажеттігіне баса назар аударады. Автор
«комплекст оқыту не?» ... ... ... ... береді: «...бүл өмірдегі
сан алуан қүбылыстарды, нәрселерді бір тақырыпи пен бір ... ... ... түйдіктеп.
біріктіріп окыту». Автор оқыту барысында шәкірттің эстетикалық (сүлулық)
талғамының ... ... ... ... ... ... ... жақтарына талдау жасай келіп ол былай деді: ... ... ... әр ... сазы ... де әр ... ... елінің әні
бүлтарысы жоқ, тек тартар айқай, қайырмасы жок, ... ... ... ... ... ... атқа, есекке мінген адам болсын, ауылдан
былай шыға ... « ... ... ... еді, ... деп ... Арқаның
әні толқынды ырғақты, айкайлай, зарлы, қайталамалы қайыруы үзын ... ... ... мүңды, зарлы, шерлі, желдірме, көй-көй болып
келеді». Ж.Аймауытовтың үлттық ... ... ... мән ... ... ... қауымға арналған түжырымдарын: «ізденсе, талаптанса, колдан
жасалмайтын шарт жоқ. Қүнттталмаған, ізденбеген, соңынан ... ... еш ... берекелі болмақ емес»,-деп психологиялық түрғыдан
түйіндеді. Осы кітаптың да ... ... ... ... ... ... аз ... керек. Жүсіпбектің психологиядан жасаған
еңбектері жайлы айтқанымызда оның ғылыми терминдерді ... ... ... ... болса да пікір білдірмесек болмайды.
Біздегі үлттық психологиялық терминдердің алғаш жүиеге түсуіде Аймауытов
есімімен ... қай ... де ... сөздерге ауыр жүктелген, олардың
жекелеген ғылымның өзіндік ерекшелігін бажайлап көрсете алу абзал. Ғылыми
үғымдардың ана ... ... ... аса мүқияттылықты қажет етеді,
сондықтан да біз әрбір терминнің түрақты орын ... ... ... ... ... жөн. ... жоқ біздер осы күнге дейін
терминдік окулықтан шыға алмай келеміз.
Осы айтылғандарға жиырмасыншы жылдардың ... ... ... ... жәйт. Үлытық еерекшеліктерпен санасуды термин
жасаудың негізгі принцепі етіп ұстау - онің ... ... ... ... ... ... ... автордың таңдау тұрғысы да ... ... ... ... бір ... ... алыныпотрған термин сол
ұғымның дәл мағынасы беруі, сондай-ақ оның келешекте қазақ тілінде алатын
тұрақты орны қандай ... ... ... осы ... ... ... , ... еңбектерінде кездесетін әсер- впечатление, әуестік-
любопытство, балалық-детство, тілек-желание, жан ... ... ... , ... ... ... ... мағына -смысл, максат-цель, мейірімділік — гумманость, ... т.б осы ... ... ... күні ... ... төл
оқулықтарымызда еш өзгеріске түспей, үлттык терминдер қорының төрінен ... ... ... психологиялық қисындарының негізгі желісі оның өзі
түжырымдаған мына төмендегі қисындарға келіп саяды: «тән қуаты ... ... да ... ... ... ... -осал мінездер туады...». «Жалынды
сөз жалынды ... ... т.б. ... ... ерекше
назар аударатын тағы бір басты ерекшелігі -бүлар төл тіліміздегі ... ... ... ... ... Кеңес елін мекендеген түрік
тектес халықтар ... ... ... ... ... ... 40-шы жылдарға дейін әзербайжан, ... ... ... башқүрт тілдерінде үлттық- психологиялык еңбектердің ... ... осы ... ... ... арта түседі. Әрине,
осындай өресі биік ғылыми түйіндері бар төл туындылардың сол ... ... ... ... - ... ... ... жазылғаны белгілі.
Бүрынғы одақта 30-шы жылдарға шейін психологияның ғылыми сара ... ... ... шет ... ... түгіл, Орталықтағы ғылым
ордаларында да белгілі ғалым психологтар (К.Н. Корнилов, В.М. ... еске ... ... алмағанын ескерсек сондай
қарбалас кезеңде жазылған Аймауытов кітаптарын ... ... ... ... ... орыс не еуропа тілдерінің біріне ... ... ... міндеттердің бірі болмақ.
қатысты педагогикалық психологияға тән қоюы да ерекше кұптарлык. Оның жан
куаттары жайлы пікірлеріде дала өмірі мен ... ... және ... зиялыларының туындыларын ұлттық психологиялық нақышты шеберлікпен
пайдалана білу ... ... ... Жан ... ол білу яки ... яки ... һәм кайрат көріністері болып үш ... бөле ... ... ... үлесімен Абай тұжырымдарымен байланыстырып, ... ... ... үндестері тарихи тереңінен сөз қозғайды.
Шатырман мәселенің арқауын осылайша түйіндеп, шығыс ... ... ... есейе келе Еуропа мәдениетіне қүлаш үрған Мағжанға етене жақын да
түсінікті нәрсе.
Ол сыртқы сезімдерді (қазірде түйсік деп ... Қ.Ж) ... ... ... ... ет сезімі деп алты айырыммен анықтап алып, ... ... ... ... назар аударады. М.Жүмабаевтың пікірінше бүл
сезімдердің сау һәмберік болуына, олардың өткір, терең, ... ... қылу ... ... ... жақсы, біреулері нашар тәрбие
қылынса, жан түрмыс та тегіс, бүтін болмак емес. Әр ... ... ... ... ... ... келіп, ақын олардың әрқайсысына
анықтама беріп бүларды тәрбиелеуді үлттық дәстүрлерге ... ... ... ... дүниеге келген күннен бастап нәрестенің естіу
сезімін дамыту үшін ... ... ... ... ... ... жыры ... тәрбиелік мәні зор екенін атап өтеді. «адамның әдемілікті
сүю сезімін тереңдететін де осы есту ... - дей ... ... ... ... ... ... қазаақтың қорқыт туралы айтылған терең де
түнык ... ... ... » ... ... »-Қ.Ж.) туралы да біраз деректер
бар. «Абай» дегеніміз, -деп жазды ол, - сырткы ... бір ... ... бір жан ... ... ішке ... ... жанның
тұнуы, нүктеленуі. Оның бала зейінін тәрбиелеу жөніндегі айтқандары ... ... ... ... зейін даму үшін әсердің күшті, жеке, жаңа
болуын, жаңа алынған білім мен ескі ... ... және оның ... ... ... болуын талап ете отырп, оқу жүиесінің
сабақтастығына мүкият зер ... Ол ... ... зейінсіз болуының
себептерін де аша кетеді бүған дененің һәм жанның ... ... ... т.б. ... ... ... ... көрсетеді. Оның бірі еш нәрсеге абай тоқтатка алмайтын өте қолайсыз
түріоған ... үзақ ... ... ... ... бір ... ... болып,
басқа нәрселерге абайлы болмайтын адамдардың бейқамдығы. Ақын мүндай
қасиеттің зиянсыздығын, мүның ... ... ... ... зейінін ол ерікті, еріксіз, табансыз, ішкі, сыртқы деп
жіктейді ... ... оның жас ... ... ... ... ... тақырыбын әсерлену, оның пайда болу шарттары кіші
һәм тоны деп жеке жеке ... ... ... психологиялық терминдердің мәні
ашып көрсетеді. Заттарды үғу үшін ... жан ... ... ... ... туғызған себепті, яки затты табуды перцепция,
әсерленуді ... ... ... ... апперцепция, ал
апперцепция перцепияны ... ... ... ол ... ... яғни ... ... болады»,-деп осындай психологиялық ... ... ... ... ... жеке талдап, ересек пен бала
әсерленуінің айырмасын да арнайы сөз етеді.
Адам ... ... ... орнын көрсете келіп, автор оларды есту,
көру,козғалу, т. б. Деп жеке-жеке қарастырады. Естің адам жасына ... ... айта ... ... ... ... жолдарына
тоқталады.
Автор қиялды еріксіз және ерікті деп екіге бөледі. Қиял ... ол ... ... ... бар ... ... жұмсап, өзіміз
тілеп жасау - ерікті қиял, берекелі ... яки ... деп ... ... осы ойын әрмен қарай жалғастырып, фантазиянің жасалу жолдарына
тоқталады. Олар: 1)заттардың ... яғни ... бір ... ... ... 2) Әр ... ... мүшелерін бір-біріне алыпқосу; 3) Реті
келгенде өздері де жиыла алатын көрістерді бір ... ... не ... бір ... ... ... ... ... «фантазия сыз адам
өмірі өңсіз бір нәрсеге айналмақ. Мылқау өмірге үн беретін, ... ... ... , ... бар ... ... бар кылатын беретін, сақау өмірге
тіл беретін, жақты бар ... ... , ... көрікті қылатын, бізді асыға
аяк баст ырып , тәңірімен тілдестірген сол - ... ... . ... ... ... көңілқоиып оны өркендетудегі ертеге , бала
ойындары мен ойыншықтардың роліне тоқталады.
2.2. М.Жұмабаевтің қазақ ... ... ... ... ... ... ... ғлыми үғымдарды да әр
қырынан ашып, өнер адамына тән өрнекті ... ... ... гүл, ... ... су , былдыраған бүлақ, шетсіз-
шексіз қаракөк теңіз, түрлі шөптермен ... ... ... ... ... биік тау, ... ... сәулелері, ерке сұлу
картина сықылды әсерлері адам жанында бір ... ... ... ... . ... ... күшағында, меруерт себілген кос ... хош ... ... үстінде күнімен бірге күліп, түнімен ... ... ... ... ... малыменбірге өріп, сары сайран
далада түрып өсетен қазақ баласының қиялы жүйрік, ... ... ... ... ... - ... ... сүлу ләззат іздеуіне, сүлу
нәрсені сүйсіне, ... ... ... жақсылыкқа үмтылып,
жауыздықтан ... ... ... . ... ... үғым, ой,
қорытындылары, ішкі сөйлеу, т.б. мәселелері, ерік-жігер, қажыр- қайрат,
импульс, рефлекс, инстинкт, әдет ... да ... ... ... тәрбиесі туралы айта келіп, ол: «тілектің алдын, артын тексеріп
үйренген ... ... ... ... кияңкылықтан, есейгенде
есерліктен аман болмакшы. Автор ойлау, үғым, хүкім, һәм ой түзеулер жасауға
болады»,-дейді де ... өзін ... ... ... ... Ой шығаруға да осы ... ... ... ... ... ... зейін қояды.
Ақын тілдің адам өміріндегі маңызы жайлы айта ... оның ... ... ... ... «¥лттың тілі кеми баетауы-деп жазды ол, -үлтгың
күри бастағанын көрсетеді. Бүл ... ... сол ... жері, тарихы,
түрмысы, мінезі айнадай ашық керініп түрады. Қазақ тілінде казақтың сары
сайран даласы, ... ... ... ... ... ... ... тымық,
сар далада үдере көшкен түрмысы, асыкпайтын, саспайтын мінездері көрініп
тұр».
Бала темпераментін санвинг, хаолерик, флегматик,меланхолик деп ... ... тән ... ұғымды тілмен баяндайды, баланың жалпы
жаратылысы, табиғаты туралы түсініктері де қазақ үғымына ... ... ... ... ... білу ... - ... ақын,
-адамның жаксы тәрбиеленуі керек». Мағжанның аталмыш кітабы « педагогика»
деп аталған мен түгелдей дерлік ... ... сөз ... ... ... 17-ші ... он үшің ... психология мәселелеріне
арналған. Мүнда ... ... ... екі -ақ тақырып
(«педагогика бөлімдері», «жалпы педагогика») арналыпты, оларды автор бар
болғаны он үш бет ... ... ... жүз алты ... ... қалған тараулары адамның жан дүниесінің әртүрлі жақтарын
сипаттайды.
Мына «педагогиканың» 1923 жылы Ташкентте шыққан екінші ... ... ... ... болады. 1. сөз алады. 2.жетекші сөз.
Тәрбие деген не? 3. ... ... ... педагогика. Дене
тәрбиесі. 4. жан ... ... 5. ... топ ... ... ... ... яки жанының ббілуі.
әсерленуі. 6. Әсерленуді бөлу. Т.Абай. 8. Суреттеу. 9. Ес ... ... ... 12. ... 13. Тіл. 14. Ішкі ... ... яки көңіл.
15. Қайрат. 16. Баланың жалгіы жаратылысы.
Әрине, М. Жұмабаев сөз етіп ... ... ... ... ... ... деңгейінде, әсіресе оның терминдерінің өзі ... ... де ... бір ... түсіп топтаса қоймаған кезінде төл
тілімізде ... ... сөз ... ... ... де жоқ ... Онысы
кешірімді де. Сондыктан да бүл еңбекке казыргі күн тұрғысынан қарап баға
беру аділ болмас еді, Ал, ... ... ... ... ілкі ... орын ... ... мұнда сөз болған кейбір психологиялық ғылыми түйіндерімен атаулардың
олпы-солпы жақтары туралы қыскаша тоқталып өтейік. Кітапта кейбір ... дәл ... ... Мәселен, «перцепция- әсерлеуді туғызатын
еебепті. яки затты табу, «дүрысы- бүл затты тұтастай, толық, зат ... ... өзі ... ... ... - ... деген үғымды
білдіреді «иллюция»,- деп жазыпты автор, -болып тұрған әсерленуді бүрынғы
әсерлену жеңіп кеткенде болатын сезім алдауы». Дүрыс ... -әрі әр ... ... ішкі) байланыста айналымдағы объектілерді (заттарды)
қате, теріс, бұрмалап қабылдау, яғни ... ... ... ... иллзия ұғымын «елес» деп алыпты, оның ... ... ... көз ... ... келеді. Мүндай дәлдігі кем ғылыми түжырымдар
кітаптің әр жерінен ... ... Енді ... ... ... «абстракция» деген үғымды «жалаңаштау» деп ... ... ... ... ... ... еді. Күні бүгінге дейіносыф термин
ана тілімізде абстракция ... ... жүр. М. ... абстракцияның
затының сынын затын бөліп алып,сол сынды жеке бір зат ... ... ... ... қүбылыстарды жалпылау арқылы оның бір елеулі қасиетін
калған қасиеттерінен ойша бөліп алу. ... ... ... ... т.б. ақ ... ... белгілі «акшыл»-осы соңғы үғым абстракция
деп аталады. Автордың «түйсікті» - ... ... ... ... т.б. ... баламалары да қазіргі
психологияның қазақ тіліндегі ғылыми атауларымен үйлесім кірмейді.
М.Жұмабев орыс педагогиксын К.Д ... ... жан ... зерттейтін психологиямен астарластыра байланыстырған тұңғыш
қазақ ... Ол ... ... яғни ... ... ес, қиял, ойлау, сөйлеу, т.б.) ерекшеліктерін ескермейінше, ... ... ... ... ... ... ... ерекше ескертеді. Педагогика адамды жан-жаққа тәрбиелеу үшін
оны жан-жаққа терең зерттеу қажеттіне нүскауын К.Д ... ... ... ... үйлесіп жатыр.
М. Жұмабаевтың осы кітаптағы психологиялық ой ... ... ... ... ... қылу ... әрине, адам баласының, әсіресе
жанын тәрбие қылу керек деп ұғу керек... Дүниеде теңіс терең емес, адамның
жаны терең... адам тіл арқасында ғана жан ... ... ... ... сырын үға алады. Адам өз жанының көріністерін өзі бақыламаса, жан
көріністерімен ... ... ... ... сол ... жері, тарихи,
тұрмысы, мінезі айнадай анык көрініп ... ... тілі -сөз. Біз ... ғана неше ... ... ... білдіре аламыз. Баланың маңдайында
сөйленетш сөздері де әдепті, сүлу болуға тиісті. Былык ... ... бала өмір бойы ... ... ... болады... Ата аыа қатал
болса, ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан
баланың маңындағы адам дұрыс мінезді болуы керек... Мінез тәрбиесі жан
иесіве тиісті азық берігі, сол жан ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі тексеру оның жан түрмысының өркендеуше, түзу жолға
түсуше, ... ... ... каны ... бір жол ... ... табансыздығын сезсе бала оны силаудан, ... ... ... методикалық еңбектері де психологиялық жағынан ерекше көңіл
аударарлық. Мәселен онын қазақ мектептеріне оқу-қүралдарын қандай етіп жазу
керектігі жайлы, сондай-ак ... ... ана ... оқыту жолы» (1925),
«сауатты бол» (1926) «Әліппе»
т.б. газет ... ... ... өз ... ... ... ... тақырып.
2.3. Төлеген Тәжібаевтың психология іліміне
қосқан үлесі.
Кеңес өкіметі жылдарында қазақ ... ... ... ... ... ... үлес қосқан ғүлама ғалым, белгілі ... және ... ... ... ... ... Шымкент
педтехникумын үздік бітіргеннен кейін көп үзамай Мәскеудегі Н.К. ... ... ... ... ... оны 1935 жылы бітіріп шығады.
Сол жылы психология кафедрасына ... ... Осы ... ... психологтардың еңбектерімен тыңғылықты танысады. Солардың бірі-Л.С.
Выготскийдің психологиялық мүрасынаарналған көлемі 80 беттік қол жазба. Ол
1938 жылы «К.Д. Ушинский-Ресейдегі ... ... ... ... ... диссертация қорғаннан соң, Алматыға келіп, Абай
атындағы Қазақ педагогика институтында, Қазақ университетінде ... ... ... ... ... ... ... Ол
бірнеше монография мен жүзден аса ... ... ... ... психология мен педагогиканың теориясы мен тарихы, ұлттық мінез
бен этнопсихология, халықтық педагогика, мораль, этика ... ... сөз ... ... ... ... екі ... төңірегінде,
атап айтқанда, ұлт тілінде психологиядан оқу кұралдарын қүрастыру мен
халқымыздың педагогикалық және ... ... ... ... зерттеу ісіне бағышталды.
Төл тіліміздегі ғылыми психология ұлы отан соғысынан бұрынғы
жылдардың өзінде —ақ өркен жая бастаған еді, деп ... ... 1938 ... ... «халық мұғалімі» журналының
беттерінде Тәжібаевтың осы ғылым төңірегінде жазған біраз
мақалалары жарық көрді. Ғылыми жағынан мазмұны терең осынау
дәрістер мен ... ... мен ... тиянақты да жүйелі білім алуына кезінде ... ... Осы ... ... ... әр ... ... белгілі жүйеге
түспей жүрген үллтык психологиялық терминдерді саралап, бүл ғылымның төл
тілімізде ... жая ... ... ... Т. ... ... ... атпен «Қазқ университеті» баспасынан жарық ... ... ... ... ... атты ... ғылыми
принциптерімен астарлас жүниежүзілік классикалық психологияның ... ... мол ... ... Ж. ... ... ... психологиялық еңбек. Мүнда осы ғылымның екі жарым мың ... ... ... ... бар, оның негізгі бағыттары мен ағымдары
жайлы келелі сөз қозғалады. Мәселен осы ... жәйт ... ... атты ... ... ... ... тарауаларында
«жеке адам», оның іс-әрекетінің түрлері , бүлардың өзіндік психологиялық
астарлары, сондай-ак адамның ... жан ... ... мен
қабылдау, елестету мен ес, зейін мен ... ... мен ... қиял ... ... т.б. ғылыми талдауға алынады. Мүнда сондай-ак адамның
жеке дара қасиеттері: темперамент, мінез, қабылет, қызығу, т.б. ... ... бәрі ... ... ... ... фактілермен
тәптештеліктүсіндіріледі. Әрине осы кітаптың негізгі желісі ... 50 ... ... ... ... ... ... соңғы жетістіктерін
баяндайтын кейбір такырыптардың орын алмағаны ... осы ... ... ... оқулықтарға соңғы кездері енгізіліп жүрген
жаңа тақырыптар («Үжым мен топ ... ... ... оқу ... ... ... ... жөнінде басқа тарауларда аз да
болса мағлүмат беріліп отырады. «Қарым-қатынастың түрлері» жайлы «сөйлеу»
тарауында, ал «Үжым, топ ... ... ... ... ... ... ... «Дағды мен әдеттің» психологиялык астарлары туралы
мәлімет қазіргі ... ... ... атты ... өз ... жеке ... ретінде берілгені автордың өзіндік ғылыми
позициясының сонылығын ... ... осы ... ... ... ... онша ... келтірмейді, өйткені ғылымның
ігетасы мәселелері кітаптан тольщ орны алғаны белгілі. Бір есте боларлық
жәйт, ... ... үлт ... жарық көрген оку күралдары мен
оқулыктардың негізгі қүрылымы соңғы елу елу жыл ішінде онша ... ... жоқ. ... ... де көп ... ... өзгеріске түсе қоймайтын
математик, физика, лингвистика секлді дәстүрліклассикалық пәндермен
үндесекендігі есте ... ... ... ... ... 40-шы
жылдардағы казақша баламаларының бірен-сараны қазірде өзгеріске түскенін
бәріне мәлім.
Т.Тәжібаев еңбектерінің ... ... ... ... Шоқан
Уалиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Қүнанбаевтардың психологиялық және
педагогикалық көзқарастарын ... ... ... ... көзқарастарын көп жылдар бойына сарыла зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... жасайкеліп, оның психологиялык ойлары мен пайымдауларына кең
тоқталады. Ғалымның ... Абай тек ... ... ... акын ... ол ... бірге қазақтан шыққан ірі философ, психологиялық білімдер
жүйесін ... ... ... ... ... тілінің сарқылмас
бүлағынан сусындай отырып, Абай үлттық психологиялық үғымдардың негізін
калады. Ол қазақтың ... ... ... ... калаумен шектелмей, сонымен
қатар үлттық психологиялык білімдер саласына қатысы бар үғым, түсініктерді
саралап түсіндірген еді. Бар ... ... ... ... сарп ... ... қазіргі жас буынға ғылыми-тәлімдік тағылымы аз
болмаса керек.
ІІІ ТАРАУ. Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... іргелі ғылыми зерттеулердің дені ... ... ... ғана ... ... дами ... белгілі. Бұл жағдай, әрине,
психология ғылымына да ортақ. ... осы ... ... ... ... шешек
атуына, біртіндеп қанатының катаюына бірсыпыра алғы шартар сонау ... ... ... ... кезеңдерде, сондай-ақ 20 жылдарда
біршама жасалған болатын. Мысалы, Бөкей Ордасында ... ... (1919) Ғ. ... ... ... психологиялык
сипаттағы туындылары, Н. Құлжанованың «Мектепке дейінгі тәрбие» (1923) «ана
мен бала» (1927) ... ... да ... жан ... ... ... козғалған еді. 20-жылдары өлкедегі тәлім-тәрбие ғылымының ірге тасының
калауына орыс ғалымдары да шама-шаркынша үлес қосты. Мәселен сол ... ... ... ... ... етіп, сол оқу орнын біраз жыл
басқарған, сөйтіп жаңа ... ... ... ... ... бірі ... В.Я. Струминский (1880-1967) еді. 1923 жылы
каламынан «психология » атты еңбек жарық ... Осы ... ... ... ... ... атты ... қысқартылып, қазақ
тіліне аударылды. Осы аталған ... ... ... каз ... ... ... анык. Қазақстанда отызыншы жылдары кызмет еткен, аты
бүкіл әлемге ... ... ... ... негізін
салушылардың бірі- А.П. Нечаев (1870-1948) елу жылдан астам психология
саласында белсенді кызмет еткен, аты ... ... ... ... еді. ... ... саласы кемде -кем. Ғалым көп жылдар бойына адамның
еске ... ... ... ... жүзінде тексеріп, оны
мектеп практикасына ендіруді көздеді яғни ... ... (жас, ... ... т.б.) ... зор ... 1940 жылы жазып бітірген «психофизиологиялық синдромдар жүйесі»
атты еңбегін еліміздің көрнекті психолог ғалымдары, ... Д.Н ... К.Н. ... өте ... бағалады. Оған осы еңбегі үшін диссертация
қорғатпай-ак педагогика ғылымдарының ... ... ... ... ... психологияға қатысты зерттеулерді қазақ ғалымдары да
Ш. Әлжанов, М. ... С ... Ә. ... Т. ... А.Темірбеков,
с. Қожахметов, т.б. жүргізіп келді.
М. Әуезов (1897-1961) өзінің 20-жылдары жекелеген еңбектерінде («Ғылым
тілі», «философия жайынан» «оқу ісі» т.б) ... мен ... өз ... ... салды.
М. Әуезовтың психология әселесіне қатысты айтқандары, сондай-ақ оның әр
жылдары әдебиет, мәдениет, өнер, білім, ағарту, ... ... ... ... да жиі ... ... ... әрі алуан көіңл-
күйлері, эмоция, сезім, ерік- ... ... ... ... ... ... тәлімгерлік касиет, қазақтың үлттық психологиясы
әр қыраннан сөз болады. Төменде ғалымның ... ... ... ... ... ... тоқталайық. Оның пікірнше
шабыт тек өнер өкілдеріне ғана тән қасиет емес ол кез ... ... де ... ... ... күйі. Бірак мүның өзі жазушы мен
ақьін үшін өте ... ... ... ... ... ... ... күш-қуаттың зор өрлеуімен екіншіден, шығармашылық
соны туындыға ... күрт ... ... ... күйді
шақырып тасумен сипатталады. «жазушы қаламынан туатын асыл бүйым, -деді М
Әуезов,- суреткердің өзінің жанынан терең алған күйлерден ... ... ... ... ... ... сезім», «үзак пісу», «бір
жазғанын кайта-қайта жаза беру», «өзін- өзісынап қарай беру»,т.б. ... ... ... мен ... ... ... қажет. Жазушы қаламнан
туған әрбір туынды, зергердің қолынан шыққан асыл бүйымдай творчествалық
шабы күйінің нәтижесі. Шабыт күйі ... ... ... ғана ... өзіне
баурап алады. Шабыт жоқ жер де әлсіз, сүреңсіз жазық шығарма туатыны хақ.
Қысқасы тынысы балқыған жазушының жүрегінен ғана шын ... ... ... этнопсихология, үлттьщ мінез туралы айтқан түйін
-түжырымдары да сапалығымен ... ... ... әр халыктың не үлттың өзіне
тән мінез-қүлқы, темпераменті, талғам, түсінігі, әдет ғүрпы, салт-сана
болатындығын ... ... ... Автор халықтың ғасырлар бойы дамып,
қалыптасқан ортық рухани тіршіліктері (фольклор, тіл, дін, ... ... ... т.б) үлт ... ... танып білдіретін
басты өлшемдері дейді.
М. Әуезов психология ғылымы саласында арнаулы ... ... да ... ... жаңа ... ... ... деп айтуға толық
хүқымыз бар.
Сәлкен Балаубаев (1901-1973) қазақ психология ғылымының қаз түруына
алғаш үлес қосқандардың ... ... ... ... психологиясының тарихынан елеулі орын алады.
Мәселен: «Мектеп группаларын комплектеу» (Қызылорда, 1934, 16 бет ) ... ... ... ... ... құру ... акыл - кеңес
береді. Автор оқушыларды бір ... бөлу ... ... әр баланың оқу
қызметі шұбар болса, группаның оқу жұмысы қиынға соғады, олар ақыл ... дене ... ... да бір ... ... болуы тисі дейді . ... - ... ол, - дене ... ұлылы-кішілі болып, үлкен баламен
кішкене баланың катар отыру, бала психологиясына орайласпайды, үлкендігі
таудай бала мен ... ... ... ... ... ... сезім-эмоция, ерік-жігер ерекшеліктеріне орай класстобы
төмендегіше қүрылғаны дүрыс: «Эмоция- кайрат (казыргі кезде ерік деп ... Қ. Ж .) ... ... ... түрлі, шүбар болыу керек, өйткені оқу
группасының бірін ылғи үйымшыл, екішісін ылғи үйымсыз балалардан, ... ... ... ... ылғи сылбыр балалардан, біріншісі- ылғи
бастаған ісін ... ... ... балалардан, екіншісі -ылғи бастаған
ісін тастап кететін тыңғылыксыз балалардан түзеуге болмайды ». Мүны ... ... ғана оқу ... процесін ойдағыдай үйымдастыра алады дейді
. Автор ... ... ... -ақ ... ... ... балаларды
бөліп алып, айрықша арнаулы мектепке оқыту ... ... ... мектептер деп аталатындығын да айта кетеді.
Шәрапи Әлжанов (1901-1938)-тың осы кездері педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... оның
мүғалімдерге ранап «ес және есте ... ... Ой ... ... атты ... еңбегінде шәкірт психологиясының
жас және дара ерекшеліктері жайлы сөз қазғалады. Осы ... ... ... ... ... назарына ұсынады. Мәселен,
мектеп оқушыларының ойлау саласында жеке-дара ерекшеліктері жайлы ... «... бір ... өте ... ... ... тез ... ... тездеп
жауап бермесе де жайлап барып айтса да түбінде жауапты терең және дүрыс
беруінде сөз жоқ. ... бүл ... ... ... ... өзіндік, жеке дара психологиясы айлы сөз қозғап отыр».
Ғалым психологиялық мәселелерді өз еңбектерінің қай-қайсысында болмасын
кең пайдаланып отырған. Мәселен оның «оқу ... ... ... қүрал», «эстетикалык тәрбие негіздері» т.б. мақалаларында жалпы
психологияның көптеген теориялык ... ... ... сөздер
біршама сөз болады. Ш. Әлжановтың психологияға байланысты көзкарастары
кезінде психолог С. ... ... ... А.Б. ... атты ... ... кезіндегі психологиялык терминдердің
мазмүнынан жақсы байқалады. Күні бүгінге дейін өз ... ... ... ҚР орталық мемлекеттік архивінің қорында сақтаулы түр.
Бауыржан Момышұлы ... ... ... шет ... кең ... ... ... әскери психология. Қазақстанда осы саланың іргесін
қалаушы Б. Момышүлы болды. Өкінішке орай осы кеге дейін Бауыржантанушылар
қазақ қол басшысының бай ... ... ... ... ... келеді.
Қазақ халкының жауынгерлік психологиясы, жау ... ... мен ... ... қол ... қабілет -қарымы, әскерлерді
ерлік жасауға жұмылдыра білу қасиеті, шешендігі мен әмір ете ... ... ... дәл ... ... ... ... таба алған жоқ.
Ол өзін сұрапыл шайқастарда творчествалық тұрғыдан терең ойлай білетін,
солдат жанын терең ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде, ең алдымен, ұрыс кезіндегі психологиясына жан-
жақты талдау жай келіп, ұрыс дегеніміз ... ... ... қару ... ... ... ... әсер ету деп түйеді.
Үрыс ауқымы өте кең ... Оған ... ... мінез-күлық
ерекшеліктері, үлттық мақтаныш, намыс, адамгершілік сезімдері, ерік-жігер,
қажыр-қайрат, батырлық секілді жан дүниесінің ... ... ... ... бет ... мен рухы ... болу ... Дейтін
сауцалға ол былай жауап береді: солдаттың жаны нәзік, рухы граниттей берік
үғым. Дүшпанға ең кауіпті қару бүл - ... ... Үлы Отан ... секілді бір туар дара түлғалардың бойынан үрыс жағдайынасәйкес,
жаңаша жағдайда қолданған тактикалық әдістерінен де ... ... ... тәрбие туралы» жазбаларында ол ерік, үят, мақара
болушылық сияқты жауынгер бойындағы сезімдерге, ... ... ... ... ... назар аудара келіп, мына төмендегі
үғымдарға талдау жасайды: 1) ерік дегеніміз не? 2) ... ... ... ... не? ... ... не? 5)үят дегеніміз не? 6)абырой
дегеніміз не? т.б.
Батыр қырықтан астам психологиялық ... ... ... нақты да дәл әрі айкын, қанатты сөздей қыска.
3.2. Қазақстандағы психология ғылымына үлес қосқан ғалымдардың
еңбектерін психология ... іске ... ... ... ... ... қылығын қалай зерттеу керек ?
тақырыбына тоқталып өтейік.
Адамның қылығын бақылау. Қандай болмысты (факт) зерттеу болса да, ол
болмысты ... ... ... ... ... ... ... амалдарын жүйелеп, кемітпей қадағалап, назар салып, байқап
отыру, сонымен ... ол ... әсер ... ... ... және бақылаушының ішінде болып жатқан қызмет ағымдарын зерттеу
деген сөз.
Бақылауымыз қалай болса -солай бытыранды болмас үшін ... ... ... ... ... ... толық болғанымен, нені
бақыламақпыз, қай жағына көбірек назар чалмақпыз, осы туралы ... ... ... ... ... ... жоспар күні бүрын шамалаған
нобай ғана болцы. ... ... ... отыру қажеттігін бақылау
жүмысының ағымы өзі көрсетеді. Күні бүрын жасап алған әскер басыдан жаман
жоқ. Ал ... ... ... одан да жаман.
Мәселен, балалардың қалай ойлайтындығын бақыламақшы
екенбіз, «баланың ойыны» деген тақырып өте кең тақырып, оны
бөлшектеу керек. Біз күні бүрын ... ... ... ... ... ... ойын кезіндегі баланың
шығарғыштығы, еліктегіштігі қандай екенідігін, әйтпесе , қандай
уақатта, әсіресе , ойынға қүштанарлатындығын білгіміз келеді
екеч. Міне, осы жобамен бала ... ... ... бала ... ... бақылаушы жалғыз біз емес, бізден
бүрын да ... ... ... Олай ... ... ... жоспарын да керек (материал) есебінде қолданып, пайдалауымыз
керек.
Сөйтіп енді, жоспарымыз (планымыз) даяр екен, енді біз ... ... шу ... екі ... ьап бола ... Бірінші әділ
бақылаушы бола алмауымызға, болмысқа алдын ала бекіген пікіріміз болуға
мүмкін. Көп бақылаушыларда бүл кемшілік бар. Әділ ... күні ... ... ... тура болу ... ... қатер ілтиптаттың жетімсіз болуы;
кейде біз сырттан киліккен мазасыздықтан, қажығындықтан алаң болып, ... ... ... ... ... көп ... ... мүмкін.
Бақылаушы көңілі тыныш, тың түяқ және ... ... болу ... ... ... табиғи жабайы бақылауды ... ... ... ... ... ... ... қалай өзгертетіндігі. Қүбылыс өзгермесе, жаңа ... . ... ... ... шарттың себебінен қүбылыстың туғандығын,
одан әрі ол қүбылысқа не нәрсе ықпал беретіндігін тағайындау қиыны рас.
Дүниеде ... ... жоқ. ... ... ... ... та
өзгереді. Бірақ қүбылыстың өзгерілуі бізге қызықты, керекті бағытта болмай,
өз бетімен өзгеріп, ... қиын ... ... ... ... алмауымызға
мүмкін.
Бақыланатын қүбылыс өз бетімен өзгермейді, біз өзіміз
өзгерсек, оны жабайы тқалыпқа келтіріп, өзімізге керекті
өзгерістерін туғызуымызға болады. Олай болса,
бақылаушарттарын ... ... ... келтіріп,
оңайлатуымыз да мүмкін, екінші жақтан ... ... өз ... ... , ол ... баеқа
қүбылыстарымен байланысын жақсырақ айқындаймыз. ... ... ... ... ... ... ... күрделі қүбылыстар
шумағынан бөліп алып), білім мақсатымен бақыланатын қүбылыстың шарттарын
өзгертіп бақылауды тәжірибелі бақылау деп айтамыз.
Жәй бақылау мен ... ... ... ... Біз кемпірқосақты
бақыласақ, түрлі - түстердің қалай реттеліп қосылып түрғанын зерттесек,
тағы сонедай белгілерін ... онда біз ... жәй ғана ... ... Ал енді біз ... ... нәрсенің тез не баяу
қүлауына ауаның ... күші ... әсер ... ... болсақ , ол
үшін жәй бақылаумен біле ... Бүны ... үшін іші қуыс ... ... ... ... ауа ... насоспен тартып шығарып тастаймыз.
Сондай ауасын нәрсені қүлатып көреміз; көрсек, ауасыз ... ... ... ... ... ... ... жылдамдығы бірдей юолады екен.
Міне, бүл тәжірибелі бақылау болады. Ал енді сол ... ... ... қүлатып бақыласақ бірі жылдам, бірі баяу қүлайды. Қаралдысы
кішкене ауыр ... ... ... ... ... ... нәрселер баяулап
жерге түседі. Бүл ... жәй ... ... ... ... біз ... ойы, үшқырлығы неден болатынын білгіміз келедіекен,
ойдың үшқырлығына сүрең ... ... ... көп, үшы- ... ... емес. Мүндай халде біздің жәй бақылауымыздың ... ... ... ... ... , не ... дененің шаршағандығын сүрең бермес пе
деген мәселе біздің ынтамызды ... ... ... ... ... білдірмескеде мүмкін ғой. Ол уақатта бақылаушыны, мүмкін
болғанша , күллі ... ... ... не ... ... ... не мүмкін болғанша оларды кісендеп , ... ... ... ... нені білу ... Өзге ... өзгермеген уақытта
дененің қажығандығы ойға қандай ... ... білу ... Осындай
халге келтіріп алып, бақыланушының ойына қызмет еткіземіз. Мәселен, бір
цифрлы сандарды ойша қосқызамыз. Онда ... ... ... ... дене ... ... да, соң да болу ... Ойдың үшқырлығы айрықша
электр сағатымен өлшенеді. Солай ... ... ... ... ... шабандайды екен. Сөйтіп, тәжірибе арқылы аса зор мәселені ... қол ... ... ... ой ... ... ... екен.
Тәжірибелі бақылаудың тағы бір артықшылығы бар, Жәй бақылаудан оның
дәлелдігі , анақтығы артықырақ. Неғүрлым бақылау көп бола ... ... ... де арта бермек. Бақылау саны аз болған сайын, түрлі көлденең
әсерлерден қүтылу мүмкін емес; ... көп ... ... ... ... ... ... ойдың шабандауын тәжірибе еткенде, дененің
шаршағандық салдарынан басқа, тағы да бір көлденең әсерлер қабаттала беруге
мүмкін. Бақылауды көбейтсек, төтеннен ... ... ... ... ... ... ... қарсы маңызды бір талас бар. Бақылынушыны
біз не істейміз? Біз оны күндегі өмір ... ... ... ... отырғызамыз; тәжірибеханада, әрине , ... ... ... , ... ... ешбір нәрсе жоқ, бәрі
жабайы түрде. Бірақ бәрі де табиғатша емес, өмірден алыс болуға мүмкін. Бір
адамның ... ... ... ... істеген тәжірибеміз
табиғатқа жақын бола ма? Кейде болады, кейде жоқ.
С ү р а у. Бүдан кейін өзге ... ... ... болады. Өз бақылауымды
місе түтпай , керекті көп жинау үшін, бақылап берсеңіз екен деп ... ... ... ... ... яки оқығанын білуді қалап, мен
оларды бақылап берсеңіз екен деп, тәжірибешілерінен сүраймын. Мен ... ... ... ... ... ... нүсқаулар
беремін. Бақылау жазған қағаздарын маған жіберуін тілеймін.
Әрине, осы сықылды басқалар бақылауының сүрақтары ... ... ... ... ... бақылағанына да соқыр сене беруіме болмайды. Мүнда ... сын ... ... ... Мен ... ... қаншалақты
сенімді ? менің айтқанымдай ... ... ма? ... ... бір ... ... дерек алуыма бола ма?
Қайтсе де сүрау қажет. О түгілі зерттеп ... ... өзін ... ... оны өзім бақылағанда сүрауды қолдансам,
жақсы істеген боламын. Мен әуелі өзінен нені бақылағандығының бәрін, мүмкін
болғанша ... ... ... ... есеп ... ... ... көп артық, керексіз мағлүматтар болуға, керекті нәрселер юолмауға,
көп көмескі ... ... ... ... оның ... тыңдап алғаннан
кейін оны өзім де сүраймын. Бір ондай өзін ... ... ... шын ... де сын ... ... керексінеді. Неге десеңіз, өз қылығын бүрмай,
асырмай, жасырмай, толықжазу өте қиын. Бір - ... ... ... ... ... ... ... адам қызған кездегі байқау шетін
және өзің психологияға тілін дәлдеп қолдана ... ... ... ... ... ... ... басқалай қалайша - жорымақ! Сүраумен
шаттастыруға, жаңылыстыруға да мүмкін. Қандай тура, шын ... ... ... алдында шатасатынын талай көреміз, талай естиміз.
Бәрін айтып келгенде табатын шығыс біркеу: жәй
бақылаудың, тәжірибелі бақылаудың мағлүматтары мен
бақыланушы адамның өзін бақылағандағы ... ... ... ... ... ... ... керек.
Өзін бақылау мен сүрауға онша маңыз берілмейді Бірақ
олардың жәрдемімен жасаған жәй ... ... ... ... болады.
Мысал үшін балалардың арманы туралы ... ... ... ... Мен ... болғанда, әсіресе, кімдей болғым келер еді?
2. Неге ондай болғым келеді?
3. Өзім көрген, естіген не кітаптан оқыған кісілерімнің
қайсысына ... ... ... қалар едім?
4. Неге ощған үқсауды қалар едім?
Көбінесе не тақырыпты оқығанды жақсы ... үшін ол ... ... ... ... ... ... немен алдануды, шүғылдануды
үнатамын?
Неліктен ол қызметті үнатамын?
Үйде ... ... не ... ... ... келе - ... ... ғылыми
зерттеулер соңғы жетпіс жыл көлемінде өркен жайып
бастағаны белгілі. Бұл жағдай, ... ... ... ортақ болатын. Әрине осы ғылымның алдағы жерде
гүлдеп шешек атуына біртіндеп қанатының қатаюына сонау
ерте ... , ... келе 20 ... (М. ... ... ... ... жасалған болатын .
Қазақстанның сол кездегі астанасы Орынборда кейіннен сол
кездегі КСРО Педагогикалық ғылымдар академиясының
корреспондент- ... ... ... В. ... ... ... жарық көруі айтарлықтай
оқиға болды.
Отызыншы жылдары қазақ психология ғылымының
жекелеген мәселелері ... ... ... ... ... педагогикамен астарласа жазған бірнеше
кітапшалары мен ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. Алдамұратов Ә.Қызықты психология. А, «Қазақ университеті», 1992 ж
2. Алдамұратов Ә., М. ... ... ... ... ... ... ... А, 1978; Екінші бөлім.1979 ж
3. Әбдірахманов А., Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша-қазақша
сөздік. ... ... 1976 ... ... ... ... ... 2002 жыл.
5. Мухина В.З. «Детская психология» М. 1976г.
6. Мұқанов М. Жан ... ... ҚМБ. ... 1964.
7. Мұқанов М. Ақыл-ой өрісі. Алматы, «Қазақстан» баспасы.1980.
8. Люблинская «Детская психология» М. 1996г.
9. Линден Ю. «Обезьяны, ... и ... ... ... ... ... ... детского мышленения» М.1992г.
11. Психология. Адамзат ақыл – ойының қазынасы ІУ. том А, ... ... А.В. ... және жас ерекшеліктер психологиясы»
Алматы, 1987ж.
13. Сәбет Балтаұлы Бап – Баба ... ... ... ... ... ... психология» М.1979г.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар психологиясының даму тарихы, теориялар туралы негізгі түсініктер12 бет
Жоғары сынып оқушыларының психологиялық ерекшеліктерін зерттеу тарихы23 бет
Заң психологиясының даму тарихы28 бет
Медицина психологиясының қалыптасу тарихы9 бет
Медициналық психологияны қалыптасу тарихы7 бет
Медициналық психологияның даму тарихы5 бет
Медициналық психологияның қалыптасу тарихы5 бет
Медициналық психологияның қалыптасу тарихы жайлы ақпарат5 бет
Медициналық психологияның қалыптасу тарихы жайлы мәлімет4 бет
Медициналық психологияның қалыптасу тарихы туралы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь