Жаздық бидайдың биологиялық ерекшеліктері. Жаздық бидайды өсіріп зерттеу орны

Кіріспе
1 тарау. Жаздық бидайдың биологиялық ерекшеліктері
1.1. Жаздық бидайдың биологиясы және ботаникалық
сипаттамасы
1.2. Жаздық бидай өнімділігінің агробиологиялық
ерекшеліктері
1.3. Жаздық бидай өніміне әсер етуші негізгі
агроэкологиялық факторлар
2 тарау. Жаздық бидайды өсіріп зерттеу орны
2.1. Топырақ . климат мелиоративтік және агроэкологиялық
жағдайы
2.2. Арал өңіріндегі егіншілік аймақтарының
агроэкологиялық және топырақ мелиоративтік
сипаттамалары
3 тарау. Жаздық бидай өнімінің қалыптасуының морфофизиологиялық ерекшеліктері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Тақырыптың маңыздылығы: астық өндірісі саласын жеделдетіп дамыту еліміздің азық-түлік қаіпсіздігін қамтамасыз ету жолындағы мемлекеттік аграрлық саясаттың бірінші кезекті міндеттерінің бірі болып табылады. Арал өңірінде жылдан жылға күшейген су тапшылығы болып, жаз айларында Сырдария өзені суы ауыл шаруашылығын суландыруға жеткіліксіз болып отыр. Болашақта бұл жағдай одан да ушығуы мүмкін. Сондықтан суды аз талап ететін, экономикалық түрғыдан тиімді дақылдарды өндіріске енгізу керек. Бұл жағынан алғанда бидай бағалы азықтық дақыл оның биологиялық потенциалы жоғары [2,3].
Ерте жаздық дақыл - бидайды күріш ауыспалы егісіне енгізу, оны мелиоративтік және басқа танаптарда өсіру инженерлік дайындалған суармалы жерлер тиімділігін арттырады, суды үнемдейді, ауыспалы егіс танаптарынан түсетін жалпы дән өнімін көбейтеді [4-7].
Арал өңіріндегі күріш ауыспалы егісінде жаздық бидайдың епс көлемі жылдан жылға ұлғайып келеді. Бірақ Орталық Азия мен Қазақстанның оңтүстік аймағындағы суармалы епншілік жағдайда (күріш, мақта, көкөніс ауыспалы егістерінде) өсірілген жаздық бидай дәнінде белок және клейковина мөлшері төмендейді. Осыған сәйкес, оңтүстік облыстар (мысалы, Қызылорда облысы) қатты және күшті бидайды немесе оның ұнын солтүстік аймақтан сатып алуда. Сондықтан егіншілікті әртараптандыру (диверсификаииялау) бағдарламасына сәйкес, Қазақстандық Арал өңірінде жаздық бидайдың егіс көлемін 20-25 мың гектарға дейін ұлғайтып (бұл 1981-1990 жылдарғы егіс көлемі деңгейі), аталған дақылдың өсіру технологиясын жетілдіру арқылы сапалы астық мөлшерін арттыру керек. Бидайды өсіруге Арал өңірінің топырақ-климат жағдайы қолайлы, бірақ жайсыз кезеңдері де бар.
Ғылыми зерттеу мәліметтері және озат тәжірибе нәтижелеріне қарағанда [8-11] құрамында белок, клейковина мөлшері көп дән алуға болады.
1. Күрішбаев А.К. Қазақстан Республикасындағы астық өндірісі-
нің жай-күйі және проблемалары //Жаршы.- 2003.- №11.- Б. 3-6.
2. Система сельскохозяйственного производства Кызылордин-
ской областы (Рекомендации).- Алматы: Бастау. - 2002. - 512 с.
3. Жайлыбай К.Н., Тоқтамысов Ә.М., Кенбаев Б., Сағындықова
А.С. Дағдарысты Арал өңірінде егіншілік саласын әртараптандыру
астық өндіруді молайту және қауіпсіздендіру жолы //Астық және
астық өнімдері. - 2004. - № 4. - Б. 25-28.
4. Рамазанов Х.Д., Шермагамбетов К. Продуктивность
различных рисовых севооборотов //Вестник с/х науки Казахстана. -
1990.-№1.-С.28-31.
5. Сағындықова А.С., Жайлыбай К.Н., Тоқтамысов Ә.М. Су
ресурстары, егіншілік саласын диверсификациялау және- Арал
өңірінің агроӘкологиялық мӘселелері //Жаршы.- 2002. - № 3. - Б.49-52.
6. Жайлыбай К.Н., Тоқтамысов Ә.М., Шермагамбетов К.
Минеральды тыңайтқыштар дозасы, қолдану Әдістері мен тұкым себу
мөлшерінің жаздық бидай агроценозының қалыптасуына және
өніміне Әсері //Жаршы. - 1999. - № 5. - Б. 69-78.
7. Жайлыбай К.Н., Тоқтамысов Ә.М., Шермагамбетов К.,
Сағындықова А.С. Морфофизиологические основы формирования
урожая яровой пшеницы в условиях Приаралья //Вестник науки
Акмолинского аграр. университета им.С.Сейфуллина. - Астана. -
2001.-Т.Ш,№1.-С. 65-69.
8. Середа Н.А. и др. Влияние удобрений и способов обработки
почвы на качество зерна яровой пшеницы //Зерновые культуры. -
2000. -№2.-С.14-16.
9. Кондратенко Е.П., Пинчук Л.Т. Можно ли получить высоко-
качественное зерно яровой пшеницы в Кемеровской области //
Зерновые культуры. - 2000. - № 5. - С.8-9.
10. Завалин А.А. и др. Влияние условий азотного питания на
урожайность и качество зерна различных сортов яровой пшеницы //
Агрохимия. - 2000. - № 7. - С.27-34.
11. Макаров В.И. и др. Урожайность и качество зерна яровой
пшеницы при дробном внесении азотных удобрений //Зерновые
культуры. -1988. -№ 5.- С. 18-19.
12. Петинов Н.С. Физиология орошаемой пшеницы. - Москва:
Наука.-1959.-554 с.
13. Носатовский А.И. Пшеница.- Москва: Колос- 1965. - 568 с.
14..Полымбетова Ф.А., Мамонов Л.К., Әбиев С.Ә. Қазақстанның жаздық бидайы. - Алматы: Ғылым. - 1991. - 162 б.
15. Оразалиев Р.А. Қазақстан бидайы. - Алматы: Қайнар. - 1984.
-203 6.
16. Керефов К.Н. Биологические основы растениеводства. -
Москва: Высшая школа. - 1975. - 421 с.
17. Абугалиева А.И. Качество зерна хлебопекарной пшеницы в
Казахстане: генетический потенциал, конкурентоспособность и
картирование //Вестник науки Акмолинского аграрного университета
им. С.Сейфуллина. - Астана. - 2001. - Т.ІІІ, № 2. - С.36-42.
18. Комишник В.А. и др. Мониторинг качества зерна мягкой
пшеницы за последние 5 лет в условиях северных областей
Казахстана //Вестник науки Акмолинского аграрного университета
им.С.Сейфуллина. - Астана. - Т.ІІІ, № 2. - С. 13-20.
19. Әрінов Қ.Қ. және басқ. Өсімдік шаруашылығы практикумы.
- Ақмола. - 1996. - 256 б.
20. Цыганков В.Н., Цыганков И.Г. Регенеративная способность
яровой пшеницы в селекции на адаптивность //Аграрная наука. -
2003.-№2.-С.16-18.
21. Серебрякова Т.И. Морфогенез побегов и Әволюция
жизненных форм злаков. - Москва: Наука, 1971. - 358 с.
22. Ламан Н.А., Стасенко Н.Н., Каллер С.А. Биологический
потенциал ячменя. - Минск: Наука и техника. - 1984. - 216 с.
23. Стасенко Н.Н. Әколого-фенотипическая классификация
жизненных форм хлебных злаков по способу ветвления и
образованию придаточной корневой системы в связи с их
продуктивностью и устойчивостью к полеганию //Физиолого-
биохимические основы повышения продуктивности растения. -
Минск.-1980.-С.ЗЗ-38.
24. Добрынин Г.М. Рост и формирование урожая хлебных и
кормовых злаков. - Л.: Колос. - 1969. - 275 с.
25. Серебрякова Т.И. К вопросу о побегообразования и кушения
у злаков //Ботан.журнал. - 1962. - т.47, № 3. - С.427-432.
26. Суворова Т.Н. Кущения злаков // Ботан.журнал. - 1959. -
т.44,№9.-С.1291-1298.
27. Суворова Т.Н. Побегообразование у злаков //Ботан. Журнал.
-1959.-Т.44, №3.-С.407-411.
28. Кумаков В.А. Физиология яровой пшеницы. - Москва:
Колос.-1980.-207 с.
29. Кумаков В.А. Биологические основы возделывания яровой
пшеницы по интенсивной технологии. - Москва: Росагропромиздат. -
1988.-104 с.
30. Жайлыбай К.Н., Тоқтамысов Ә.М. Жаздық бидай. - Алматы:
Бастау.-2006.-166 с.
31. Каюмов М.К. Программирование продуктивности полевых
культур (Справочник). - Москва: Росагропромиздат. - 1989. - 368 с.
32. Жайлыбай К.Н. Күріш егісінен мол өнім алуды
программалау. - Алма-Ата: Қайнар. - 1985. - 28 б.
33. Жайлыбай К.Н., Токтамысов А.М., Кенбаев.,
СагындыковаА.С. АгроӘкологические особенности возделывания
пшеницы, ячменя, овса в рисовом севообороте //Вестник КГУ им.
Коркыт-Ата. - 2002. - № 1 (13). - С. 133-135.
34. Мейрманов Г., Әлімбетов Қ., Шермағамбетов К. Қызылорда
облысында жаздық және күздік бидай өсірудің интенсивтік
технологиясы жайлы ұсыныстар. - Қызылорда. - 1994. -13 6.
35. Міlоsеу D. Wheat yeild as depending on nitrogen gvanty and temperatura in thе stage of formation and fling grain \\\A// 7-11 зері., 1998 /1§. ]. Ріапі Рһузіо1.-1998.- р.287.
36. Геманцев Л.А., Крупнов В.А. Влияние температуры воздуха
на продуктивность яровой пшеницы в зоне каштановых почв
Поволжья //Вестник РАСХН. - 2001. - № 2. - С.33-35.
37. Стрижева Ф.М. Урожайность яровой пшеницы в
контрастных Әкологических условиях //Аграрная наука. - 2003. - №
6.-С. 19-20.
38. Алешин Е.П., Руденко В.Ф., Стовба Л.И. Программирование
высоких урожаев риса. - Краснодар. - 1977. - 96 с.
39. Жайлыбай К.Н., Сарсенбаев Б.А., Рамазанова С.Б., Таутенов
И.А., Шермагамбетов К. Қазақстан күріш егіншілігінде тыңайтқыш
қолданудың агроӘкологиялық және морфофизиологиялық
негіздемесі. - Алматы: Бастау. - 2002. - 32 б.
40. Рекомендации по сохранению качества воды в низовьях реки
Сырдарии (Коллектив авторов). - Кызылорда. - 1998. - 54 с.
41. Петербургский А.В., Никитин В.И. Применение удобрений и
баланс питательных веществ в земледелии СССР //Агрохимия. -
1988. - № 2. - С.22-26.
42. Смирнов П.М. Проблемы азота в земледелии и результаты
исследовании с ІЧ15 //Агрохимия. - 1977. - № 1. - С.3-25.
43. Рамазанова С.Б., Вильгельм М.А. Применение удобрений и
урожайность сельскохозяйственных культур в Кызылординской
области //Научные основы производства риса в Казахстане. - Алма-
Ата.-1987.-С.9-18.
44. Михеев Е.К. Влияние минеральных удобрений на
урожайность озимой пшеницы в орашаемых условиях юга УССР
//Агрохимия. - 1980, № Ю.- С.59-65.
45. Алешин Е.П., Конохова В.П. Краткий справочник рисовода.
- Москва: Агропроиздат.- 1986. - 253 с.
46. Алешин Е.П., Алешин Н.Е. Рис. - Москва. - 1993. - 504 с.
47. Прянишников Д.Н. Азот в жизни растений и в земледелии
СССР.-Москва.-1945.
48. Rdriguez Danuel, Keitjens W.G Gouarian J.Plant iear area expansion and assimilate production in wheat (Triticum aestivum L) growing under low phosphorus \\ Plant and Soil – 1998 - 200, № 2. -р.227-240.
49. Колосов И.И. Влияние условий минерального питания на
формирование корня как органа поглощения //Сборник "Памяти ак.
Д.Н.Прянишникова" - Москва. - 1950.
50. Колосов И.И. Корневое питание растений //Физиология
растений. - 1956. - № 3, вып.2.
51. Соколов А.В. Агрохимия фосфора. - М.-Л.: АН СССР. -
1950.-206 с.
52. Пономарева А.Т. Фосфорный режим почв и фосфорные
удобрения. - Алма-Ата: Кайнар. - 1970. - 204 с.
53. Елешов Р.Е. Фосфорные удобрения и урожай. - Алма-Ата:
Кайнар.-1984.-152 с.
54. Полевой В.В. Физиология растений. - Москва: Высшая
школа. - 1989. - 464 с.
55. Калкенұлы Ж. Өсімдіктер физиологиясы. - Алматы: Қазақ
университеті. - 2004. - 456 б.
56. Смирнова Н.Н. Удобрение риса. - Москва: Россельхозиздат.-
1978.-64 с.
57. Алешин Е.П., Сметанин А.П., Елагин И.Н. Передовые
приемы возделывания риса. - Москва: Колос. - 1972. - 152 с.
58. Рамазанова С.Б., Нургизаринов А.М. Применение удобрений
и урожайность риса в Кызылординской области 7/Повышение
Әффективности рисовых комплексов в Казахстане. - Алма-Ата. -
1981.-С.59-86.
59. Школьник М. Н. Значение микроӘлементов в жизни растений и
земледелии. - М.- Л.: Изд -во АН СССР . - 1950.
60. Каталымов М.В. МикроӘлементы и микроудобрения - М.- Л.:
Химия.-1965.-330 с.
61. МикроӘлементы в СССР. - Рига: Зинатис. - 1987. - Вып. 28.-.87
с.
62. Анепок П.И. Микроудобрения. - Л.: Агропромиздат. - 1990. -
272 с.
63. Сайкин Ф.В. Традиционные и новые Әлементы питания расте-ний. - Усть - Каменогорск. - 2002. - 134с.
64. Имангазиева Г. К., Кусманов М. В., Змаженко А.М. Әффектив-
ность внесения микроудобрений под кукурузу на сероземных почвах /
/ Вестник с. - х. науки Казахстана. - 1985. - № 9. - С. 20 - 22 .
65. Ерыгин П.С. Физиология риса. - Москва: Колос. - 1981. - 208
с.
66. Алешин Е.П., Рымарь В.Т., Шеуджен А.Х. и др. Рекомендации
по применению медьсодержащих микроудобрений под рис. - Красно-
дар.-1987.-8с.
67. Коростелев Н.А. Климатический очерек бассейна Сырдарьи,
как хлопкового района. - Ленинград. - 1925. - 108 с.
68. Колосков П.И. Агрохимическое районирование Казахстана. -
М.: Изд -во АН СССР. - 1947. - 268 с.
69. Розанов А.Н. Сероземы Средней Азии. - М.: Изд -во АН
СССР.-1951.-460 с.
70. Боровский В.М. и др. Древняя дельта Сырдарьи и Северные
Кызыл-Кумы. - Алма-Ата. - 1958, т.1. - 514 с: 1959, т.2. - 418 с.
71. Боровский В.М.и др. Антропогенное опустынивание рочв
Приаралья. - Алма - Ата: Наука. - 1984. - 224с.
72. Бакиров Ш., Бапаев С. Әкономическая Әффективность мелио-
рации в производстве риса. - Алма - Ата: Кайнар. - 1979. - 120 с.
73. Жайлыбай К.Н. Күріш егіншілігі және Әкология. - 2006. - 182 б.
74. Жайлыбай К.Н. және басқ. Арал өңіріндегі суармалы
жерлердің қазіргі жағдайы және дӘстүрлі емес дақылдар өсіру
перспективалары / / Жаршы. - 2007, № 3. - Б. 44-48.
75. Сагимбаев С, Куламбаев К., Баймбетов Б. Дренирование и со-
стояние орошаемых земель в Кызылординской области. - Кызылорда. -
2003.-32 с.
76. Жайлыбай К.Н., Тоқтамысов Ә.М., Сағындықова А.С. Күріш
ауыспалы егісінде жаздық бидай өсірудің морфофизиологиялық
ерекшеліктері //Жаршы. - 2003, № 6. - Б.26-31.
77. Митрофанов Б.Д. и др. Роль листьев, стеблей и колосьев
озимой пшеницы в фотосинтезе посева //Пути повышения
интенсивности фотосинтеза. - Киев: Наукова думка. - 1969. - Вып.З.
- С.69-86.
78. Турбин Н.В. Биология и сельское хозяйство //Новое в жизни,
науке, технике. /Серия "Биология"- Москва: Знание. - 1978. - № 3. -
64 с.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
1 тарау. Жаздық бидайдың биологиялық ерекшеліктері
1. Жаздық бидайдың биологиясы және ботаникалық
сипаттамасы
2. Жаздық бидай өнімділігінің агробиологиялық
ерекшеліктері
3. Жаздық бидай ... әсер ... ... ... ... ... бидайды өсіріп зерттеу орны
1. Топырақ - климат мелиоративтік және агроэкологиялық
жағдайы
2. Арал өңіріндегі егіншілік аймақтарының
агроэкологиялық және ... ... ... ... ... өнімінің қалыптасуының морфофизиологиялық
ерекшеліктері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Тақырыптың маңыздылығы: ... ... ... ... ... ... қаіпсіздігін қамтамасыз ету жолындағы мемлекеттік
аграрлық саясаттың бірінші кезекті міндеттерінің бірі болып ... ... ... жылға күшейген су тапшылығы болып, жаз айларында
Сырдария өзені суы ауыл ... ... ... ... ... бұл жағдай одан да ушығуы мүмкін. Сондықтан суды аз талап ететін,
экономикалық түрғыдан тиімді ... ... ... ... ... ... бидай бағалы азықтық дақыл оның биологиялық потенциалы
жоғары [2,3].
Ерте жаздық дақыл - ... ... ... ... ... ... және ... танаптарда өсіру инженерлік дайындалған суармалы
жерлер тиімділігін арттырады, суды үнемдейді, ауыспалы егіс танаптарынан
түсетін жалпы дән ... ... ... ... ... ... егісінде жаздық бидайдың епс көлемі
жылдан жылға ұлғайып келеді. Бірақ Орталық Азия мен Қазақстанның ... ... ... жағдайда (күріш, мақта, көкөніс ауыспалы
егістерінде) өсірілген жаздық ... ... ... және ... ... ... ... оңтүстік облыстар (мысалы, Қызылорда облысы)
қатты және күшті бидайды немесе оның ұнын солтүстік аймақтан ... ... ... ... (диверсификаииялау) бағдарламасына
сәйкес, Қазақстандық Арал өңірінде жаздық бидайдың егіс ... 20-25 ... ... ұлғайтып (бұл 1981-1990 жылдарғы егіс көлемі ... ... ... ... жетілдіру арқылы сапалы астық мөлшерін
арттыру керек. ... ... Арал ... топырақ-климат жағдайы
қолайлы, бірақ жайсыз кезеңдері де ... ... ... және озат тәжірибе нәтижелеріне қарағанда
[8-11] құрамында белок, ... ... көп дән ... ... ... ... пен клейковинаның көп жиналуына азот
тыңайтқыштарының әсері ... ал ... ... - өсу ... масақтану фазасынан кейінгі кезеңдегі ауа ... ... ... (ГТК) және ... ГТК факторларының өзара
әсеріне байланысты.
Сонымен, жұмыстың мақсаты мен міндеті бидай дақылының ... ... ... ... оптимизациялау үшін
минералды тыңайтқыштар технологиясын жетілдіру өзекті мәселелердің бірі.
1- тарау. Жаздық бидайдың агробиологиялық ерекшеліктері.
1.1. ... ... ... және ботаникалық сипаттамасы
Бидай - әлемдегі ең кеңінен таралған дақыл, 148 елдің негізгі ... ... ... ... ... ... 60 %-ы ... алынады.
Адам организміне қажетті белоктар мен көмірсулар (углеводтар), витаминдер
А, В, ЕЬ, Вб, РР, С, Д, Е, ... ... және ... да ... ... ... бар. Бидай белогындағы амин қышқылдары құрамы үйлесімді және
организмге сіңімді [12, 13, 14-16].
Жүмсақ бидай дәніне қарағанда қатты бидай ... ... ... ... ... ... ... дәні өте сапалы, оларды "күшті" бидай
деп атайды.
Әлемдік ... ... ... ... ... ... 13,5%-дан кем
болмауы керек. Қазақстанда өсірілген жаздық жұмсақ бидай сорттары дәніндегі
белок мөлшері 1 2-19,8 % [17], клейковина ... 19-31,4 % ... [18]. Бұл ... ... ... ... ... Қазақстанда
өсірілетін жүмсақ бидайдың коммерциялық сорттары генетикалық тұрғыдан
жоғары сапалы [17].
Бидай (Тгііісum L. туыстығы) астық ... ... ... [13]. ... ... ... ... (В.Ф.Дорофеев, 1980)
ТгШсит туыстығында 27 түр бар [20]. ... ... ... ... ... 4 ... ... бөлінеді [16, 19].
Бірінші тобы - 14 хромосомды диплоидты бидай түрлері:
1. Тr. Trісum aegilopodies Linк - жабайы бір ... ... ... Tum - жабайы Урарту бидайы.
3. Тr. monococcum L. - бір дәнді мәдени ... тобы - 28 ... ... бидай түрлері:
4. Тгісum сһаldicum - Халд бидайы.
5. Тr. dicocoides (Когп). Ааr - жабайы қос дәнді бидай.
6. Тr. ... Zһuк. - ... ... Тr. ... Меn - ... ... ... Тr. Dicococum Schubl - полва бидайы.
9. Тr.durum Desf. - қатты бидай.
10. Тr. Aethiopicum Jakubz - Абиссиния бидайы.
11. Тr.turgidum L. – ... ... Тr. ... Nevski – ... бидайы.
13. Тr. turanicum Jakubz – Туран бидайы.
14. Тr.polonicum L. – Польша бидайы.
Үшінші тобы – ... ... Triticum macha – Мах ... ... L. – ... ... Тr. aestivum L. - жұмсақ бидай.
18. Тr. compactum Hoct- карлик бидай.
19. Тr. Sphaerococcum Perc.- ... ... ... Тr. Vavilovi Jakubz – Вана бидайы.
21. Тr. amplissifolioum Zhuk – жалпақ жапырақты бидай.
Төртінші тобы – оклаплоидты бидай.
22. Triticum funicidum Zhuk – ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда бидайдың негізінен екі
түрі – жұмсақ, бидай ең көп егіс көлемінде өсіріледі.
1- кесте. Жұмсақ ... ... және ... ... сипаттмалары
[21]
|Түршелер аттары |Қылтықты немесе |Масақ түсі |Масақтың |Дән түсі |
| ... | ... | ... A1- ... |ақ ... ... |
|Albidum A1 - |-*- |-*- |-*- |ақ ... A1- |-*- ... |-*- ... ... | | | | ... ... |ақ |-*- | ... | | | | ... | | | | ... A1- |-*- | |-*- | ... | | | | ... |-*- | |-*- |-*- ... |ақ ... |-*- ... | | | | ... | |-*- |-*- ... | | | | ... ... |-*- |-*- ... | | | | ... Korn ... | ... |ақ ... | | | | ... ... ... өнімділігінің агробиологиялық
ерекшеліктері
Жаздық бидай бір жылдық өсімдік. Оның өсіп даму ... ... 70-120 күн ... ... ... өсіп даму ... төмендегідей: 1)тұқымның өнуі; 2)өскіннің "тебендеп" шығуы; 3)
үшінші жапырақтың пайда болуы; 4) түптенуі; 5) түтіктенуі; 6) ... ... бас алып ... 8) ... ... 9) ... 10)
дәннің толық пісуі.
Ғалымдардың пікірі бойынша [21, 22], астық түқымдас злак ... ... ... - ... ... жүйесі, олардың төменгі буындары
өте қысқарған. Өсімдіктерде жанама сабақтар мен қосымша буын тамырларының
пайда болуы ... ... яғни ... ... ... Негізгі
өнім құраушы әрі фотосинтездеуші жүйе - бұл жеке ... бір ... ... ... - ... ... агроценоз, яғни бүкіл
егістік. Астық тұқымдас ... ... ... ... өмір сүру
формаларын экологиялық - фенотиптік тұрғыдан жүйелеу ... ... төрт ... бар ... ... түрі (типі) - дәннен бір сабақты (масағымен) ... өсіп ... ... тек үрық ... өсіп ... ... ... ақылдардың
осы типі егістігі түқым көп мөлшерде себіліп, ... ... ... өте аз ... ... ... түрі ... - егілген дәннен бас және ... ... бар ... ... ... ... ... қосымша тамыр жүйесі нашар дамыған
немесе тіпті өспейді. ¥рық тамыр жүйесі ... ... ... ... ете ... ... ... біразы жойылады, ал қалғандары
нашар өсіп дамиды,
оның масақтарындағы дәндер семік болып, өнімділігі төмендейді;
III түрі (типі) - себілген ... бас және ... ... ... ... ... бар ... қалыптасады, әрбір сабақ түбінен
қосымша тамыр жүйесі жақсы дамиды. Осылай дамыған әрбір түп өсімдік ... өсіп ... 2-5 ... сабақ бере алады. Осы тип бойынша өсіп
дамыған астық тұқымдас дақылдар егер ... ... ... қоректік заттар
және ылғал жеткілікті болса ең жоғары өнім береді,сабақтары берік болып,
жатып қалмайды.
ІҮ түрі ... - ... ... бас және ... кезекте пайда болған
жанама сабақтары бар өсімдік қалыптасады, түптену түйінінен екінші қосымша
тамырлар жүйесі өсіп ... ... ... ... осымен аяқталмай,
бүкіл өсу дәуірі бойынша жүріп, екінші кезекте және одан ... ... ... сабақ өседі. Дегенмен, кейінгі сабақтардың өсіп дамуы ... ... ... сабақтар масағының өнімі төмен болып, ал кейбір
сабақтарда тіпті масақта ... ... ... типі ... ... ... қолайлы жағдай болып, екінші қосымша тамырлар
пайда болғанда байқалады. Мұндай егістікте (агроценозда) дақылдың ... ... ... пайда болған жанама сабақ масақтарындағы дәннің
нашар толысып ... ... ... ... төмендеп, технологиялық және
тұқымдық сапасы нашарлайды [23,24]
Егер топырақтың ... ... ... аз ... ... ... жиі болады, немесе егістік суарылмаса), қосымша ... ... бас ... ... ... бір бөлігі жанама
сабақтарға өтіп, оларды қоректендіреді де, бас сабақтың өсіп дамуы нашарлап
кешеуілдейді. Ал, қоректік ... мен ... ... ... ... ... ... шетінейді, сосын қурап қалады. Мұндай жағдайда
егістіктегі дақылдың (бидайдың, арпаның, ... ... ... ... құрауда теріс роль атқарады. Егер әрбір жанама сабақтардың түбінде
жақсы дамыған қосымша тамыр жүйесі болса, бұл ... ... ... алады, буынаралықтары ұзарып, әрбір жапырақ алаңы көлемі ұлғаяды,
нәтижесінде бас сабақпен ... ... өсіп ... ... ІІІ-типті
егістіктегі дақылдар (бидай, арпа, сұлы, тары) ең жоғары әрі сапалы өнім
беріп, жатып қалмау қасиеті ... ... 22, 23, ... ... ... ... потенциальды мүмкіндігін қалыптастыру
үшін керекті жағдайлар: 1) бас сабақпен алғашқы кезекте пайда болған ... ... ... ... жанама сабақ түбінен қосымша тамыр жүйесінің өсіп дамуы; ... ... ... кейін пайда болатын, керек емес, ІҮ- ... тән ... ... Ол үшін ... фазасы кезінде ... ... ... және де ... ... беру ... [22-27].
Сонымен, егістікте (агроценозда) өсімдіктердің ... ... ... ... ... нәтижесінде негізгі агроэкологиялық
факторларды (жарық, жылу, ... ... ... және ... ... ... ... қолайлы жағдай туындайды. Яғни, жоғары әрі ... ... ... ... ... ... өсімдік саны оптимальды болуы; б) ондағы әрбір
өсімдіктің және оның ... ... мен ... ... ... өсіп-дамуы [6, 7, 23, 24].
1.3. Жаздық бидай өніміне әсер ... ... ... факторлар
Жарық режимі. Бидайдан ... өнім алу ... ... ... ... (ФБР) ... ... ауа райына және
оптимальды (үйлесімді) агротехникада өсірілген ... ... ... ... ... ... [31] мәліметі бойынша,
40-50 ендікте егістікке түсетін фотосинтетикалық ... ... ... 3,2-2,0 млрд.ккал/га, ал биомасса өнімі гектарына 400-250 центнерге
дейін жетеді. Осы ендікте Арал өңірі де (43-46 ) ... ... даму ... ... ... үшін оның фотопериодтық
реакциясының маңызы бар. Дақылдың ... үшін ... ... ... ... болып, жарық мөлшері 1800-2000 люкстен кем болмауы керек [19].
Бидай дақылының өсу дәуірі ... ... ... ... ... Арал ... ауаның салыстырмалы ылғалдылығы төмен - 29-34
% аралығында, кейде одан да төмен болады. Жаз ... ... ... ... ... ауа ... әрі таза болады. Сондықтан, күн сәулесі
энергиясы ауа арқылы өткенде атмосферада қалып қоймайды, нәтижесінде бидай
егісіне көп ... ... ... ... (ФБР) келіп түседі
[32].
Сонымен, қазіргі кезеңде Арал ... ... күн ... ... ... шектеуші факторға жатпайды. Шаруашылықтарда өсірілген
жаздық бидай егісі фотосинтетикалық ... ... (ФБР) 0,5-0,8 ... ғана ... ... ... ... Нәтижесінде өнім 11-14 ... ... ... ал бұл суармалы егіншілік жағдайы үшін өте ... ... ... қазіргі кезеңдегі ең басты мақсаты, күн
сәулесі энергиясын пайдаланудың тиімді әсері коэффициентін (ТӘК) 1,5-3,0 ... ... ... ... табылады.
Өсімдіктердің күн сәулесі энергиясын қабылдап бойына сіңіруі жапырақ
алаңы көлеміне байланысты. Қызылорда облысында аудастырылған ... ... ... ... ... 45-55 мың ... ал ... алаңы
индексі (ЖАИ) - 4,5-5,5 м /м болғанда ең ... өнім ... ... ... ... ... түсетін қысқа толқынды радиацияның 60-90 %-
ын сіңіреді, 10-30 % ауаға кетді, ал тек 5-10 %-ы ғана егіс ... ... ... ... ... күн сәулесі радиациясының 80-90 %-ы
жапырақ арқылы ... ал ... 10-20 %-ы ... ... ... ... да ... арқылы қабылдап бойына сіңіреді. ... ... ... күн сәулесі энергиясын көп мөлшерде
қабылдайтын ... ... ... көлемі 45-55 мың м2/га. ... ... ... ... ... бір ... метр ... 240-260
түп өсімдік немесе 600-650 масақты сабақ болғанда жетеді.
Егер егіс сирек болып, жапырақ ... аз ... ... ... ... (ФБР) ... мөлшері төмендейді,
өйткені күн сәулесі радиациясы сирек ... ... өтіп ... ал бір ... ... ауаға кетеді. Егістік өте қалың (тығыз)
болған жағдайда өсімдіктердің бір-біріне көлеңкелеу және ... да ... ... ... ... Аталған осындай жағдайдың бәрінде егістіктің
дән өнімі төмендейді,
Температура режимі. Жаздық ... ... ... ... ... Бидай дәні 1-5 С-та өне бастайды, бірақ 2-4°С аралығында баяу өседі.
Дәннің жақсЫ өніп шығуы үшін қолайлы температура Ю-15Х [21, 33, 34]. ... ... ... ... ... ... гриб ... ішінде қаракүйе ауруымен аз зақымданады [13].
Қазақстанда, соның ішінде Арал өңірінде егілетін жаздық бидай сорттары
да ядровизацияны қажет ... ... ... өтуі үшін ... ... ... ... аралық және бұл процесс 5-14 күнге
созылады [19].
Өніп шыққан алғашқы өскіндер 1-3 С ... ... ... ... ... өтуіне жақсы әсер ететін температура 10-12°С, ал сабақтану
(түтіктену) кезеңінде дақыл біршама ... ... ... ... ... ... ең қолайлы температура 20-25°С, ал дәннің
толысу-пісуі фазаларында -18-26°С [33,34].
Жаздық бидайдың өсіп даму дәуірі ... ... 90-105 ... ал осы ... ... ... ... қосындысы 1550-
1800°С. Бұл тәуліктік орташа температура +10 С-тан жоғары болатын кезең
аралығына сәйкес келеді.
Минеральды, ... азот ... ... ... ... Яғни, жаздық бидай егістігінде мол дән өнімі орташа
температура 16,5-20 С болғанда ... ал ... ... ... ... ... пісу ... қысқарып, өнім төмендеді. Орташа
тәуліктік температура 10С-қа көтерілгенде өнім 10 %-ға ... ... ... ... ... ... ... кейін, дән толыса
бастаған кезде Арал өңірі ... ауа ... 35-45 С ... ... ... ... толысуы қолайсыз жағдайда өтеді.
Суару режиміне талабы. Жаздық бидай ылғалды жеткілікті мөлшерде қажет
ететін дақыл, оның транспирациялық коэффициенті -450-500.
Жаздық бидайдың ылғалды ... ... ... м7га) төмендегідей
[28; 29]:
а) себу-түптеу аралығында - 12,2 м3/га тәулік;
ә) түптену-сабақтану кезеңінде - 36,9 м3/га ... ... - ... кезінде - 64,5 м /га тәулік;
в) ... - дән ... ... - 66,2 м3/га тәулік;
г) дән толысу - сүттену кезеңінде - 57,3 м /га ... дән ... - ... пісу ... - 29,5 м /га тәулік.
Жаздық бидайдың ... ... ... сорттарының
ерекшеліктеріне, аймақтың гидротермиялық режиміне, радиациялық балансына
сәйкес анықталады [29, 30].
Дәннің жақсы көктеп шығуы үшін ... ... 50-60 % ... ... ... ... ... көбірек қажет етеді. Осы кезеңде топырақта ылғал
жетіспесе, дақылдың өсіп дамуы баяулайды, ... ... ... ... буын ... ... ... өнім төмендеп, дән сапасы
нашарлайды. Ылғалды ең көп талап ететін фазалары: түптену-масақтану - ... ... ... [29, 33, 34].
Яғни, жаздық бидайдың потенциалды өнімін шектеуші факторлардың бірі ... өсу ... ... ... топырақта ылғалдың аз болуы [37].
Жаздық бидай өсу дәуірі кезінде суарғанға қайтарымы мол ... ... ... ... соңы, III - этапының бастапқы кезінде,
яғни түптену фазасының басында жүргізген өте ... Бұл ... ... ... ... ... сабақ түбінен буын тамырлары жылдам өеіп
нығаяды. Нәтижесінде ... ірі ... дән көп ... [16, ... жағдайы және қоректену режимі. Топырақтың
мелиоративтік жағдайына - ... ... ... ... ... ... ... мөлшері, жер асты суының тереңдігі,
топырақтың қышқылдығы, себу алдында ... ... ... және ... өсетін топырақ қабатының қүрылымы жатады [30, 38].
Күріш өсіруші аймақтардың топырақ жамылғысы ... ... ... ... ... сұр ... ... тәрізді және тақырлар)
және гидроморфты ... ... ... ... ... ... құнарлысы - шалғынды-аллювий, шалғынды-батпақты
топырақтар. Түздану типі - хлоридты-сульфатты, бір метр топырақ қабатындағы
тұздар мөлшері тығыз (құрғақ) қалдық бойынша ... %. Жер асты ... 2-5 м. ... суды ... ... (фильтрациялау) қасиеті
өте төмен. Атыз топырағына сумен көп мөлшерде ерітінді түздар келеді ... беру ... ... болған жағдайда жаздық бидай аталған
барлық топырақ типтерінде жоғары өнім ... ... ... - ... химияландыру
шараларына, әсіресе қолданылған тыңайтқыштар мөлшеріне тікелей байланысты
[32, 30, 38, 39, 41-43] өйткені ... ... ... және ... жақсартуда минеральды тыңайтқыштар өте күшті әсер ететін фактор
[30,44].
Арал өңірінде күріш егіншілігін интенсивті дамыту 1965-1966 ... ... ... егіс ... 95-110 мың ... ... Осы
жылдарда минеральды тыңайтқыш қолдану күрт артып, орташа өнім гектарына 49-
55 ... ... ... Мысалы, 1965-1967 жылдары күріш ауыспалы
егісіндегі әрбір гектар егіс танабына әсер ... зат ... 43 ... ... ... ... жылдары бұл көрсеткіш 228
кг/га деңгейінде берілді [2, 30, 39, 43].
Қазақстанның оңтүстігінде және ... ... ... ... ... қатар) дәнді дақылдар ауыспалы егісінде негізгі
дақылдардың бірі ретінде егілуде. Яғни, жаздық бидай күріш, қызылша, ... ... ... де ... ... күріш ауыспалы егісінде
көп мөлшерде беріледі де, жаздық бидай егісіне өте аз ... ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштардың
тиімділігін арттыратын екі фактор бар:
1) товарлы күріш өндіруді интенсификациялау кезеңі ... ... ... ... алғашқы тың жерлер кезіндегі дейгейі (1,8-
2,5 %) көп мөлшерде азайып, 0,8-1,1% деңгейіне жетті, ал бұл өз ... ... ... ... ... жағдайында ылғал жеткілікті болғанда берілген
тыңайтқыштардың тиімділігі арта түседі.
Жоғары өнім кұрау үшін ... ... ... көп мөлшерде қоректік
заттар алып бойына сіңіреді.
Өсімдіктер табиғатта кездесетін элементтердің барлығын сіңіреді, соның
ішінде ... көп ... ... аз ... ... ... ... 20-25 элемент биологиялық тұрғыдан өте қажетті. Күріш
және бидай дақылы үшін биологиялық аса қажетті ... ... ... ... фосфор, калий, натрий, магний, кальций, кремний,
күкірт, хлор, ... ... ... марганец, темір, кобальт, ... ... ... иод, бор, ... ... ... ... денесіндегі
құрғақ заттардың негізгі массасы - көміртегі, оттегі, сутегі, ... ... ... бұл ... ... ... ... осы элементтерді сіңіріп пайдалануы фотосинтез, тыны салу,
су режимі процестерімен- тығыз ... ... ... ... ... ... 0,1-10 % ... Сондықтан бұларды
макроэлементтер деп ... ... ... ... ... ... ... мөлшері 0,1-0,5 % аралығында болып макроэлементтер мөлшеріне
жақын. Қалған биологиялық аса қажетті элементтер ... ... ... аралығында болса, олар - микроэлемент-тер, ал 0,01
%-дан аз болса - ультрамикроэлементтер деп аталады [45, 46, 55, 56].
Азот - белоктар, ... ... ... оның ішінде НАД және
НАДФ, витаминдер және ... да ... ... ... негізгі
компоненті. Сондықтан азоттың жеткілікті мөлшерде болуы фотосинтез процесін
күшейтіп, бидайдың жылдам өсуіне және жоғары биомасса ... ... [47] ... ... ... сіңімді азоттың
мөлшері қаншалықты көбейсе, дақылдардың өнімі де соншалықты ... ... азот тым көп ... ... бидайдың вегативті мүшелері
(органдары) күшті өсіп, үзарады, көп түптеніп, дақыл жатып қалуы мүмкін.
Ал, ... азот аз ... ... жапырақтары сарғайып, кейін өліп
кұрайды ... ... [13] ... азот тыңайтқышы бидай сабағының
анатомиялық құрылысына да әсері бар. Топырақта азот көп болғанда бидай
сабағы ... ... ... ... қабаты болады. Калий өсімдіктегі
көмірсулар (углеводтар) қозғалысына және ... - ... ... ... әсер ... [54, 55], ... ұлпалардың синтезделіп құралуын
қамтамасыз етіп, гриб ауруларына төзімділігін күшейтеді [13].
Бидайдың жас мүшелерінде (органдарында) калий ... ... ... ... ... калий өсімдіктің басқа жас органдарына жылжиды.
Жаздық бидайдың калийді ең көп сіңірген кезеңі - ... ... ... ... калий мөлшері зерттеліп анықталған жоқ.
Ал, тәжірибе жүргізілген ... ... ... мөлшері (200-300
мг/кг) орташа деңгейде болды. Дегенмен, бұл өңірде ұзақ жылдар (1965-2005
ж.ж.) бойы күріш, бидай және ... ... ... ... ... берілмегендіктен топырақтағы калий мөлшері азайған болуы мүмкін.
Сондықтан бидайды себу алдында ... ... беру ... ... ... ... дән ... арттырады.
Жаздық бидай егісінен жоғары әрі сапалы өнім алу үшін тыңайтқыштарды,
оның ішінде калийді жыл сайын жеткілікті мөлшерде беру ... ... ... көп ... ... етуі түптену-масақтану кезеңі
аралығында болады. Өйткені, бұл кезеңде тамыр жүйесі, бас сабақ пен ... және ... тез ... фотосинтез процесі күшейе түседі,
осының әсерінен биомасса интенсивті ... ... ... ... (3 жапырақты кезден -6-7 жапырақты кезге ... ... ... азотты көбірек қажет етеді. Осы кезеңде фосфор және ... ... ... ... ... ... болуы өсімдіктегі белок
алмасу процесін нашарлатады, тамыр жүйесі мен ... ... баяу ... ... дән аз ... ... біразы ұшық (семік) болып, өнім
азаяды. Сондықтан себу алдында азот және фосфор тыңайтқыштарын енгізу ... ... ... азот ... үстеп қоректендіру егісте мол
әрі сапалы дән өнімінің құралуына жағдай жасайды. ... ... ... ... ... ... енгізу (беру) тиімді. Берілетін азот,
фосфор және калий тыңайтқыштарының ара қатынасы топырақ құнарлылығына және
егістегі ... ... ... болуы керек.
Микроэлементтер. Ауыспалы егістегі негізгі ... ... ... ... ... қоректік элементтерді көп мөлшерде
сіңіреді. ... ... ... ... тыңайтқыштар мөлшері артуда
[56-58]. Бұл егіншілікте микроэлементтерді қолданудың ... ... ... ... ... ... ... қоректенуінен басталады, өйткені адамның дұрыс өсіп ... бор, мыс, ... ... молибден, кобальт т.б. элементтер азғантай
мөлшерде болса да керек [59-66].
Көптеген ғалымдар [45, 60, 64-66] ... ... мыс, бор, ... ... бар ... ... ауыл шаруашылығы
дақылдарының, соның ... ... ... ... дән ... ... ... қолданғанда оның тиімділігі - топырақ жағдайына
(карбонаттылығы, эрозияциялануы, тұздануы, орта реакциясы), агротехникалық
жағдайларға (көп жыл қатарынан күріш егу) ... ... ... ... ... ... анализі нәтижесіне,
вегетациялық және далалық тэжірибелер нэтижесі негізінде ... ... 63, ... ... ... өсіп ... жылдамдатылып, дән
өнімін көбейтеді, ауруларға төзімділігі артады, қорғану ... ... ... ... ... ... температурада күшейтетін
ферменттер құрамында микроэлементтер бар. Осы ... ... ... ... органикалық зат алмасу реакциялары жүреді
[59, 63, 66]. Сондықтан, ... ... ... ... мәні ... ... БИДАЙДЫ ӨСІРІП ЗЕРТТЕУ ОРНЫ, ТАБИҒИ ЖӘНЕ
АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ
2.1. Топырақ-климат, мелиоративтік және агроэкологиялық
жагдайы
Сыр өңірінің топырақ-климат жағдайы ертеден-ақ зерттелген [67-71].
Қазақстанның оңтүстік облыстарында суармалы ... ... 8 ... жер бар. Олар Шардара су қоймасынан бастап ... ... ... Арал ... дейін орналасқан. Территория бойынша Шымкент және
Қызылорда облыстарына жатады. Суармалы егіншілік ... ... ... олар - ... Түгіскен, Жаңақорған-ІПиелі,
Қызылорда және Қазалы алқаптары [72, ... ... ... облысы - 226,0 мың км" жерді алып
жатыр. Шығысы мен оңтүстік-шығысында ... ... ... ... ... солтүстік-батысында - Ақтөбе ... - ... ... ... ... ... өзенінің төменгі ағысының бойында, Азия ... ... ... ... ... ... кең байтақ алқабын
алып жатыр. Батысында - Арал теңізі, оның солтүстік және ... ... ... қоса ... ... енеді. Жазықтың абсолюттік
деңгейі оңтүстікте 200 м, Арал ... ... - 53 м. ... мен ... ... ойдым-ойдым, төбе-төбе құмдар алқабы бар
[30, 72, 73].
Облыстың климаты шұғыл ... жазы ... қысы ... қар ... ... бойынша ауаның орташа жылдық температурасы +7-11°С. Орталық
Азияға тән атмосфералық процестер, ауа ... ... ... жылжуы Арал өңірінің климаттық ерекшелігін анықтайды. Батыстық
ылғалды және ... ... суық ауа ... ... ... ... ... жаууын туындатады [30, 73].
Жылдың жылы кезеңі үшінші ... ... ... аудандары) 20-25
наурыздан 8-15 қарашаға дейін, екінші аймақта (Қармақшы, Жалағаш, Сырдария
аудандарында) 14-18 наурыздан 11-16 ... ... ... ... Шиелі аудандарында) 3-6 наурыздан 20-23 қарашаға дейін. Ең
суық ай – қаңтар, ең жылы ай – ... ... ... жаз ... ... ... Ең жылы айда (шілдеде) ауаның орташа температурасы 26-280 С
төңірегінде болады.
2-кесте. Егіншілік ... ауа ... ... ... ... ... ... аймақтары және метеостанциялар |
| | |
| ... ... ... ... |
| ... ... | | |
| Ауа ... |3.04 |5.04 |9.04 |14.04 ... ... |13.09 |14.10 |9.10 |10.10 ... | | | | ... | | | | ... жоғары |192 |191 |182 |176 ... бар | | | | ... саны | | | | ... ... | 4176 |3929 |3724 |3650 ... ... | | | | ... ... | | | | ... ... |21.04 |22.04 |26.04 |30.04 ... |26.09 |26.09 |21.10 |21.09 ... көктемде | | | | ... | | | | |
| ... ... |157 |156 |147 |143 ... бар | | | | ... саны | | | | ... ішіндегі |3782 |3482 |3281 |3217 ... ... | | | | ... ... | | | | ... ... кезең |178 |177 |176 |167 ... ... | | | | ... ... ... |29,2 |26,0 |25,8 |26,1 ... °С | | | | ... ... ... мм| | | | ... жылда | | | | ... |159 |119 |109 |124 ... |29 |24 |31 |40 ... ... небәрі 30-80 мм, ал ылғалы мол жылдары 200-215. мм
жауын жаууы мүмкін. Келіп ... ... ... ... ... ... ... ресурсы ерте дәнді дақылдарды өсіруге
жеткілікті [30, ... 10 ... ... жылы ... ... ... ... -
3800-4200°С, екінші аймақта - 3700-4100°С, үшінші ... - ... ... жылудың мол қоры суармалы жағдайда дәнді дақылдар,
көкөніс (овощ), бақша, жеміс-жидек дақылдарын өсіруге мүмкіндік береді [30,
73].
2.2. Арал ... ... ... ... ... сипаттамалары
Түгіскен аймагы - шөл зонасының жусанды-эфемерлі даласын алып жатыр.
Аймақтың негізгі бөлігінде тақыр ... ... (41 %) ... ... ... ... ... шабынды топырақ (20 %), шөлейттенген (12 %)
және шалғынды-батпақты топырақтар бар (20 %). Су ... ... 55 ... ... ... каналы арқылы аймақ суландырылады [30, 73].
Аймақтың табиғи жағдайы күріш және ерте ... ... ... ... топырағы қүнарлы, жазда күн сәулесі мол, қүрғақ ауа ... және ... ... ... етілген. Дақылдарды өсіруге қолайлы
жылы күндер үзақтығы - 192-226 күн.
Бұл аймақта көктемдегі суық кезең сәуірдің ... он ... ал ... суық қазанның бірінші он күндігінде түседі, яғни
суықсыз кезең үзақтығы 157-178 күн. Көктемдегі ең ... суық ... ... ... ... ... болып өтеді, ал өте
қолайсыз жылдары мамыр ... да ... ... ... қар жамылғысы
қарашаның аяғында пайда болып, наурыздың екінші-үшінші он ... ... ... Қар қалыңдығы жүқа 8-10 см, немесе оданда аз. Қар жамылғысының
ерімей жату ұзақтығы 50-70 күн. ... ... ... екі ... ... ... плантациялары және дәнді дақылдар) орналасқан
бөлігінде шалғынды-батпақты топырақтар, ал басқа ... ... ... немесе аздап тұздаған топырақтар бар.
Жаңақорған-Шиелі суару аймағы - облыстың ... ... оң ... ... және ... ... жерлер көлемі
үлкен. Аймақ Жаңашиелі және ... ... ... ... ... ... ұзындығы 89 км, су өткізу мүмкіндігі 102
м куб/сек. Сунақата суару ... 1943 жылы ... ... ұзындығы 25 км,
су өткізу мүмкіндігі 12 м куб/сек. Суармалы жерлердің мелиоративтік жағдайы
нашар, өйткені жер асты суы ... ... ... ... - ... екі бетіндегі Қызылорда облысының
орталық бөлігінде орналасқан үлкен территорияны қамтиды. Бүған үш ... ... ... Қармақшы административтік аудандары кіреді. Аймақтың
топырақ жамылғысы әртүрлі, бірақ негізінен ... ... ... Мұнда күріш өсіру тиімді. Тұздану типі-хлорлы-
сульфатты. Тұздардың жинақталуы топырақтың бір қалыпты еместігіне және
дренаждық қасиетіне ... Оның ... ... ... ... көп
мөлшерде (22-28 т/га) тұз қосындылары келіп түседі. Жер асты суы 1-5 ... ... ... минерализациялануы 1-13 г/л, бірақ көпшілік
жағдайда 5-10 г/л болады [30, 73]. Ауа райы Түгіскен және ... ... ... Жазы ... әрі құрғақ, шілдеде температура 38-
42°С-қа дейін жетеді, маусым-қыркүйек айларында ... ... ... ... жылы ... - 191-208 күн. Жауын-шашынның жылдық
орташа мөлшері 50-120 мм, олардың көпшілігі қыс және ... ... ... бұл жерлерде егіншілік тек суармалы жағдайда мүмкін.
Көп жылғы мәлімет бойынша жылы кезең сәуірдің ... он ... ... ... он ... суық түседі және жылы уақыт ұзақтығы 176-182
күн. ... ... суық ... ... ... аяқталады,
қарашаның басында қайтадан түседі. Осындай жылдары жылы кезең 200-215 күнге
созылады. Қысы қысқа, суық, бірақ арасында жылы күндер жиі болады. ... ... ... ... ... ... ал қары бар
кезең үзақтығы 50-70 күн.
Қазалы ... ... ... екі ... ... 60 мың ... алып ... Қазалы су торабы салынып біткеннен кейін бұл ... ... ... дами ... 1965 жылы ... күріш егісі
көлемі 3,8 мың га болса, 1979 жылы 10,8 мың ... ... ал 2000 ... мың га ... ... және ... ... жағдайы жоғарыда аталған
аймақтармен үқсас. Дегенмен Сырдарияның төменгі сағасында топырақтың
механикалық ... ... ... ... әрі ... күшейе түседі.
Тұрақты қар жамылғысы желтоқсанның екінші-үшінші онкүндігінде пайда ... ... 85-90 күн. ... жылы ... ... облысының
оңтүстігімен салыстырғанда 10-15 күн, ал ... 5-7 күн ... ... Қызылорда облысының топырақ жамылғысы әртүрлі, дегенмен
негізінен екі түрі бар: егіншілік зонасында ылғалды ... ... ... ... ... қалыптасқан, көне суару жүйелері
іздері бар шөл дала топырақтары. Осындай ... ... ... жағдайына, ауа райына байланысты жазық ... ... ... ... бар [30, ... ... карбонаттылығы (көмір қышқыл эк 10-25 ... ... ... ... карбонаттылық топырақтың тұздылығын
азайтушы қасиеттердің бірі. Топырақта карбонаттардың көп болуы ... ... ... ... сіңіре алатын қосындылар
түрлеріне айналуын жылдамдатады.
2. Профилі аллювиальды топырақтар түрлеріне сәйкес қатпарлы
шөгінділер. Мұндай топырақтарда шаң ... ... 40-75 ... 1 -0,25 мм ... өте аз, 1 мм-ден ірі бөлшектер жоқ.
З.Макроструктуралар жоқ,су ... ... ... ... ... (0-15 см), ал шөл дала ... ... (20-150 см) өте тұзданған. Түздану типі-хлорлы-сульфатты, күкірт
қышқылының натрий, магний, кальций тұздары басым. Суармалы аймақтар тұздану
деңгейі бойынша ... ... ... ... және жер ... аз ... түзданған. Қызылорда аймағы топырағы орташа мөлшерде, ал
Қазалы аймағы ... өте ... ... ... ... ... өте ... интенсивті өтеді. Бұл
органикалық заттардың жылдам шіріп бөлшектенуіне экеліп соғады. Барлық
топырақ ... ... көп, ... ... ... ... ... одан
төменгі деңгейде, ал азот өте аз. Сондьщтан органикалық және ... ... ... ... беру ... [30, ... мелиорациялау нәтижесінде Қазақстан, соның ішінде Арал өңірі
күріш егіншілігі жедел дамыған аймаққа айналды. Күріш пен дәнді ... ... ... ... процестерін (үдерістерін) механикаландыруға
.мүмкіндік беретін инженерлік жүйелер ... Осы ... ... және ... ... ... жаңа аймақтары игерілді.
Олар: Алматы облысында - Ақцала, Шарын, Тасмұрын ... ... ... - ... ... ... ... және
Қазалы алқаптары; оңтүстік Қазақстан облысында - Қызылқұм алқабы [30, 72,
73]. Қазақстандық Арал ... ... ... ... ... ... ... ал 1980-1990 жылдары бұл бағалы дақыл 90-100,3 мың гектар
көлемінде өсірілді, дән өнімі Қызылорда облысы ... ... 49-52 ... ... 12-15 ц/га ... дейін жетті. Күріш және бидай егісінен
мұндай жоғары өнім ... ... бұл ... негізгі қоректік
элементтерді (МРК) көп мөлшерде топырақтан алып сіңіреді. ... егіс ... ... минеральды қоректік
элементтерінің айналымы ажыратылып, олар ... ... ... ... суға ... ... атызы топырағына оттегінің ауамен ... ... ... ... және ... заттардың
тереңдік (профиль) бойынша орналасуы өзгерді. Мұндай өзгерістер жер асты
суы жақын орналасқан және ... ... ... ... [30, ... қолайсыз жағдайларды өзгертіп жақсарту және топырақ құнарлығын
арттыру үшін егістікке ... және ... ... ... ... көп жылдық шөптердің (жоңышқа, түйежоңышқаның)
егіс көлемін ұлғайту керек. Өйткені ... ... ... ... егісі
танаптарының топырағын органикалық қалдықтармен көп мөлшерде байытып
қамтамасыз етеді [30, 39, 73]. Бұл ... және ... ... (дән, ... ... ... ... "Қайтару заңдылығын"
сақтауға мүмкіндіктер туғызады.
Қызылорда облысындағы суармалы жерлер көлемі 277,6 мың гектар, оның
ішінде 206,0 мың ... - ... ... ... ... 382 ... оның ... 285 күріш ауыспалы егісі 165,6 мың гектар жерлерге
орналасқан. ... ... ... егіс 70,7 %, яғни 117 мың гектар
көлеміне күріш, бидай және басқа дақылдар орналасқан. Бұлардан басқа ... ... ... 73 ... ... ... 4,5 мың гектарға
орналасқан 24 көкөніс - бақша ауыспалы егістері бар [30, 73].
Суармалы жерлердің ... ... ... зерттеулер
және жер асты суларының ... ... мен ... ... ... ... ... (01.01.2005 жылғы мәлімет бойынша) жавдайы жақсы
деп бағаланатын суармалы жерлер көлемі 39,8 мың ... ... ... мың га, жағдайы қанағаттанарлық емес - 70,1 мың га, оның ... ... ... - 32,0 мың га, жер асты ... ... ... және ... нәтижесінде құнарсызданған жерлер - 38,0 мың
гектардан асады [30, 73, 74]. Күріш ... ... ... жер ... ... әсер етуші негізгі факторлардың бірі егістікті ... Жер асты ... ... ... ... суару барысында судың
фильтрацияланып, төменге сіңуі және жер асты суларымен қосылуы нәтижесінде
болады.
Жер асты ... ... ... ... ... судың
булануы, дренаждық ағыс және жер асты суларының ағысы арқылы басқа жаққа
әкетілуі немесе дарияға қайтадан ... ... ... Сондықтан, жер асты
сулары деңгейінің өзгеруі жыл бойына екі кезеңге бөлінеді:
а) Өсу ... ... ... ... ... мен ... су ... жер асты суы деңгеш көтеріледі;
б) Куз-қыс-көктемгі кезеңде каналдар мен күріш ... ... ... жер асты суы ... ... өңірінде күріш ұзақ ... бойы ... ж.ж.) ... ... жер асты ... деңгейі күріш еплген суармалы
жерлерде және де күріш егілмеген көрші табиғи ... ... ... жалпы көтерілуше себепкер болды. 1980-1985 жылдарда күріш
жыл сайьш 90-100,3 мың ... ... ... ... Бұл өз ... асты суы ... көтерілуін туындатты. Мысалы, 1990-2000 жылдары жер
асты суы деңгейі 2-3 м болатын ... ... ... ... ... ... жетті. Сонымен бірге, жер асты ... ... 1-3 г/л және одан да ... (5 г/л) ... Сыр ... ... - ... Қызылорда, Қазалы алқаптарын игергенге дейін (яғни 1965-
1966 жылдарға дейін) жер асты ... ... ... ... ... және де ... тип ... қалыптасатын. Жер
асты суларын толықтырушы көз - Сырдария өзені еді, ал ... ... ... ... жоқ. Ол кезеңдерде, яғни 1965-1974 жылға дейін суармалы
жерлердің ... ... ... әрі ... ... Жер ... 4-6 м және ... тереңге орналасқан және олардың жылдық ... ... 0,4-0,6 м ... ... өзенінің суы табиғи қүнарлы ... ... ... ... және ... ... ... зиянды қоспалар
жылдан жылға көбейіп келеді. Өзен арнасынан минерализацияланған тұздар,
пестицидтер және улы ... ... ... ... ... мен елді ... шыққан лас сулардың қосылуы (құйылуы)
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... өзенінің
жоғарғы (бас) жағындағы суының минерализациялануы 0,3-0,5 г/л мөлшерінен
төмен, ал Қызылорда қаласы тұсындағы өзен ... ... ... ... облысының ауыл шаруашылығы су ресурстарының жылдан жылға
азайған қолайсыз жағдайда дамуда.
Арал өңіріндегі суармалы ... ... және ... ... коллекторлы-дренажды ағын суларда тұзды ... және жер асты ... ... ... ... ... ... түсуде, ал соңғы 10 жыл ішінде 60 %-ға артты. ... ... және жер асты ... ... ... ... аймақтағы қашыртқы - дренажды жүйелердің нашар, бұрынғы ... көп ... ... ... ... ... ... жерлер
қайтадан тұзданып, құнарсызданып, біртіндеп айналымнан шығып қалуда. Атап
айтқанда, Қызылорда Гидрогеологиялық - ... ... ... [74, 75], облыс территориясында тұзданбаған
суармалы жерлер көлемі - 353 га, аз ... ... ... - 113,6 мың га,
орташа деңгейде тұзданған - 45,9 мың га, ... ... ... ... - 55,1 мың га. ... тұздану типі (түрлері)-хлоридті-сульфатты
және сульфаты. Осыған сәйкес, күріш шаруашылығын одан әрі дамыту ... ... ... ... ... т.б.) ... арттыру үшін
көптеген проблемаларды шешу керек [30, 73-75]:
- су ресурстарын тиімді пайдалану, ... ... ... (дән-астық) арттыра отырып, су пайдалануды үнемдеп азайту;
- коллекторлы-дренажды ... ... ... ... ... ... және суару суларын азайту, оның құрамындағы улы
компоненттерден ... ... ... ... агромелиоративтік жағдайын
жақсарту мақсатында кешенді ... іс ... ... ... және ... ... тазалап реконструкциялау, гидротехникалық құрылыстарды
жөндеу;
күріш, бидай және басқа дақылдарды өсірудің агроэкологиялық ... ... ... ... ... ... саласын
биологизациялап, ауыспалы егіс ... ... ... ... беру ... ... ... және әдістемелерін
оптимизациялап қолайландыру;
арамшөптермен (күрмек, шиін, ... т.б.) ... үшін ... ... ... (мысалы, түйежоңышқа ... ... ... ... ... ... арқылы
арамшөптерді жою) тұжырымдап өндіріске енгізу және экологиялық түрғыдан
залалсыз ... ... ... ... ... ... қүнарлылығын арттыру және
агромелиоративтік жағдайын жақсарту ... ... ...... ... БИДАЙ ӨНІМІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Дағдарысты Арал өңіріндегі күріш ауыспалы егісінде жаздық бидай егісі
көлемі жылдан жылға өсіп келеді. Бұл ... ... ... және ... өсіру инженерлі дайындалған суармалы жерлердің тиімділігін
арттырады, суды үнемдеп, ауыспалы егіс танаптарынан ... дән ... ... [2,5,30,33]. Сондықтан, күріш ауыспалы егісінде жаздық
бидайды өсіру технологиялық ... ... ... ... ... ... керек. Яғни, бидай дақылының
өнімділігін арттырып, дән санасын жақсарту үшін минералды тыңайтқыштарды
қолдану жүйесін және ... ... ... ... ... ... бірі.
Тәжірибе 2006 жылы Арал өңірі агроэкологиясы және ауыл шаруашылығы
ғылыми зерттеу институтының ... ... ... Алғы ...... тәжірибе алаңы 30 м2 қайталануы 4 мәрте.
Зерттеу үшін ... ... ... 29, ... 10 ... ... схемасы 3 – кестеде келтірілген.
3 – кесте. Тәжірибе схемасы
|Тыңайтқыштардың жылдық ... ... ... ... (әсерлі зат|әдістері, кг/га ... | |
| ... ... қоректендіру |
| ... | |
| | ... ... |
| | ... ... |кезеңінде ... ... |- |- |- ... |P60 |- |- ... |N60P60 |- |- ... |N90P90 |- |- ... |N120P60 |N30 |N30 ... |N150P60 |N30 |N30 ... |N150P90 |N30 |N30 ... |N120P60 |- |N30 ... |N150P90 |- |N30 ... |N120P90 |- |- ... ... ... көптеген материалдарды тұжырымдағын
Т.И.Серебрякова [21, 25], Н.А.Ламан және басқалары [22] астық ... өсу ...... ... ... ... немесе өсу бірлігі дегеніміз бұл дақылдың әр мезгілде
бөлектенетін өсу конусы, жапырағы бар сабақ өсі ... ... ... ... өсуі ... ... ... өсуі іс жүзіне асады.
Фитоөлшемнің дамуы ... ... мен ... ... ... ... де, ... пайда болуы арқылы ... ... ... ... бұл ... дәлелдеді [7, 30].
Жинақталған ғылыми мәліметтерге [7, 21-23] қарағанда, астық ... ... ... ... ... сабағы бөлек-бөлек фитоөлшемдерден
тұрады. Олардың өсуі ... даму ... мен ... ... ауысуына қарамастан сабақта бірнеше бөлектенген
аймақты байқауға болады (1,2 сурет).
1) базальды ... - ... ... ... шамалы тереңдікте
орналасқан; 2) вегетативті өсу аймағы - бұл тік түрған сабақ; 3) гүл ... яғни ... ... ... злак ... ... ішінде бидай-монокарптық сабақтар
жүйесі, олардың төменгі буындары өте қысқарған [22, 30]. Бидай өсімдігінде
жанама сабақтар мен қосымша ... ... ... ... буын
аралықтарда, яғни базальды аймақта (түптену буынында) өтеді. ... ... ... ... ... ... заттардың өсімдіктің басқа мүшелеріне жылжып бару жылдамдығы
және мөлшері өзгереді. Мысалы, дақылдың ... ... ... ... өсу нүктесіне және тамырға барады; сабақтану
кезеңінде сабаққа және ... келе ... ... ... ... және ... кезеңінен кейін жоғарғы буынаралықтар мен үстіңгі үш
жапырақтарда синтезделген органикалық заттар масақтағы ... ... ... қамтамасыз етеді (3-сурет). Яғни, мол дән ... ... үш ... буынаралық және қынап фотосинтезінің үлесі
зор [14, 30, 76]. Сондықтан, жоғарғы ... ... ... және ... ... өнім ... ... (Әсерін)
зерттеп анықтау өзекті мӘселенің бірі.
Бидай егісіне әртүрлі мөлшерде минералды, әсіресе азот ... ... пен ... ... ... бидайдың сабақтану
фазасынан толық пісу кезеңдері аралығында егістің ... ... 11 %-дан 93 %-ға ... ... және ... потенциал мөлшері
артады [77]. Ылғалы мол жылдары немесе суармалы егіншілік жағдайында жаздық
бидайдың жоғарғы үш ... мен ... буын ... Злак ... ... ... 2 ... ... ... ... ... схемасы:
құралымының
схемасы:
1-жапырақ тақтайшасы ... ... ... ... буын ... ... ... ... ... түбіндегі жанама бүршік 1-11-фитоөлшемдер
Сурет. ... ... ... ... және ... бөлініп
тасымалдануы. Қою қараланғаны – ассимиляттардың көп ... ... жебе ...... ... ... және қарқындылығы.
(V.Syoy, 1966) фотосинтетикалық потенциалдағы және өнім құраудағы үлесі
артады (3-сурет), ал құрғақ жылдары - ... ... ... [8, ... ... ... (4, 5-сурет), бидай сабағының
буынаралығының ұзарып өсуіне және ассимиляциялаушы жапырақ алаңы көлемінің
ұлғаюына тыңайтқыштар мөлшері мен енгізу әдістерінің әсері ... ... ... ... ... ... 29 және ... сорттарының сабақ буын аралығы (әсіресе, жоғарғы екі буын аралық)
көбірек ... ... 10 ... буын ... ... ... заңдылықтар жанама сабақтарда да ... (4, ... ... тыңайтқыш берілмеген (бақылау) нұсқада Саратовская 29 ... ... ең ... ... ... -34,6 см, екіншісі - 16,0 см,
Казахстанская 10 сортында- 30,6 және 15,6 см ... ... ... ... ... ... 33,8 және 16,7 см, ал ... 10
сортының - 30,1 және 15,1 см болды. ... ... ... ... ... N30+ N30) бас ... бірінші буын аралығының үзындығы Саратовская 29 сортында 43,5 см
болып, 25,7 %-ға, екінші буын аралық 24,6 см ... 53,7 %-ға ... ... 10 ... ... - 41,5 және 22,8 см болып 35,6 % және 46,2 %-
ға артып ұзарады. Осындай заңдылықтар ... ... да ... (4, ... ... ... интенсивтілігі (қарқындылығы) басқа
мүшелерге (соның ішінде сабаққа) қарағанда анағұрлым ... ... ... пен оны қаптаған қынаптың фотосинтездік рөлі өте зор
[76,77,78]. Осыған сәйкес, тыңайтқышын ... ... ... бидай
сабақтарының жоғарғы буын аралықтарының ұзаруы фотосинтетикалық потенциал
құрамында ... ... ... ... өз кезегінде дән өнімінің
артуына әсері бар.
Зерттеу нәтижелеріне қарағанда, үстіңгі жалау ... ... ... және ... буын ... оны қоршаған қынаптардың өнім
құраудағы фотосинтездік үлесі өте зор, ... 30 - 41 % ... ... ... ... (әсіресе азот) мөлшері артуына байланысты
сабақтардың жоғарғы екі буын аралығының ұзаруы фотосинтетикалық ... ... ... және де бұл ... ... ... ... жағдайында тыңайтқыштар бөлшектеп берілген және
топырақта ылғал жеткілікті болған ... ... ... ... дән ... ... ... сабақтар үлесі артады. Мысалы, тыңайтқыш
берілмеген нұсқада дән өнімін құраудағы жанама сабақтар үлесі ... ... ... ... ... N90+ N90) ... ... %,
тыңайтқыштар дозасы оптималды деңгейде болып және оны бөлшектеп ... N30+ N30) ... ... ... ... % ... Бұл дән
құрамындағы белок пен клейковина мөлшеріне әсер етуі ... ... ... ... ... ... масақтану
фазасынан кейінгі фотосинтез нәтижесінде жинақталады [14, 28, 30, ... ... ... ... ... ең ... жалау, екінші және
үшінші жапырағының көлемі үлкендеу болуы, фотосинтетикалық потенциалында,
биомасса және дән өнімін құрауда олардың үлесі көбірек болады [7, 28, ... ... ... ... ... ... және оны
бөлшектеп беру (7-нұсқа) ... ... ... ... ... ... көбейтіп, әрбір сабақтағы жапырақтардың алаң ... (6, ... Атап ... тыңайтқыш берілмеген (N0Р0)
нұсқада Саратовская 29 сортының бас сабағындағы ең жоғарғы жалау ... 7,2 см2, ... - 7,8 см2, ... - 6,9 см2, ... 10 ... - 7,1; 7,8; 6,9 см2 ... тыңайтқышы бөлшектеп берілген 7-нұсқада Саратовская 29 ... ... ... ... ... 13,5 см2, яғни 87,5 %-ға, ... - 13,8
см2 болып, 76,9 %-ға, ... - 10,6 см2 ... 53,6 %-ға ... ... 10 сорты бойынша бүл көрсеткіштер - 14,0; 13,7 және 11,1 ... 97,1 %, 77,8 %, 60,8 %-ға ... ... ... ... да ... (6,7-суреттер). Тыңайтқыштар дозасы артып, оларды
бөлшектеп берген нұсқада ... ... өмір ... ... қызметі ұзарады, ал бұл өз ... дән ... ... әсер ... Бұл ... ... ғалымдардың зерттеу
нәтижелерімен сәйкес.
Бидай егісіне берілетін тыңайтқыштар мөлшерінің көбеюі және бөлшектеп
беру мол дән ... ... ... зор ... анықталды (4-кесте).
Бидай егісінен ең жоғарғы дән өнімі (30-34,5 ц/га) тыңайтқыштар (N90Р90+
N30+N30) мөлшерінде берілген ... ... ... ... ... берілген жағдайда бидайдың түптенуі және өнімді (масақты)
сабақтар саны артты. Әрбір ... ... ... екеуі) ұзарды,
сабақтардағы жапырақ алаңы ... ... өмір сүру ... ұзарып,
фотосинтетикалық қызметі күшейді. Нәтижесінде ең жоғарғы дән ... ... ... ... ... әрбір масақшыдағы
дәннің жақсы толысуына жапырақтардың фотосинтез жүргізу кезеңінің ұзақ
балуына ... яғни ... ... ... ұлғайып, қаншалықты
ұзақ сақталса, масақшалардағы дән соншалықты жақсы толысады.
Тыңайтқыштарды N120Р90 кг/га ә.з.мөлшерінде себу ... ... ... ... ... ... нұсқадағы дән өнімі деңгейіне
жақын. Сондықтан тыңайтқыштардың барлық мөлшерін дақылды себу ... ... ... ... ... жоғары өнім алу – аймаққа ... ... ... ... (ФБР) ... ... 6. ... мөлшері мен енгізу әдістеріне ... ... 29 ... бас ... (А), жән 1-ші жанама сабақ (Б)
жапырақтары ... ... ... 1- N0Р0; 2-Р90; 4. N90Р90; 7- N90Р90+ ... ... N30; 10. ... 7. Тыңайтқыш мөлшері мен енгізу ... ... ... 10 ... бас ... (А), жән 1-ші жанама сабақ (Б)
жапырақтары алаңының көлемі ... 1- N0Р0; ... 4- N90Р90; 7- N90Р60+ ... ... N30; 10. ... Жаздық бидай егісіне берілген
минеральды тыңайтқыштардың дән өніміне әсері
|Саратовский 29 сорты ... ... |245 |320 |1,31 |23,4 |14,7 ... |241 |358 |1,48 |32,7 |17,8 ... |241 |435 |1,80 |44,6 |24,0 ... |243 |450 |1,85 |46,0 |25,0 ... N30+ N30 |248 |558 |2,25 |55,5 |28,2 ... N30+ N30 |244 |610 |2,50 |60,0 |29,4 ... N30+ N30 |249 |644 |2,58 |61,3 |32,1 ... О+ N30 |243 |476 |1,96 |49,0 |24,5 ... О+ N30 |242 |567 |2,34 |57,3 |29,4 ... |247 |563 |2,28 |56,1 |28,1 ... дана/м2 немесе | | | | | ... |11,7 |14,8 |- |- |2,93 ... 10 ... ... ... |233 |295 |1,27 |21,0 |12,8 ... |239 |315 |1,33 |24,1 |15,1 ... |241 |466 |1,93 |48,3 |19,6 ... |238 |490 |2,07 |51,6 |22,0 ... N30+ N30 |243 |580 |2,38 |58,1 |30,0 ... N30+ N30 |248 |629 |2,54 |60,6 |31,2 ... N30+ N30 |252 |656 |2,60 |61,6 |32,7 ... О+ N30 |245 |538 |2,20 |54,5 |25,0 ... О+ N30 |248 |587 |2,37 |57,8 |28,0 ... |247 |587 |2,36 |57,6 |27,4 ... ... ... | | | | | ... |12,4 |14,8 |- |- |3,06 ... ... ... ... ... берілген
минеральды тыңайтқыштар мөлшеріне, ... ... ... ... ... ... ... өнімділігіне
және барлық агротехникалық ... ... әрі ... ... ... ... [14, 78] қарағанда, бидай дәнінде
жинақталған ... мен ... ... ... ... кейінгі
фотосинтез процесінде пайда болған органикалық заттар. Осыған сәйкес,
бидайдың гүлдену фазасынан ... ... ... екі бөлікке
бөлуге болады: синтездеуші (ассимиляттардың пайда болу көзі) және ... ... ... ... ... ... сабақтарының қүрылымдық
бөліктері (буынаралық, үстінгі жапырақтармен ... ... ... ... ... ... ... органикалық
заттармен интенсивті қамтамасыз етуі әрбір жанама сабақ түбінен өсіп, жақсы
дамыған буын ... ... ... ... Атап ... ... ... аз (N90^90 кг/га Ә.з.) берілген жағдайда ... ... ... ... ... да, ... сабақтардың қоректенуі бас
сабақ тамырлары арқылы жүреді. Нәтижесінде жақсы жетілген ... ... ... ... сабақтарда пайда болады [8-сурет].
Жаздық бидай егісіне себу алдында N90Р90 кг/га ә.з. ... ... ... ... азот (N30 ... ... үстеп
қоректендірілгенде, және де топырақта ылғал ... ... ... ... ... қосымша буын тамырлары көп әрі жақсы өсіп ... ... ... өз алдына дербес қоректенеді, фотосинтез ... ... де, ... ... бас ... қалыспай, синхроньды өсіп
дамиды. Жанама сабақ бөліктерінде (буынаралық, үстіңгі жапырақтары мен
қынаптарында) түзілген ... ... ... ... қамтамасыз етіліп,
ондағы дәндер жақсы толысып жетіледі (8-сурет). ... ... ең ... ... өнім ... 8. ... ... мен енгізу әдістеріне ... ... 10 ... бас ... (А), жән 1-ші ... ... (Б)
жапырақтары алаңының көлемі (см2):
ҚОРЫТЫНДЫ
1. ... ... ... ... ішінде бидай-монокарптық сабақтар
жүйесі, және ... ... ... ... ... ... ... мөлшері, енгізу мерзімі,
тәсілдері, агроценоздағы өсімдік ... ... ... ... ... өсіп ... ... күшті.
2. Азот тыңайтқышының мөлшері артып (N120 ... ... ... нүсқада бидайдың Саратовская 29, ... ... бас ... ... ... буын аралығы
бақылау (NоРо) нұсқасымен салыстырғанда 25,7-35,6 %-ға, екінші буын аралық
46,2-53,7 %-ға артып ... ... ... ... сабақтарда да
байқалды. Сабақ пен оны қоршаған қынаптың фотосинтездік ролі зор ... Ал, бүл өз ... дән ... ... әсері бар.
3. Бидай егісіне ... ... ... көбейтіп, оны
бөлшектеп берген нұскада масақты сабақтардың саны артып, әрбір сабақтағы
жапырақтар алаңының ... ... Атап ... ... бидай
сорттарының бас сабағындағы жоғарғы жалау жапырақ көлемі, ... ... ... ... %-ға, ... ... ... %-ға,
үшінші жапырақ 53,6-60,8%-ға артып үлғайды. Осындай заңдылықтар жанама
сабақтарда да байқалды.
Бидай дәнінде жинақталатын ... мен ... ... ... ... ... ... процесінде жинақталатынын ескерсек,
жапырақ алаңының мұндай үлкеюі дән өнімін құрауда елеулі үлес қосады. Бұл
суармалы ... ... ... ... ... ... өнімнің
қалыптасуын түсіндіретін жаңа түжырымдама.
4. Тыңайтқыштар бағасы қымбат болғандықтан күріш егісіне
тыңайтқыштар аз мөлшерде берілсе, жаздық ... ... ... өнім алу үшін ... дозасын N120-150Р90 кг\га ә.з.
деңгейіне дейін көбейту керек және азот тыңайтқышын ... ... ... ... ... ... сабақ түбінен буын тамырлары пайда болып, өсіп
жетіледі, ... ... ... өз алдына дербес қоректене алады, бас
сабақтан қалыспай, синхронды өседі. Мұндай егістікте ең ... әрі ... ... ... ... А.К. ... Республикасындағы астық өндірісі-
нің жай-күйі және проблемалары //Жаршы.- 2003.- №11.- Б. 3-6.
2. Система сельскохозяйственного ... ... ... ... ... Бастау. - 2002. - 512 с.
3. Жайлыбай К.Н., Тоқтамысов Ә.М., Кенбаев Б., Сағындықова
А.С. Дағдарысты Арал өңірінде егіншілік ... ... ... ... және ... жолы //Астық және
астық өнімдері. - 2004. - № 4. - Б. 25-28.
4. Рамазанов Х.Д., ... К. ... ... ... ... с/х ... Казахстана. -
1990.-№1.-С.28-31.
5. Сағындықова А.С., Жайлыбай К.Н., Тоқтамысов Ә.М. ... ... ... ... ... ... агроӘкологиялық мӘселелері //Жаршы.- 2002. - № 3. - Б.49-52.
6. Жайлыбай К.Н., ... Ә.М., ... ... ... дозасы, қолдану Әдістері мен тұкым себу
мөлшерінің жаздық бидай агроценозының ... ... ... ... - 1999. - № 5. - Б. ... ... К.Н., ... Ә.М., Шермагамбетов К.,
Сағындықова А.С. Морфофизиологические основы формирования
урожая ... ... в ... ... ... науки
Акмолинского аграр. университета им.С.Сейфуллина. - Астана. -
2001.-Т.Ш,№1.-С. 65-69.
8. Середа Н.А. и др. Влияние удобрений и способов ... на ... ... ... пшеницы //Зерновые культуры. -
2000. -№2.-С.14-16.
9. Кондратенко Е.П., ... Л.Т. ... ли ... высоко-
качественное зерно яровой пшеницы в Кемеровской ... ... ... - 2000. - № 5. - ... А.А. и др. Влияние условий азотного питания на
урожайность и качество зерна различных сортов яровой пшеницы ... - 2000. - № 7. - ... В.И. и др. ... и ... ... яровой
пшеницы при дробном внесении азотных удобрений ... -1988. -№ 5.- С. ... Н.С. ... ... пшеницы. - Москва:
Наука.-1959.-554 с.
13. Носатовский А.И. Пшеница.- Москва: Колос- 1965. - 568 ... Ф.А., ... Л.К., ... С.Ә. ... ... - Алматы: Ғылым. - 1991. - 162 ... ... Р.А. ... ... - ... Қайнар. - 1984.
-203 6.
16. Керефов К.Н. Биологические основы растениеводства. -
Москва: Высшая школа. - 1975. - 421 с.
17. ... А.И. ... ... ... ... ... ... потенциал, конкурентоспособность ... ... ... ... ... университета
им. С.Сейфуллина. - Астана. - 2001. - Т.ІІІ, № 2. - С.36-42.
18. Комишник В.А. и др. ... ... ... мягкой
пшеницы за последние 5 лет в ... ... ... ... ... ... ... университета
им.С.Сейфуллина. - Астана. - Т.ІІІ, № 2. - С. 13-20.
19. Әрінов Қ.Қ. және басқ. ... ... ... ... - 1996. - 256 ... Цыганков В.Н., Цыганков И.Г. Регенеративная способность
яровой пшеницы в ... на ... ... ... ... Серебрякова Т.И. Морфогенез ... и ... форм ... - ... ... 1971. - 358 ... Ламан Н.А., Стасенко Н.Н., Каллер С.А. Биологический
потенциал ячменя. - Минск: ... и ... - 1984. - 216 ... ... Н.Н. ... классификация
жизненных форм ... ... по ... ... ... ... ... системы в связи с ... и ... к ... ... ... ... продуктивности растения. -
Минск.-1980.-С.ЗЗ-38.
24. Добрынин Г.М. Рост и формирование урожая хлебных и
кормовых злаков. - Л.: ... - 1969. - 275 ... ... Т.И. К ... о ... и ... злаков //Ботан.журнал. - 1962. - т.47, № 3. - С.427-432.
26. Суворова Т.Н. ... ... // ... - 1959. ... ... Т.Н. Побегообразование у злаков //Ботан. Журнал.
-1959.-Т.44, №3.-С.407-411.
28. ... В.А. ... ... ... - ... с.
29. Кумаков В.А. Биологические основы возделывания яровой
пшеницы по интенсивной технологии. - Москва: ... ... ... ... К.Н., ... Ә.М. Жаздық бидай. - Алматы:
Бастау.-2006.-166 с.
31. Каюмов М.К. Программирование продуктивности полевых
культур (Справочник). - ... ... - 1989. - 368 ... ... К.Н. ... егісінен мол өнім алуды
программалау. - ... ... - 1985. - 28 ... ... К.Н., ... А.М., ... ... особенности возделывания
пшеницы, ячменя, овса в рисовом севообороте //Вестник КГУ им.
Коркыт-Ата. - 2002. - № 1 (13). - С. ... ... Г., ... Қ., ... К. ... ... және ... бидай өсірудің ... ... ... - ... - 1994. -13 ... ... D. Wheat yeild as depending on nitrogen gvanty and ... thе stage of ... and fling grain \\\A// 7-11 ... 1998 /1§. ... ... р.287.
36. Геманцев Л.А., Крупнов В.А. Влияние температуры воздуха
на ... ... ... в зоне ... почв
Поволжья //Вестник РАСХН. - 2001. - № 2. - С.33-35.
37. Стрижева Ф.М. ... ... ... ... Әкологических условиях //Аграрная наука. - 2003. - №
6.-С. 19-20.
Алешин Е.П., Руденко В.Ф., Стовба Л.И. Программирование
высоких урожаев риса. - Краснодар. - 1977. - 96 ... К.Н., ... Б.А., ... С.Б., ... ... К. ... күріш егіншілігінде тыңайтқыш
қолданудың агроӘкологиялық және ... - ... ... - 2002. - 32 ... по сохранению качества воды в низовьях реки
Сырдарии (Коллектив авторов). - Кызылорда. - 1998. - 54 ... А.В., ... В.И. ... ... ... ... веществ в земледелии СССР //Агрохимия. -
1988. - № 2. - С.22-26.
Смирнов П.М. Проблемы азота в земледелии и результаты
исследовании с ІЧ15 ... - 1977. - № 1. - ... ... С.Б., ... М.А. ... ... ... сельскохозяйственных культур в ... ... ... ... риса в ... - ... ... Е.К. Влияние ... ... ... ... ... в ... ... юга УССР
//Агрохимия. - 1980, № Ю.- С.59-65.
45. Алешин Е.П., Конохова В.П. Краткий справочник рисовода.
- Москва: ... 1986. - 253 ... ... Е.П., ... Н.Е. Рис. - ... - 1993. - 504 с.
47. Прянишников Д.Н. Азот в жизни растений и в земледелии
СССР.-Москва.-1945.
48. Rdriguez Danuel, Keitjens W.G Gouarian J.Plant iear area ... ... ... in wheat ... aestivum L) growing under ... \\ Plant and Soil – 1998 - 200, № 2. ... Колосов И.И. Влияние условий минерального питания на
формирование корня как органа поглощения //Сборник "Памяти ак.
Д.Н.Прянишникова" - Москва. - 1950.
50. ... И.И. ... ... растений //Физиология
растений. - 1956. - № 3, вып.2.
51. Соколов А.В. Агрохимия фосфора. - М.-Л.: АН ... ... ... Пономарева А.Т. Фосфорный режим почв и фосфорные
удобрения. - Алма-Ата: Кайнар. - 1970. - 204 ... ... Р.Е. ... ... и ... - Алма-Ата:
Кайнар.-1984.-152 с.
54. Полевой В.В. Физиология растений. - ... ... - 1989. - 464 ... ... Ж. Өсімдіктер физиологиясы. - Алматы: Қазақ
университеті. - 2004. - 456 б.
56. Смирнова Н.Н. Удобрение риса. - Москва: Россельхозиздат.-
1978.-64 ... ... Е.П., ... А.П., ... И.Н. ... ... ... - Москва: Колос. - 1972. - 152 с.
58. Рамазанова С.Б., Нургизаринов А.М. ... ... ... риса в Кызылординской ... ... ... ... в ... - ... -
1981.-С.59-86.
59. Школьник М. Н. Значение микроӘлементов в жизни растений и
земледелии. - М.- Л.: Изд -во АН СССР . - ... ... М.В. ... и ... - М.- ... ... ... в СССР. - Рига: Зинатис. - 1987. - Вып. 28.-.87
с.
62. Анепок П.И. Микроудобрения. - Л.: Агропромиздат. - 1990. ... ... ... Ф.В. Традиционные и новые Әлементы питания расте-ний. -
Усть - Каменогорск. - 2002. - ... ... Г. К., ... М. В., ... А.М. ... внесения микроудобрений под кукурузу на сероземных почвах /
/ ... с. - х. ... ... - 1985. - № 9. - С. 20 - 22 .
65. ... П.С. ... ... - ... Колос. - 1981. - 208
с.
66. Алешин Е.П., Рымарь В.Т., Шеуджен А.Х. и др. Рекомендации
по применению медьсодержащих ... под рис. - ... ... Н.А. ... ... бассейна Сырдарьи,
как хлопкового района. - Ленинград. - 1925. - 108 с.
68. Колосков П.И. ... ... ... ... Изд -во АН ... - 1947. - 268 с.
69. Розанов А.Н. ... ... ... - М.: Изд -во ... ... Боровский В.М. и др. Древняя дельта Сырдарьи и Северные
Кызыл-Кумы. - Алма-Ата. - 1958, т.1. - 514 с: 1959, т.2. - 418 ... ... В.М.и др. ... опустынивание рочв
Приаралья. - Алма - Ата: Наука. - 1984. - 224с.
72. Бакиров Ш., ... С. ... ... ... в ... ... - Алма - Ата: ... - 1979. - 120 с.
73. Жайлыбай К.Н. Күріш егіншілігі және Әкология. - 2006. - 182 б.
74. ... К.Н. және ... Арал ... ... ... ... және ... емес дақылдар өсіру
перспективалары / / Жаршы. - 2007, № 3. - Б. 44-48.
75. ... С, ... К., ... Б. ... и ... ... ... в Кызылординской области. - Кызылорда. -
2003.-32 с.
Жайлыбай К.Н., ... Ә.М., ... А.С. ... ... жаздық бидай өсірудің морфофизиологиялық
ерекшеліктері //Жаршы. - 2003, № 6. - ... Б.Д. и др. Роль ... ... и ... пшеницы в фотосинтезе посева //Пути ... ... - ... ... ... - 1969. - ... ... Н.В. Биология и сельское хозяйство //Новое в жизни,
науке, технике. /Серия ... ... ... - 1978. - № 3. -
64 с.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Малазықтық дақылдар және олардың сипаттамасы9 бет
Солтүстік Қазақстан облысының агроклиматтық ресурсы25 бет
Экологияның техникалық дақылдарға (қант қызылшасы, қартоп) тигізетін әсері20 бет
Қазақстандағы 1921-1922 жылдардағы ашаршылық8 бет
Гаплоидтық технология14 бет
Гаплоидтық технология туралы мәлімет9 бет
Жасушалық инженерия туралы4 бет
Жасушылық инженерия5 бет
Сиыр етін өндірісте қолдану7 бет
Бақша дақылдарын ашық танапта өсіріп өңдіруде қолданылатын машиналар32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь