Надыр шах тұсындағы Иран

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.10
І.Тарау “Иранның XVІІ ғасырдың аяғы және XVІІІ ғасырдың 30.шы жылдарыны дейінгі әлеуметтік саяси жағдайы ... ... ... ... ... ... ...11.32
1.1.Шах билігіне бағытталған халық көтерілістері ... ... ... ... ... ... ...11.17
1.2. Гильзайлардың Исфаханға жорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18.32
2.тарау. Надыр.шах билігінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ..33.59
2.1.Надыр.шах тұлғасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33.40
2.2.Надыр.шахтың ішкі және сырқы саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ..41.59
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60.61
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62.64
Тақырыптың өзектілігі. Менің диплом жұмысымның тақырыбы “Надыр шах тұсындағы Иран” деп аталады. Иран жалпы географиялық орналасу орнына байланысты және мемлекеттік құрылымына байланысты, мәдени даму жолдарына байланысты қазіргі заман тарихшыларын өте қызықтырады. Жалпы әлемдегі елдер тарихын білу қызық әрі мемлекетіміздің әрбір адамына қажетті заттардың бірі. Иран мұсылман елдерінің бірі. Сондықтан да біздің Иран тарихына қызығуымыз ғажап емес. Оның мәдениеті тек біздің еліміз үшін ғана емес, батыс елдері үшін де қызықтыратын мәселелердің бірі болып отыр. Біздің елімізде Иран орталығы да бар. Парсы тіліне қызығушылар саны да күннен күнге өсуде. Тарихшыларымыздың сөздері бойынша Қазақстан тарихы жөнінде парсы деректерінде мәліметтер саны өте көп. Сондай-ақ саясат тармағында да саясат тармағында да Иран мемлекеті маңызды мемлекеттердің бірі болып есептелініп отыр. Біздің елбасшымыз да 2002-2005 жылдары Иран мемлекетіне мемлекеттік жұмыстар барысында барып қайтқан. Міне осындай және тағы да басқа мәселелерге байланысты Иран мәселелері әлем халықтарын, соның ішінде біздің елімізді де қызықтыратын тақырыптардың бірі болып есептелінеді. Қазіргі таңда біздің елімізде Иран тарихына байланысты әдебиеттер, ғылыми жұмыстар көптеп жарыққп шығуда. Иран тарихымен айналысып жүрген ғылыми тұлғаларымыз да аз емес.
Ал олай болса, мен осы қызықты да өзекті Иран тарихының бір бөлігі немесе бір кезеңі “Надыр-шах тұсындағы Иран тарихын” қарастырамын. Бұл тақырып жөнінде біздің елімізде тарихи мәліметтер өте аз. Шығып жатқан ғылыми еңбектерде Надыр шах кезеңі жазылса да тек кішкене абзац ретінде беріледі.Ресей ғалымдарының еңбектерінде де Надырдың жеке тұлғасына көп тоқталмай, оның жаулап алушылық соғыстарына көп мән берілген. Сондықтан да Надыр-шах тарихымен танысу әрбір тыңдарманға қызықты болады деп ойлаймын. Өйткені бұл кезең тарихынан, мысалы Надыр-шах тұлғасынан, жүргізген саясатынан қажет тәжірбиелерді алуға болады деп есептеймін.
Осы “Надыр-шах тұсындағы Иран тарихы” бойынша жұмысымды жазу барысында алдыма бірнеше мақсаттар мен міндеттер қойдым:
А)Осы тақырыпты жан-жақты қамтып, тақырып мазмұнын ашу; Тарихи оқиғаларға шолу жасау;
1.Риза Шайбани. “Иран тарихы” А.., 2002ж. 171-173 бетте
2.М.С.Иванов. “История Ирана” М..,1977ж. 197-210 беттер
3.М.С.Иванов. “Очерки истории Ирана” М..,1952ж. 92-105беттер
4. “Иран и Иранцы” под ред.Искаковой З.Е. А..,1998ж. 28-29беттер
5. “История Ирана с древнейших времен до конца 18 века” под ред. С.И.Пигулевской Лен..,1958.310-324бб
6.Хрестоматия по истории Ирана. М..,1962 58-66бб
7. “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в Индию” М..,1961. 12-38бб
8.Историаграфия и источниковедение истории стран Азии.под ред. Г.Ф.Ефимов.Лен.., 1965.149б
9.История стран Азии и Африки в новое время. 1-часть. М..,1989.229-234бб
10. «Иран.История и культура в средние века и новое время» М..,1980. 27-58бб.
11.П.Г.Бутков. “Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803” т-1. М..,1869.230-237бб
12. П.Г.Бутков. “Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803” т-1. М..,1869.235 бб
13.Ф.М.Алиев. Антииранские выступления и борьба пртив турецкой оккупации. М..,1960 216-218
14.Мұхаммед Казим. Наме-ий аламараий Надири. т-3.М..,1960.249б
15.Мырза Мегди хан. Джанхангоша-ие Надири. М..,1905. 431б
16. .История стран Азии и Африки в новое время. 1-часть. М..,1989.229-230бб
17. М.С.Иванов. “История Ирана” М..,1977ж. 197-201 беттер
18. “История Ирана с древнейших времен до конца 18 века” под ред. С.И.Пигулевской Лен..,1958.310-324бб
19. “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в Индию” М..,1961. 12-38бб
20. М.С.Иванов. “Очерки истории Ирана” М..,1952ж. 92-100 беттер
21. «Иран.История и культура в средние века и новое время» М..,1980. 27-28бб.
22. «Иран.История и культура в средние века и новое время» М..,1980. 50-58бб.
23. .Историаграфия и источниковедение истории стран Азии.под ред. Г.Ф.Ефимов Лен..,1965.148б
24. Ф.М.Алиев. Антииранские выступления и борьба пртив турецкой оккупации.М,1960 216-215
25. .История стран Азии и Африки в новое время. 1-часть. М..,1989.230-235бб
26. Мұхаммед Казим. Наме-ий аламараий Надири. т-3.М..,1960.240б
27. П.Г.Бутков. “Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803” т-1. М..,1869.248бб
29. “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в Индию” М..,1961. 123 128бб
30. М.С.Иванов. “История Ирана” М..,1977ж. 209-210 беттер
31. .М.С.Иванов. “Очерки истории Ирана” М..,1952ж. 103-105беттер
32. “Иран и Иранцы” под ред.Искаковой З.Е. А..,1998ж. 28-29беттер
33. История Ирана с древнейших времен до конца 18 века” под ред. С.И.Пигулевской Лен..,1958.310-324бб
34.Хрестоматия по истории Ирана. М..,1962 58-60бб
35 “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в Индию” М..,1961. 12-30бб
36.Историаграфия и источниковедение истории стран Азии.под ред. Г.Ф.Ефимов.Лен.., 1965.140б
37История стран Азии и Африки в новое время. 1-часть. М..,1989.229-231б
38. «Иран.История и культура в средние века и новое время» М..,1980. 27бб.
39.П.Г.Бутков. “Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803” т-1. М..,1869.228-230бб
40. П.Г.Бутков. “Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803” т-1. М..,1869.235 бб
41.Ф.М.Алиев. Антииранские выступления и борьба пртив турецкой оккупации. М.1960 216-218
42. Мұхаммед Казим. Наме-ий аламараий Надири. т-3.М..,1960.110б
43.Мырза Мегди хан. Джанхангоша-ие Надири. М..,1905. 100б
44. .История стран Азии и Африки в новое время. 1-часть. М..,1989.232-234бб
45. М.С.Иванов. “История Ирана” М..,1977ж 201-205 беттер
46. “История Ирана с древнейших времен до конца 18 века” под ред. С.И.Пигулевской Лен..,1958 310-318бб
47. “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в Индию” М..,1961. 38-41бб
48. М.С.Иванов. “Очерки истории Ирана” М..,1952ж. 104-105 беттер
49. «Иран.История и культура в средние века и новое время» М..,1980. 27-28бб.
50. «Иран.История и культура в средние века и новое время» М..,1980. 50-51бб.
51. .Историаграфия и источниковедение истории стран Азии.под ред. Г.Ф.Ефимов Лен..,1965.18-19б
52. Ф.М.Алиев. Антииранские выступления и борьба пртив турецкой оккупации. 216-217б
53. .История стран Азии и Африки в новое время. 1-часть. М..,1989.230-235бб
54. Мұхаммед Казим. Наме-ий аламараий Надири. т-3.М..,1960.240б
55. П.Г.Бутков. “Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803” т-1. М..,1869.248бб
56. “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в Индию” М..,1961. 123 128бб
57. М.С.Иванов. “История Ирана” М..,1977ж. 209-210 беттер
58. .М.С.Иванов. “Очерки истории Ирана” М..,1952ж. 103-105беттер
59. “Иран и Иранцы” под ред.Искаковой З.Е. А..,1998ж. 28-29беттер
60. История Ирана с древнейших времен до конца 18 века” под ред. С.И.Пигулевской Лен..,1958.319-324бб
        
        Мазмұны
Кіріспе……………………………………………………………………….3-10
І-Тарау “Иранның XVІІ ғасырдың аяғы және XVІІІ ғасырдың 30-шы жылдарыны
дейінгі әлеуметтік саяси жағдайы………………………11-32
1.1.Шах билігіне бағытталған халық көтерілістері………………………11-17
1.2. Гильзайлардың Исфаханға ... ... ... ... ... ішкі және сырқы саясаты………………………….…41-59
Қорытынды………………………………………………………………..60-61
Әдебиеттер тізімі………………………………………………………….62-64
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Менің диплом жұмысымның ... ... ... Иран” деп аталады. Иран жалпы географиялық орналасу орнына
байланысты және мемлекеттік ... ... ... даму ... ... ... тарихшыларын өте қызықтырады. Жалпы әлемдегі елдер
тарихын білу қызық әрі мемлекетіміздің әрбір ... ... ... Иран ... ... бірі. Сондықтан да біздің Иран тарихына
қызығуымыз ғажап емес. Оның мәдениеті тек біздің ... үшін ғана ... ... үшін де қызықтыратын мәселелердің бірі болып отыр. ... Иран ... да бар. ... ... ... саны да күннен
күнге өсуде. ... ... ... ... ... ... деректерінде мәліметтер саны өте көп. Сондай-ақ саясат тармағында да
саясат тармағында да Иран ... ... ... бірі болып
есептелініп отыр. Біздің елбасшымыз да 2002-2005 жылдары Иран мемлекетіне
мемлекеттік жұмыстар барысында барып қайтқан. Міне ... және тағы ... ... ... Иран мәселелері әлем халықтарын, соның ішінде
біздің елімізді де қызықтыратын тақырыптардың бірі болып ... ... ... ... Иран ... байланысты әдебиеттер, ғылыми
жұмыстар көптеп жарыққп шығуда. Иран ... ... ... ... да аз ... олай ... мен осы қызықты да өзекті Иран тарихының бір ... бір ... ... тұсындағы Иран тарихын” қарастырамын. Бұл
тақырып жөнінде біздің елімізде тарихи мәліметтер өте аз. ... ... ... ... шах ... ... да тек ... абзац ретінде
беріледі.Ресей ғалымдарының еңбектерінде де Надырдың жеке тұлғасына көп
тоқталмай, оның жаулап ... ... көп мән ... ... да
Надыр-шах тарихымен танысу әрбір тыңдарманға қызықты болады деп ... бұл ... ... ... Надыр-шах тұлғасынан, жүргізген
саясатынан қажет тәжірбиелерді алуға болады деп есептеймін.
Осы ... ... Иран ... бойынша жұмысымды жазу барысында
алдыма бірнеше мақсаттар мен міндеттер қойдым:
А)Осы тақырыпты жан-жақты қамтып, ... ... ашу; ... шолу ... ... ішкі және сыртқы саясатының ерекшеліктерін,
тарихи сипатын ашу; ... ... ... мен ішкі ... ... ... ... халықтың әлеуметтік жағдайын сипаттау;
Осылайша ... және Иран ... төл ... ... ... – Надыр шах билігі оқиғаларын толығымен Иран ... ... ... ... ... XVIII ғасырдағы Иран елінің тарихы жөнінде
көптеген ... ... ... бар. Бұл ... ... Надыр-шах
тұсындағы Иран тарихы туралы мәселелер қозғалған бірнеше қызықты ... ... ... ... ... Риза ... еңбегі Алматыда 2002 жылы
жарық көрген. Бұл “Иран тарихы атты еңбекте Иран ... ... ... ... Риза Шайбани еңбектегі мәселелерді бір жақты,
яғни мақтап ... ... ғана ... Бұл ... ... Иран ... ... түрде жазылған. Надыр тұлғасы ... ... ... ... таныстырылады. Ал елдің әлеуметтік жағдайы,
ішкі саясаттағы ... ... ... ... жоқ.[1]
Ресей зерттеушілерінің ішінен М.С.Ивановты атап өтуге болады. М.С.Иванов
1977 жылы ... ... ... атты ... ... ... Ивановтың
бұл еңбегінде Иран тарихының мәселелері өте ... ... ... шах
кезеңі де толықтай қарастырылып, жетістіктер де олқылықтар да ... ... 1952 жылы ... ... ... атты ... ... Бұл тарихи еңбекте де Надыр тарихы кең ... ... ... ... ... ... жаулап алушы болғанымен,
оның жаулап алушылық саясат жүргізгенін және оның ... ... ... болады. .[3]
Сондай-ақ Алматыда 1998 жылы жарық көрген З.Е.Искакованың басшылыңымен
жазылған еңбекте де Надыр-шах тұсындағы Иран ... ... ... беріліп өткен. Бұл “Иран и Иранцы” атты еңбек надыр шах кезеңін
қысқаша ғана баяндайды. .[4]
Осы тақырып ... тағы да бір ... ... да ...... ... с древнейших времен до конца XVIII века” ... ... ... ... бұл ... ... кезеңі өте жақсы баяндалған. . [5]
К.З.Ашряфанның “Антифеодальные движения в империи Надир-шаха” атты
еңбекте Надыр-шах кезеңіндегі шаруалардың, ... ... ұсақ ... көтерілістері баяндалады.
Б.П.Кишмишевтың “Походы Надир-шаха в Герат, Кандагар, Индию и события
в ... ... его ... атты ... де ... тұсындағы Иран
тарихы жөнінде өте қажетті, құнды деректер бар.
Тағы да бір құнды еңбектер қатарына ... ... ... и ... истории стран Азии и ... атты ... ... ... Иран ... жөнінде бірнеше оқулықтар бар. Мысалы:
Мәскеуде 1962 жылы шыққан ... по ... ... атты оқулығы. Бұл
оқулықта Иран елінің ... ... ... келісімсөздері,
тарихшылардың жазып қалдырып кеткен хабарламалары, хаттары және тағы да
басқа құнды құжаттардан мәліметтер ... ... бұл ... ... ... мен ... XVIII ғасырларда жасалған келісімсөздерін оқуға
болады. Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... мадақтап жазған. .[6]
Келесі бір оқулығымыз, ол – “Мухаммед Казим. Поход Надир-шаха в Индию.
(Извлечение ... ... Бұл ... ... шығыс
әдебиеттер баспасында 1961 жылы жарыққа шыққан. Бұл ... ... ... ... осы ... әйгілі тарихшысы Мұхаммед Қазымның өмірбяны да
берілген. Надыр шах тың ... ... ... ... және өмірінің
соңғы жылдарындағы ... ... ... Ең ірі тару ... ... жорығына арналған. Бұл еңбекті жазу барысында Мұхаммед
Қазым еңбектеіне ... ... и ... ... ... ... ... де
атап өтуге болады. Бұл Г.Ф. Ефимовтың басшылығымен жазылған еңбек ... ... ... Бұл ... ... шах ... қысқаша ғана
баяндалады. .[8]
“История Азии и Африки в новое время” оқулығының I-ші бөлімінде
біздің кезеңімізге қатысты мәліметтер алуға ... Бұл ... 1989 ... ... ... ... ... шах кезеңі туралы біраз мәліметтер
алуға болады.
Бір қызықтысы, осы кезеңдегі ... мен ... ... ... әр ел ... ... баяндайды. Мысалы, Риза Шайбани
өз еңбегінде “Жаулап алушылықтар ... ... Иран шахы ... ... ... ... ... тартылып алынған жерлерді кейін
қайтарды,”дейді. Ал Надыр шахтың ... ... ... ... ... ... ... өз кезегінде бірінші мәселе
дипломатиялық жолмен шешілгенін жазады. Ал Надыр шахтың ішкі ... ... оның ... ... ... ... жылы ... жарық көрген “Иран. История и культура в средние
века” атты еңбектеде Надыр шах тұсындағы Иран тарихы ... кең ... ... ... ... ... қазасынан кейінгі әр аймақтағы билікке
талас, халық көтерілістері жақсы баяндалған. М.С.Алиев бұл ... өте ... әр ... ... келтіріп, әрбір дерекке терең шолу жасаған.
М.С.Алиевтың тағы бір “Антииранские выступления и ... ... ... атты 1978 жылы ... ... ... бар. Бұл еңбектің
мәтіні жоғары да айтып өткен еңбекке ұқсас.
П.Г.Бутков Надыр шах ... ... маңы ... тарихы бойынша
“Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 ... атты ... 1869 ... ... ... Жалпы парсы тарихнамасындағы XVIII ғасырдың өзінде-ақ жарық
көрген көптеген еңбектер біз үшін құнды деректер көзі ... ... ... ... жеке ... ... ... негізгі
шығармаларды атап өтуге болады.
XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығы және XVII ғасырдың аяғы үшін ... көзі ... 1741(2) ... ... мустауфиі (қазына басқарушысы
және финанс министрі) Мухаммед Мухсин ... ... ... ... ... Бұл еңбекте ... ... ... ... Бұл ... Сефевид династиясының
құлдырауы және Надырдың шах ... ... ... ... ... ... яғни ... жамандап, Надыр тұлғасын
мадақтап жазады. ... ... бұл ... (тарих
негіздері) еңбегі Надыр-шахтың ұлы Риза Кули-ханның тапсырысымен ... ... ... ... ... ... ... жеке Надыр-шахтың билеуі және жаулап алу ... ... ... ... мен ... парсы тілінде жиырмадан астам тарихи
еңбектер жазылған. Бұл еңбектердің ішінде әсіресе ... ... ... ... ... ... ... көздері болып есептелінеді.
Мырза Мұхаммед Мегді-хан Астерабади кейбір мәліметтерге қарағанда
сефевидтер фамилиясынан шыққан. Әйтсе де бұл оның ... ... ... ... ... ... ... кедергі жасамаған. Мырза
Мегді-хан Надыр-шах билігінің тарихы жөнінде “Тарих-и Надири” ... ... ... ... ... ең ... адамы ретінде өз
уақытының барлық саяси жағдайымен таныс болғанымен, ... бір ... ... ... ... ... тағы бір “Дуррэ-ий-Надири” еңбегі де көбіне алғашқы
еңбегіне ұқсас. Бұл еңбектер Иран мен Иракта ... ... ... ... құжаттар жинағын да құрастырып жарыққа
шығарған. Ол бұл ... де ... ... әдістерін
пайдаланған. Бұл еңбек Тебризде жарық көрген. Бұл еңбегі де боямалы әсерлі
түрде ... Бұл ... ... ... ... ... құжаттар, вакуфтық мақтау қағаздары, хаттар және
келісімсөздердің үлгілері жазылған. Автор бұл құжаттарды еңбектің ... ... ... әдеби стильдің бір түрі ... ... да оның ... жинақтары толық түрдегі нақты тарихи ... ... ... ... ... ... өте ... деректеріне қарағанда Мегді-ханның әдеби формасы еңбегін
әсерлі ете түседі. ... ... және тіл ... ... ... ... ... Мегді-хан еңбегіне жететін бірде бір
еңбек жоқ. Осы артықшылықтары Мегді-ханды әлемге ұлы тарихшы ретінде ... Бұл ... ... ... гөрі ... еңбек ретінде маңызды роль
атқарады. Сонда да Мегді-хан бұл еңбегінде Иран ... ... ... ... ... ... маңындағы елдер тарихынан және Ауғаныстан
тарихынан, (Надыр-шах кезеңі тұстарындағы), сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... берілуімен ерекшеленеді.
Мегді-хан еңбегі басынан аяғына дейін панегирика стилінде жазылған.
Мегді-хан еңбектерінің кемшілігі біріншіден, мемлекеттің ішкі жағдайы
туралы ешбір мәліметтің ... Бұл ... өз ... тек ... ... ... арнауымен түсіндіріледі. Мегді-хан еңбегі 1747
жылы аяқталған, яғни Надыр-шах ... соң; ... де ... бола ... ... туралы жағымсыз ойлар қалыптастырады деген деректердің бәрінен
қашқан. Әйтсе де Надыр-шах өмірінен негізгі мәлімет көзі ретінде ... ... ... бірі ... ... Ұзақ ... бойы ... еңбектері зерттеушілер үшін Надыр-шах тарихының негізгі дерек көзі
ретінде пайдаланылып ... 1919 жылы ... ... ... ... бір ... көзін енгізді. Бұл құнды дерек Мұхаммед Қазым еңбектері еді.
Бартольд Мегді-хан мен ... ... ... түбірлі еңбек, негізгі
дерек көздері деп есептеген.
Әзірше Мұхаммед Қазымның үш томдық жазбасы ғана белгілі болып отыр.
Алғашында ... ... ... музейінен 1919 жылы екінші ... томы ... ... томы ... Ұлы Отан ... жылдарында
Мәскеуден табылған.
Мұхаммед Қазымның бірінші томы ... ... ... ... ... ... том 1736-1743 жылдар оқиғаларын,
үшінші том Надыр-шахтың ... ... ... ... ... ... шах ... жүргендіктен
мемлекеттік архивтерге кіруге құқығы болды. Оның ... ... ... ақша ... ... ... жақсы таныстырады. Әрине
Мұхаммед Қазым Надыр-шахтың ... ... ол ... ... ... ... ... Надыр-шахтың кейбір
қолданған шараларына өзінің сыни көзқарастарын білдіріп отырған. Надырдың
қарапайым халықты әбден әлсіретіп жіберген салық саясатына да ... ... бұл ... ... ... ... экономикалық-әлеуметтік
жағынан мол мағлұмат беретін құнды құжат болып есептелінеді.
Мегді-хан шығармасы секілді Мұхаммед ... ... да ... ... ... секілді ол да Надырды “Алла ... ... ... және ... әлемнің билеушісі” деп атайды, оның
сарайын –“әділ сот ... ал ...... деп ... ... ... ... метафоралармен, метонимиялармен,
синекдохалармен және гиперболалармен әсерлеп әңгімелейді.
Тағы да бір дерек ... бірі - ... ... ... ... ... ... атап өтуге болады. Ол Мугани
құрылтайына шақырылған Надыр-шахтың сыйлы тұлғаларының ... Оның ... және ... шахы - ... ... деп аталады.
Ирандағы Надыр-шах өлімінен кейінгі феодалдық ... ... көзі ... ... ибн ... ... ... “Муджмал-и тарих-и ба'д Надирийэ” (Надыр-шах кезеңінен кейінгі
тарихтың жазбалары) атты ... ... роль ... ... ... ... ... оқиғалар баяндалады. Екінші томда Ауған мемлекеттерінің
тарихы баяндалады.
Абу-л-Хасан ибн ... ... ... ... ... ... еңбегін құрастырған. Еңбек Иран тарихындағы Сефивидтер,
Афшарлар, Зендтер, Каджар әулеті ... ... 1796 ... ... ... Негізінен бұл еңбектің XVII ғасырдың аяғын және
барлық XVIII ... ... ... ... біз үшін құнды дерек
көздері болып есептелінеді. Еңбек басылып ... ... аз ... ... ... ... көздері ішінен Артемит Волынскийдің ... ... ... ... қатарына жатады. Артемит Волынский XVIII ғасырдағы
орыстың атақты мемлекет тұлғасы ретінде танымал, ... ... ... ... ... Күнделік шах Сұлтан Хусейн кезеңіндегі
шаруашылықтың ... ... ... ... ... сауда, XVIII ғасырдағы халықтық және азаттық көтерілістер жөнінде
мол мағлұмат береді. Күнделік толығымен басылып шығарылмаған.
Сондай-ақ С.Аврамовтың да ... ... роль ... Бұл
Тахмасып II билік еткен кезде Иранда орыс ... ... ... ... те ... ... ретінде Ф.И.Соймоновтың “Каспий теңізінің тарихы” атты еңбегі
де құнды болып есептелінеді. П.Т.Бутковтың “Кавказдың 1722 және ... ... жаңа ... ... ... атты ... де біз
үшін маңызды еңбек болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... деректер негізінде құралған. Бұл еңбекте тек ... ... ғана ... сондай- ақ Гилян және Мазандеран
тарихтары ... де ... бар. Бұл ... ... қатар саяси тарих
және экономика жөнінде мәселелер көп көтерілген. ... де ... ... ... ... да оның еңбектерінде бірнеше ... ... ... ... ... миссионерлерінің
қолжазбаларының ішінде де XVIII ғасырдағы Иран тарихы жөнінде мағлұматтар
өте көп.
Осы ... ... ... ... Мами ... ... мағлұматтар бар.
Кең аумақта жазылған ағылшындық Ханвей еңбегін атап өтуге болады. Бұл
қолжазба тенденциозды түрде, ағылшындық колониалдық саясаттың ... ... ... ... жауы ... ... жазылған.
Бұл мәліметтер Иранның XVIII ғасырының 30-40 жылдарындағы экономикалық
жағдайын сипаттайтындықтан ... ... көзі ... ... ... тақырыбым Надыр шах тұсындағы Иран тарихына ... де ... шах ... Иран ... ең ... әрі ... ең ... мәселелердің бірі. Бұл тақырып әлі де ... ... ... ... ... еңбектер де жоқтың қасы. Надыр қарапайы
отбасынан шығып, өз ... ... Иран ... ... ... ... Надыр шах “әлемді жаулап алушы”, “Ұлыладың ұлысы” ,әскери
өнерді жетік білетін, өте өнерлі әскери қолбасшы. ... ол ұлы ... тұра ішкі ... ... ... жол ... Ішкі әлеуметтік
жағдайдың нашарлауына, шаруашылықтың, қолөнердің, сауданың құлдырауына жол
берген. Билігінің және сондай-ақ өмірінің ... ... ... ... Надыр шах әлеуметтік жағдайды өркендетуге ұмтылғанда мүмкін
Иран мәдениеті мен қазіргі әлеуметтік жағдайы бүгінгісінен де ... ... еді? ... да өз ... ... шах тұсындағы Иран тарихын сыртқы
саясаттың шарықтаған, ішкі ... ... ... ... ... деп айтуға болады.
Менің бұл тақырып бойынша менің диплом жұмысым кіріспеден, ... және ... ... “Иранның XVII ғасырдың аяғы және XVIII ғасырдың 30-шы ... ... ... ... ... бағытталған халық көтерілістері.
XII ғасырдың аяғы XVIII ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... анық байқалатын
болатын. XVII ғасырдың аяғында ... ... ... орын алмасты. Иран елінің экономикасының құлдырауының ... ... ... ... ... тыс ... Өйткені бұл жағдай ауыл ... ... ... ... және ... қоғамның шиеленісуіне алып келді.
XVIII ғасырдағы Иранның елінің барлық төл тарихы ... ... ... ... ... және ... әлеуметтік жағдайын әбден нашарлатқан шах мемлекетіне қарсы бас
көтерулермен және кескілескен көтерілістермен ... Осы ... ... ... ... арасындағы қарама-қайшылықтар күшейеді.
Олардың арасында ... ... ... ... талас жиі-жиі орын
алып отырды.
Надыр шах билігі ... ... де ... тым өсірілуі,
шах шенеуніктерінің жазалау ... және де діни ... ... ... I шах ... де ... болатын.
Сондықтан да бұл жерде халық наразылықтары ... ... ... [9]
Иран елінің экономикалық құлдырауының басты себебін жоғарыда ... ... Бұл ... құлдырау шаруалардың кедейленуіне
және феодалдық ... ... ... ... жекелеген
феодалдардың кедейленуіне алып ... ... ... ... аппаратының қажеттіліктері, сондай-ақ феодалдық таптың
қажеттіліктері азаймады, ... осы ... ...... ... ... дамуының әсерінен екі есе өсіп кетті. Бұл қажеттіліктерді
қамтамасыз ету үшін шах ... бір ғана ... ... және осы ... ... асырды – салық мөлшерлерін тым ұлғайтып жіберді. ... ... ... ... ... ... ... мен қалалықтарына және тағы да басқа ... ... ... ... де ... түсті. Бұндай ... ... ... көп ... мөлшері Сефевид мемлекетінің парсылық емес ... ... ... шах ... жазалау шаралары және
діни ауыртпашылықтар Аббас I шах ... ... ... ... анық байқалатын. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... мен ... ... емес еді. Тап осы ... ... ... көтерілістері ... ... бұл Иран ... ... ... ... ... немесе әлеуметтік
тепе–теңсіз жағдайында ... ... ең ауыр және ең ... ... мәжбүр болған сунниттер (Дагестанда, Ширванда, құрттар,
ауғандықтар және ... ... және ... (армяндар мен
грузиндер) тұрақтанған болатын. Сондықтан бұл жердегі халықтар топтарының
көтерілістері діни ... ие ... Бұл ... топтарының көтерілістері
“дені дұрыс емес суннизмге” қарсы, “еретиктік” шеизмге қарсы күрес ... ... ... ... деген ұрандармен жүріп
жатты.[10]
Иран ... ... ... ... ... ... анық ... болатын. Биліктен алыстатылған және
райяттар эксплуатациясынан түсіп отырған ... көп ... ... ... ... ... ... провинциялдық тап
билеушілері және ... тап ... ... ... ... ... ... шах мемлекетінің
саясатына ... ... Олар ... ... ... ... пайдаларына шешуге ұмтылды. Көтерілістер арқылы тәуелсіздіктерін алып,
өздері билік басына ... ... ... да ... басында әдеттегідей үлкен халық ... ... ... бағытталған қарсыласу көтерілістері сипатында болса,
одан кейін көтеріліс ... ... ... ... ... ... ... жиі ... ... ... ... азаттық қозғалыстардың көтерілуі Шығыс
Армения мен Шығыс Грузияда айқын байқалды. Бұл ... осы ... ... және ... ... ... мемлекеттерінің бірі
болып ... еді. ... мен ... өз ... ... ала ... ... түсінді. Бұл
уақыт аралығында Ресейдің Армения және ... ... ... ... өте ... қатайған болатын. Осы кезеңдерде Армения
тек өз аймағында ғана ... ... Иран ... де ... ... және саяси жағынан өсу үстіндегі мемлекет болып есептелген
болатын. Ресей империясының көмегіне үміттенген ... ... ... ... ... көтерілістеріне белсене қатысты. .[11]
1700 жылдар шамасында армяндық мәліктер (ұсақ феодалдық билеушілер)
және ... ... ... дініне
сенушілер Ресей мемлекетімен ... ... ... ... яғни ... маңы ...... мен
грузиндерге Кавказ маңы елдеріне орыс ... ... ғана ... ... Бұл келісімсөздер армяндық патриот Израиль ... ... ... ... ... Петр I мен грузин тап
билеушілерінің ... ... ... ... маңындағы мемлекеттердегі саудамен тығыз байланысты қалалықтар-
тек қана армяндар мен грузиндер ғана емес, ... ... ... көп үміт күте бастады. .[12]
Мезуит Крусинскийдің жазуы ... ... ... өмір ... ... ... ... тез арада
келіп оларды парсылықтардың монархиялық ... ... екен деп ... жалбарынды” деп келтіріледі.
1709 жылы Тебриз ... ... ... ... көтеріліс жайында А.Волынский қысқаша мәлімет беріп өтеді.
1711 жылы лезгиндердің және тағы да ... ... ... ... ... хан және суннит шіркеуінің басшысы ... ... ... ... ... халық топтарының
қозғалыстарын ... ... өз ... ... ... ... алушылық сипат берді. 1712 жылы Сурхай хан мен
Хаджжи Давуд ... ... ... ... тонаушылыққа ұшыратты. Осы
шайқаста үш жүзден аса орыс ... ... және төрт ... ... ... ... ... алынды. Бұл цифрлар бойынша Ресейдің
Кавказ маңы елдерімен ... ... ... ... ... ... ... уақыт ... ... ... Хаджжи Давуд османдық ... ... ... болып тағайындалды. Иранның шах
мемлекеті лезгиндік көтерілістерді ушықтырды,
алайда 1719 жылы ол жаңа ... ... ... 1721 жылы ... ... ... Давуд Шемаху қаласын қайтадан жаулап алып, шеидтердің барлығын
жазалады.
1715 жылы одан ... ... да ... ... ... ... шыққан құрттар бір емес бірнеше
рет ... ...... ... ... Маскаттық
арабтардың билеушісі Парсы шығанағының барлық аралдарын жаулап алды. .[13]
Херат облыстарында 1716 жылы ... ... ... хан ... ауғандық абдалы тайпалары көтеріліс жасады.
1717 жылы ... ... ... ... ... жылы ... Давид бек басқарған армяндар көтерілістері болды,
бұл көтеріліс 1731 ... ... ... Осы ... ... ... жасады. Көтерілісті басқарып ... IV. ... ... отырған ол Сурхай хан мен Хаджжи Давуд жаулап
алған Ганджаға әскер басын бұрып, қаланы азаттап алды.
Сондай-ақ 1720 жылы ... және 1721 жылы ... ... ... ... ... ... жатқызған
Систанның билеушісі ... ... ашық ... ... бөлініп,
өзін тәуелсіз билеуші ... ... 1723 жылы ол ... облыстарымен жаулап алды.
Осындай оқиғалар төңірегінде біз ... ... ... тап ... ... ... билік үшін
таласты анық байқаймыз. Ал бұл ... ... ... ... ... Бұндай саяси жағынан ыңғайлы жағдайды
Ресей мен Османдық Түркия өз ... ... ... ... қықыстардан, сырттан жасалған ... ... ... ... халқы жапа шекті, әлеуметтік
жағдайлары нашарлады, көп ... ... ... ... ...... бытыраңқылық орын алды.
Ауғандық гильзайлардың көтерілісі.
Иран елінің территориясындағы ... ... ... Сефевидтерге бағытталған ең ірі көтерілісті ... ... ... ... ... ... ... Ауғандық
гильзайлар тайпаларының шығу тегіне келетін болсақ, олар ... ... еді. ... ... ... ... бұл ... ... X-XIII ... Иран ... маңызды роль ... ... ... ... ... немесе хильдж
тайпалары құрайды. Бұл хильдж ... ... бір ... ауғандықтармен араласып кетіп, олардың тілдерін
үйреніп алып, гильзай ... деп ... ... ... ... ... ... таптың кезеңін және патриархалды -
феодалдық ... - ... ... ... ... ... болатын. Осы гильзай тайпаларындағы феодалдық қарым - қатынастар
басқа да ауғандық тайпалардағы ... ... ... ... ... - ... патриархалдық әдет - ғұрып және ... ... ... беру сипатында болып, тайпалық тап ... ... өте ... әсер ете ... ... да ... гильзайлар
көтерілістері болған кезде тайпа басшыларына халықты оңай бағындыру
жолы өте жеңіл ... ... ... ... ... да ... ... суннит дінінің ұстанушылары болды. XVIII ғасырдың
басындағы ауғандық гильзайлардың тайпалық ... ... ... ... ... мұрагерлік жолымен калантары болып
тағайындалған адам, ол – Мир Вейс еді. Мир ... іс - ... және ... ... тайпаларына көрсетіп отырған өте күшті ... ... ... ... ... (басқаша айтқанда ... ... II ... ... ... ... хан Иран ... тағайындауы бойынша
Кандагар қаласының ... ... ... және ол ... ... кеткен шах билігін
өте қатал шаралармен қалпына келтіруге ... ... хан ... қамауға алып, оны Исфаханға Иран ... ... ... ... ... да қу Мир Вейс шах ... өзінің
кінәсіздігін дәлелдей алды.
Исфаханға армяндық ... ... ... ... ... ... ретінде 1708 жылы келуі Иран шахы Хусейнді бірталай үрейлендіріп
тастады. Иран шахы мен оның ... ... ... ... ашқан армяндар мен грузиндерден үрейленіп, ... ... Бұл үрей мен ... Мир ... қолайлы пайдалана білді. Ол Иран шахының ... ... ... сенімсіздігін одан сайын күшейтіп жіберді. Оны “орыстардың ... ... ... ... деп ... Мир Вейс өзінің бас
бостандығын алып, Меккеге қажылыққа барады. Бұл жерде Мир Вейс ... ... ... дін ... ... ... ... шеидтердің құдайы қолдайды” деп ... ... - ... ... ... құқық қорытындысы) ие ... ... ... Мир Вейс өз ... ауғандық гильзайлар
қозғалысын бағындырып алады. 1709 жылы ... ... ... Мир Вейстің басшылығымен олар ойламаған ... ... ... шах ... ... ... ... өлтіріп, ашық түрде
Иран ... ... ... ... ... ... шах ... ... ... ... ауғандық тайпалардың қолдауына
ие болған ... Вейс ... ... қарсы шайқасқа жіберілген екі шах
әскерлерін 1711 жылы және 1712 ... ... және ... ... ... дейін, яғни 1715 жылға дейін тәуелсіз ... қала ... ... ... ... ... жылдар аралығында Мир Абдуллах Иран
шахымен егерде ол шах ... ... ... ... шығарған
жағдайда және Кандагар беглербегтігін Мир Вейс әулеттеріне мұрагерлік
билік ... ... ... ... ... ... Бұндай
келісімшартқа көтеріліске қатысқан ауғандық топтар наразылықтарын білдіріп,
оны ... ... деп ... ... ... енді өзара қырқыстар басталды. Бірнеше халық
көтерілістері ... Ұсақ тап ... мен ірі ... ... халық қозғалыстарын қолдап,
екіншілері Мир Абдуллахты ... ... ұзақ ... жағы өз аймақтарын өздері билегілері келді.
Мир ... ... ... ... ... ... Мир ... қозғалыстарды ушықтыруға, тап билеушілерінің өзара
қырқыстарын тоқтауға ұмтылыс жасаған болатын, бірақ оның бұл ... ... Мир ... ... ... ол 1717 жылы
өлтірілді. Осы ... ... ... - ... ірі ... ... билікке ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтарды екі ... ... 1717 ... ... ... және ... заңдарына сәйкес және көпшілік феодалдардың қолдауына ие болып
отырғандықтан билік басына оның он ... ... ұлы - ... әрі ... ... Ол 1717-1725 жылдар аралығында билік етті. Махмуд-шах
халық ... ... Шах ... соң ... тап ... ... өзара қырқыстарды тоқтатып, ел ішіндегі халық
топтарының ... ... ... ... ... ... тырысты. Феодалдар мен тап ... ... ... тонаушылық соғыстар арқылы баю жолдарына
қызығушылықтарын туғызуға ұмтылды. ... ... да, ... ... және ... ... ... ірі феодалдардың, көтеріліс басшылырының қолдауынсыз жасау мүмкін емес
екенін Махмуд шах жақсы түсінетін. Елдегі қозғалыс ... ірі және ... ... ... ... ... жорықтарына дайындық жүргізе
бастады. Міне, осылайша Махмуд және оны ... ... ... ... ... ... ... өздеріне бағындырып, ... ... және ... жорықтар жолында пайдаланды.
.[14]
1.2. Гильзайлардың Исфаханға жорығы.
Иран шахының ... ... ... ... ... Иран ... ішкі аймақтарына ... ... ... ... ... алайда бұл
жорық белгісіз бір себептерге байланысты 1720 жылы ... ... ... ... ... ... жиі-жиі жеңістерге
жетіп отырған Иран шахының әскерінің батыл да өжет ... ... Лютф - Али - хан ... ... ... өз ... ... жаулап алушы және қаланы азаттаушы жорығына
дайындала бастаған ... ... Иран ... ... ... ... ақымақ кеңесшілері ... ... ... ... ... өзін барлық туысқандарымен
(и'тимад ал-доуле мәжілісінің соты ... ... ... ... құрттар және лезгин тайпаларымен байланысы бар
және де шах өміріне қауіп ... жүр деп 1721 жылы ... ... ... ұтымды пайдалануға ұмтылған ауғандық гильзайлардың
қолбасшысы Махмуд хан жиырма мың ... ... ... 1721 ... ... өте қысқа және өте қиын жолдармен ... мен ... ... ... ... хан Керман және Йезд ... ала ... ... ... ... ... екіші қайтара ұмтылыс
жасап жатпады, бұл жерде көп ... ... ... жақындады. И'тимад
ал-доуле мәжілісіндегі Мұхаммед Кули хан ... ... ... тұруды ұсынған болатын, өйткені ... ... ... ... ... ... ... алып ... ... болатын, алайда жоғарғы
мәжілістің шешімі бойынша ... ... ... соты ... ... ... ... ешбір шайқассыз берілді. .[15]
Ауғандық Махмуд шах ... ауыр ... ... ... ... тиеліп алынған жеңіл от ... ... ... Бұл қару - ... ... (парсы тілінде - «аралар») соғыстарда өте ... ... ... бірі ... ... 1722 жылдың 8-наурызында
Гульнабад қаласының ... ... Иран ... ... толығымен
талқандалды. Шайқаста Картлий ... IV-ң ... ... мемлекеттік
әскерінің ... ... ... бірі – ... ... ... (Ростом) мырза қаза тапты. Иран
мемлекетінің ... ауыр ... ... төрт
зеңбірек) ауғандық гильзайлармен ... ... ... алынды. Осы
оқиғадан кейін ... ... ... қоныстанған Жаңа
Джульфаны қоршап, жаулап алды. Оларға жүз жиырма мың туман өте ... ... ... ... ... бұл салықты жинап
беруге қала ... ... ... көздері жеткендіктен, бұл салынған салық мөлшерін жетпіс ... ... ... Бірақ ауғандық гильзайлардың Аллах-верди ханның
қоршалған өткелін Зиндэ-Руд ... ... ... алу ... ... және Махмуд хан Шах Хусейнмен егерде ол ауғандық
гильзайларға ... ... ... ... ... ... Систан және Хорасан қалаларын берсе, оған қосып елу мың туман
көлемінде айып-пұл төлеп, Иран шахының қызын ... яғни ... ... ... бейбіт келісімге келетінін ... шахы ... ... ... ... ... қарамастан, бұл келісімшартқа қатал түрде «келіспеймін!» деп жауап
берген болатын. Исфахан ... ... ... алу ... ... Бұл ... ... наурызынан қазанына дейін жеті ай бойы ... ... ... ... және ... маңы ... Петр I ... ... ... жатқан Картлия патшасы
Вахтанг IV Иран шахына ... бас ... ... ... ... Махмуд жоғарыда айтылып өткендей, ... өзін ... ... ... болатын. Ауғандық гильзайлар Исфахан қаласын ... ... ... мен бар ... ... және ... гарнизонның,
қалалықтардың сонымен қатар жергілікті шаруалардың ... ... ... ... ... ... және ашаршылық жағдайына ... ... Иран ... шах ... ... ... мұрагері
Тахмасып мырзаның Иран мемлекетінің солтүстігінен және Казвиннен астананы
құтқарып қалу үшін ... ... ... ... ... ... Иран ... көмек беруге шехсевиндердің өздері бас тартқан еді.
Біртұтас ... ... ... Иран ... ... және Иран ... ... Иран мемлекетінің халық ... ... ... ... ... деген бар ынтасын
өшіріп тастаған болатын. Ең аяғында Иран шахы ... ... шах ... ... ... мәжбүр болды. Бұл келісімшарт
бойынша ол ауғандық Махмуд шахқа жүз мың ... ақша және ... ... ... сұраған аймақтарын, оған қосып Керманшах
қаласын және де өз ... оған ... ... ... ... ... еді.
Бірақ Махмуд шах Иран мемлекетінің ... ... мен бар ... көп ... өз ... түсетінін мәлімдеп, ал ... ... және ... өз ... күң ретінде таратып беретінін
жариялап, шахқа өз еркімен мемлекет ... ... ... ... ... ... бас ... қашып құтылу әрекеті ... ... шах ... ... ... 1722 жылы ... ауғандық
Махмуд шахтың лагеріне аттанып, оған қаланы, бар билікті және ... ... ... табыстауға мәжбүр болды. Екі ... ... ... шах өз әскерімен Исфахан қаласына кіріп, ... шах ... ... ... ... ... және
әскери шенді адамдарының тең жартысы, сондай-ақ шенеуніктердің көп ... ... шах ... ... ... болды. Ауғандық Махмуд шах
алғашқы ... ... ... көптеген парсы шенеуніктерін өз
орындарында қалдырды, бірақ кейбір лауазымдарды, оның ... ... ... діни ... ауғандық сунниттерді қойды. [17]
Парсы халықтарының ауғандық жаулап алушыларға қарсы күресі.
Ауғандық Гильзайлар ішкі Иран ... ... ... ... ... Мысалы, ауғандық гильзайлардың құрамына Қашан, Кум,
Казвин, Гулпайған және тағы да ... ... ... кірген болатын.
Ауғандық Гильзайлар басында ... ... ... Сефевидтер
династиясымен бас бостандықтарын алу үшін ... одан ... ... тап ... Иран ... жаулап алуды көздеді. Казвин
қаласындағы ... ... ... ... ... ... қала тұрғындарына жиырма мың туман айып-пұл салып, ауғандықтарға ең
әдемі қыздар ... ... ... ... ... осындай айып-пұл мен
тонаушылықтар Казвин қаласындағы қала кедейлерінің және “базар ... ва ... бас ... алып ... ... көтеріліске
қолөнершілер мен саудагерлер де қатысты. Казвиндегі қаласындағы қалалықтар
қаладағы ауғандықтардың әскери лагерін талқандап, оларды ... ... (1723 жылы ... ... мемлекетіндегі халық топтарының көтерілістері сонымен
қатар Қашан, Хунсар және тағы да басқа ... орын ... ... ... ... соңды болмаған батырлық танытты. Ауғандық гильзайлар бұл
қаланы ... ... ... ала ... Шейх ... Али ... ... басты рөлде ... ... ... ... ... ... деп ... (авам). Иран еліндегі осы
қарапайым ... ... ... алушыларға қарсы шайқастарды ... ... ... ... ... ... – Али ... және Крусинскийдің
баяндаулары бойынша парсы халықтарының топтары - шаруалар, қолөнершілер,
ұсақ және орташа ... де ... ... ... ... ... ... көрсете білді, ... ... ... алушыларға қарсы тұрды, өз ... ... бар ... ... талпынды. Көптеген Иран елінің аймақтары
бірнеше жылдар бойы ... ... ... ... ... ... Осылайша Бен-Исфахан қаласының көп бөлігі, яғни Исфахан қаласының
барлықтай дерлік ... ... ... жаулап алу кезеңінде де,
олардың билігінің ... ... де ... бұл ... ... үшін шайқасқа жіберілген ... ... ... ... Иран ... ... талқандады.
Соңынан ауғандықтардың ел басшысы Бен-Исфахан ... ... ... ... болды. Бұл бейбітшілік келісімшартты бұзудың
сылтауын таба ... және ... ... ... ... ... Махмуд шах бұл жерге өзінің құпия адамдарын жіберіп,
оларға ... ... ... ... қылып азғындауларын
тапсырды. Бірақ шаруалар бұл адамдарды тұншықтырып өлтіріп, денелерін
Махмуд ... ... ... Шейх ... ... сөздері бойынша
ауғандық гильзайлармен жеті жыл қатарынан шайқасып бағынбаған ирандық ауыл-
аймақтар да болған. ... ... ... ... да ... нашар еді.
Секемденгіш Махмуд шах бұл жердегі халық топтарының көтерілістерін қатал
шаралармен ... ... ... 1723 жылдың қаңтар айында парсы
шенеуніктерін өзіне тойға шақырып, олардың ... ... ... Тап ... ... қызылбашы курчилерін де өлтірген. Исфахан
қаласына төрт мың кип ... жүз бес кип ... мен ... ... ... ауыр салық салынған болатын. Бірақ қаланың әлеуметтік
жағдайы нашарлап кеткендіктен ... бұл ... тек ... ... ... Жаңа ... қаласының армяндарына да ... ... ... ... ... ... ... Ағылшындық,
голландық, француздық және үнділік көпестер де салық ... ... ... ... ... ... нашарлап, қала қайыршылана
түсті. Халықтың әлеуметтік жағдайы бұрынғысынан да ... ... ... ең ... қарсыласу Иран мемлекетінің
оңтүстігіндегі халық ... ... ... ... әскери гарнизонның кескілескен ұзақ қарсыласуларынан ... ... ... 1724 жылы ... ... әрең ... ала ... Ауғандық
гильзайлардың Бендер Аббас портын ... алу ... ... ... шах Фарс ... ... батысындағы
Кух Гилуйе қаласының таулы аймағын ... ... ... өте ... ... шайқастардың
нәтижесінде жеңіліп, кері ... ... ... ... қарсы парсылық ... ... әлі де өз ... болмады.
1722-1732 жылдар аралығында Гилян, Мазандеран қалаларының және ... ... ... ... ... бағынбаған” атаққа ие
болған Хусейн Сефевидтің ұлы, заңды түрде шах болып есептелінетін ... әлі де ... ... ... алушы ауғандық гильзайларға қарсы
халық топтарының көтерілістерін басқаруға бата алмай жүрді. Сефевидтік тап
басшылар халық топтарының ... ... ... ... Иран мемлекетінің әлеуметтік-саяси істеріне
араласуы.
1721 жылы Швеция мемлекетімен соғысты сәтті аяқтаған Петр I ... ... ... Ресейдің Каспий маңы аймақтарын
оккупациялау жолында тиімді де ... ... ... Петр I ... жолын және Каспий теңізінің жағалауларының басты аймақтарын
иемденіп алуды көздеді. Петр I осы ... ... ... ... мен ... ... ... бойынша көмекке келді,
Картлилік патша Вахтанг IV үш ай бойы ... ... ... ... ... жатты. Бірақ Петр I-ң бұл Кавказ маңы ... ... ... себебі: Каспий теңізінің жағалауын ... ... ... ... жол ... еді. ... бұл Ресей елі үшін
әскери қарым – қатынастарына, сауда қарым - қатынастарына өте ... ... ... еді. Бұл ... ... еді, ... Стамбул
қаласындағы сұлтан Ахмед III-ң мемлекеті Кавказ маңы ... ... жол ашып кіру үшін ... ... ... жатырған
болатын. Осылайша Ресей империясының Иран мемлекетінің ... ... ... ... қарсы емес, османдық түрік
агрессиясын тоқтатуға қарсы бағытталды. 1722 жылдың маусым айында Петр ... ... ... шах ... ... шайқаспайтынын, (шах Хусейнді
қарсыласы ретінде тіпті қарастырмады, ... ол тым ... еді), ... ... жаулап алу барысында үш жүз орыс көпесін өлтігені үшін және
христиандар – грузиндер мен ... ... ... үшін ... мен ... ... ... шайқасатынын мәлімдеді. .[22]
Орыс әскерлері 1722 жылы Дербент қаласында және 1723 жылы Баку
қаласында орнығып ... ... ... да ... ... шайқаста көмек көрсетулерін сұрады, сондықтан Петр I ... ... ... ... орыс ... ... Ардебиль қаласында тұрақтанған
ирандық шах Тахмасып II Ресейдің көмегімен Махмуд ... ... ... елші ... жіберді. Елші Исмаил-бек Санк-
Петербург қаласында 1723 жылы қыркүйек айының жиырма ... ... ... Келісімшарт бойынша Ресей мемлекеті Тахмасып ... ... ... ... келісті, есесіне Дагестанды және
Азербайжанды, сондай-ақ Гилян қаласын, ... ... ... ... өз иеліктеріне қосып алды. Бірақ Тахмасып II елші Исмаил-
бекті пайдасыз келісімшарт жасасты деп ... ... ... бас ... Мұхаммед шах көтерілісшілердің алдын алу олардың үшін барлық
жанұялардағы барлық еркектерді өлтіруге бұйрық берді. Сефевидтер ... ... адам ... тек ... шах Сефи-мырза Хусейн ғана ... Бұл ... 1725 жылы ... ... ... оқиғаларға бахтиарлардың
көтерілісін өзін “шах Хусейннің ... ... деп ... адамның басқаруы себеп болған болатын. Иран мемлекетінің орталық
облыстарындағы халық топтарының жаулап алушыларға ... ... ... ... ... Ауғандық топтардың
өзінде қарама-қайшылықтар туындап, халық ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Махмуд шах ұсталып
өлтірілді, ал шах ... оның ... ... ... Мир-Абдуллахтың ұлы
Ашраф отырғызылды. [22]
Түркияның Иран мемлекетінің әлеуметтік-саяси істеріне араласуы.
Османдық Түркия билеушілері Сефевидтер династиясымен ұзақ уақыт
бойы ... ... ... енді ... ... ... пайдаланып қалуға ұмтылды. 1722 жылы Тұркияның ... ... ... ... ... ... - хан ... Хаджжи Давуд Ширван қаласын және Солтүстік Азербайжанның бір
бөлігін жаулап ... ... ... ... ... ... III-ң ... болатын. Ауғандық Махмуд шахқа Исфахан қаласына ... ... ... ... елші ... болатын, ал ол негізінде ... ... еді. ... ... оралған ол Иран
мемлекетіндегі әлеуметтік-саяси жағдайды тіпті асқындырып баяндап береді.
Түркиялық Ахмед III ... ... маңы ... және Иран ... жасауды ұйғарды. Осындай жол арқылы, яғни өз жеңістерімен және ... ... ... ... алдында, сондай-ақ Түркияның өзінде де
өз дәрежесін көтеруді ... (бұл ... оның ел ... ... ... ... жылы Түрік әскерлері Армения мен ... ... ... ... мен Тбилиси қалаларын жаулап алды. Бұлайша оқиғалардың дамуын
күтпеген және бұндай оқиғалардан ... ... шах ... ... келісімшартты мойындауға және заңды ... ... ... батыс және оңтүстік жағалауларын беруге, сонымен ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды. Енді
келісімшарт шарттары бойынша Ресей Тахмасып II ... ... ... ... ... азат ету ... ... көрсетуге
тиісті болды. Сондықтан Ресей әскерлері Гилян қаласына келіп орнықты. Бірақ
Мазандеран қаласы мен ... ... ... ... да ... ... ... емес еді. [23]
1723 жылғы келісімшарттың жасалуы және түрік әскерлерінің ... ... мен ... ... баса ... кіруі Түркия мен Ресей
елдері арасындағы ... өте ... ... ... ... арасында бірнеше қақтығыстар болды. Бұл ... ... ... ... ... ... де Петр I Швеция ... ... ауыр ... ... өзінің елін Османдық Түркиямен соғыстан алып
қашты. Өйткені ... ... ... және ... мемлекеттері
қолдап отырған болатын. 1724 жылдың маусым айының жиырма төртінде Стамбул
қаласында Францияның өте ... ... ... ... қол ... Бұл трактат бойынша Ресейдің ... ... ... ... ... орыс-сефевид келісімшарты бойынша
үлесіне тиген Каспий маңындағы облыстар кірді, ал ... ... ... ... қалған облыстары кірді. Сонымен қатар Түркия қарамағына
Батыс Иранның көп ... яғни ... және ... ... ... ... тиісті болды. Ардебиль қаласының ... ... ... домені ретінде трактат шарттары бойынша Иран шахы
Тахмасып II-ге қалды. ... іс ... ... ... ... ... 1724 жылғы трактат бойынша шарттары Тахмасып II-ден трактат
шарттарын орындауын талап етті және екі ел Иран ... ... ... хабарлап отыруға тиісті болды. Ал шах Тахмасып II
бұларға бағынуға тиісті болды. Бағынбаған жағдайда Иран ... ... екі ... ... ... ... ... лайық”
парсылықтарын өздері таңдап (өздеріне бағынатын) ... ... ... өте көп ... келісімшарт
Түркияға Францияның қолдауының арқасында жасалған болатын. Осы ... ... ... ... ... ... ... бет алды. 1724 жылы
Хамадан қаласын қоршап, жаулап алды. Бұл ... да ... ... ... ... ... өте ... қарсыласты. Түріктер қаланы жаулап
алғаннан кейін ... ... ... ... ... қуып
шықты. Түркия елі 1724 жылғы трактат бойынша ... ... ... ... әскерлері 1725 жылы Казвин қаласын жаулап ... ... ғана ... ... ... ... топтары да түрік
жаулап алушыларымен өте күшті қарсыласып бақты. Барлық ... ... ... Тебриз қаласын қорғауға бар күштерін салды. Бірақ
аяғында ... ... ... ... ... ... қорғаушылыры
өздеріне қаладан қаруларымен және ... ... шығу ... ... ... ... қарсыласу шайқастары жөнінде шейх Али Қазым
жақсы баяндайды. Шах Тахмасып II ... ... ... ... ... өзін алшақ ұстады, оған Астерабад ... және ... ... басқарушысы – Фатх Али хан көмек
көрсетіп отырды. [23]
Бұл ... ... ... шах парсы топтарының
көтерілісшілерінен үрейленіп, олардың алдын алу үшін ... ... ... ... ... берді. Сефевидтер династиясының
жанұясынан отыз тоғыз адам өлтірілді, тек бұрынғы шах ... ... тірі ... Бұл ... 1725 жылы ... болатын. Бұндай оқиғаларға
бахтиарлардың көтерілісін өзін “шах Хусейннің ... ... ... ... ... ... ... болған болатын. Иран елінің
орталық облыстарындағы халық ... ... ... ... ... ... Ауғандық топтардың өзінде қарсыласу күрестері
басталып кетті, нәтижесінде Махмуд шах ұсталып өлтірілді, ал шах ... ... ... ... ... ұлы ... ... Махмуд шахқа қарағанда өте талантты және ақылды саясаткер
болды. Иран мемлекетіндегі өзінің билігін нығайту мүмкін еместігін ... ол ... шах ... ауғандық тайпалардың ел басшысы болып қалса ... өзін Иран ... ... секілді ұстады. Ол өз әскерлерінің ішінде
қатал тәртіп орнатты және парсылықтарға тонаушылық жасау, сондай-ақ ... ... Өзі Иран ... ... тап ... ... ... тырысты және Фарс қаласы мен Иран елінің “кейбір адамдарын”
(таза парсылықтарды) бар ... бе, әлде ... ... ба, ... ала бастады. Есесіне Ашраф жаулап алынған мемлекет ... ... ... ... ... тап ... наразылығына тап
болды. Ашраф Тахмасып II-ні алдап-соғуды ойластырып, оны келісімшарт
жасасуға ... ... ... Тахмасып II уақытында ескертіліп, оның
оның бұл ойынан хабардар болған болатын. Ашрафтың ... ... ... ... ... ... – Түркия барлық Иран территориясын
жаулап алуға ұмтылған болатын. Ашрафқа Түркиямен ... тура ... ... жылы ... ... жақындап қалған түріктермен қиын да күрделі
соғыста ... ... Осы ... ... ... ... елі ауғандық
Ашрафпен келісімшарт жасасуға мәжбүр болды. [24]
Өзінің ... ... ... ... 1727 ... ... қол ... Келісішартта ... ... ... ... ... Ахмед III-ті барлық мұсылман сунниттердің
халифі ретінде мойындайды.
2) Сұлтан Ашрафты Иран ... ... ... ... ... ... ... ретінде ғана; ... ... ... сұлтан Ахмед III-ң есімі Ашраф ... ... ... ... ... ... Түркияға 1724 ... ... ... трактаты бойынша қарамағына берілген жерлерді және оған ... ... ... ... және ... қалаларын барлық
облыстарымен, оған қосып барлық Иранның 2/5 бөлігін беруге мәжбүр болды.
Ашрафтың бұндай қиын да нашар жағдайы Ирандағы ... ... ... және ... ... ... танытқан ауғандық
тап басшыларының Кандагар қаласында көтеріліс жасауына байланысты еді.
Сеистандық мәлік ... ... де, шах ... II - мен де ... ... ... Сеистандық мәлік Махмуд өзі ешкімге бағынбай, ... ... ... келді. Содықтан да өз мақсатына жету үшін барлық
басқа тап ... ... ... ... ... ... аяғы XVIII ... бас кезінде Иран аграрлы –
феодалдық мемлекет болды. Сефевид династиясының территориясының құрамына
(XVII ғасырдың ... ... ... ... ... ... бас ... жауланып алынған Кавказ маңы елдері, ... ... ... ... Мерв ... ... бір бөлігі,
Ауғаныстанның батыс бөлігі, Герат, Фаррах және ... ... ... ... барлық аймақтары кірді. Иран экономикасының ... жер ... мал ... және ... шаруашылығы
жататын еді. Жер шаруашылығының негізгі мәдениетіне бидай және арпа ... ... ... маңы ... ... ... Одан ... Иран
мемлекетінің басқа да көптеген аудандарында мақта және тағы да басқа
техникалық дәнді-дақылдар ... ... мак және тағы да ... ... ... мен жеміс-жидек, бау-бақша шаруашылығы өте
жақсы дамыған болатын. Жібек өндіру ... даму ... ... ... ... ... аймақтарда, әсіресе Орталық Иран
облыстарында жер ... көп ... ... қопсыту
шаралары жасалынады. Өзен сулары, таудың ағынды сулары егістік жерлерге
жер үсті каналдары арқылы, ... ... ... жер асты ... ... [26]
Мал шаруашылығы, негізінен қой және ешкі бағу шаруашылығы көптеген
көшпелі және жартылай көшпелі құрт, лур, ... ... ... және ... ... тайпалардың негізгі шаруалары болды.
Негізгі ортағасырлық цехтық тапта қаланған Иран ... XVII ... ... өте кең ... ... болатын.
Әсіресе Иран ... ... ... тоқу және әртүрлі маталар ... ... ... ... ... және тағы да басқа ыдыстар
жасалынып ... ... ... ... ... ... ... бронзадан жасалған бұйымдар және тағы да басқа бұйымдар
жасалынып шығарылды. ... ... ішкі және ... ... өте кең
аумақта дамыған болатын. Мемлекеттегі тауар-ақша қарым-қатынастары ... ... ауыл ... жақсы дамыды. Бірақ бұл ... ... және өсуі ... мөлшерінің ұлғаюына және жалдамалы
жерлердің бағасының өсуіне алып ... Бұл ... иран ... ... ... ... ... осылайша кедейленуіне алып
келді. [27]
Жалпылама ... ... Иран ... феодалдық экономикасы XVII
ғасырдың орта шенінде көтерілу, шарықтау ... ... ... ... XVII ... аяғында алдымен Иран ... ... ... ... қолөнер мен саудада құлдырау нышандары
байқалады. Бірте-бірте жер асты және ... да ... ... ... ... жер ... азая бастады, ауыл шаруашылығы
аудандарында тұрғындар саны азая ... ... да ... ... ... ... ... негізгі себебі – тұрғындардың
көпшілігінің – ... ... мен ... ... эксплуатациясына
ұшырауы, өндіруші күштер қарқынының көтерілісін басып кетуі еді. Әсіресе
бұндай тепе-теңсіздік ... ... ... Бұл ... ... және де ... мен қолөнердің құлдырауына өз
әсерін тигізбей қоймады.
Ендеше Иран елінің XVIII ... ... ... ... болсақ, бұл кезеңде мемлекеттің саяси бірігуі ... ... ... XVIII ... 20-жылдарында
жоғалтылған жерлер қайтадан қайтарылды. Сыртқы саясатта осындай жетістіктер
болғанымен, ішкі саясатта бәрі ... ... ... ішкі жағдайы өте
ауыр еді. Ауғандықтар мен ... ... және ... өзі жүргізген
жаулап алушы соғыстар- елдің әлеуметтік жағдайын ... ... ... ... ... шах билігі кезіндегі экономикалық
құлдырау толықтай шаруашылықтың ... орын ... ... ... ... ... жапа ... Бір Исфахан оазисінің өзінде
мыңдаған ... ... ... ... ... ... бос қалды. Плотиналар, кариздар және тағы да басқа
қару-жарақ түрлері ... ... ... ... ... ... Мұрғаб өзеніндегі Мерв қаласының маңайындағы ең атақты Бэнд-
и-сұлтан ... ... ... ... ... ... халықтың көбісі жау
әскерінің қолдарынан қаза тапты немесе түріктерге құлдыққа айдалып ... ... ... ... ... жат жұрттық көсемдердің қыспағынан,
соғыс және ішкі қарама- ... ... ... қалды. Онсыз да
Хусейн шахтың салық саясатынан әлсіреп тұрған ауыл шаруашылығының жағдайы
тіпті нашарлап кетті.
Сол кезеңдегі шаруалардың әлеуметтік ... 1732/3 ... ... ... аймағындағы Вананд ауылындағы мешіттің сыртындағы
тасқа қашалып ... ... ... көруге болады. Бұл жазбада былай
жазылған: “Бақытсыз уақыт келеңсіздіктері мен аштыққа байланысты ... ... ... бір ... ... ... және оның көршілес
аймақтары үш рет басқыншылық пен жаулап алушылыққа ... және ... діни ... ... ... – ерлер және әйелдердің ... ... ... ... ... ал басқа адамдары Аракс өзенін
кешіп өтіп, сол жағалау маңындағы ауыл - аймақты паналады. Осындай келеңсіз
аласапыран уақытта сауда ... да ... ... Осының бәрін өз
көзімен көрген армян патриархы Абраам Кретаций ... ... ... ... ... ... ... билеп төстеп тұрғанын
хабарлайды. Барлық жерде арпа мен бидай бағалары күрт өсіп ... ... ... ... маңы елдеріне және Иран елдеріне де қатысты еді
дейді.
Қалалар, әсіресе Батыс Иран және ... ішкі ... ... ... ... Казвин, Йезд, Тебриз қалалары талан-таражға
ұшырады. Бұл қалалар өз ... ... екі ... ... ... заманда өмір сүрген шейх Мұхаммед Али Қазым Тебриз қаласына келіп,
тонаушылыққа ұшырыған, қаңырап бос қалған, ... ... ... ... ... ... Оның ... бойынша бұл
жағдай барлық Оңтүстік Азербайжанға тән еді, ал ... Ирак ... ... жеткізе алмайтындай қаңырау және тақыр кедейлікке ұшырау
жағдайын бастан кешіріп ... ... ... және ... алу ... күрт ... сауда және қолөнердің құлдырауына
алып келді. ... ... ... ұрылып-соғылуына
байланысты сыртқы сауда да тұрып ... ... ... ... ... ... ауған жаулап
алушылары да, жергілікті феодалдық билеушілер де, ... ... ... де ... азайытқылары келмеді және оларды бұрынғы мөлшерімен ... ... ... ... де онсыз да кедей райаттардан салықты толықтай
жинай алмады. ... да шейх ... Али ... ... ауғандықтар
қуылғанымен, бұл халыққа ешқандай жеңілдік әкелмеді” – ... Ол Лар ... ... ... ... ... ... Қала құлдырау жағдайында
еді және сауда ... ... ... ... ... ... байланысты сырттан да ешнәрсе келмеді, келсе де олардың бағасы
өте ... еді. ... ... ... әкім қала және ... ... ... жинады және екі жылға (осы және келесі) өте
жоғары бағада бірден жинады. Бұл қалалықтардың көтеріліс ... ... ... аяқталды.
Сонау шах Хусейннің кезеңінен бастап-ақ құрамында күмісі өте аз
монеталар ... ... ... ... шах ... ... ... тырысты, бірақ соғыс және құлдыраушылық жағдайында бұл ... ... ... ... әлсіздігі және сатылымның жетіспеуінен,
жер шаруашылығының құлдырауынан ақша құны ... ... ... ... ... кетті. Надыр-шах кезеңінде Мұхаммед Қазымның айтуы бойынша
Мерв қаласының ауданында бір ман бидай екі жүз динар тұрды. Абраам ... ... осы ... ... ... бір ман ... ... жүз
динар тұрған.[29]
Сонымен Иранның әлеуметтік жағдайында жоғарыда ... ... ... аяғы бас кезеңінде Иран елінің экономикалық дамуында реакциялық
тенденция анық байқалатын ... XVII ... ... ... ... ... орын ... Иран экономикасының
құлдырауының негізгі себебі феодалдық рентаның, салықтардың шамадан ... еді. ... бұл ... ауыл ... ... ... құлдырауына және таптық қоғамның шиеленісуіне алып келді.
XVIII ғасырдағы Иранның барлық тарихы азербайжандарға, армяндарға,
грузиндерге, ... ... ... және де ... жағдайын әбден нашарлатқан шах ... ... ... және кескілескен көтерілістермен сипатталады. Осы кезеңде
сонымен ... ... ... арасындағы қарама-қайшылықтар күшейеді.
Олардың арасында ... ... ... ... ... ... орын алып ... шах билігі кезеңіне дейін де салықтың тым өсірілуі, шах
шенеуніктерінің жазалау ... және діни ... ... ... I шах ... де ... ... Сондықтан да бұл жерде ... ... ... көтерілістер болды.
Иранның экономикалық құлдырауының басты себебін жоғарыда айтып өткен
болатынбыз. Бұл ... ... ... ... және
феодалдық мемлекеттің кіріс көздерінің азаюына, жекелеген феодалдардың
кедейленуіне алып ... ... ... ... ... ... сондай-ақ феодалдық таптың қажеттіліктері
азаймады, керісінше осы ... ... ... ... екі есе өсіп ... Бұл ... ... ету
үшін шах мемлекеті бір ғана амалды білді және осы ... ... ...... ... тым ... ... Шах қазынасының
қажеттіліктері ұлғайған сайын, мемлекет басындағылар ... ... ... және тағы да ... халық топтарына салынған салықтың мөлшері
де ұлғая түсті. Бұндай салық көлемінен екі есе көп ... ... ... парсылық емес аудандарында байқалған болатын.
Салықтың ауыртпашылығы, шах шенеуніктерінің ... ... діни ... ... I шах ... ... ... аудандарында анық байқалатын. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... мен ... ... емес еді. Тап осы аймақтарда ... ... ... ... бұл ... ... ... қуғын-сүргінге ұшыраған
немесе әлеуметтік тепе-теңсіз жағдайында болған, салықтың ең ... ... ... ... ... ... Ширванда, құрттар,
ауғандықтар және ... ... және ... ... ... тұрақтанған болатын. Сондықтан бұл ... ... діни ... ие болды. Бұл көтерілістер “дені дұрыс емес
суннизмге” қарсы, “еретиктік” шеизмге қарсы күрес ... ... ... ... деген ұрандармен жүріп жатты.[30]
Міне, осындай оқиғалардан Иран елінің әлеуметтік жағдайының нашарлауын
анық көруге ... Яғни ... ... ... ішкі ... ... ... көп көңіл бөлгенін анық байқаймыз.
2-тарау. Надыр-шах билігінің ерекшеліктері.
2.1.Надыр-шах тұлғасы.
Сефевид мемлекеті екі ғасырдан астам уақыт өмір ... ... ... бірде бір билеушісі Азия және ... ... ... бар ... ... шах ... өздеріне аудара алмаған.
Надыр шах тарихи сахнада жиырма жыл болып, Азия және ... ... бар ... ... ... ... Оның ... әр түрлі
елдер тарихшылары, саяхатшылары, елшілері және тағы да ... ... ... ... ... ... ... бұл деректердің бірде біреуі
жоқ.
Надыр-шах сөзсіз ірі қолбасшылардың бірі болып есептелінеді. Және ... ең ірі ... ... ... ... Сондықтан да Иран
тарихында Надыр-шах ... ... да ... роль атқарады. Надыр-шах 1688
жылы Хорезм қаласында дүниеге келген. Иран елінің шахы, ұлы ... ... ... Имам Кули XIX ... ... ... ... еңбегі бойынша афшарлық Кубкан қаласының ауылды-аймағының тұрғыны
болған. Өзінің “Раузат ас-Сафа-ий Насири” еңбегінде Имам Кули қой ... тігу ... ... дейді. Оның үлкен ұлы Надыр Кули 1688 жылы
Сефевид ... ... ... ... ... шах ... ... билік құрған жылдары дүниеге келген. Өзіне мұраға қалған шаруасынан
шаршаған жас афшар билеуші ... ... ... ... орналасады.
Ақылы мен күш-жігерінің және қайраттылығының арқасында көзге түсіп, ... ... ... ... ... Ал ... ... тіпте
өзгеше, яғни Надыр шах имам Резаның жерленген жерінде, яғни ... ... екі - ... жеті ... ... Хорасан қаласының
ауылды-аймақтарының бірінде дүниеге келген делінеді. Ол ... ... ... ... ... Бұл тайпаның жартысы кезінде
сефивидтермен Азербайджаннан өзбектермен қарсы соғыс үшін ... ... ... Надырдың әкесін әрбір деректе әр түрлі айтады, мысалы:
шопан, түйе ... ... ... немесе шаруа деп ... атап ... ... ... ... ... бала
кезінде анасы екеуі Хорезм қаласының өзбектері арқылы ... ... ... ... Хорасан қаласына қашып келіп, әртүрлі феодал
әскерлерінде жұмыс жасаған, бірақ ... ... ... ... ... өзінің әскери қолбасшылық өнерімен елге ... деп ... ... ... ... ... шопан болған делінеді.
Әкесі шопан болып, баласында жас кезінде осы ... ... ... ... ... бұл ... ... кетеді. Табиғатынан талапты, тазалықты
сүйетін, атаққұмар ол билікті, атақ-даңқты армандайды. Ол әкесінен 700 ... ... оны ... ... ... ... ... бірнеше
бұзақыларды жалдап, оларды басқарып, керуендерді тонай ... ... ол ... байып кетті және тонаушылық ісін жеті жыл бойы ... ... ... ... шах ... ұлы ... ... қаласынан әскер
жинауға жібереді. Бұл әскер оған әкесіне төніп тұрған жауынан ... шах ... ... алу үшін ... еді. Осы кезеңде Надырдың қол
астында алты мың адам ... ... ... да ... ... өте ... әскери өнерге жақсы үйретілген және көптеген ... ... ... ержүрек батырлар еді. Осындай әскерімен ... ... ... Тахмасып Каспий маңындағы ... ... ... ... ... Ол ... өз көмегін ұсынып, оған ... ... ... ... ... және ... өзін ... уәзірі етіп тағайындаса
ауғандықтармен шайқасатынына уәде ... ... ... ... және өте ... ... риза болып, оны құшақтап, оның ұсынысын
қабылдады және оны өзіндей көретініне дәлел ретінде өз атын ... ... ... ... ... ... өз атынан бас тартып Тахмасып Кули-хан
атала бастады.
Осылайша Ирандағы ... пен ... ... ... ... ... ... орталығы айқындалған соң күшейе түсті. 1726
жылы Тахмасып II-ге Надырдың қызметке орналасқанын жоғарыда айтып ... ... II оны ... ... ... етіп
тағайындайды. Надыр Тахмасып II-ні өз жағына ... ... ... Фатх ... Каджарды биліктен алыстатуға көндіреді. 1726 жылы
және 1729 жылдар аралығында Надыр Мәлік ... ... одан ... ... ... ... Герат қаласын соңынан Хорасан қаласын
да өз билігіне қаратып алады. Жалпы Надыр әскері мен ... ... ... ... ... ... ... соң он бес мыңнан астам
ауғандықтар қаза тапты. Ауғандық Ашраф қалған әскері мен Исфахан ... ... жол ... ... ... бәрін тонап немесе
өртеп жіберіп отырды. Бұл ... ... ... ... ... ... жатса, ашықтыру еді. Өзгелер сияқты шайқастан жапа ... ... ... он мың ... Бендер-Аббасқа қаласына шегінді.
Күли хан оның ізімен қуып ... он мың ... ... ... ... лагерьді талқандатып үлгертпей, оның әскерін талқандап
тастады. Ауғандықтардың әскерінің ... ... ғана әрең ... қалған еді. Осы оқиғадан соң олардың қолбасшысы Кандагар қаласына
қашып құтылды. Ауғандықтардың әскерін аса бір ... ... ... әскерінің басын шах Тахмасыппен бірігу үшін астанаға бұрды, ... ... ... екі ... ... біріктіріп, Исфахан қаласына
барулары керек еді. Осы ... ... шах ... үшін ... мол
күндер басталды. Бұрын жаулапалушы ауғандықтардың жағында тек қорқыныштан
ғана ... ... ... ... ... сұрана бастады.
Тахмасыптың жақтастарының қатарына ... адам ... ... ... де. ... ... ... гарнизонын құрайтын алты
мың ауғандық шах әскері таяп ... өз ... ... Ешқандай жамандық жасамаймын, толықтай дерлік кешіремін деген
Тахмасыптың уәдесін алып ... олар ... қала ... ашып ... ... құрамына өз еріктерімен кірген болатын.[33]
Осылайша оқиғалардың екпінді дамуы ауғандық Ашрафты біраз
үрейлендіріп ... ... Ол өзін ... ... қауіпсіз жағдайда
сезіне алмады, сондықтан да бар қазына байлығын, әйелдерін және өзіне ... ... он мың ... ... ... бет бұрды. Екі күннен
кейін Исфахан ... ... шах ... бір тобы таяп ... оларға қала қақпасын ашып беріп, парсы әскерлерін сөзбен айтып
жеткізе алмайтындай ... ... ... ... ... ... ... жатты.
Осылайша 1729 жылы қазан айының екісінде Дамган қаласының тұсында
ауғандықтар толығымен талқандалды. 1729 жылы ... ... ... ... ... енген ол Мурчехурт қаласының маңында
ауғандықтарды талқандады. Ауғандықтарды Фарс қаласы ... ... ... 1730 жылы ... ... ... ... жеңіске жетіп, Шираз
қаласын басып ... ... ... ... ... белуж хандарының
бірімен өлтіріледі.[34]
Осылайша ауғандықтар парсы тағын жаулап алғаннан соң жеті ... 1729 ... ... ... толығымен қуылады.
Шах Тахмасып астанаға аса бір мақтанышпен, атақ-даңқпен, ... ... ... де ... ... ... ... естілетін еді.
Барлық парсылықтар оны ... ... алып ... деп ... ... ... Каспий маңы облыстарын оккупациялауы
ойдағы жетістіктерге жеткізбеді, керісінше ... көп ... ... ... ... ... шиеленістіріп жіберді. Сондықтан I
Петр өлімінен кейін 1725 жылы ... ... бұл ... Тахмасып II-ге,
егерде ол Кавказдық жерлерді Түркиядан азат етіп берсе, қайтаруға шешім
қабылдады. 1730 жылы ... ... ... ... ... ... Керманшах қалаларын және Оңтүстік Азербайджанды азаттап алды.
Бұнда оған Кавказ маңындағы ... ... ... ... ... ... ... Хорасан қаласындағы ауған-абдалылардың көтерілісін
ушықтырып жатқанда, Надырдың күшейіп бара ... ... ... ... қарсы өзі аттанды. Жеңіске үміттенген ол 1731 жылы ... шарт ... ... ... ... басқаша айтқанда Надыр
Хорасан қаласына жорық жасап кеткен кезде, шах Тахмасып ... ... ... ... ... ... Екі рет ... жеңіліс тауып,
үшіншісінде басқа мемлекеттердің қалаларынан ... ... ... ... ... ... ол ... пайдасыз келісімге қол қойысқан
болатын. Ол Оттомоннан әлем портын ... Оның ... ол ... Азербайджаннан, Тебризден және Ереванмен оның ... ... Және де ... Ахмед-пашыға Керманшах қаласының
аймағынан тоғыз округ ... ... ... ... ... ... үшін осындай тепе-теңсіз келісімшартқа екі жақтың
келісімімен 1731 жылы қол қойылып, ... осы ... ... ... болатын. Шах Тахмасып II Исфахан қаласына қайтар жолында ... ... ... ... Ал мемлекетті басқару министрлер мен
фавориттердің қолында қалды.
1932 жылы Решта қаласында орыс-иран ... ... ... Иран ... Гилян қаласын тез арада қайтарды, ал ... ... ... ... ... османдық Туркиядан азатетіп
берсе ғана қайтаратынын айтты.
Надыр Тахмасып II-нің Түркиямен ... ... ... ... оны ... бас ... Ол ... мен билік басшыларын
құрылтайға шақырып, Тахмасып II-ні билікке жарамсыз деп жариялап, оны ... ... ... қорқақ және тағы да басқа қателіктерін бетіне басып
айыптады. Және ... ... оның ... ... ... ... бас тартты. Соңында оны “мемлекеттің жауы” деп
айыптап, оның сефевидтер ... ... ... ... ... ... Осылайша таққа оның бес-алты айлық баласы ханзада Аббас ... Ал бұл ... ... III кәмелеттік жасқа келгенше мемлекет билігі
Персияның абыройы мен пайдасын ... ... және ... ... ... ... де бұл ... қарсы шыға алмады. Барлық қауым бірлесіп
Надырды мемлекеттің уақытша ... және ... ... ... ... ... ... билік осылайша Надырдың ... жылы ... мен ... ... ашық соғыс басталды. Ол
Грузияда, Табаристанда, Курдистанда орын ... ... ... 1733 жылы ... қаласының маңындағы шайқастан кейін түрік
әскерлерін талқандап, олардан Азербайджан, Шығыс ... және ... ... ... ... ... 1735 ... ең қантөгіс шайқас
парсылықтарға ең қантөгіс жеңіс алып келді.
1735 жылы ... ... ... ... шыққан болатын, бірақ
шайқас сәтсіз аяқталды.
Кавказ маңындағы елді-мекендерді жаулап алуда Надыр әскерлері ондаған
мың ... ... ... тонап немесе талқандап жойып жіберген
болатын.
Түріктерге қарсы шайқастарда ... орыс ... мен ... ... бұл ... ... ... Каспий маңы жағалауын
босатуды ... ... ... ... ... ... Надыр османдық Түркиямен
бірігіп күрессе және олармен бейбітшілік келісім жасаспаса ғана келісетінін
айтты.
1735 жылы ... және ... ... ... ... ... ... кетсек: “Бастамасы. Решта қаласында екі
жақты келісім жасалды. Баку және ... ... ... ... Иран ... өз ... ... қалады, бірақ бүкіл
Ресейлік ұлы императрица ... ... ... және ... ... жылы ... ... Баку және Дербент
қалаларын қосымша ... ... ... Баку ... екі ... қаласын екі айға берген болатын.…
1. Ресей империясының Иран мемлекетіне деген осындай ... ... ... ... ... ұзақ ... жылы ... Ресей достарын достарым деп санауға, жауластарын жауластарым деп
санауға уәде берді. Кім де кім екі ... ... ... ... екі ... ... соғысады, бір біріне көмектеседі деп келісті.
2. Иран ... ... ... кегін қайтарып,
тартылып және ... ... ... ... ... ... Ал ... соғысты жалғастыра беру керек делінді.
Иран мемлекеті өз провинцияларының барлығын қайтарып ... ... ... ... ... ... ешқандай уақытта бейбітштлік
келісімшарт жасаспау.
5. Екі мемлекет арасындағы сауда ... ... ... бұл ... ... өзі ... 1736 жылы Эрзурум
қаласында Түркия елімен бейбіт келісімшарт жасалды. Келісімшарт ... ... 1722 ... ... ... ... болған жерлерді
қайтарды.[39]
Бірақ Надыр - шахтың жаулап алушылық соғыстарда бірнеше ... ішкі ... ... қарама қайшылықтар болды. Осы жағдайларды
бақылап отырған ... ... ... ... ... ... өз ... айрылғанын түсінді. Өзінің “Иранды азаттаушы”
әскери атақ дәрежесімен ... ... ... шах ... ... ... Ол үшін Надырға феодалдардың қолдауы мен халық топтарының
жақтауы ... ... ... осындай мақсатпен Надыр 1736 жылы қаңтар
айында өзінің Муган тауындағы ... ... ... тайпалардың әскери,
шендік және тайпа басшыларының діни ... ... қала ... мен ... ауыл ... ... ... өткізді. Құрылтайға армян католикосы Абраам ... ... ... Барлығы жиырма мың адам жиналды. Құрылтайда басқарушы
рольды елу төрт хан ... ал ... жәй ... ... ... өз ... жаңа шаханшахты тағайындауларын
сұрады, оның сөзі бойынша Аббас III ... және шах ... ... және ... ... келетіндігін айтты. Әрине Надырдың бұны
әдейі жасап отырғандығын бәрі түсінеді. Өйткені ... ... ... ... емес ... болатын. Сефевид династиясын сақтап қалуды ұсынған және
Надырды шах етіп ... ... ... діни ... молла-басшысы
соңынан Надырдың құпия бұйрығы бойынша ... ... ... ... ... шах етіп ... алмайтынын түсінді. Надыр
өз ... ... имам ... ... ... мен сунниттерді
біріктіретін мемлекеттік дінге ауыстыруын ... ... ... ... шыға ... Осылайша 1736 жылдың наурыз ... ... ... ... ... ... ... шаханшах болып тағайындалған соң, оны сефевидтер
династиясының тағына отырғызды…Оған ... ... деп ... ... қолбасшылар және басқа да жоғары тап басшылары оған ... ... оны ... отыруға және осы жолда ол үшін өз ... мен ... ... ... ... ант ... ... монархиялық жағдайға қарамастан өзінің ата-
тегін ұмытпай өзінің ескі Надыр атын қайтып алды.
Бірнеше күн ... жаңа шах ... ... ... ... және тағы да басқаларға тақты бермейтінін айтты. Сондықтан төрт
жасар Аббас III Хорасан қаласына ... ... сол ... кейіннен
екеуі де Надыр-шахтың құпия бұйрығы бойынша өлтірілген соң, ... ... ... 1736 жылы ... ... ... шах болып тағайындалғаннан
кейін, оның он жыл бойы елді қандай оймен басқарғанын нақты айту ... ... ... ... елін ... биледі ме, жоқ әлде жеке
басының қызығушылықтарын қамтамасыз ету үшін ... ме, ... ... ... да оның шах ... ... ... Иранның
бұрынғы шекаралары қалпына келді. Надыр-шахқа бір уақыт ... және ... ... ... ... жатырған халық
топтарымен және де шахтың айналасындағы қызылбасшылардың тап
басшыларымен күресуге тура келді. ... ... үшін бір ғана ... ... еді, ... күшті жау күштерімен шайқасу үшін әскери күшке
қосымша өте күшті саяси ақыл керек еді. Ал бұл ... ... ... ... ... адам ... ... шах болып тағайындалған
соң мемлекеттегі ... ... ... ... ... еді. Әйтсе де ол ... ... ... ... ... жеке ... ... және әскери
жорықтарын жалғастырумен айналысты. Иран тұрғындарын ол тек Иран ... ... және тағы да ... ... ... ететін құрал
ретінде қабылдады. Кезектегі жоспарда бірнеше жаулап алушылық жоспарлары
тұрды. [42]
2.2.Надыр-шахтың ішкі және сырқы саясаты.
Надыр-шах ... (1736 ... - 1747 ... ... ... құрылысын қалпына келтірумен шектеліп ... оның ... ... ... және жаулап алушылық соғыстармен
айқындалып отырды. Надыр шахтың жаулап алушылық саясатының негізгі себебі:
мемлекет ... ... ... және жаңа ... мен ... ... және көшпелілерді достастыру арқылы олардың әскери олжа ... ... ... Иранда әлсіреп кеткен әскерді ... еді. ... ... ... көп ... талап ететін түркмен,
өзбек, ауған тайпаларынан жинақталған ... ... күші ... ... ... ... ... ол Үндістандағы “Ұлы
моғолдар” мемлекетіне соғыс жариялады. Осы кезеңде Надыр-шах ... ... ... Дели қаласындағы моғолдық императорына ... ... ... Гандамак және Лахор қалалары арқылы басып өтіп, Атток
және ... ... ... ... ... ... ... Лахор қаласын
басып алып, 1739 жылдың ақпан айында Дели қаласының солтүстігіндегі ... ... ... императоры Мохаммед-шахты талқандады. ... Дели ... ... алды. Дели қаласы тонаушылыққа ұшырап, 700
миллион рупий ақшасынан айрылды. Мохаммед – шах ... - ... ... ... ... ... ... болды.
Мұхаммед Қазым еңбектерінде бұл оқиға былайша баяндалады:
“Ибрахим-хан үшін Надыр-шах әлі де жас еді. ... ... ... ... ... ... көп ... Дағыстанға
қол сұғады. Оның алдын алу үшін ол Дағыстанды өзі жаулап алмақ болды.
Осылайша ... ... ... ... ... ... бірақ жорық
сәтсіз аяқталды.
1741 жылы Мешһед қаласына балхтық “валидан” ... ... ... ... ... келіп түседі. Мешһед қаласына тұрақтанған
Надыр-шах ... ... ... ... саны жеті ... мың адамға
татитын әскерін балхтарға қарсы шайқасқа аттандырады. Мерв қаласынан
шыққан осындай ... ... ... ... ... ... Бұл ... отрядта мың жарым адам болды. Мұхаммед Қазым осы
әскерге ... ... ... ... ... ... ... санын нақты санақтан өткізу, олардың жалақыларын санап
шығару, азық-түлікпен қамтамасыз ету және тағы да ... ... ... өте ... және ... лауазымдардың бірі деп айтуға болмайды.
Барлық еркін әскери отрядтар Балх қаласына 1741 жылы наурыз ... ... және ... келген қосымша әскермен Ашу-Дарья арқылы Келиф
қаласына бет бұрды. Бұл Андхуд қаласына келген ... ... да ... мың адам ... ... ... талқандап болғаннан кейін,
барлық әскерлер осы жылдың сәуір айында өз аймақтарына тарасып кетті. [44]
Өз ... ... шах Мерв ... ... көптеген оқ ататын
зеңбіректер және жарылғыш заттар дайындауға ... ... ... Бұл
Надыр-шахқа Қытайға қарсы бағытталған жорық үшін қажет еді. 1746 ... ... ... ... ... ... басында Надыр-шах Мешхһед
қаласына бағыт алды. ... ... ... ... ... тоқтап,
ауыл тұрғындарынан азық-түлік талап етті. Және де барлық Хорасан қаласының
облыстары мен ... ... ... қол ... ... ... ... Қазым бұл кезеңде нависандан
қызметін атқарып жүрген болатын, сондықтан артиллерия және ... ... ... ... ... ... жүрді. Барлық көне
және жаңа есептемелердің ... ... ... ... ... ... ... және Мерв қаласының басқа да
шенеуніктерімен шахқа Хасанабад қаласына келеді. Хорасан қаласының ... ... ... ... ... ... көріп шыққан
Иран шахы олардың ... ... ... ... кейін Надыр-шах Мешһед
қаласына аттанады. Бұл қалада да Хасанабад ... ... ... ... жазалаулардан кейін Надыр-шах әрбір облысқа жаңа ... ... ... Мұхаммед Қазымның айтуы бойынша Надыр-шах он
мың туман көлеміндегі есептемелерін көрсеткен ... ... Ал ... ... ... ... бес жүз мың ... Надыр-шах бұған риза болады. Осыдан кейін Надыр-шах барлық
шенеуніктерге Мерв ... ... ... ... ... Ал өзі
әрі қарай жаулап алушылық жорықтарын ... ... ... ... Ирак пен Түркістанға жоспарланған жорық
үшін қажет еді.
1746 жылы Бұхара қаласының билеушісі Абу-л-Файз хан ... ... ... ... ... Ибадаллах Хатаймен және тағы да ... ... ... ... ... сұрайды. Надыр-шах бұрынғы
Мерв қаласының беглербегі – шах Күли ханға өзінің ерікті әскерімен Бұхара
қаласына ... ... ... Белгіленген жерге келген Шах Күли хан
мемлекеттің ... ... ... баяндап, Надыр шахқа хат жолдап
жібереді. Надыр шах оған ... ... ... ... Елу екі
оқ ататын зеңбіректен және алты мың ... ... Мерв ... ... ... аттандырады. ... ... ... хан ... ... кейін әскери қозғалыс басталып, 1747
жылдың көктемінде бұл шайқас ... үшін ... ... ... ... ... жолда парсы әскері Шахрябаз қаласына
келгенде екі елші Надыр шахтың бұйрығын алып келеді. Бұл бұйрықта Надыр ... және ... ... ... алып ... бұйырған
болатын. Бұл есептеменің барлығын Мұхаммед Қазым құрастырған ... ... ... мемлекеттің әр шетіндегі Надыр шахтың деспоттық
билігіне деген ... ... ... ... шахқа қарсы халық
көтерілісін ұйымдастырғысы келген болатын. Бірақ бұл ойы іске аспай қалды.
Осылайша Надыр ... ... жер ... ... ... шах ... ... Мешһед қаласына келеді. Бірақ бұл жерде Надыр шахтың ... ... ... ... ... ... шах ... көзін
ойып, соқыр етіп тастайды. [45]
Бұл уақыт аралығында Бабуд-хан Шахрисябз қаласынан Самарқанд ... Бұл ... ол ... ... ... билеушілері мен
басқарушыларына жетпістен астам бұйрық жазып таратып берген болатын. Бұл
бұйрықтардың ішінде “Надыр ... ... ... ... және ... ... сияқты бұйрықтар да бар еді. Бұл ... ... ... ... ... болатын. Бабуд хан өз адамдарынан шах-
Күли-ханның ... ... ... ... Ол ... ... өз әскеріндегі мервтіктерге сеніңкіремеді. Ал әскердегі
мервтіктердің саны қару-жарақ жөндейтін жұмысшыларды санамағанда бес жүзден
астам еді. Хан ... ... ... ... ... ... оларды күзеттіріп қойды. 1747 жылдың мамыр айында ... ... хан ... ... тез арада аттансын” деген бұйрық алады. Бұл
жерде Надыр ... ... ... ... ... Рахим-бий Надыр
шахтың жалған ... ... ... Осы ... кейін
өзбектердің қызылбашы әскерлеріне басқыншылық соғыстары басталып кетеді.
Соңынан Рахим бий Бабуд ханға Келат ... ... ... ... ... Бұл ... Надыр шахтың қазасы ... ... ... артиллерияны тастап, тез арада Келат қаласына жетуін өтінеді.
Бабуд хан бірінші хаттағы сөздерге сенбеген болатын, ... 1747 ... ... қорғаныс шебінен шығып, Чарджуй қаласына бағыт алады. Бабуд
хан әскерімен жолға шығып, ... сол ... ... ... ... тастағандықтан оң жағалаумен Вахша өзенін жоғары қарай ... тура ... ... ... ... және Меручак қалалары арқылы жүріп
өтті. Бұл ... ... хан ... ... – Айдын-хан Зурабадиға
артиллериясын, арсеналын және көлік ... ... ... қолжазба
арқылы тапсырып кетті. Марвтік газилар үйлеріне таратылып жіберілді. Бабуд
хан мервтік артиллеристерді “Мешһед қаласында есеп ... және сол ... ... ... деген ойымен үйлеріне жібермеген болатын.
Әйтседе барлық Иран ... ... ... ... есептеме жасауға уақыттарын қия алмады. Сондықтан қызылбашылар
тарқасып кетті. Бабуд хан Мешһед қаласынан Астерабад қаласындағы Али-шахқа
жол жүріп ... ал ... ... Мерв ... аттанды. Бірақ
бұл жолғы жорықтарына әскери жауынгерлер жалақыларын ала алмады.
Мұхаммед Қазым еңбегі ... ... ... ... ... онда ... айтылып өткендей Надыр-шах Кандагар
қаласынан ... ... 1738 жылы ... ... ... ... болатын. Кандагар қаласына жорық жасамай тұрып, Надыр шах
Үндістанға ... ... ... ... ... ... кейін Үндістанға жорық жасауға бел буды. Надыр шах бұрыннан бергі
келе жатырған үлкен армияны ... үшін көп ... ... ... ... ... ... қайыршыланған Иран тұрғындары бұл
қажеттіліктерді қамтамасыз ете ... ... да ... шах ... ... ... жеңіске жетуге үміттенді. Өйткені Ұлы Моғолдар
империясы толықтай жойылып кету ... ... Дели ... ... ... және ешнәрсеге жарамсыз Мұхаммед шах отырды. Ең ірі және
күшті феодалдар: моғол ... ... ... ...... уәзір – Камар-ад-Дин, Декан қаласының билеушісі – Низам-ал-Мулк
және Ауд қаласының билеушісі - Са'адат-хан - ... ... ... Олар мемлекеттің біртұтастығы жайында тіпті ойламады. Моғолдардың
және басқа да облыстардың билеушілерінің ... ... ... ... ... ... ... алмады, сондықтан да мемлекеттік
әскер соғыстарға дайын емес еді.
Осындай ... шах үшін ... ... ... ... ... ... әскери жорықты бастауға асықпады. ... алу ... ... ... ... ауғандықтарды Үндістанға кіргізбеуін
ұсынып, хат ... ... Бұл ... ... ... ... бас
сауғалап Үндістанға қашқан болатын. Бірақ Мұхаммед шах ... ... шара ... Бұл ... шах үшін ... ... болды. Надыр
шах 1737 жылдың ... ... ... ... ... Дели қаласына
Мұхаммад-хан Туркманды елші ретінде жіберген ... ... ... шах
бір жыл бойы жауабын бермеді және Мұхаммад-хан Туркманды да жібермеді. 1738
жылдың ... ... ... ... ... шах ... ... қандай
да болсын жауаппен Иранға оралуына бұйрық берді. Бір ай ... ... ... ... ... ... кейін Надыр шах Үндістанға
бағыт алды. Газни қаласы ... ... ... ... ортасында өз
еріктерімен берілді. Кабул қаласының тұрғындары да шайқассыз берілді, бірақ
қала әскерінің гарнизоны ... ... ... ... ... ғана ... болатын.
Кабул қаласында Надыр шах Дели қаласындағы Мұхаммад-хан Туркманнан
хабарлама ... Ол бұл ... ... ... ... ала ... және оның өзін ... жатырғандығын хабарлайды. Надыр шах ясаул
диваннан және бірнеше кабулдықтардан Мұхаммед шахқа хат ... Ол ... ... ... ... Үндістанмен достық қарым-қатынаста
болғысы келетінін, ауғандықтарды жазалау үшін Үндістан ... ... ... Елші ... қаласына жеткен кезде, осы қаланың
билеушісінің бұйрығымен ... ал ... ... ... шах Кабул қаласында жиырма күн болады. Өйткені ... ету үшін ... ... ... ... солтүстігіндегі
Чарикар ауылындағы тайпаларды бағындыру үшін жорық жасаған ... ... ... екі күн ... ... ... аттанады. Осылайша Надыр шах
Хайберлік өткелді қорғап тұрған үнділік ... ... ... оңай ... қаласын жаулап алады.
Надыр шахтың бұйрығы бойынша Инд өзені арқылы Атток ... ... ... ... және 1739 жылы ақпанда Надыр шах әскері
Лахор қаласына жорыққа ... ... ... ... – Закарийа-
ханның Иран әскерін тоқтату ұмтылысы сәтсіздікпен аяқталады, Надыр ... ... ... ... көмекке келе жатырған мемлекеттің өте күшті
әскері де жарты жолда талқандалған болатын. 1739 жылы қаңтар ... ... да ... ... ... үзген Закарийа-хан Надыр шахқа берілген
болатын. Лахор қаласында жатырған ... шах ... ... ... ... шайқасына дайындалып жатырғанын естиді. Надыр шах тағы да ... ... ... Мұхаммед шахқа хат жолдайды.
Надыр шах ақпан айының алтысы күні Лахор ... ... ... он ... күні ... қаласына келеді. Бұл жерде Надыр шах Мұхаммед
шахтың үш жүз мың ... екі мың ... және үш жүз ... Карнал қаласындағы қорғаныс қоршауында екенін естиді. ... ... бір ... Али-Мардан каналы өтіп жатса, екінші жағынан
қалың орман ... ... Алты мың ... алдыға жіберіп, Надыр шах
бірте-бірте Карнал қаласына жақындады. Күнде жиырма бес-қырық шақырымға
жылжып, бар ... ... ... ... жинап отырды. Ақпан айының
жиырма үші күні кеште үнділік лагерден екі фарсах (12 шақырым ... ... ... ол Ауда ... ... ... ... отыз мың
адамнан тұратын әскерімен және артиллериясымен көмекке келе ... ... ... ... төрті күні Надыр ... өз ... ... хан ... ... ... ... қосылғанын, бірақ оларға қарсы
бағытталған Надырдың әскерлері Ауда ... ... ... ... және ... адамдарын тұтқынға алғандарын хабарлайды.[47]
Карнал қаласындағы шайқас Надыр шах жоспарлағандай ... ... ... бірінші болып бастады. Ақпан айының жиырма төрті ... ... ... ... ... Ауда ... хан ... негізгі бөлігінің қызылбашылармен ... ... ол өз ... ... шығуларына бұйрық береді, бірақ көптеген
ұзақ үзіліссіз жорықтардан шаршаған оның ... ... ... бас ... оның ... мың шақты ... ғана ... ... Ауда Са'адат хан өзінің абайсыздығынан қоршауға түсіп қалып,
әскері талқандалып, өзі тұтқынға түседі. Оған ... Хан ... ... ... оның ... бір ... қозғалмады. Бұл да өзінің
азғантай әскерімен шайқасқа дайындалған болатын, оның ... де ... өзі ауыр ... ... Үнді әскерінің сол қанатын билейтін
Низам-ал-Мулк Мұхаммед шахтың Хан Дауранға ... бер ... ... ол өз ... қозғалмады. Осындай жолмен шайқасқа үнді
әскерінің аз бөлігі ғана қатысқан ... ... да ... ... шах ... ... жетті деп айтуға болмайтын еді. Алайда Мұхаммед шах
жеңілісін ерте мойындап, Низам-ал-Мулк арқылы Надыр шахпен ... ... ... ... ... ... күні өзі ... шахқа барып
қайтты. Надыр шах үнді ... ... ... ... он ... күні Надыр шах Карнал ... ... ... күні Дели ... ... ... ... күні Мұхаммед шахты
Дели қаласына салтанатты кешке дайындалуға жіберді. Ал өзі Дели ... күні ... ... шах ... ... кеште Надыр шах
Карнал қаласындағы келісімшарт бойынша Мұхаммед шахты Үндістанның билеушісі
ретінде мойындайтынын мәлімдеді. Осындай келісімшартқа ... ... шах ... парсы тарихшысы Мегді ханның айтуы бойынша Надыр шахқа
барлық патшалық алтын қазына байлығын және ... ... ... ... ... ... ... бірі күні екі мейрам қатар келіп қалды. Ол ... ... және бас ... беру ... еді. Дели ... ... Надыр шахқа арнап хутба оқытылды. Бұл күні күндізгі уақытта
ешқандай қала толқулары байқалмаған ... тек кеш ... ғана ... жиналып, көтеріліс бастап кетті. Надыр шахтың өлімі туралы сыбыс
үнділіктерге жан ... ... ... ... көшелерінде нағыз
көтерілістер сипат алды. Үш мыңнан астам қызылбашылар өлтірілді. Надыр ... ... ... ... ... ... жаныштауды келесі күнге
қалдырды. Наурыз айының жиырма екісі күні ... ... ... ... ... ... ... қоршап алды. Қалада
тұрғындарды біртіндеп қырып-жою, тонау күн ... ... ... ... шах ... шахтан бұл жазалау шараларын тоқтатуын өтінген
болатын. Мегді ханның хабарлауы бойынша отыз мың ... ... ... күні ... шенеуніктер үнді қазынасына ... ... ... салықтың көлемін хабарлап, тез арада
төленулерін талап ... ... ... және ... ... ... айналды.[48]
Мамыр айының он екісі күні Надыр шах Дели қалсында салтанатты қабылдау
кешін өткізді. Бұл ... ... ... ... ... басына
үнділік коронаны кигізген болатын. Есесіне Мегді ханның хабарлауы бойынша
Мұхаммед шах Надыр шахқа Инда өзенінің ... ... ... ... ... ... күні Дели ... елу жеті күн ... ... ... кері ... ... ... ... қаласына желтоқсан айының ... ... Жол ... ... ... он ... ... салық жинап
алады.
Бұл оқиғаға дейін Надыр шах Синд қаласының ...... ... келуін бұйырған болатын. Бірақ Худайар-хан бұйрықтан бас
тартып, Кабул қаласына келмеді. Сондықтан ... шах ... ... ... жорық жасауға бел буды. 1740 жылы ... ... күні ... шах ... ... шықты. Ол жаулап алушылық жорық
кезінде жол үстінде ... ... ... ... оған ... бағынған болатын. Бірақ Худайар-хан ... ... ... ... шах бұл ... жете ... ... үмітпен тығылған
болатын. Алайда ақпан айының жиырма жетісі күні ... шах ... ... ... хан ... өз еркімен беріліп, барлық ... ... ... болды. Алынған бағалы заттар көлемі он миллион рупийге
татитын еді. ... ... ... төрті күні Надыр шах ... ... ... ... өз еңбегінде бұл жорықтарды жалпылама былайша баяндайды:
“Үнді әскері Ирандық жеңімпаз жастармен шайқас нәтижесінде шайқас ... ... ... ... ... арнап салып алған қорғаныс орындарын
паналады.
Үш жүз-төрт жүз ... ... ... ... сұлтандар
өлтірілді.”
“Мохаммед-шах Надыр-шахқа бағынуға мәжбүр болды. Жеңімпаз Надыр-шах
моғолдар тағын иемденіп, өзін шах етіп ... Бұл ... ... ... ... ... ... Артынан ол Мохаммед-шахқа
парсы мемлекетіне өмірлік бағынып жүреді деген келісімімен ... ... ... ... ... Мохаммед-шахпен жасасқан келісім
шарты:
“Инд өзенінің солтүстігінен батысына созылған жарлердің көп бөлігі
бұрыннан Хорасан ... ... ... ... Ұлы ... ... бұл ... өз иелігіне қосып алуға келісімін берді.”
Үндістаннан Надыр-шахтың жаулап алынған ... бай ... саны өте көп ... ... да бұл
кезеңнің ең бақытты адамы – ... ... ... ... ... мен ... ... тиеп Иран мемлекетіне тасып жатты. ... ... ... ... айту тіпті мүмкін емес еді. Қазылар
(әскери сот төрағасы), ... ... және ... ... ... ұрлап қуанып жатты."
Фома Аквинскийдің інісі кармилиттік викарий Джульф бұл ... ... ... ... алған монарх Үндістаннан
жаңіспен және де жауластарынан тартылынып ... ... ... баспасында шығарылған оқулықта бұл оқиға былайша
баяндалады:“1740 жылы ол ... ... адам ... ... алмайтындай мол байлықпен оралды. Бұл байлық мөлшері шамамен 3
млрд. ... ... ... ... ... ... ... бұл үнділік жорық қазіргі заман тарихшылары ... ... ... ... Надыр шахтың жаулап алушылық
соғыстарының ... ... ... ... ... шах ... кезеңінде
тұрған моғол императорына соңғы ауыр соққы беріп, онның толықтай құлауына
жағдай жасаған адам. ... ... да ... шах тарихы және үнді
жорықтары қызықты тақырыптардың бірі болып есептеледі.
1740 жылы Надыр шах Кандагар қаласынан ... ... ... ... оны Хорасан облыстарының билеушілері өз ... ... алып ... ... Герат қаласынан Надыр шах Балх
және Чарджуй қалалары арқылы Бұқара қаласына, одан кейін Хива ... ... ... ... алып ... соң Хива қаласына аттанады.
Хива ... ... шах Мерв ... ... ... ... ... Бұл
1741 жылдары болған оқиғалардың бірі еді. [50]
Нақтылап айтатын болсақ, жоғарыда айтып өткендей, 1740 жылы Надыр-шах
Бұқар және Хивин атты ... ... ... ... ... ... хан өзін Надыр-шахтың вассалы ретінде мойындады. Ұзақ ... ерте ... - Хива ... да ... ... болды. Надыр шах бұл
жердегі отыз мың Иран елінің құлдарын азаттап, орыс ... ... ... берді.
1741-1743 жылдары Надыр-шах Дагестанның таулы аймақтарындағы
"Тәуелсіз қоғамына" күрделі экспидицияға ... ... ... ... Түркиямен болған жаңа соғыс Иран әскеріне кейбір
олжалар әкелді, бірақ төзімді жаулап ... алып ... ... және оның ... ... көтерілістер орын алған
болатын. Оларды ушықтыру үшін ... ... ... бір бөлігін
жалдауға тура келді. 1746 жылы Кердан ... ... ... Иран ... мен ... ... ... шекара баяғы
қалпына енді. Надыр-шах екі рет 1737 жылы және 1741 жылы ... ... ... ... ... ... қыркүйек айында Кердан қаласындағы жасалған Иран-Түркия
келісімшарты:
“Бұл келісімшартта 1639 жылғы Зохаб қаласындағы жасалған келісімсөздің
шарттары ... ... Оның ... ең негізгісі Зохаб
келісімшартында нақтыланған екі мемлекет арасындағы ... ... Екі ... те бір ... ... ... яғни бейбіт
келісімнің жасалуына кедергі болатын шарттардан қашуға тырысты.
Статья – 1. Түрік билеушілері иранның діни ... ... және ... ... және ... қалалары арқылы Меккеге барар
жолында қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті.
Статья –2. Екі мемлекет үш жыл сайын елшілерін айырбастап ... –3. Екі ... де ... ... ... ... қайтуға рұқсат берілуі керек. Тұтқындардың сату және сатып алу
жолдары заңға қайшы деп жариялансын.
Басқа да ... ... екі ... де ... ... ... ... келетін іс-әрекеттерден қашуы
керек деген сияқты да шарттар ... Одан ... бұл ... ... Сефевид династиясы кезеңіндегі ... ... ... ... және ... ... ... – сунну дінін қабылдайды,
сондықтан да дін жолындағы ... ... ... ... (мысалы:
Абу-Бекрге, Омарға және Османға). Болашақта Иран елінің тұрғындары Мекке
мен Мединаға және ислам мемлекеттерінің ... ... және ... ... елдеріндегі діни адамдары секілді келе ... Олар ... ... ... бара ... ... және ... Егер
бұл діни адамдар өздерімен бірге сауда үшін тауарлар алып жүрмесе, ... ... мен ... олардан қандай дак болмасын
салық немесе басқа да жинақтар жинауға ... жоқ. ... ... Иран ... түрік діндарларына да жасалсын.” [51]
1740 жылдан кейін Надыр шахтың жаулап ... ... ... ... Ол көп ... жұмсалуына негіз болғанымен әскери олжа мен
территорияларды иемдене алмады.
Кейбір деректер бойынша Надыр-шах Каспий теңізі ... ... ... 1743 жылы ағылшындық авантюрист Эльтонның ... ... ... флот салу ... ... ... ... жатырған
болатын. Надыр-шахтың Дагестанға жорығына наразылық - Иран мемлекетінің
шекарасының маңындағы Кизляр орыс әскери күшінің ... алып ... ... ... ... шығанағында Иран мемлекетінің билігін орнату
мақсатымен Надыр-шах Бушир қаласында әскери флотымен ... ... ... да ... ... келеңсіз оқиғаларға душар болды.
Надыр-шах Мешһед қаласын өзінің астанасы етіп ... Ол ... ... ұмтылғанымен елдегі шаруашылықтың құлдырап кетуі және
аймақтар арасындағы ... ... оған ... ... 1736 ... ... жаулап алушылық және Иран
мемлекетін біріктіру саясаты парсы халықтарының қолдауына ие ... ... ... жаулап алушылықтар, үзіліссіз соғыстар онсыз да ... ... ... ... ... ... Әскери олжа
мемлекеттің өндірістік күшінің дамуына жұмсалды және Надыр-шах ... ... Иран ... ... ... ... қазына байлығының бір бөлігі әскери ... ... бір ... ... ... ... Надыр-шахтың
қазынасында сақталып жатты.
Орталық билікті ... үшін ... жер ... ... Надыр-шах вакуфтық жерлердің көп бөлігін және кейбір ... жер ... ... Бұл ... шеит ... ... ... қолдауларынан айрылуға әкеліп соқтырды. Сондай-ақ
феодалдық таптардың негізгі топтарының наразылығын тудырды.
Шеидтер мен ... ... ... Надыр-шах үшін
өзі дінге сенгендіктен емес (ол армян дініне сенді), саяси ... ... ... кезеңіндегі сунниттердің қудалануы Дағыстандағы,
Құрдыстандағы, Ауғаныстандағы көтерілістерге себеп болғанын білетін. ... өз ... ... тұратын суннит топтарын, ауған, өзбек және тағы
да басқаларын тартып шеит ... ауыр ... ... ... ... осы ... ... шеит имамдары мен қатар төрт суннит мазхаба
сенушілері өз ... мен қоса ... ... "
сенуші " мазхабтарына айналуға тиіс болды. Бірақ Надыр-шахтың бұл жарлығы
тек қағаз ... ғана ... ... ... мен ... ... ... Түркиядағылар да, өзбек хандары да
мойындамады. Үнді жорығынан кейін ... ... ... ... салықтан босатқан болатын. Бірақ артынан бұл жарлық іске қосылып
үлгермей, Надыр-шахтың өзінің жарлығымен жойылды. 1743 жылы ол үш ... ... ... бұйырды. 1744 жылдан бастап салық мөлшері өсіп кетті.
Салық жинау зорлық - ... күш ... ... ... ... XVIII ... тарихшысы Мұхаммед Қазым сөздері бойынша салық
төлемегендердің көзі мен тілдерінен айырды. Ал ... ... ... ... ... ... балаларын құлдыққа сатып жіберіп отырды.
Надыр-шахтың мемлекеті мемлекеттік өндірісті күшейтіп ... ... деп ... ... ... ... ... шығыс жерлерінде құрылыс жұмыстары жүргізіліп жатты, өндіріс
системалары қалпына ... ... ... ... ... ... ... көшпенділер көшірілді. Бірақ құрылыс мәжбүрлеп жұмыс
істеу, ақысыз-системасыз түрде жүріп ... Ал ... ... ... тіпті қиындатып жіберді. [52]
Надыр-шах саясаты тек шаруалармен қала ... ғана ... ... ... мен Иран ... өзінде де наразылық тудырды.
Осындай наразылықтар және аймақтардың экономикалық жағдайы ... ... ... ... ... ... тек
қатал-террорлық режим мен топтық дарға асу көмегімен ғана ... тұра ... ... ... ... ... ... Решетовтың
еңбегінде Надыр-шах империясының мемлекеттік құрылысы жөнінде былай
делінеді: ... ... ... көп ұзамай билікті ешкіммен бірлесіп
билегісі келмейтінін ашып айтты. Ол өзі мемлекеттік кеңес мүшелерін ... ... ... ... ... ... ... рұқсат
бермеді."
Ол халыққа деген өз адами қасиеттерін көрсете алмағандықтан, Надыр-
шах узурпациясын ұзағынан көрген ... ... ... ... ... ... ... болды және деспотиялық биліктің ... ... ... кезеңінде двор және әскери лагерь сипаты бір болып еді.
Бұл жерде діни адамдар да, ... ... да, ... ... де ... Мемлекеттік сот орындарының негізгі ... ... ... және
наибсардар немесе наваб болып есептелінетін. Бұлар діни және күнделікті
өмір оқиғаларының сот төрайымдары ... ... ... - ... ... ... және ... да осы шенмен мағыналас болды. Дафтар-
хане (канцелярия) - ... ... ... ... ... ... бұйрықтарды, қызмет қорытындыларын жазбаша түрде қабылдап отырды.
Дворлардағы негізгі ... қала ... ... және оның
орынбасары (секретарь) атқарды. Бұлардың құрамында бірнеше ... ... ... ... ... ... ... басындағылардың барлығы да барынша халықты қанайтын еді.
Беглербегтер - өз ... ... ... ал сардарлар
мемлекет шекарасын билеп төстеді. Надыр шах ... ... ... ... ... – Хорасан қаласында, екіншісі ... ал ...... ... ... ... ... бюрократияның жағдайы жөнінде
Ресей деректерінде былай ... ... ... ... парақор
емес билеуші болмады, өйткені бұлардың өзін Иран шахы ... ... бұл елде ... кең етек ... әскерді қамтамасыз ету үшін кеткен ысырапшылықтар
жайында айтатын болсақ, парсы ... ... ... ... етіп ... ... бұның барлығы халықтан тартылынып алынды.
Bazin баспасынан шыққан деректерде парсы әскері жөнінде ... ... және ... ... ... барлық жерді
қаңыратып,тонаушылыққа ұшыратып отырды. Жолдар мен көшелерде олар ... ... топ - топ ... ... қинап келемеждеп бара жатқанын көруге
болатын ... Ал ... ... ... жөнінде былай делінеді: “Салық
мөлшерінің шамадан тыс ... оны ... күш ... ... ... ... жағдайын әсте нашарлатып, ... ... ... ... ... ... соғыстардың
немесе варварлық ... ... ... жіберді. Деспоттық
билеушілерінің жеңістері қарапайым халыққа ешбір жақсылық алып ...... - шах ... ... өз ... ... ... отыратын еді.
Решта қаласындағы орыс елшісі Бакуниннің хабарламасында былай
делінеді: “Дербент қаласынан басқасының ... ... ... ... ақша ... және айып пұл ... ... құтыла алмады.
Барлық шаруалар амалдарының жоқтығынан ... мен ... ... тау мен ... ... бас ... ... жылы Иран - Түрік соғысы кезеңінде Хамадан қаласындағы әскери
лагерьден парсылықтар, ауғандықтар, жалпы ... аса ... қаша ... жылы ... байлыққа кенеліп келген Надыр-шах Дербент
қаласына келеді. Оның ... 150 ... ... адам ... Бұл әскердің
құрамында үнділер, татарлар, өзбектер және ауғандықтар ... ... саны аз ... осы ... ... таулы аймақтағы лезгин тайпасына қарсы
жорық ұйымдастырды. Бұл халық еңбекқор, әскери өнерге өте жақсы бауланған,
әрбір әскері от ... ... ... және ... ... ... еді. Осы ... олар таудың ең жоғарғы
жағына өз әйелдері мен ... ... ... ... ... ... Надыр шахқа қарсы шабуыл жасады. Бұндай жағдайды күтпеген Надыр-шах
асып-сасып кері шегінуге мәжбүр ... Оның ... ... ... ал ... ... ... Осындай жеңілістен соң өз әскерін жинақтау ... ... ... ... ... ... ... Шакила қаласының аймағында
өлтіріледі. Надыр-шах кек алу ... осы ... ... биік ... ... нашарлығы әскерді кері қайтуға ... ... ... ... ... ауыл-аймақтардың барлығын өртеп,
жүздеген жылға дейін ... етіп ... ... ... шах Дагестанға жасаған жорығында дагестандықтар ... ... ... ... ... кескілескен шайқастар нәтижесінде Иран
шахы Дагестан және ... ... ... ... ... ... бағындырды.
Осы кезеңде (1746-жылы) Надыр-шахтың әскерінде емдеуші-дәрігер ... ... ... ... ... ... ... былай делінеді:
“Дагестанды және Кавказ таулы аймақтарын шах өзіне бағындырды . Ол ... 200 мың ... ... Он күнгі шайқастан кейін жеңіске жетті.
Енді Надыр шах өз әскерінің қалғанын ретке келтіріп жатыр. Шамамен ... ... адам ... ... ... көтерілісшілерге қарсы ауыр шаралары жөнінде мынандай
мысалдар келтіруге болады: 1747 жылы Керман қаласындағы көтеріліс кезінде
он төрт ... ... отыз адам ... оның ... ... үш ... бір чауш башы ... қолбасшы) бар. Жиырма адамның
көздері шұқылған, бастарын алып, қорған бастарына кигізіп ... ... ... өзінің әскери адамдарын да ... ... да ... ... алып ... тайпалармен қарым-қатынасындағы саясат жөнінде Абраам
Кретаций былай дейді: "Бахтиарлықтар тайпасы қарсы көтеріліске шығып, Күли-
ханмен он бес күн ... ... ... ... адамдарын әбден
жазалады. Осы тайпаны талқандап ... ол ... ... ... ... ... ... тұрғындарын тұтқындап алып кетті. Бірақ барлығын
бір жерге шоғырландырмады, оларды ... ... 300 үйді бір ... ... ... ... бөліп-бөліп жіберді"
Надыр-шахтың дін жөніндегі саясаты ... ... ... былай
жазады: "Надыр- шах аса байтақ кең территориялы мемлекетті қорғау үшін,
ойластырылған тонаушылық ... ... шығу үшін ... ... көзі жетті. Алайда әскерлерге, жауынгерлерге өз уақытымен
жалақыларын төлеп және ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, сондай-ақ өз әскерінің көлемін ... ... ... ... ... құтылу үшін әскерге ... Әр ... ... ... елдер әскерге бар ықыласымен келуі
үшін Надыр - шах діндер арасында ... ... ... Барлық
діни адамдарды шақырып алған ол діндер ... ... ... ... сұрады. Ішінен ең жақсы деген ... ... ... ... ... ... араб тілінен парсы тіліне құранды аударуға бұйрық
берді. Алайда Мұхаммед заңы бойынша ... ... ... ... ... - Верхий завет діндерін аударуға, армяндар - Деяния апостолов,
Послание апостолов және ... діни ... ... ... миссионерлерге төрт евангелийді аударуға бұйрық берілді.
Бұндай бұйрық Исфахан ... ... ... Бұл ... ... асыру
үшін діни адамдар бір жылдан астам ... ... жылы ... ... ... Исфахан қаласындағы жағдайға
келетін болсақ, жылдың жиырма ... ... ... ... өзінің әділетсіз сотын жүргізе бастады. Бұл сотта өзі айыптаушы,
өзі куәгер, өзі төраға ... ... ашу- ыза ... ... - ... ... күші - заң ... табылды. Ол қалаларда келеңсіз істер
жасады. Аса қаталдықпен, жәй ... ... ... ... ... ... Исфахан қаласының губернаторы және ... ... ... ... ... қала ... әсіресе
орталық алаңда тиранның бұйрығы бойынша шах шенеуніктері әртүрлі тап
тұлғаларын ақша алу ... ... ... ... ... еді.
Мұрындарын кесу, құлақтарын кесу, көздерін күйдіру, жыныс мүшелерінен
айыру, аяқтарынан ... ұру - міне ... бәрі ... ... ... ... көрсетті. Бұндай жазалаудан двордағы
шенеуніктер де, жоғарғы ... ... ... ... ... жылдың желтоқсан айының он төртінде - қатал Күли- ханның
Исфахан қаласына оралған күні ... ... ... оның ... ... ... ... салық жинау болды. Шенеуніктер бар күштерін
салып, осындай қайыршылынып, ... ... ... қаладан 300 мың
туман ақшаны бес аптаның ішінде жинап ... ... ... ... ... шынжырлармен ұру, күйдіру орын алды. Жыныстарына да қарап жатпады.
Барлығын қинады: еркектерді, ... ... және ... қарттар,
балаларды ақша беруге мәжбүрледі немесе ақшасы бар адамдарды ... ... ... ... үшін барлық әйелдердің бағалы
заттары, барлық киім-кешек, ... ... ... ... ... ... ... бар мүліктерін жауынгерлерге немесе қатал тиранның қол
астындағы шенеуніктерге сатуға мәжбүр ... ... де бәрі бір ... ... ... қарапайым
бейшара халық ең аяғында балаларын ең ... ... ... ... ... он екі ... ер бала он ... ал қыз бала бес махмуди
тұрды.[58]
Надыр ... ... ... ... ... ... және сондай-ақ
Иранның өзіндегі қала тұрғындары мен ... ... ... ... ... болды. 1742 жылы Хира қаласы мен Балха
қаласында, 1740 және 1743 ... ... ... екі рет ... ... Бұлар жанышталғанымен 1743 жылы Шығыс Грузияда ... Гиви ... ... ... болды. 1743-1744 жылдары
барлық Фарс қаласы шаруалары мен ... ... ... ал Фарс қаласының беглербегі – Тағы - хан көтерілісшілерге қосылып,
тіпті оларды өзі басқарды.
Түркия территориясындағы Карс ... Иран ... мен өзін ... ... деп ... ... басқарған
көтеріліс дайындалып жатты. Бұл қозғалыс Шығыс Кавказ маңын ... ... ... ... ... ... бұл көтерілісті 1743 жылы жаныштады.
1743-1746 жылдар аралығында көтеріліс Хорасан, Керман, Бахтиар
қалаларының ... және ... ... ... ... Олардың
барлығы Надыр-шах әскерімен жанышталды.
Надыр-шахтың ... ... ... ... ... жағдайға келетін болсақ, ол тарихта былай
баяндалады:
“1747 жылдың қаңтар ... ... ... ... (Надыр
-шах) Исфахан қаласынан өз әскерімен Систан ... жол ... 1747 жылы ... ... жаңа ... ... ... 500 мың туман ... ... ... ... еді. ... таралды. Систан қаласының губернаторы Фатх Али - ... мың ... бар ... мен оған қарсы көтеріліс бастады. Надыр-шах
көтерілісті ушықтыру үшін екі ... ... ... болатын, бірақ
олардың ... де ... ... ... Өйткені олардың
қатарына күнбе - күн Надыр шах әскерінен ... ... ... ... олардың әскерінің саны артып отырды. Фатх Али-хан
тіпті өзінің бейнесі ... және ... ... ... ... ... шахы” деп атап, өзін сефевид династиясының жалғастырушысы
деп жариялады.
Надыр - шах 1747 жылдың ... ... ... ... ... тұншықтырумен немесе ... ... ... Бұның бәрі өзін бар әлемге және -Арутан Шариман тірілей
өртелді. Ал бірнеше күн ... соң ... пен ... ... Леон ... қаза ... ... қанағаттанбаған қатігез билеуші Керман
қаласына келіп келеңсіз істерін одан ары ... ... Одан ... ... ... ... - ... қаласына бет бұрды. Бұл ... ... ... ... өте биік жеті ... ... Өзінің немерелес
бауыры Али Кули- мырзаның екі ұлын ... ... ... ... көздерін ойып алды. Өйткені Надыр-шах Систан ... ... ... ... үшін Али ... жіберген
болатын. Ал ол Надырдың саясаты елдің барлығының наразылығын ... өзі ... ... көтерілісшілерді басқарды.
Мешһедтен қайтар жолда өзінің төрт мың ... ... өте ... ... жеке ... өлтіруді ұйымдастырды. Бірақ бұл жағдайдан
құлақдар ... он ең ... ... ... ... шах ... шатырға
еніп, тиранның денесін бөлшектеп турап, мемлекеттің барлық аймақтарына
таратты. Ал басын денесінен ... ... ... түрде бағанаға іліп
қойды…[59]
Надыр-шахқа қарсы жасалған ... ... ... ... Али ... үнді провинцияларының наместнигі Тахмураз-
ханмен бірлесіп, шахқа қарсы көтеріліс бастап кетті. Екі күш ... әлде ... ... Надыр-шахтан қашқандықтарынан ба Надыр-шах
бұлардың күшіне қарсы тұра алмады. ... ... жеңе ... ... көшті. Тахмураз-ханға Али Кули-ханды өлтіруге, ал Али ... ... ... ... ... ... бұл ... хабардар
болған екеуі шах бұйрығын ... ... ... ... Надыр-шах
барлық қарамағындағы адамдарды өлтіруге көшті. Бұл жағдайдан шығудың бір-ақ
жолы бар еді: ол ... ... ... тұрғанда Надыр-шахтың
өзінің көзін жою. Бұл жұмысты батыр да өжет ... ... ... - ... ... ... Осылайша барлық әдебиеттер мен
тарихи деректерде Надыр-шах 1747 жылы шілдеде Хабушан ... ... ... деп ... мен ... ... ... жаулап алушылық жорықтарымен әйгілі
болған бұл деспоттық билеушінің өмірі осылайша аяқталады. Бірақ ... ... да ... мемлекеттік система құра алмады. ... да ... ... ... Надыр шах өлгеннен кейін-ақ көпке бармай тарап
кетті. Иран жиырма жыл ... ... да ... ... ... ... Үндістаннан әкелінген ұлан-ғасыр байлықтар да пайда әкелмеді.
Бұл байлықтарды сол ... ақ ... мен ... ... ... кеткен болатын. [60]
Қорытынды
Осылайша өз жұмысымды қорытындылай келе сіздерге ... шах ... ... ... ... ... Надыр шах кезеңіндегі халықтың
әдеуметтік жағдайының нашарлауы, ... ... ... ... ... халықты торлауы, міне осының бәрі Надыр шахтың ішкі
саясатының айнасы. Қарапайым халық “әлемді жаулап ... ... ... ... ... ... жаулап алғанымен Надыр шах
халықтың мойнын салықтың ауыр ... ... ... ... ... өсіп ... әлеуметтік жағдайының көтерілуіне кедергі болды. Бір
жылдары халықты үш жылға салықтан босатып, ... бір жыл ... ... ... ... күшпен жинатып алады. Халық шах шенеуніктерінің
жазалауларынан жәбір көреді. Шах шенеуніктері салық төлемеген ... ... ... ... ... ... шынжырлар мен күйдіріп, аяқ-
қолдарынан айырып, жыныс мүшелерін мүгедектеп отырған. Әйел, еркек, шал-
кемпір, бала-шаға ... ... ... ... құны ... үшін
адамдарды құлдыққа өткізіп жіберіп отырған. ... ... өзі ... ... Мысалы он жасар ер баланың құны он динар ... ... қыз ... құны бес ... ... Надыр шахтың өзі адамдардың
басынан ... ... ... ... ... ... ... феодалдар, жауынгерлер және тағы да басқа ірі тап ... ... ... ... Халық наразылықтары күннен күнге өсу
үстінде болды. Міне ... да елде ... ... ... орын ... ... шах өз жауластарының қолынан ең ақырында
қаза табады.
Ал сыртқы саясатында Надыр біраз жетістіктерге қол ... ... ... саясатын Иран шахының тағынан бастайды. 1736 жылы наурыз
айының сегізінде Иранның заңды түрдегі шахы ... ... Осы ... ... ... толығымен құлайды.
Осылайша, 1736 жылы Надыр заңды ... шах ... ... оның он жыл бойы елді қандай оймен басқарғанын нақты айту ... ... ... ... елін ... ... ме, жоқ әлде жеке
басының қызығушылықтарын қамтамасыз ету үшін биледі ме, ... ... ... да оның шах ... тағайындалуының арқасында Иранның
бұрынғы ... ... ... ... бір уақыт аралығында
ауғандықтармен және түріктермен, жиі-жиі көтеріліс жасап ... ... және де ... ... ... ... күресуге тура келді. Бұндай күрес үшін бір ғана әскери күш
жеткіліксіз еді, ... ... жау ... ... үшін әскери күшке
қосымша өте күшті саяси ақыл ... еді. Ал бұл ... ... ... артылатын еді
Яғни алдымен ауғандықтарды қуып-шығып, жеті жылғы ауғандардың жаулап
алушылығынан кейін ... ... ... ... Надыр аты елге жайылып,
“оны тәуелсіздік алып беруші”, “азаттаушы” деп атап ... ... ... 20-шы ... ... ... жерлерін кейін қайтарып, ... ... ... шах ... ... ... ... мақсатымен Үндістанды,
Мауереннахрды, Ирак, Түркістан, Бұхара және Хивин хандықтарын,Дағыстанды,
Кавказ маңы елдерін жаулап алған. ... ... шах ... ... ... ... аяқтай отырып, жазу барысында алдыма қойылған міндет-
мақсаттарыма жеттім деп ойлаймын. Бұл ... ... ... елімізде
зерттеліп, ғылыми еңбектер жарыққа шықса қуанарлық жағдай болар еді.
Әдебиеттер тізімі:
1.Риза Шайбани. “Иран тарихы” А.., 2002ж. 171-173 ... ... ... ... 197-210 беттер
3.М.С.Иванов. “Очерки истории Ирана” М..,1952ж. 92-105беттер
4. “Иран и Иранцы” под ред.Искаковой З.Е. А..,1998ж. 28-29беттер
5. “История Ирана с древнейших ... до ... 18 ... под ... ... по ... Ирана. М..,1962 58-66бб
7. “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в ... ... ... и ... истории стран Азии.под ред.
Г.Ф.Ефимов.Лен.., 1965.149б
9.История стран Азии и Африки в ... ... ... ... ... и ... в средние века и новое время» М..,1980.
27-58бб.
11.П.Г.Бутков. “Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803” т-
1. М..,1869.230-237бб
12. ... ... для ... ... ... с 1722 по 1803” ... ... бб
13.Ф.М.Алиев. Антииранские выступления и ... ... ... ... ... ... Наме-ий аламараий Надири. т-3.М..,1960.249б
15.Мырза Мегди хан. Джанхангоша-ие Надири. М..,1905. ... ... ... Азии и ... в новое время. 1-часть. М..,1989.229-
230бб
17. М.С.Иванов. “История Ирана” М..,1977ж. 197-201 беттер
18. “История Ирана с древнейших времен до ... 18 ... под ... ... ... ... ... Надир шаха в Индию” М..,1961. 12-38бб
20. М.С.Иванов. “Очерки истории Ирана” М..,1952ж. 92-100 ... ... и ... в ... века и ... время» М..,1980.
27-28бб.
22. «Иран.История и культура в средние века и ... ... ... ... и ... истории стран Азии.под ред.
Г.Ф.Ефимов Лен..,1965.148б
24. Ф.М.Алиев. Антииранские выступления и ... ... ... ... .История стран Азии и Африки в новое время. 1-часть. М..,1989.230-
235бб
26. Мұхаммед Казим. Наме-ий аламараий Надири. т-3.М..,1960.240б
27. П.Г.Бутков. ... для ... ... ... с 1722 по 1803” ... ... “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в Индию” М..,1961. 123 128бб
30. М.С.Иванов. “История Ирана” М..,1977ж. 209-210 ... ... ... ... ... ... ... “Иран и Иранцы” под ред.Искаковой З.Е. А..,1998ж. 28-29беттер
33. ... ... с ... ... до конца 18 века” под ред.
С.И.Пигулевской Лен..,1958.310-324бб
34.Хрестоматия по ... ... ... 58-60бб
35 “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в Индию” ... ... и ... ... ... ... ... 1965.140б
37История стран Азии и Африки в новое время. ... ... ... и ... в ... века и новое время» М..,1980.
27бб.
39.П.Г.Бутков. “Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803” ... ... ... ... для ... ... Кавказа с 1722 по 1803” т-
1. М..,1869.235 бб
41.Ф.М.Алиев. Антииранские выступления и борьба пртив ... М.1960 ... ... ... ... ... Надири. т-3.М..,1960.110б
43.Мырза Мегди хан. Джанхангоша-ие Надири. М..,1905. 100б
44. .История стран Азии и ... в ... ... 1-часть. М..,1989.232-
234бб
45. М.С.Иванов. “История Ирана” М..,1977ж 201-205 беттер
46. “История ... с ... ... до ... 18 ... под ред.
С.И.Пигулевской Лен..,1958 310-318бб
47. “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в ... ... ... ... “Очерки истории Ирана” М..,1952ж. 104-105 беттер
49. «Иран.История и ... в ... века и ... время» М..,1980.
27-28бб.
50. «Иран.История и культура в ... века и ... ... М..,1980.
50-51бб.
51. .Историаграфия и источниковедение истории стран ... ... ... Ф.М.Алиев. Антииранские выступления и борьба ... ... ... ... ... Азии и Африки в новое время. 1-часть. М..,1989.230-
235бб
54. Мұхаммед Казим. Наме-ий аламараий Надири. т-3.М..,1960.240б
55. П.Г.Бутков. “Материалы для ... ... ... с 1722 по 1803” ... М..,1869.248бб
56. “Мухаммед Казим. Поход Надир шаха в Индию” М..,1961. 123 ... ... ... ... ... 209-210 ... .М.С.Иванов. “Очерки истории Ирана” М..,1952ж. 103-105беттер
59. “Иран и Иранцы” под ред.Искаковой З.Е. А..,1998ж. 28-29беттер
60. История ... с ... ... до ... 18 ... под ред.
С.И.Пигулевской Лен..,1958.319-324бб

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
50-70 жылдардағы Ирандағы саяси оқиғалар9 бет
HTML тілінде «Мұхтар Шаханов» атты сайт жасау15 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Ақыт қажының «Жиһаншаһ» дастанындағы Шаһзада бейнесі6 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
Жаппай ұжымдастыру мен күштеп отырықшыландыру тұсындағы қазақстан ауыл шаруашылығындағы салық пен қаржыландыру46 бет
Иран мәдениеті8 бет
Иран тарихы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь