Бастауыш сыныпта туыстық қатынасты меңгертудің педагогикалық және психологиялық негізі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2

I Тарау БАСТАУЫШ МЕКТЕПТЕ ТУЫСТЫҚ ҚАТЫНАС СӨЗДЕРІН МЕҢГЕРУДІҢ МАҢЫЗЫ
1.1 Жанұя тәрбиесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2 Туыстық қатынас сөздерді меңгерудің әдіс.
тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12

II Тарау БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ТУЫСТЫҚ ҚАТЫНАСТЫ МЕҢГЕРТУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
2.1 Шағын комплектілі мектепте туыстық қатынас сөздерін меңгерудің кейбір жолдары ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.2 Туыстық қатынас сөздердің бала дамуына жасайтын ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
Зерттеудің көкейкестілігі: Ата-бабамыздың дәстүрлі халық тәрбиесінің тәжірибелеріне көз салсақ, болашақ азаматты жан-жақты жетілген, ізгілікті, мейірімді етіп тәрбиелеуде туыстық қарым-қатынасты жетік білдірудің айрықша маңызы зор.
Халқымыздың отбасына үлкен міндет жүктейтін өнегелі дәстүрдің бірі - жеті атасын білу. Әкесі баласына өз ата-бабаларының жеті буынының аты-жөнін, атқарған істерін түсіндіруі міндетті. «Жеті атасын білмеген - жетімдіктің салдары» немесе «Жеті атасын білмеген жетесіз» деген мақал-мәтелдердің түпкі ойы тереңде жатқанын әрбір әке-шеше үғынуы тиіс. Ол үшін ата-аналардың осы дәстүрге мән беруіне назар аударту тәрбиешінің, бастауыш мектеп мұғалімінің ең негізгі міндеттерінің бірі болып табылады.
Бала өткеннің қадір-қасиетін неғүрлым көп білсе, бүгінгі күнге соғұрлым ойлы көзбен қарайды. Өткендегі мен бүгінгіні салыстырады. «Тектей білген екшей біледі» демекші ертеде өткен ата-бабалар қасиеттерін жақсы білген бала бүгінгінің жақсысы мен жаманын саралай алады, өзі де терістен түңіледі, тектісіне еліктейді, өзгелерді де еліктіре алады (1).
Ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау сияқты адамгершілік қасиеттер негізінен отбасы, бала-бақша мен бастауыш мектепте қалыптасады .Отбасы тәрбиесі дегенде әке-шеше, ата-әже, аға-жеңге, іні-сіңлі, жезде-әпке, нағашы-жиен т.б туыстық қарым-қатынастар, олардың сыйластығы мен түсініктілігі жайлы сөз болуға тиіс. Жасы үлкен адамға ізет, құрмет көрсету - олардың аттарын атамай ата, аға, апай деген сияқты атауларды үйрету адамгершіліктің, имандылықтың белгісі.
1. Алдабергенов Ә. ¥лттық қозғалыс ойындары. Қаз.мұғалім, 1993ж.
2.Аманжолов А.С. Қазақ жұмбактар. А, Ана тілі,1993ж.
3. Асанов Б. Ұлттық ойын ортақ казына. Қаз. мұғалім, 1993ж.
4. Ахметов Н.Ш. «Оку ісінде халык педагогикасының пайдаланудың жолдары» Шымкент, 1993ж.
5. Асқарбаева А. Үстаз ізденістері. А., 1997 ж.
6. Ақмырзина М. Әдеп сабағы. Бастауыш мектеп. 1999 ж. №11-12.
7. Алдамұратов Ә. Оқушылардың грамматикалық үғымдарды меңгеру психологиясы. А., 1983 ж.
8. Адамбаев. Б. Халық даналығы. Алматы. Мектеп, 1975.
9.Ахметов.С. Жеті атасын білмеген жетесіз. «Қазақстан мектебі", 1993.
10. Аймауытов. Ж. Асыл қазына жиналса екен. «Еңбекші қазақ "., 1925ж., 27 май.
11. Антропова. М.В. Работоспособность учащихся и ее динамика
в процессе учебной деятельности. Москва, 1999.
12. Ата - ана жауапкершілігі. Алматы, 1977.
13. Айдаров. Д. Дәуір және дәстүр. Алматы, 1974.
14.Аипова Р. Қариялар мен бала тәрбиесі / Әйелмен және
балабақша. 1993, 24-25 беттер.
15. Адамгершілікке тәрбиелеу әліппесі. Алматы 1978ж
16. Әбдікәрімова.Т, Рахметова.С., Қабатаева.Б «Анатілі» 3-сынып
Алматы «Атамүра», 2003ж.
17. Әлімбаев.М «Халық қапысыз тәрбиеші» Алматы «Білім», 1997ж.
18. Әлімбаев.М «Халық ғажап тәлімгер» Алматы, 1994ж.
19. З.Баженова И.И. Педагогикалық ізденіс. А., 1987 ж.
20. Байжанов Н. «Неке және отбасы» Сұрақтар мен жауаптар.
Алматы «Жеті жарғы», 1997ж
21.Бабанский Ю.К. Педагогика. М., 1988 г.
22.Белгібаева Р. Баланың ақыл-ойын жетілдірудегі ойынның ролі. Бастауыш мектеп. 2004 ж.. №5
23. Богданов.О.С, Петрова.В.И «Бастауыш кластағы тәрбие
жұмыстарының методикасы» Алматы, 1980ж.
24. Бозжанов.К «Қазақ бастауыш мектеп оқушыларының оқу дағдыларын қалыптастыру» Алматы, 1973ж.
25. Божович Л.И. Личность и ее развитие в детском возрасте. М., 1968 г.
26. Валлон А. Психическое развитие ребенка. М., 1967 г.
27. Гвоздев А.Н. Вопросы изучения детской речи. М., 1961 г.
28. Ғабдуллин Л. Халық ауыз әдебиеті. А.,1990ж.
29. Давыдов В.В. К проблеме определяющей роли учебной деятельности в формировании теоретического мышления у детей. М., 1976 г.
30. Дәстүріңді сақтай біл А., Ғылым, 1993ж.
31. Елубаев С, Елубаева С. Дидактикалық ұлттық ойындар мен логикалық есептер. А.1995ж.
32. Жарықбаев Қ. Психология. А., 2002 ж.
33. Жарыкбаев Қ. ¥лттық психология тарихы. А., 1993ж.
34. Жаңабердиева.М.Ж «Қазақтың салт-дәстүрін сабақтан тыс уақытта пайдаланудың кейбір жолдары» Шымкент 2003ж.
35. Жиенбаев.С «Қазақ тілінің методикасы» Алматы, 1945ж.
36. Жұмабаев. М. Педагогика. Алматы — Рауан. 1993. 44-48 бет.
37.Калиев С, Оразаев М., Ысмайлова М. Қазақ халқының салт- дәстүрлері. А., 1994 ж.
38.Қасенғазина Б. Сабақта ойын үйымдастыруың маңызы. Бастауыш мектеп. 1989 ж. №9
39. Қалыбеков Ж. Сабактағы ойын элементтері. Бастауыш мектеп. 2005ж., №1
40. Қайым Қ.Танымдық ойындар білім кілті.Қаз. мұғалімі,
1993ж., №6.
        
        азм:
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ………………………………………………………........2
I Тарау БАСТАУЫШ МЕКТЕПТЕ ТУЫСТЫҚ ҚАТЫНАС СӨЗДЕРІН МЕҢГЕРУДІҢ ... ... ... ... ... меңгерудің әдіс-
тәсілдері...................................................................
..........12
II Тарау БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ТУЫСТЫҚ ҚАТЫНАСТЫ МЕҢГЕРТУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... ... сөздерін меңгерудің кейбір
жолдары..............................22
2.2 Туыстық қатынас сөздердің бала дамуына жасайтын
ықпалы......................................................................
.........25
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...........28
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР………………………...........30
ҚОСЫМШАЛАР
.........................................................................32
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестілігі: Ата-бабамыздың ... ... ... көз салсақ, болашақ азаматты жан-жақты жетілген, ізгілікті,
мейірімді етіп тәрбиелеуде туыстық қарым-қатынасты жетік білдірудің айрықша
маңызы ... ... ... ... ... өнегелі дәстүрдің бірі -
жеті атасын білу. ... ... өз ... жеті ... ... атқарған істерін түсіндіруі міндетті. «Жеті атасын ... ... ... ... «Жеті атасын білмеген жетесіз» деген мақал-
мәтелдердің түпкі ойы тереңде жатқанын ... ... ... тиіс. Ол үшін
ата-аналардың осы дәстүрге мән беруіне назар аударту тәрбиешінің, бастауыш
мектеп мұғалімінің ең негізгі ... бірі ... ... ... ... ... көп ... бүгінгі күнге
соғұрлым ойлы көзбен қарайды. Өткендегі мен ... ... ... екшей біледі» демекші ертеде өткен ата-бабалар ... ... бала ... ... мен ... ... ... өзі де терістен
түңіледі, тектісіне еліктейді, өзгелерді де еліктіре алады (1).
Ата-ананы құрметтеу, ... ... ... ... қасиеттер
негізінен отбасы, бала-бақша мен ... ... ... ... ... ... ата-әже, аға-жеңге, іні-сіңлі, жезде-әпке,
нағашы-жиен т.б туыстық ... ... ... ... ... сөз ... тиіс. Жасы үлкен адамға ізет, құрмет көрсету
- олардың аттарын атамай ата, аға, апай ... ... ... үйрету
адамгершіліктің, имандылықтың белгісі.
Қазіргі таңда бала тәрбиесінде, яғни ... ... ... ... ... сөздерді меңгертудің әр түрлі әдіс-
тәсілдері қолданылып жұр. Халқымыздың отбасына үлкен ... ... ... бірі - жеті ... білу. «Жеті атасын білмеген ... ... ... түпкі ойы тереңде жатқанын ... ... ... бала ... оны ... ... ... мақсаты: - Қазақ халқының өсіп-өну дәрежесі, тарихы мен
мәдениеті осы ... ... ... ... ... ... ... мектепке барған алғашқы күннен бастап, туыстық атауларды
меңгерту;
- туыстық ... ... ... мән-мағынасын тарихи
тұрғыдан түсіндірудің психологиялық, педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... қатынас
сөздерін меңгерту;
- Әр түрлі әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, оқушылармен жан-жақты ой-
пікірлерді талдап, көрсетіп беру.
Практикалық қолданылымы: ... ... ... кластардағы оқу
пәндерін оқыту үрдісіне кеңінен пайдалануға, сондай-ақ бастауыш ... ... ... және ... ... курстарында пайдалануға
болады. Жоғарға оқу орындарында лекциялар жазғанда, практикалық және
лабороториялық сабақтар ... ... ... жазғанда толық
пайдалануға ... ... ... ... ... МЕҢГЕРУДІҢ МАҢЫЗЫ
1.1 Жанұя тәрбиесі
Халқымыздың тәрбие көзі ... ... биік ... ... ... Бұл ... ... балабақша мен бастауышта
қалыптасады. Үлкенді сыйлау, құрметтеу ... ... ... ... да халқымыз бүл дәстүрді бала бойына сіңіруді бесік
тәрбиесініен бастаған. Ата-ананы құрметтеу, үлкенді ... ... ... ... ... тән ... - бой ... Жанұя тәрбиесі дегенде әке-шеше, ата-әже, аға-бауыр, іні-
сіңлі, т.б ... ... ... ... ... Жасы ... адамға құрмет, ізет көрсету -олардың аттарын
атамай ата, аға, ... ... ... ... ... ... ... тарихы мен мәдениеті осы ... ... ... Міне ... бастауыш мектеп
табалдырығын аттаған алғашқы күннен бастап балаларға туыстық ... оның ... ... ... түсіндірудің психологиялық
та, педагогикалық та маңызы ерекше.
Осы мақсатта ... Жеті ... ... атап, олардың игі дәстүрлерін айт.
2. Туыстық атауларға байланысты мақал-мәтелдер айт.
3.Бала, немере, шөбере, шөпшек, туажат деген атаулардың мәні ... ... ... ... «Менің атам», «Менің жездем» т.б. туыстық
атауларға байланысты шығарма жазыңдар ... ... ... ... ... ... - ... егемен еліміздің
үлкен де басты талабы.
Осыған байланысты мына бір аңыз-әңгімені ... ... ... бір ... ері, ... ... жалғыз бауыры және көзінің аға
мен қарасына балап, түн ... төрт ... ... ... ... ... ... ұлы бір ауыр қылмыс жасап қаьарына мінген хан
үшеуін де табан астында ... ... әмір ... ... Төбесінен жай
түскендей әйел байғүс: «Бәрінен бір-ақ күнде айырылатындай менің ... енді мен ... ... қайтіп өмір сүріп, күн көремін»,- деп қара
киініп, қара ... ... «аһ» ұрып ... ... ... ... ... жазықсыз әйелді аяп, рахымы түсіп, жұрт алдында: «Олай болса, сен
үшін біреуінің кінәсін ... Әйел ... қақ жара ... ... ері мен ... ... де ... дар түбінен
бауырын жетектеп шығыпты. Не күйеуін не баласын құтқарар деп отырған хан
әйелдің мына қалауына таңырқап:
- Неліктен сен ... ... ... ... ... көрген, құдай
қосқан некелі қосағың - күйеуіңді немесе бауыр етің балаңды құтқармай, от
басы, қазаны, тірлігі бөлек ... ... ... айт? ... ... Алдияр тақсыр, рас адамға өмірде қосағынан жақын, баласынан қымбат
ешкім жоқ. ... қу ... жөні бір ... ... ... түссе,
күйеу де, бала да болар. Ал, бір құрсақтан шығып, бір емшекті емген бауырды
енді қайтып маған кім ... - ... ... ... жүрегіне, даналығына риза болған хан райынан қайтып,
үшеуінің де күнәсін кешіреді.
Баяғы заманнан бізге жеткен аңыз осылай дейді. Тар ... сын ... мен ... ... ... апаның бауырына деген туысқандық сезімі бірге
туғандардың бір-біріне елжіреген ... ... ... ... ... аға мен ... ... осындай болғанда, өзінен кейінгі іні мен
қарындастың жөні бір бөлек.
«Адамға өткен дәуір бәрі - сабақ» ... ... ... ... ... ... ... аса қымбат болатыны да осыдан.
Өнегелі дәстүрге тәрбиелеудің орны бөлек. «Жеті атасын білмеген жетімдіктің
белгісі», әйтпесе, әкесінің көзі тірі бала ең кем ... жеті ... ... ... ... қосқан ерлігін, озбырға көнбеген
өрлігін, ата-бабасының артқыға қалдырған асыл өсиеттей - ... ... ... ... қай ... ... білуі парыз.
Ізгілік есте сақталғыш. ¥рпақтан ұрпақ сол ізгілікті, елдік мерейін
көтерген рухани өмірді көкпардай қағып алып, ... ... ... ... ... ... ... атасының кім болғанын, не істегенін, ел
жұртқа несімен беделді болғанын, ... ... ... ... ... ол ол ма, өз ... ... жолын, алған сый-сыяпатын
білмейтін жас өспірімдер де кездеседі. Бүл - ... ... Бала ... ... ... көп білген сайын, бүгінге
соғұрлым ойлы көзбен қарайды, өз тетелестерінің бұрынғыдан кем соқпауын
тілейді, ... мен ... ... ... ата-аналар әр түрлі сылтау айтып, баланы қатар құрбыларымен
достасуға тыйым салатын кезі болады. Бұл ... олар ... өз ... ... ... ... ... көру қуанышынан айырады, баланың
оқшаулануына себепкер болады. Осылайша ... ... ... ... ... ... тиіс. Балалардың достығы олардың
адамгершілік тәрбиесіне ... ... әсер ... ... керек.
Бала тәрбиесімен тек оның анасы ғана ... ... ... ... ... де тыс ... бала ... мен күнделікті
айналысып отыруының зор маңызы бар. Жанұяда ересек балалардың ... ... ... ... ... ... маңызы да өте
зор. Кейде ... ... ... ер ... «бұл ... ... ... білдіреді. Мұндай жөнсіз ұялшақтықты жеңу баланы өмірде іскер ... етіп ... ... ... ... ... ... қалыптасуына отбасы өмірі, ата-ананың мінез құлығы да елеулі
әсер етеді. Моральдық қасиеттері жоғары, ұрыс-жанжал ... ... ... рухы ... бір-біріне сеніп, қамқорлық жасайтын тату отбасында,
әдетте бала да кішіпейіл, қайырымды болып өседі. Ата-ана ... ... ... және ... үйге берілген тапсырмалардың
орындалуын тексереді және балаларды дербестікке үйретеді. Оқушының ... ... бос ... ... ... да ... ... кезінде
солардың бәрін де белгілі бір уақыт бөлу керек екенін ата -ана ... тиіс ... ... ... ұлын ... қызын күн режимшен тыс
шаруаларға жұмсауға тура келетін жағдайлар да ... ... ... ... ... ... ... жайып тастап, сабақ
оқуға енді ғана кіріскенде, оны ... ... ұлы ... ... ... еді,- гүл суаруға жіберді, қызы отыра қалып, кесте тіге бастап еді,
бауырын ойнатып келуге жіберді.
2-сынып балалары үшін әрбір ... ... ... ... ... әже, әке, аға, іні, ... ал шешеге байланысты нағашы ата, нағашы
әже, нағашы аға, нағашы іні, ... ... ... ... ұйымдарды
үйретуге болады.
«Әпке» деген сөз «Апа» деген түбірге «әке» деген ... ... ... Әпке - ... ана. Ол - әр ... көмекші, әрі
өзінен ұрпақты тәрбиелеуші. Әпке — біреуге туған жасы үлкен қыз.
«Ағасы бардың жағасы бар» ... ... - жасы ... біреуге туған бауыр.
Аға - әкеден кейінгі отбасының иесі.
Ол - әрі әкеге көмекші, әрі отбасындағы барлық тірлікті ... ... Аға ... қарындасқа үлгі - өнеге көрсетіп, ... ... ... ... ... бар» деп,- ... інінің ағаға көмек көрсетіп,
оған сүйеніш болатынын уағыздайды. «Аға - ... іні - ... ... ... ... іні ... бермей, іні одан да зор болып, яғни
асып түсуге тиіс деген ... ... Іні ... ардақтап, ақылына тәнті
болып, кеңесіп отыруға міндетті. Інісі мен қарындасы ағасын әкесін ... ... ... ... ... сынсын» деген қатаң мақал
бар. ... ... ... қыз ... ... ең кіші ... әлпештеп аялау-
әрбір жақынның жандай міндеті.
Қыз баланы сыйлай білу, оның көңіліне қаяу салмау, бар ... ... ... - ұлттық дәстүрдің салтқа айналған үрдісі. Ал қарындас
ағасына қызмет етуді, әпкесіне көмек көрсетуді өзінің негізгі міндетім ... ... ... болу ... яғни «Бір үйде қанша болсаң, бір-
біріңе меймансың». «Бір-біріңді жаттай сыйла, жат жанынан ... ... ... ... ... ... бір ерекшелеп айтатын туыс - бөле. Әр елге ұзатылған апалы
сіңлілі қыздардың, өзара ... ... ... ... ... қыздарының,
балалары бір-біріне бөле болып келеді. Бөлелер арасында олардың ... ... ... аса бір ... ... ... Оларды туысқандық жағынан байланыстыратын - нағашы жүрты. Бұл ... да ... ... ... ... да ... жолы да, ... бірдей, бір-бірінен ерекшеленері жоқ, тең туыстар. Нағашыларының ... ... хұқы ... Бәрі де ... ... ... ... егіз
қозыдай өте тату болады. Қазақта осы ... «Екі ... да бөле ... ... да бота тату» деген мақал да бар. Оның мәнісі - шешелері бір-біріне
адал, апалы-сіңлілі ... ... ... өскен бір елдің ... ... ... ... да ... ... ... адамдардың арасында жиі кездесетін бас араздыққа ... ... ... ... ... ... ... балаларына
ынтымағы бұзылмасын деп, бір үйдің ... ... ... ... ... дәстүрі де болған. Мұндай жағдайда әкелері ағайынды болғандықтан бұл
қыздардан туған балалар ... ... деп ... ... ... қыздарына үйленген өзара жақын ағайындардың балаларының да бөлелігі
жайына қалып, аталас туыстық қарым-қатынаста ... ... ... ел ... ... де, ділмар шешен де,
ақиық ақын, ел қорғаны батыр да «Қырық рулы ... ... ... ... сөзді жиі айтқан. Алысты жақын тұтқан, жақынды бауыр тұтқан. Туыстық
желіні үзбеген. ... ... ... сөз ... ... ... ... Сүттей ұйып ғұмыр кешкен. Ел шетіне жау келсе,
даңқты бабаларының атын ұран қып ... ... ... бір, ... бір, ... ... бір, ... жеріміз бір, суымыз, нуымыз бір,
Ер Түріктің ұрпағы, алаштың азаматымыз десіп бәтуаласып, ... ... ... ат ... ... бір байрақтың түбінен табылған.
Қазақта туысқандық қатынастарды өзара сабақтас үш жұртқа, топқа бөліп
атайды. Біріншісі, адамның әкесі ... ... - өз ... ... ... деп атайды. Екіншісі, шешесі жағынан туысатын - ... Ал ... ... не ... жағынан туысатын - қайын жұрты.
Адамның өз жұрты жеті ұрпаққа таратылып аталады. Олар айтушының атасы
мен ... ... мен ... өзі, ұлы мен ... ... ... мен ... туған жиен, немереден туған шөбере мен жиеннен ... және ... ... ... ... ... ... әкесінен(атасынан) арғы ата-бабаларын арғы атам, бабам, ұлы
бабам, ұлы анам деп атайды немесе үшінші, ... ... ... ... деп рет санына қарай да айта береді. Арғы аталарымен бірге
туысқан еркек кіндікті адамдардан тарайтын ... ... ... ... ... аға, ... ... немере ағам, немере
апайым, немере іні, ... ... ... біз ... бір ... немере туысқанбыз деседі. Осы немере жақындардың ұл-қызымен үлкен
әкесінің аға інісінің немерелері айтушы адамға шөбере туыс ... ... туып ... үйі, әке ... ер жетіп, бөлек отау шыққан
кезде «қара шаңырақ», «үлкен үй» атанады. Ағайынды ... ... ... «қара шаңыраққа» кенже бала ие болады. Кенже балаға ауысқан бұл ата-
ананың түтін түтеткен орны, ... ... ... ұрпақ үшін қадірлі,
қасиетті орда есебінде қастерлі. Оған барлық отаулар, ... ... ырым ... әртүрлі киіт, сыйлықтар, соғым сойғанда мүшелеп
сыбағалар әкеліп тұрады. Қара шаңырақты ... - ... ... ... ... ... ... құлы осы «үлкен үйде»,
«қара шаңырақта» деп есептелінеді. Ата-ананың басқа балаларына енші, ... ... ... барлық мал-мүлкі де осы «қара шаңырақта» кенже балада
қалады. Кенже ... ... ... ... ... ... анық мұрагері»,- деп те еркелетіп жақсы көретін болған. Сүт ... ... осы ... ... зердесіне сіңіріп, құлағына құйып
өсіргендіктен өзінің басқа бауырларынан артықшылығын ерте түйсінген кенже
ұлы ... ... ... бетінен қақпайтын, еркін ерке болған. Тіпті сол
адам ер жеткенде де ... бір ... ... ... ... ... көзін көрген үлкендер, туыстары: «Пәленшекеңнің кенжесі ғой,
еркелейтін жөні бар, бұл еркелемегенде кім ... ... ... (4).
Өз кезегінде «қара шаңырақтың» иесі де аға, апа, құда-жекжаттарына
әке-шешесінің атынан жол, сыбаға беріп тұрады. Алыс ... ... ... ... келген қыз, нағашылап келген жиен ең алдымен үй ... жасы кіші ... да, осы ... келіп сәлем беріп, дәм татып,
сыбаға жеп, сый әкеліп, сый құрмет көреді. Кейбір жөн білетін, ... ... ... ... ... ... ... да,
«пәленшекеңнің қара шаңырағынан аттап кете алмаймын» деп, үй ... ... ... ең ... ... шаңырақтан» дәм татып жатады. Мұның өзі ата-
баба әруағын құрметтеу. «Қара шаңырақты» құт ... кие ... ... ... ... салт-дәстүр.
Туыстық қарым-қатынас қазақта бір-біріне қол ұшын беріп, көмек ... да ... кең ... ... дархандығымен, аста-төк
жомарттығымен, білек түре ... ... ... ... аралас-
қүраласшылдығымен айқын байқалады. Анық туыстық жарасымдылықты аңғартады.
Мәселен, қыз ... ... ... енші беру ... қуаныш кезінде немесе
кісісі өлген үйге аза ... оның ... ... ... ... яки жалалы,
істі болған, кездейсоқ апатқа-жұтқа, ... ... ... жұрдай
болған, ақшадан, дүние қаражаттан қысылған ... ... өз ... ... деп ... көрсету әдеті
бұған дәлел. Мұндай көмек халықтың арасында әр жерде әр ... ... ... деп ... ... қатынас сөздерді меңгертудің әдіс-тәсілдері
Қазақ халқында туыстық есеп ... ... ... ер адам ... ... оның ... неменесіне (шөпшегі) дейінгі
жеті ұрпақтың әрқайсысының өзіне тән тиесілі аты бар. ... ... ... жеті ... білуі шарт болған. Оның басты себебі үлкен бір
таптан, рудан тарайтын бір бұтақ(тармақ) жіті атаға дейін ... ... ... ... бір ... ұрпағымыз десіп қыстау, жайлауы бір болып, ... қойы ... ... ... Жеті атаға дейінгі туыстардың ... ... дауы да, жауы да ... ... ... той, ... ... өткерген. Екінші бір себебі жеті атаға толмаған жағдайда
бірімен-бірі қыз алыспаған. Жеті атаны білу - ... ... ... өзіңнің шыққан тегіңді, алыс-жақын айналаңды тану.
Бірге туған ағайынды адамдар арасындағы ең сөзі өтімді, ... ... - ... аға. ... кейінгі іні, қарындастарының болашағына, тағдырына,
жай-күйіне ол өзін әрдайым ... ... ... ... ... іні, ... ... ер жетіп өз алдарына үй болып, бөлек-бөлек
отау құрып кеткенше олардың ... ... аға ... ... жасап, аяқтандырып үйлендіру, құдаларын ... ... ... орнына қондыру... бәрі-бәрі ... ... ... қалған мал-мүлікке де кенже інісін үйлендіріп, «қара шаңырақты»
табыстағанша, аға бас-көз болады. Қайтыс болған әке-шешесін де өзі ... ... ... ... жоқтатпай дұрыстап жөнелту, бастарына
белгі тұрғызып, жаназа, ас-суын беруде тікелей ағаның борышы (5).
Қазақта қыздардың ... да жөні ... Алыс ... ... қыз байғүс елін, жерін, әке-шешесін, бірге туған бауырлары мен ... ... ... ... ... елге ... ... апаларын ер жеткен
соң іздеп бару ... ... ... ... ... ... апаның
қуанышын айтып сөз жетпес. Өткеннен де кеткеннен де ата-анасы, бауырларының
амандығын сұрап, сағыныштан ... ... ... ... ... көзайым
болып, бауырларына көңілі тойып, мауқын баса алмай ертелі-кеш айналып-
толғанып, барлық ... ... ... ... ... тосады екен. Сірә
«апам үйі ақ ... ... сөз де ... ... ... ... ... бір
туған аға мен апаның қадір қасиеті осындай болғанда, ... ... ... жөні бір ... аға мен ... ... ... туысқандық, сыйластық
болған.
Аға қарындасына қатты сөз айтпай ұрсып-зекімей әрдайым ... ... ... ... ... ... ... болып жүрген. Қарындасын
біреу зәбірлесе аянбаған. Сондықтан да жұрт қыз ағасынан жасқанып жүретін
болған (6).
Адамға ... ... ... ... жүрек сырыңды
ақтарып, мұңыңды шағар ашық, жайдары, сұңғыла жеңгенің, қолы ... ... ... ... ... аға ... ... кесе
көлденең өтпей, қабағыңды танып сыйлап тұратын биязы күйеу баланың, жүзіңе
тіктеп қарай алмай, сыбдыры білінбей аяғының ... ... ... ... ... ... ... өзіңді ерекше пір тұтып ... ... сөзі ... ... ... ... жанашырлық қасиеттері
де ерекше болады. Төрт құбыласын толықтырып тұратын осы етене туыстардың
бірі болмаса адам өзін олқы ... ... ... айта алмайтын сырын,
өтініш, тілегін жеңгесіне білдіреді. ... ... ... ... аға ... ... мәселелерде өзін інісінен бөлектеу, ... ... ... ... ... ету, күрмеуі қиындау түйінді жеңгенің
жолы, ағаның ... ... ... ... ... ... жарына деген ынтық көңіл, ыстық ықыласын
суыртпақтап ең алдымен тел ... ... ... сыралғы сырлас жан досы
мен әр нәрсенің қыбын танып, ретін, жөнін, жөнін жақсы білетін жеңгесіне
айтады. ... есті ... топ ... еңсесі көтеріңкі, жүзі жарқын,
қалыңдық қарар жігіт болуы үшін бой түзеп, ер жетіп келе жатқан қайнысының
күні бүрын бір киер ... ... ... ... ... ... атын сайлайды. «Әлгі біздің сол жігіт» деп ... ... ... енді ... мен балдыздың арасындағы көңіл жықпас шынайылылық, ... да ... ... Әр ... жөнін білер абыройлы, жақсы
балдызды жезде де мақтан тұтқан. Оған өз ... ... ... ... ... болып жүрген. Қазақта «Әкенің ең жақсысы жездедей-ақ» деген ... ... ... ... орны ... қой. Бұл ... әкемен тең қою арқылы
жезденің адалдығын, жақсылығын мегзесе, аңғартса керек. Адам ғұмыр бойы
күйеу баламен келіннің ... ... ... ... көрсетпеуге тырысып
бағады.
Қайнаға деген биік мәртебеге әрдайым лайық, ... ... үсақ ... ... ... ... ... жерде қалдыртпауға күш салады. Содан
да болар қазақтың туысқандық ... ... осы ... ... ... келді. Жасы үлкен, жөні бөлек болғандықтан құрметтелуі
керек те (7).
Нағашы өз жұртынын ... ... ... ... ... ... аралас-құралас, алыс-берісті болып ... ... - ... ... Нағашы жұрт деп айтушыға шеше жағынан туысатын
туысқандарды айтады. ... ... ... ... шыққан тегі, руы
түгелдей нағашы ... ... ... өзіне туыстық қатынасы жақын
тікелей нағашылары - нағашы ата, нағашы әже, нағашы аға және ... ... апа және ... ... ... іні және нағашы келін, нағашы қарындас
және шешесінің апа, сіңлісінен туған балалар - ... ... ... ... ... ең ... ... адам - нағашы Халықта «Өз
жұртың - күншіл, қайын жұртың - міншіл, нағыз жұртың -нағашың» деген ... ... ... еріп ... ... ... ... мал атап, жас төлдерге ен салдыру салты болған. Бүл
салт ауылды жерлерде әлі де бар. Малды, дәулетті ... ол ... ... ... ... ер жеткенде енші қылып береді екен. Сондай-ақ
жасында жетім қалып нағашысының қолында ... сол ... ... ... ... үй ... алдына мал салып сән салтанаты жарасқан көш
болып қайтатын жиендер де болған. Мүндай ... ... ... ... Атақты жырау, ақын Дулат Бабатайұлының «Еспенбет
батыр» дастанында да осындай оқиға айтылған.
Халқымызда «Жиен ел болмас, желке ас ... және оған ... ел ... - малы ... ... ас болар - майы болса» деген мақалдар
бар. Мұндағы «Жиен ел болмас, желке ас ... ... ... ... ... тәрбиелесең де түбі сіңбейді, атасы бөлек, өз еліне кетіп қалады. Өз
елінің сөзін ... ... ... ... ... ... сөз. ... да
нағашы жұрт қанша жақсы болса да, жігіт өз елін аңсап, кейде ел ... сын ... ... өз ... ... ... ... Бұдан біз
адамға өз жұртының қаншалықты ыстық, қымбат екенін аңғарамыз. Ал жоғарыдағы
екінші мақал - жиеніміз дәулетті, ... ... ... ... ... ... беделді азамат болса, бізге де жақсы, алыс-беріс ... ... арқа ... ... деген үғымды білдіреді.
Жалпы елі, жері, атасы басқа болғандықтан нағашы мен жиен бірін-бірі
күндемеген. ... ... ұзақ ... олардың арасында жат қылық
саналған. Біріне - бірінің құрмет-бейімі шынайы, таза болған. Осы тұрғыдан
алғанда ... ... ... , ... ... ... ... қалыптасқан.
Бұл да халқымыздың туысқаншыл, бауырмашылдығына тән жақсы қасиет ... бір ... ... туыс - ... Әр елге ... ... қыздардың, өзара немере, шөбере, тіпті аталас елдің қыздарының,
балалары бір-біріне бөле болып келеді. ... ... ... ... жақындығына байланысты аса бір жарасымды, сыйласымды қарым-қатынас
болады. Оларды туысқандық жағынан байланыстыратын - ... ... Бұл ... да ... ... ... ... да бөлелерінң жолы да, жөні
де бірдей, ... ... жоқ, тең ... ... алдында
да бөлелердің хүқы бірдей. Бәрі де жиен. Бөлелер ... ... ... өте тату ... ... осы ... «Екі аяқты да бөле тату, төрт
аяқты да бота тату» деген мақал да бар. Оның ... - ... бір- ... ... ... жасынан бірге өскен бір елдің қыздары
болғандықтан ... ... ... да ... ... ... үшінші жағынан туысатын жақындары - қайын жұрты. Қайын жұрт деп
- үйленген жігіттің келіншегі мен ... ... ... ... жағынан
туысатындарды айтады. Осы келіншегі немесе күйеуінің елі, руы ... ... ... ... Сол ... ... бәрі жаңағы жаңа үйленген жігіт
пен келін деп, ал ... ... не ... кіші ... «жезде»
және «жеңге» деп атайды. Бүкіл бір ... ... бәрі ... жұрт болып
саналғанымен, адамның бұл жағынан туысатын етене жақындары ... болу үшін ... ... ... ... келіншегінің әкесінің әке-шешесі - қайын ата(әке) және қайын
ене. ... ... ... ... аға, ... ... қайын ата, қайын
апа. Олардың ... мен ... - ... ене және ... Ал осы ... ата ... ... туған балалар жас жағынан жігіттің келіншегінен үлкен болса ... ... аға, ... ... ... ... күйеуі мен әйелі бажа, жеңге
деп аталады. Ал ... ... кіші ... немере балдыздар. Олардың
күйеуі немесе әйелі жігітке бажа, келін болып келеді (10).
Қыздар жағына ... ... жаңа ... жас ... егер барған
жері жайлы, өзі инабатты, ибалы жақсы болса, түскен үйдің баласындай болып
кетеді. Қайын жұртын жатырқамай, ... ... ... ... ... ... бойынша келін күйеуінің туыстарын еш уақытта түйеден
түскендей ғып атымен бадырайтып ... ... өз ... ат ... ... «ат тергеу» дейді. Келін тарапынан берілетін жанама есім ... ... ... ... алыс-жақындығына және әркімнің
жеке басының ... ... ... Бұл ... ... ... көңіл және ой сергектігінің алатын орны ерекше.
Әрине, мүндай ... ... ... ... үлкеннің де, кішінің де көңіліне
келіп, намысына тимейтіндей әрі ... ... да, ... болуы керек
(11).
Келіндер қоятын аттар көп-ақ. Бүл жерде ең негізгілерін атап өтейік.
Мәселен, күйеуінің ... ... ... немесе «ата» десе, әжесін «әже»
дейді. Ал күйеуінің әкесін «ата», ал ... ... ... ... ... деп ... інілеріне «ортаншы інім», «ер жігіт» «сал жігіт», «мырза
жігіт» сияқты ... ... ... ... ... ... «кішкене қыз» сияқты аттар қойып атайды.
Жоғарыда келтірілген жарасымды есімдерден үлкендерге деген ... ... ... ... ... ... қамқорлық лебін аңғарту қиян
емес. Өзінен кішіге мұншалықты сезім шуағын төге ... ... ... да, ... ... де ... ... болған. Олар да
жеңгелерін құрмет тұтып, көбіне атын да атамай «жеңеше» атандырған. Осындай
үлкен-кішіге ізетпен қарап, оларға арнайы ат ... оны ... ... ибалы келіндерге жұртшылық әрдайым ризашылықпен қараған.
Халқымыз құдалыққа зор мән берген. Әркім өзі теңдес, сыйласа алатын
адамдармен құда ... ... ... келіннің көрген тәрбиесіне, шыққан
ортасына, тегіне баса назар аударған. ... ... ... ақыл-парасатты,
ер мінезді, кісілікті болуы үшін киелі атадан, ... ... ... ... ... ... «Көп беріп көргендіден қыз алсаң, тік ... ... ... аз ... ... қыз алсаң байының қойнына бір жатқанын
міндет етер». «Аяғын көріп асын іш, ... ... ... ал», ... ... ... ... мақал -мәтелдер осындай құда түсіп, қыз
айттыруға деген үлкен жауапкершілікті көзқарастан туған.
Қүда түсудің түрлері мен ... атап ... Енді қыз ... ... сый-құрмет көру үшін құдалыққа ... ... кім ... ... ... ... бастап келген, көбінесе, басқаларынан
ересек, сөз үстаған, жөн білетін, малға бата жасайтын адамда «бас ... ... ... - ... құда» немесе «сары сүйек құда», негізгі
құданың аталас жақынын, ... ... ... - ... ... деп
атайды. Келіннің шешесін - құдағи, жеңгесін, апасын не ... және ... ... - ... ... Ал ... бауырын - құда бала ... ... ... өскен жамағайын құрдастар арасындағы қарым-қатынас
та көңіл аударарлық жәйт. Құрдастар өзара өте қатты қалжыңдасады және
қандай ... ... ... да ... ... ... оған қарсы
шешендік, аңғарымпаздық тәсілге сүйенген ұтымды дағдыланады. Мүның әзіл-
қалжың бірге ... біте ... ... ... ... жан дүниесін
түйсінген қапысыз, қалтқысыз достардың арасында ғана жүреді. Бүдан, әрине,
көп таныс-білістігі жоқ. ... ... ... ... ... ұғым тумаса керек. Әйелдер де күйеулерінің құрдастарымен
жарасымды әзілдеседі. Сырт көзге бұндай оңтайлы жерде орынды айтылған әзіл-
қалжыңдар ұнасымды көрінеді. Қазақта «Ойын ... ... ... ... бар. Тегінде туыстық қатынаста кіммен қалай әзілдесуге
болатынын да ... жөн. ... мен ... ... мен ... ... қалжың ерсі емес. «Әкесі құрдастың баласы құрдас»,-
дегендей кейбір жігіттер әкесінің құрдастарымен де реті келген ... ... ... ... ... зілсіз, жеңіл қалжыңдасып жүреді. Мүндай
бірқақпай қалжыңдар бөлелер арасында да болады
Қазақта «Жеті атасын білген ұл -жеті рулы елді ... ... ... ... туады»,-деп халық адамның арғы тегіне ... ... ... ... тартып туады, біреу әкенден артып туады» дейді де
ұрпағының мейлінше ... ... ... - ... пірі», қара шаңырақтың қожасы. әке - үй ... ... ... ... бала - ... балапан» дейді хақымыз.
Әрбір баланың әке ... ... мен ... бар. Әке ... ... алу, ... тыңдау, ізет көрсету, әдеп сақтау; парыздар:
балалық міндеттерді орындауды дәстүрге айландырып, әкеңе ... ... ... оны ... да қуанышқа бөлеп отыру; кәмелетке ... ... ... ... көрсетіп, оның қартайған шағында асыраушысы болу,
әкенің ... ... ... Әкесін сыйламаған балада адамдық сезім жоқ. ... ... ... оның нақұрыста адамгершілік мейірім, қайырым болмайды.
Мейірімсіз, қайырымсыз жанда адамгершілік қаламайды (13).
Ең әуелі бала ... ... әдеп ... ... ... Мысалы: аяулы
ана ас дайындап, дастархан мәзірін жасайды, сонда анаға көмектесе жүріп,
әкені - ас ... ... ас ... әзіз әке тартқан соң ғана әдептен
«алыңыздан» бастап дәм татады. Бүл ... ... ... ... көтермей, дөрекіленбей сөйлеу қажет. ... ғана ... ... ... ... ... Әрбір
бала ең алдымен әкенің берген тапсырмасын орындап содан кейін ғана ... ... ... бастауға тиіс. Әкеге ... ... ... еңбек сүйгіштігін көрсете білсе, ол - ... ... ... ... болу - ... Мысалы: Әке күйші, әнші баланың да
өнерге бейімі бар дейік. Ал бала сол әулеттік дәстүрге немқұрайлы қараса
онда ... ... жоқ, әке ... ... ... ... жоқ. 3-сыныптың Ана тілі оқулығында Жәнібек Кәрменовтың «Әке
тәлімі» деген әңгімесінде Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Бекмұхамедтің баласына ән тыңдауда үйретуі туралы
жазылған, яғни әкесінің ... ... ... Мынау жарық
дүниедегі бала үшін ең ... адам - ... ... - біздің күніміз!
Ананың біз - гүліміз!
¥ланды, ана, қуантып,
Ұзақ өмір сүріңіз,» -
деп, тақпақ айтқан жас бала ардақты анаға үлкен тілек білдіреді. ... ... қыз мет ... те, мың ... ... ... - ... асыл ананың бір
түнгі ұйқысына татымайды.
БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ТУЫСТЫҚ ҚАТЫНАСТЫ МЕҢГЕРТУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ... ... ... ... қатынас сөздерін меңгерудің кейбір жолдары
2-сынып балалар үшін әрбір отбасында әкеге ... ... ... әже, әке, аға, ... іні, қарындас; ал шешеге байланысты: нағашы ата,
нағашы әже, ... аға, ... іні, ... ... ... ... ... болады.
«Әпке» деген сөз «апа» деген түбірге «еке» сыйласым қосымшаның
жалғануымен қалыптасқан. Әпке - екінші ана. Ол әрі ... ... ... кіші ... ... Әпке - ... туған жасы үлкен қыз.
«Ағасы бардың жағасы бар» дейді халық. Аға - жасы ... ... ... Аға - ... ... ... иесі.
Ол - әрі әкеге ... әрі ... ... тірлікті басқарушы,
тәрбиеші, тәлімгер. Аға ініге, қарындасқа үлгі-өнеге ... ... ... міндетті.
Әсіресе ер бала - әкемен сырлас, жолдас, дос. Әке дәстүріне мұрагер
болу - борыш. Мысалы: Әке күйші, әнші баланың да ... ... бар ... бала сол ... дәстүрге немқұрайлы қараса онда әулеттік намыс жоқ,
әке үмітін ақтамайтындай табандылық пен жауапкершілік жоқ. 3 ... ... ... ... Кәрменовтың «Әке тәлімі» ... ... ... ... ... Ермек Серкебаевтің ... ... ән ... ... туралы жазылған деп, тақпақ
айтқан жас бала ардақты анаға үлкен тілек білдіреді. Анаға өмір бойы ... те, мың ... ... ... - құрметіміз асыл ананың бір түнгі
үйқысына татымайды. Ана ... тек ... ... ... тынысы бар» деп, халық інінің ағаға ... ... ... ... ... «Аға - ... іні- зордан» деген мақал
ағаның кешірімділігін іні ... ... іні одан да зор ... ... ... ағаны ардақтап, ақылына тэнті болып, кеңесіп отыруға ... мен ... ... әкесіндей сыйлау керек.
Қазақта «Қарындасын сыйламағанның қары сынсын» деген ... ... ... ... бойынша қыз баланы, әсіресе, ең кіші қызды әлпештеп
аялау әрбір жақынның жандай ... Қыз ... ... ... оның ... ... бар ... әуелі қызға жасау -ұлттық дәстүрдің салтқа
айналған үрдісі. Ал қарындас ... ... ... ... көмек көрсетуді
өзінің негізгі міндетім деп, инабаттылық қарым-қатынаста болу керектігін
үйрету, яғни «Бір үйде қанша болса, ... ... ... ... жат ... ... деп халық отбасындағы сыйласымды жоғары
бағалайды. (16)
¥рпаққа ата-анадан кейінгі ең жақын жанашыр адам - нағашы. Халықта
«Өз жұртың - күншіл, ... ... - ... ... ... ... деген
мақалды жоғарыда да келтіре кеткенбіз.
Әрбір ұрпақ анасының шыққан тегі - нағашы атасын, әжесін, апасын,
ағасын, ... ... ... ... ... ... да ... айрықша сыйлауға міндетті. Өйткені нағашының жақындық жан сезімінің
көңіл ашар көріністері, ... мен ... ... ... ... әсер ... ... баурайды. Әрбір жиен, жиеншар нағашының
бұл қасиеттерін тебірене ... ... ... ... борышты.
2-сынып оқушылары үшін ... ... ... «Нағашым» деген тақпағын ұсынуға ... ... ... ... ... ... ... орындады ма, соны тексерііп,
сүраққа жауапты қайдан ... ... ... ... ... айтпай,
балалардың дербестігін тәрбиелеу. Сонымен қатар, ептілікке, іскерлікке,
өмірде, ... ... ... ... ... де
үйретіп отырулары қажет. Баланы саналы тәрбиелеуде ептілік пен әрбір ... ... роль ... ... ... ... құбылыстарына,
күтпеген жағдайларға оқу әрекет танытуы бала кездегі тәрбиеден басталады.
Бала тәрбиесіндегі аса маңызды ... ... ... ... ... туыс бауырларына ізет көрсету
және де жеті атасын танып білу. « Жеті атасын білмеген жетесіз»,-деп ... ... ... Бұл ... ... ... жете мән ... бала жасынан»,-деп оған жеті атасын бала кезден айтқызған.
Бүлдіршіннің көңілінен сол жеті ... ... ... ... ... ... жеті ... танып -білуі оның кішкене мемлекет
жанұясының түп-төркінінің тарихын білу ... сөз. Бұл ... үйде ... ... жеті атасын мұғалімдер күнделікті ... ... үшін ... ... ... ... ... мен ата-ананың арасында да
тығыз байланыс болуы тиіс. Егер ата-ана мен мектеп өзара тығыз байланыста
болса, балалардың мінез құлқына бірдей ... ... ... ... ... ... ... болады.
Мінез-құлық мәдениетін тәрбиелеу ісіне, туыстық қатынас сөздерді
меңгертуге бастауыш сынып мұғалімдері түгел қатысса, жұмыс ... ... ... бастауыш сынып мұғалімдерінің методикалық
бірлестіктерінде мінез-құлық мәдениетін тәрбиелеу жұмысының ... ... бұл ... ... ... ... ... міндеттілігін
анықтап алу керек.
Отбасында ағасының жұбайы - жеңгесі болса, олда ... ... ... ... де сыйлы ұғым. «Жеңгесі бардың, теңгесі
бар», «Жолы болар жігітің жеңгесі шығар ... ... ... ... ... ... - ... деп халық жездені әкемен қатар қояды. Өйткені
жезде анадан кейінгі екінші ана - ... ... ... ... ... ... жасауға міндетті.
Балдыздары жездесін әкесіндей сыйлап, құрметтейді. Балдыз бен жезде
арасында ешқандай кикілжің, реніш болмауы ... ... ... ... құптау, ақ жарқын ақылдасу сияқты ара қатынастық ... ... оның ... да ... ... ... ... тиіс. Сол сияқты
күйеу бала ... ... ... ... ... ... да артық
сыйлай білу керек.
1,2-сынып оқушылары үшін ата, әже, ана, әке, бала, кейуана, нағашы
ата, ... әже, ... аға, ... іні, ... қарындас, аға әпке, іні,
қарындас, сіңлі атаулары меңгеттілсе;
3,4-сыныптарда ... ... ... ... ... ... ... мағыналары түсіндіріліп осы ... ... ... ... ... ... жақсы таныс болар еді..
2.2 Туыстық қатынас сөздердің бала ... ... ... ... - өте ... нәзік те жауапты іс. Бүл жолда
мұғалімнің балаларды оқуға қалай үйрету керек, олардаң әрқайсысының ... ... ... ... ... пен
әділеттілік сезімін, сергектік пен жамандыққа ... ... ... ... аса қиын ... ... ... тура келеді.
Педагог оқушыларды оқыта жэне тәрбиелей дамып келе жатқан, оның түрлі
қылықтарына түрткі болған ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері жайлы ойластырумен болады.
Баланың дамуына ықпал жасайтын факторлар өте көп. Балалармен тәрбие
жұмысын ... ... бәрі де ... отыру қажет.
Төменгі сынып оқушыларының жас шамасы жүйелі түрде оқытудың, ... ... ... ... жеке ... дамуын анықтайтын
қасиеттердің қалыптасып, нығая түсуіне ыңғайлы кез. Бүл ретте бастауыш
сыныптардың мүғалімдеріне аса үлкен ... ... ... ... өсетіні: ары бар және адал қызметкер, жақсы адам,
жер бетіндегі жақсылық атаулы үшін күрескер болып шығатыны немесе ... ... ... ... адам ... ... көп ... мұғалімнің
балалармен жүргізілетін тәрбие жүмысының мазмұны мен ... ... бұл үшін ... тек ... ... ... ... Бұл оқиғаның баланың өзі үшін, ... ... ... үшін аса зор маңызы бар. Ол тұңғыш рет өте
маңызды, қоғамдық мәні бар ... - ... ... ... ... - ... ... негіздерініэң
білімдерімен қаруландыру, өз бойында рухани байлықты, моральдық тазалықты,
дене шынығуын шебер ұштастырған адамды қалыптастыру болып ... Бұл ... ... ... және ол мектептің бүкіл оқу тәрбие ... ... ... ... болған балалар көп нәрсені түңғыш рет орындайтын болады. ... ... ... өзінің құрбы-құрдастарына, туыстарына, басқа
адамдарға бүдан кейінгі қарым қатынасты көбінесе оның ... осы ... ... ... байланысты болады. Әр баланың ... ... ... ... ... әр баланың өзіне тән әлсіз жақтары да
болады. Тәжірибелі мұғалім балалардың өмірін ұйымдастыра ... ... осы ... түзейтіндей етіп жүргізеді.
Баланы нерв жүйесіне байланысты бір жұмыстан ... ... ... тез, ... баяу ... асып ... Төменгі сынып оқушысы өзінің жас
ерекшелігіне сәйкес бір жұмыстан екінші жүмысқа оңай ауысып кете ... ... ... ... тастап, екінші бір істі бастау үшін баланың өз
дегенінде тұрып ата-ананың айтқанын істемеу жөніндегі табиғи ішкі ... ... ... ... ... ... ... берудің зияндығы да
бар. Бала бастаған жүмысты тастап кетуге мэжбүр ... Бүл ... ... ... ... ... ескерту тиіс. Өйткені
балалардың өз міндеттеріне, сабаққа қоғамдық тапсырмаларға, еңбекке ... дәл осы ... ... ... ... оның жеке бастық қасиетін қалыптастыру, күнделікті
өмірдің әр күні жүзеге асырылады. Сондықтан оқушының күнделікті өмірі мен
ісінің әр ... ... ... ... ... қатынасқа құрылуы өте
маңызды.
Баланың басқалармен араласу тәжірибесі жоққа тән. Қашан, қайда ... ... ... ... ... бала дөрекі болып көрінуі мүмкін.
Балалар жақсы мәнер ережелерін басқаларға ұқсау арқылы, ... ... ... ... ... ... мен ... еліктеу арқылы
игереді. Алайда, баланың өз мінез-құлқын, өзінің әрекеттерін теркң түсінуі
мінез-қүлықтың ... ... ... ... пайдалы әдеттер мен
дағдыларды қалыптастырудың қажетті шарты.
Сабақ үстінде мұғаліммен ... және ... ... ... ... адамгершілігін қалыптастырып өмір тәжірибесі байи түседі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда, тәртіпті, жауапты мінез-құлықтың өте ... ... ... ... әлде қайда бұрын дарыту керектігін ата-
аналар білуі керек. Кейбір ата-ана мектепке дейінгі жылдар - балдәурен ... ... ... ... жөн,- деп ... Алайда мұндай балалар
мектепке келгенде айналадағының бәріне, ... ... ... ата-
аналарына және өзіне, толып жатқан қолайсыздық әкелетінін тәжірибе дәлелдеп
отыр. ... ... ... бұл ... жеті ... ... қоятын
білімдік және адамгершілік талаптарының дәрежесі барынша ... ... ... ... - мектепке дейінгі жылдарда
қаланады, жеке ... одан әрі ... ... ... оның моральдық
санасын айқындайтын алғашқы моральдық ұғымдар, ... ... ... ... ... ... ... деген қатаң мақал
бар. ¥лттық дәстүр бойынша қыз баланы ... ең кіші ... ... ... ... ... ... баланы сыйлай білу, оның көңіліне қаяу ... бар ... ... ... - ... ... ... айналған үрдісі. Ал қарындас
ағасына ... ... ... ... ... өзінің негізгі міндетім деп,
инабаттылық қарым -қатынаста болу керек, яғни «Бір үйде қанша болсаң, бір-
біріңе меймансың». «Бір-біріңді жаттай ... жат ... ... деп
халық отбасындағы сыйласымды жоғары бағалайды.
Таразының басын тең ұстап, қайын жұртын өз жұртынан алаламай, олармен
туыстық адал ... ... ... ... ... жақсы қарым-
қатынаста жүрген және ел жұртқа қадірлі, отбасына отағасы болып, қыздарын
зәбірлемей, жылатпай әлпештеп ... ... ... ... ... сыйлы,
ерке болды. Қайын жұртының әр шаңырағы әрдайым күйеудің сыбағасы деп ... ... ... ... төс ... төсін даулап жеңгелерімен
қалжыңдасып жатады. Тартылған төсті міндетті түрде күйеудің өзі ... ... ... Кей ... өзіне арнап төс тартылған
табаққа күйеу ақша салып жіберетін де салт бар. ... ... ... жас ... - ... ... реті ... жерде
орнымен жарасымды әзілдесіп, қалжыңдасып жүреді. Сырт ... ол ... ... ... ... күл ... деген мақал бар. Қайын
жұртына барғанда күйеу кішік болып жүреді. Төрге отырмайды. Сол үйдің ... ... ... қонағын аттандырысып, қатты ... ... ... бір ... ... ... ... дүниеге келмеген болашақ сәбилерін атастырып қой
салты болған. Бұған ... ... ... ... - Баян ... Қарабай мен
Сарыбайдың құда
болуға бәтуаласуын айтуға болады. Өзара мұндай уағдаға келіскен,
бәтуаласқан адамдары «бел құда», «еже қабыл», «аманат құда» деп ... ... ... ... ... екі ... бірімізден ұл,
екіншімізден қыз туса құда боламыз деп баталасқан, балаларын
қалыңсыз ... ... ... достық, жекжаттық қатынаста туған
құдалық туыстыққа жалғастырылған
Патриотизм мен интернационализм мәселелері ... ... оқып ... Сол арқылы туыстық қатынас сөздерді,
адамдармен қарым-қатынас ... ... Ал бүл өз ... ... әдепті, ибалы, инабатты болып өсуіне ықпалын тигізеді.
Тәрбие ісінің мақсаты: оқушылардың бойында адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... әдеп-ғұрыптар
мен дағдыларды байға сіңіру, мінездегі ерік белгілерін қалыптастырып, теріс
әдеттерді жою.
Жалпы қорыта айтқанда, оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... үлкен маңызды роль атқарады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Алдабергенов Ә. ¥лттық ... ... ... ... А.С. Қазақ жұмбактар. А, Ана тілі,1993ж.
3. Асанов Б. Ұлттық ойын ортақ ... Қаз. ... ... Ахметов Н.Ш. «Оку ... ... ... ... Шымкент, 1993ж.
5. Асқарбаева А. Үстаз ізденістері. А., 1997 ж.
6. Ақмырзина М. Әдеп сабағы. Бастауыш ... 1999 ж. ... ... Ә. ... ... ... меңгеру психологиясы.
А., 1983 ж.
8. Адамбаев. Б. Халық даналығы. Алматы. Мектеп, 1975.
9.Ахметов.С. Жеті ... ... ... ... ... ... ... Ж. Асыл қазына жиналса екен. «Еңбекші қазақ "., 1925ж., ... ... М.В. ... ... и ее ... ... учебной деятельности. Москва, 1999.
12. Ата - ана жауапкершілігі. Алматы, 1977.
13. Айдаров. Д. Дәуір және ... ... ... Р. ... мен бала ... / Әйелмен және
балабақша. 1993, 24-25 беттер.
15. Адамгершілікке тәрбиелеу әліппесі. Алматы 1978ж
16. Әбдікәрімова.Т, Рахметова.С., Қабатаева.Б «Анатілі» 3-сынып
Алматы «Атамүра», ... ... ... ... ... ... ... 1997ж.
18. Әлімбаев.М «Халық ғажап тәлімгер» Алматы, 1994ж.
19. З.Баженова И.И. Педагогикалық ізденіс. А., 1987 ... ... Н. ... және ... ... мен ... ... жарғы», 1997ж
21.Бабанский Ю.К. Педагогика. М., 1988 г.
22.Белгібаева Р. ... ... ... ... ролі.
Бастауыш мектеп. 2004 ж.. №5
23. Богданов.О.С, Петрова.В.И «Бастауыш кластағы ... ... ... ... Бозжанов.К «Қазақ бастауыш мектеп оқушыларының оқу дағдыларын
қалыптастыру» ... ... ... Л.И. Личность и ее развитие в детском возрасте. М., 1968 ... ... А. ... развитие ребенка. М., 1967 г.
27. Гвоздев А.Н. Вопросы изучения детской речи. М., 1961 г.
28. Ғабдуллин Л. Халық ауыз әдебиеті. ... ... В.В. К ... ... роли ... ... ... теоретического мышления у детей. М., 1976 г.
30. Дәстүріңді сақтай біл А., Ғылым, 1993ж.
31. Елубаев С, Елубаева С. Дидактикалық ... ... мен ... ... Жарықбаев Қ. Психология. А., 2002 ж.
33. Жарыкбаев Қ. ¥лттық психология тарихы. А., 1993ж.
34. Жаңабердиева.М.Ж «Қазақтың салт-дәстүрін сабақтан тыс ... ... ... ... 2003ж.
35. Жиенбаев.С «Қазақ тілінің методикасы» Алматы, 1945ж.
36. Жұмабаев. М. Педагогика. Алматы — Рауан. 1993. 44-48 ... С, ... М., ... М. ... халқының салт-
дәстүрлері. А., 1994 ж.
38.Қасенғазина Б. ... ойын ... ... ... 1989 ж. ... Қалыбеков Ж. Сабактағы ойын элементтері. Бастауыш мектеп. 2005ж., №1
40. Қайым Қ.Танымдық ... ... ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып мұғалімінің педагогикалық шеберлігі және оны қалыптастыру мәселелері47 бет
Мектеп бағдарламасы шеңберінде аспаптық музыканы қолданудың әдіс-тәсілдері48 бет
"Инбридинг және аутбридинг"16 бет
«жанұя» және «неке» ұғымдары4 бет
Адам генетикасын зерттеу әдістері14 бет
Адамзат қоғамының эволюциясы32 бет
Жануарлардың морфо-физиологиялық құрылымы. Жануарлар әлемінің тектік және туыстық байланысы4 бет
Көркем аудармадағы баламасыз лексиканың берілуі30 бет
Менің жанұям6 бет
Менің отбасым11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь