Қарым – қатынас психологиясының теориялық мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.4

І БӨЛІМ ҚАРЫМ . ҚАТЫНАС ПСИХОЛОГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1. Қарым.қатынас түсінігі және оның мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5.7
1.2. Қарым.қатынастың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7.10
1.3. Баланың арасындағы қарым.қатынасты іске асырудың тәжірибелік
мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11.13

ІІ БӨЛІМ БАЛАНЫҢ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАС.ТЫРУДЫҢ ЖОЛДАРЫ
2.1. Мұғалімнің баланың қарым.қатынас мәдениетін қалыптастырудағы
рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14.17
2.2. Баланың қарым.қатынас арқылы ақпарат алмасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17.20
2.3. Баланың қарым.қатынас мәдениетін қалыптастырудың жолдары ... ... ... 20.24

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25.26

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
Курстық жұмыстың өзектілігі: Халқымыз бала тәрбиесіне қашанда ерекше мән берген, өйткені бала біздің болашағымыз, өміріміздің жалғасы. Сондықтан бүгінгі таңда да балаларды қорғау - әлеуметтік мәні зор халықтық іс болып табылады. Балалардың өмірі мен денсаулығын қорғау, оларды тәуелсіз мемлекетіміздің білімді, білікті, мәдениетті азамат етіп тәрбиелеу барысында жасалып жатқан тың жұмыстар, өмірімізге еніп жатқан жаңалықтар осыны дәлелдейді.
"Бала тәрбиесі — бесіктен басталады"— деген ұлы қағидаға сүйенсек, 1,5 – 6 жас аралығындағы сәбилерге білім және тәрбие беретін мекемелердің орны да маңызды да ерекше.Елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің халыққа арналған «ЖАҢА ӘЛЕМДЕГІ ЖАҢА ҚАЗАҚСТАН» атты Жолдауының «Тоғызыншы бағытында – Жоғарғы технологияларды енгізуге және инновацияларды қолдауға бағытталған біртұтас мемлекеттік стратегия жүргізу жүйесін өте мұқият зерделеген жөн » деп атап көрсетті.
Адам қоғамнан тыс өмір сүре алмайды. Өйткені оның психикасы тек айналасындағылармен қарым-қатынас жасау процесінде ғана қалыптасыды, қоғамдық тәрбие арқылы адам белгілі мазмұнға ие болады. Адам санасының дамуы қоғамның дамуымен байланысты. Қоғамнан тыс адам өмірінің болуы мүмкін емес.
Кез келген адам дүниеге келсімен-ақ екінші бір адаммен қарым- қатынасқа түсуді қажетсінеді. Мәселен, нәрестенің анасымен «тілдесуі» қажетін қанағаттандырмау – біртіндеп оның қасаң сезімді, мейрімсіз болып өсуіне, кішкентайынан айналасына сезімінің азаюына әкеліп соқтыратыны байқалып жүр. Сөйтіп, басқалармен қарым-қатынасқа түсу – қай жастағыларға болмасын, оған киім-кешек, баспана, ұйқы, демалу қандай қажет болса, айналадағы жұртпен аралысып, дұрыс қарым-қатынас жасай білу де қажет. Мәселен, баланы қамап, басқалармен араластырмай ұстау – жазаның ең ауыр түрі екендігі белгілі. Өзгелермен қарым-қатынас жасау – бұл тіршілікке аса маңызды ақпарат алмасу деген сөз.
Бала қарым –қатынас арқылы айналасындағы дүние жайлы мәлімет алады, еңбек пен тұрмыс дағдыларына машықтанады, адамзат жасап шығарған түрлі құндылықтарға меңгереді. Әрине қарым-қатынас ақпарат алумен ғана шектелмейді, оның шеңбері аса кең, бұл кең көп қырлы ұғым. Спектакль көрсекте, лекция тыңдасақта , телефонмен хабарлассақ та, дос- жарандармен сөйлессек те – осының бәрі – қарым- қатынастың сан алуан қырлары. Өмірдегі сан алуан тіршілікте адамдар бір-бірімен тікелей, жүзбе – жүз, не жанама, не біреу арқылы қарым-қатынасқа түседі.
Осындай қарым-қатынастың мән –мағынасы, олардың түрлі көріністері жеке адамдармен топтық ұйымдардың тіршілігінен жақсы байқалып тұр.
1. Аймауытұлы. Ж. Психология. – Алматы: Рауан, 1995.
2. Аймауытұлы .Ж. Психология. – Алматы: Рауан, 1995ж, 325б.
3. Ананьев Б.Т. Избранные психологические труды.:В 2т.М.,1980.
4. Бабаев С.Б., Оңалбек Н.И. Жалпы педагогика. – Алматы: Заң мектебі, 2005
5. Выготский Л. С. Собрание сочинений В 6 т. – Т. 2. М., 1982. ( Мышление и речь 2-361. Мышление и его разитие в детском возрасте 395-415 )
6. Гиппенрейтер Ю. Б. Введение в общую психологию. Курс лекциий. – М., 1988.
7. Елікбаев Н. Қазақ ұлтының психологиясы. – Қарағанды,2000.
8. Елікбаев Н. Психология. Көмекші оқу құралы. Алматы, 1992ж.
9. Жанғозиева М.С. Ұлт психологиясы этнопсихологияның негізгі мәселесі//Бастауыш мектеп,2007, №7-б. 26-28.
10. Жалпы психология. Алматы: Білім, - 1996, - 224 б.
11. Жарықбаев Қ, Озғанбаев Ө. Жантануға кіріспе: Оқу құралы / А, - 2000 ж.
12. Жарықбаев Қ. Психология. Оқулық: 3 - ші басылым. - Алматы: Білім, 1993ж.
13. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері: Оқулық. -Алматы, 2002 ж.
14. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ этнопсихологиясының қазіргі жағдайы, оның күнгей және көлеңкелі жақтары//Мектептегі психология, 2007,№5(11).
15. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ этнопсихологиясының қазіргі жағдайы, оның күнгей және көленкелі жақтары//Мектептегі психология, 2007,№6(11).
16. Зак А. З. Развитие теоретические мышления у младших школьников. –М., 1984.
17. Ильясов И.И. Исследование развития познавательной деятельности. – М., 1971.
18. Қоңыратбаева Т.Ә. Халық педогогикасы және оны оқу – тәрбие ісіне ендіру жолдары. Пед. ғыл. канд. дисс.автореф.-Алматы,1993.-29 б.
19. Леонтьев А. Н. Избранные психологические произведения  В 2т. – Т. П. – М., 1983.
20. Мухина В.С. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. Оқу құралы.Алматы, 2001.
21. Намазбаева Ж.И. Жалпы психология. Оқу құралы. Алматы, 2006ж.
22. Педагогикалық ізденіс. Алматы, «Рауан», 1990 ж.
23. Рубинштейн С.Л. Основы опщей психологии.Изд.2-е-М,1946.
24. Сәбет Бап-Баба, Жалпы психология. /Жантану негіздері/: -Алматы «Заң әдебиеті», 2003 ж.
25. Тәжібаев Т. «Жалпы психология» Алматы, Қазақ университеті, 1993 ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
.....................................................3-4
І БӨЛІМ ҚАРЫМ – ҚАТЫНАС ПСИХОЛОГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1. Қарым-қатынас түсінігі және оның
мазмұны..................................................5-7
1.2. ... ... ... ... ... іске ... тәжірибелік
мәні...................................................................
........................................................11-13
ІІ БӨЛІМ БАЛАНЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАС-ТЫРУДЫҢ ЖОЛДАРЫ
2.1. Мұғалімнің баланың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудағы
рөлі...................................................................
.........................................................14-17
2.2. Баланың қарым-қатынас арқылы ақпарат
алмасуы......................................17-20
2.3. ... ... ... ... ... ... ... Халқымыз бала тәрбиесіне қашанда ерекше
мән ... ... бала ... ... өміріміздің жалғасы. Сондықтан
бүгінгі таңда да балаларды қорғау - әлеуметтік мәні зор ... іс ... ... өмірі мен денсаулығын қорғау, оларды ... ... ... ... ... етіп тәрбиелеу
барысында жасалып жатқан тың ... ... еніп ... жаңалықтар
осыны дәлелдейді.
"Бала тәрбиесі — бесіктен басталады"— деген ұлы ... ... ... 6 жас аралығындағы сәбилерге білім және тәрбие беретін мекемелердің орны
да маңызды да ... Н.Ә. ... ... ... ... ... ЖАҢА ҚАЗАҚСТАН» атты Жолдауының «Тоғызыншы бағытында ... ... ... және ... ... ... ... стратегия жүргізу жүйесін өте
мұқият зерделеген жөн » деп атап ... ... тыс өмір сүре ... Өйткені оның психикасы тек
айналасындағылармен ... ... ... ғана ... ... арқылы адам белгілі мазмұнға ие болады. Адам ... ... ... ... ... тыс адам ... ... мүмкін
емес.
Кез келген адам дүниеге келсімен-ақ ... бір ... ... ... ... Мәселен, нәрестенің анасымен «тілдесуі»
қажетін қанағаттандырмау – біртіндеп оның ... ... ... ... ... ... ... азаюына әкеліп соқтыратыны
байқалып жүр. Сөйтіп, басқалармен қарым-қатынасқа түсу – қай ... оған ... ... ... ... ... ... болса,
айналадағы жұртпен аралысып, дұрыс қарым-қатынас жасай білу де ... ... ... ... ... ...... ең ауыр
түрі екендігі белгілі. Өзгелермен қарым-қатынас жасау – бұл ... ... ... ... ... ... ... –қатынас арқылы айналасындағы дүние жайлы мәлімет алады,
еңбек пен тұрмыс дағдыларына ... ... ... ... ... ... Әрине қарым-қатынас ақпарат алумен ғана
шектелмейді, оның ... аса кең, бұл кең көп ... ... ... ... ... , телефонмен хабарлассақ та, дос- ... те – ... бәрі – ... ... сан алуан қырлары. Өмірдегі
сан алуан тіршілікте адамдар бір-бірімен тікелей, жүзбе – жүз, не ... ... ... ... түседі.
Осындай қарым-қатынастың мән –мағынасы, олардың түрлі көріністері
жеке адамдармен топтық ұйымдардың тіршілігінен жақсы байқалып ... ... ... мектеп жасына дейінгі баланың қарым-қатынас
мәдениетін қалыптастыру.
Курстық жұмыстың зерттеу объектісі: мектеп ... ... ... ... қалыптастыру мәселелері.
Курстық жұмыстың зерттеу пәні: мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... жолдарын анықтау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- Қарым-қатынас түсінігі және оның мазмұны;
- Қарым-қатынастың ... ... ... ... ... іске ... тәжірибелік мәні;
- Мұғалімнің баланың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудағы рөлі;
- Баланың қарым-қатынас арқылы ақпарат алмасуы;
- Баланың қарым-қатынас ... ... ... ... ... мәселесі бойынша педагог ... ... ... ҚР «Білім беру туралы »
Заңы; Елбасшысының халыққа жолдаған «Қазақстан - 2030» ... ҚР ... ... ... беруді дамыту тұжырымдамасының педагогикалық және жас
ерекшелігі психологиясы теориялары, ұлттық тәлім-тәрбие ... ... мен ... әдебиеттері негіздеріне сүйеніп жасалған.
Зерттеу әдістері: ... ... ... ... және ... ... ... мерзімді басылымдарға
ғылыми талдау жасау, педагогикалық эксперимент өткізу, анкета және интервью
әдістері ... ... ... ... ... ... екі бөлімнен,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспе ... осы ... ... ... ... ... ... мәселелері және тәрбие процесінің
бірізділігі, оны зерттеуге ат ... ... ... ... ... ... ... аппараты, мақсаты, міндеттері
әдістері объектісі мен пәні ... ... ... ... деп ... ... қоғамдағы рөлі, қарым-қатынастың түрлері және
баланың ... ... іске ... ... ... ... ... қалыптастырудың әдістемесі» деп
аталатын бөлімде мұғалімнің ... ... ... ... ... ... ... ақпарат алмасуы және
баланың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың жолдары қарастырылады.
І БӨЛІМ ҚАРЫМ – ҚАТЫНАС ПСИХОЛОГИЯСЫНЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1. Қарым-қатынас түсінігі және оның ... — бұл ... ... қажеттіліктерінен туындайтын
адамдар арасындағы байланыстың дамуының жан-жақты үрдісі.
Қарым-қатынас оның қатынасушыларының арасында ... ... ол ... коммуникативтік жағы ретінде сипатталады.
Психологияда қарым-қатынас мәселесін зерттеудің өз дәстүрі бар және
психологияда аталған мәселені зерттеудің үш кезеңін атап ... ... ... ол ... рет ... ... ... қарым-қатынастың рөлі туралы мәселені көтереді. Бірақ Бехтеревте
қарым-қатынас үрдісі өз ... ... ... ... ... ... психикалық үрдістер мен атқаратын қызметіне әсер етудің
тек қана ... жағы ... ... ... ... ... көзқарас ерекше кең тарады.
Қарым-қатынас ұғымы әлеуметтілік себептілік, адам психикасының рөлі жеке
тұлғаның ... ... ... негіздеу үшін қолданылды. Мәселен,
Л.С. Выготскийдің еңбектерінде ... ... ... дамуының
факторы, оны реттеудің шарты ретінде негізгі орынды алды. Бұл кезеңді қарым-
қатынастың рөлі мен атқаратын ... ... ... ... ... болады.
Қарым-қатынастың бірінші жағы-70-жылдары қарым-қатынас психологиялық
зерттеулердің дербес саласы ... ... ... Бұл ... ... мәселесінің шын мәнінде дүниеге келген кезеңі
болып табылады.
Қарым-қатынастың ... жағы — ... ... ... сөйлеу
үрдісінде тек сөздермен емес, сонымен ... ... ... Ең ... ... ... жағы — ... бір-бірін қабылдауын қарастырады. Қарым-қатынас және іс-
әрекет ... ... ... ... адам ... адамдармен
қажеттілігіне қарай бірігеді, қарым-қатынас жасайды, жақындасады, ... қолы ... ... ... және т.б. Шын мәнінде, қарым-қатынас
үрдісінде қатысы болмайтын адамгға тән психикалық ... табу ... ... ... байланыста, жеке тұлға адамзаттың
жасақтаған нәтижесін меңгереді.
Ол өзінің ойын, білімін, өзінің ... ... ... ... ... өзі басқа адамдардың ойларын түсіне алады, олардың ... ... ... ... ... ... ... көмегімен сөйлеу қарым-
қатынасында әрбір адам білімнің көп бөлігін басқа ... ... ... және ... ... ... үрдісі жатады, білімді
беру және алу негізінен тілдің көмегімен іске асады.
Сонымен, сөйлеу — бұл тілдің көмегімен ... ... ... ... және "тіл" ұғымдары кей жағдайда бір мағынада қолданылады.
Бірақ бұл ... ... ... ... болмас. Сөйлеу мен тіл бір-
бірімен тығыз байланысты, бірақ бұл екеуі бір ұғым ... ... жағы - бұл ... өзара
байланысын,олардың бірлескен іс-әрекетін ұйымдастыруға қатысты ... ... ... ... ... ... Бұл жерде қарым-қатынас тұлға ... ... ... түрінде
қатысады, демек, олардың біріккен іс-әрекетінде қалыптасқан адамдардың
байланысы мен ... ... ... ... ... ... ... негізінде қарым-қатынастың
атқаратын қызметтері туралы қысқаша айтуды жөн көрдік. Бұл ... ... ... негізінен қызметтердің үш түрін атап ... ... ... және ... ... ... ... үш жағын бөліп
қарастырады: ақпарат алмасу, жеке тұлға аралық өзара әрекет және адамдардың
бір-бірін ... ... ... ... ... ... ... коммуникативтік жағы деп түсінеді. Сөздің тар
мағынасында коммуникация туралы айтқанда, ең алдымен адамдар бірлескен ... ... ... ... ... идеялармен, кызығулармен,
көңіл-күйлермен және т.б. пікір ... ... ... ... ... ... да қарым-қатынастың коммуникативтік жағын қарастыруға
ақпарат теориясы ... ... ... ... ... ... ... негізгі мәселелерге мән беру қажет.
Коммуникативтік үрдісте тек қана ақпарат қозғалысы іске асып қоймайды,
сонымен ... ... ... ... ... Қарым-қатынастың әрбір
қатысушысы үшін ақпараттың мәні ... рөл ... ... тек ... қою ... сонымен қатар түсінікті болуы керек.
Екіншіден, адамдар арасында ақпаратты алмасу сипаты белгілер жүйесі
арқылы бір-біріне ықпал етуі ... ... ... осындай ақпарат
алмасу міндетті түрде әріптесіне әсер етеді. Коммуникативтік әсер ету ... ... ... ... ... болып табылады.
Үшіншіден, ақпаратты алмасу нәтижесі ретінде коммуникативтік ықпал сол
уақытта ... ... егер ... екі ... ... ... ... адамзат коммуникациясы жағдайында әлеуметтік ... ... ... бар ... кедергілер пайда
болуы мүмкін. Бір жағынан, осындай кедергілер қарым-қатынас туралы бірыңғай
түсініктің жоқтығынан, ... ... ... ... ... сипатта болуы мүмкін.
Кез-келген ақпаратты беру белгілер ... ... ... ...... ... Вербалдік және вербалдік емес коммуникация деп
бөледі, бірақ соңғысын тағы да бірнеше ... ... ... ... ... қарым-қатынас. Олардың әрқайсысы
өзінің жеке меншік белгілер жүйесін құрайды.
Сөйлеу ... ... көп ... ... және ... қарастырады. Шынында да ойлау мен сөйлеу тығыз байланысты.
Генетикалық тұрғыдан сөйлеу қоғамдық еңбек ... ... ... болды және адамзаттың қоғамдық-тарихи даму үрдісінде онымен ... ... ... рөл ... ... сәттер: сөйлеуді жалпы
алғанда сана реттеп отырады. Адам санасы адамдардың арасындағы ... ... ... ... ... — тұрмысты бейнелеуін
түсіну, тіл және сөйлеу оны ерекше орындайды. Сөйлеу тіл сияқты, егер ... ... ... ... ... білдіреді. Сөйлеу - қарым-
қатынастың іс-әрекеті, тіл ... ... ... ... етеді, хабарлайды;
сөйлеу — іс-әрекеттегі тіл, басқалар үшін ... өмір сүру ... ... құралы.
Сонымен, сөйлеу қарым-қатынастың ерекше жетілген түрі, тек қана адамға
тән. Сөйлеу қарым-қатынасында екі жақ қатынасады — ... және ... жақ ойды ... беруге қажетті, сөздерді тыңдап алады, оны
грамматиканың ережелерімен ... және ... ... ... ... береді.
Тіл қарым-қатынас құралының қатаң нормаға түскен жүйесі, ал сөйлеу ... ... ой мен ... беру үшін оның ... ... ой ... ойды беру үшін қолданылатын әртүрлі тәсілдердің жиынтығы.
1.2. Қарым-қатынастың түрлері
Қайда өмір сүріп, еңбек етсе де, басқа адамдармен қай жерде ... адам ... ... түріне жолығады. Кездейсоқ, онша мәні
болмайтын, ұзақ уақытқа ... ... ... де, түкке тұрғысыз
қарым-қатынас та, достық, сырлас байланыс та ұшырасады. Қарым-қа-тынасты
ресми (қызмет бабында, ... ... және жеке ... ісі ... ... деп екі ... белуге болады. Жұмысқа байланысты қарым-
қатынастар адамның өндірістік, оқу, қоғамдық қызметіне және оның әлеуметтік
ауқымына қатысты: ...... ...... ...... және тағы басқадай. Жеке адамға байланысты қарым-
қатынастар да нақты бір ... ... ... да ... ... ... ... және моральдық (мұның үлесі
аздау) нормалармен белгіленеді. Моральдық нормалардың арасынан алдымен
қызмет бабына байланысты ... ... рөлі ... Ал жеке ... ... моральдық нормалар белгілейді де, әдетте,
мүдделер ортақтығымен, екі жақты ықыласпен, ... ... ... Олар көбіне адамдардың жеке басындағы ерекшеліктеріне байланысты.
Нақты өмірде ... бұл екі түрі ... ... ... кез ... ... оқушылар арасындағы қарым-
қатынастың екі жүйесі болады. Бұл ең ... ... ... ... іс ... қарым-қатынастар (староста, комсорг және т. б.),
екіншіден, достық немесе жай таныстық қарым-қатынастар ... Бұл екі ... ... өзара кірігіп те жатады, бірақ толық
үйлесіп кетпейді.
Қарым-қатынастың әр ... ... ... ... ... әр ... мысалы, класс старостасы немесе таныс таңдаудағы ... әр ... ... ... ... екі ... ... және тиісінше
талапшыл болуға міндетті. Жеке басқа қатысты ... ... ... ... ... ... оның өз ... ... ... мен ... ... жеке ... ... оқушының танымал болуы неге
қатысты? Психологтардың зерттеулері ... бір ... ... ... әсер ... әр ... жағдайларды анықтауға мүмкіндік берді. ... ... ... ... ... мен мінезі жатады. Мысалы,
«коллектившілдер», яғни қоғамдық, коллективтік тұрғыдан өздерін іс арқылы
көрсете ... ... қара ... ... көбірек ойлайтын
«өзімшілдерден» гөрі өз класында анағұрлым танымал болады. Мінезі ... ... ... ... ... ... ... болады. Әрине, қандай болмасын өлшем мәні ... ... ... ... ол қыздар мен ұлдарда ... ... ... ... ... ... оның сабақ үлгерімі, тәртібі, сондай-
ақ сыртқы пішіні ықпал етеді. Жоғары кластарда бұл ...... ... ... ... ... пен ептілік (ұлдарда), сыртқы
сұлулық (қыздарда), сәнді және қолға түсе бермейтін заттардың болуы ... ... тағы бір ... ... ... өз ... жоғары
бағалаған сайын, оньң жеке қарым-қатынастар ... ... ... түседі, басқаша айтқанда, ұжым оған деген кластың құрмет сезімін
қайтарғандай болады.
Бұл топта ... ... ... ... онда ... қасиет қадірлі
саналатынын білуге болады. Мысалы, рухани ... ... ... ... ... түсе ... қымбат заттары бар оқушылар танымал болуы
мүмкін.
Қарым-қатынастар адамдардың бір-біріне ықыласының тереңдігі мен
сырластығына байланысты әр ... ... ... ... ... қарым-қатынастары сияқты. Көне заманның өзінде Аристотель
достықтың үш ... ... ... ... өзі ... табу үшін және ... ... достық деп белген еді. Адамдар тек қана ... ... ғана ... ... ... ... түрінде де
бір-бірімен қарым-қатынас тереңдігі, мазмұндылығы, ... әр ... ... ... ... ең терең түрі — ... ... ... ... ... ... басқа адамдармен қарым-қатынас жасауға дұрыс баға
беру және өзінің мінез-құлқын қалыптастыру үшін жоғары ... ... ... ... ... тиіс. Мұндай ... пен ... ... ... және ... ... топ басылар мен солардың «жетегінде жүрушілер»
сияқтылар жатады. Мұғалім тақырыптың осы ... ... бұл ... түсінігін анықтап алу үшін әңгіме түрінде өткізуіне болады.
1-кесте. Топтағы қарым-қатынас түрлері.
|Топтағы ... ... ... түрлеріне сипаттама беру. |
|түрлері. | ... Жеке ... ... эмоциялық симпатикалық тұрғыда ... ... жеке ... қасиеттерін бағалап, |
| ... ... ... ... |
| ... ... Іскерлік |Қандай да бір мәселені, істі ... ... ... ... ... тыс ... адам болса |
| |да ... бір ... ... ... ... Мақсатты |Адамның алдын ала мақсат ... ... ... ... ... ... |Кездейсоқ түрде болатын қарым-қатынас. ... | ... | ... Вербалды ... ... ... ... ... |
|қарым-қатынас. ... ... ... емес ... ... ... түрлі ым-ишараны |
|қарым-қатынас. |қолдану арқылы байланыс жасау қарым-қатынасы. |
|7. ... ... ... байланысында алмасатын нәрсе – ... ... ... ... ... ... ... |Адамдардың бір-бірімен байланысында алмасатын |
|қарым-қатынас. ... ... ... ... Кондициялық |Адамның эмоциялық, физиологиялық ... ... ... ... (екі ... бір-бірімен |
| ... ... ... ... ... қызығушылықтары |
|қарым-қатынас. ... ... ... ... |
| ... ... ... |Адамдар өзара байланысында ... ... ... ... ... ... |
|12. Шартсыз ... ... ... дене ... ... ... жасау қарым-қатынасы. ... ... ... және ... ... ... жасау |
|қарым-қатынас. |арқылы қарым-қатынас. ... ... ... ... қабылдай отырып, |
|қарым-қатынас. |жест-мимикалардың ... ... ... ... ... ... |Делдалдардың көмегімен байланыс жасау, делдал ... ... ... ... ... ... ... ... бабындағы адам арасында қалыптасады, олар|
|қарым-қатынас. |заңмен белгіленіп, ережелер мен нормаларға |
| ... ... ... ... ... Бейресми |Ресми емес ... ... ... заң мен ... ... ... ... ... ... |Бұл ... ... ... бір-біріне |
|қарым-қатынас. ... ... ... ... ... |
| ... ұжымда қабылданған міндеттерін бұлжытпай|
| ... ... ... ... ... ... ... қалыптасатын |
|қарым-қатынас. |адамдар ... ... ... ... ... ... ... бір-бірі туралы |
|қарым-қатынас. ... мен ... ... ... |
| ... ... қарым-қатынас. |
|21. Эмоционалды ... ... ... ... |
|қарым-қатынас. |қабылдауы барысында қалыптасатын субъективті |
| ... ... ... ... қарым-қатынас. |
Тіршілік иелерінің өзара байланысының негізінде психиканың дамуына
әсер ететін байланыс психологияда қарым-қатынас деп ... ... ... ... ... ... даму ... Ол қарым-қатынас үйренуден басталады:
1. Вербалды үйренуден – тікелей еліктеу;
2. Вербалды емес үйрену – сөздік жүйені ... ... ... ... жеке дара ... Осы ... құбылыстарды талдап қорыту қажеті туады. Олардың ... жеке дара ... деп ... ... ... формаларын зерттеу адамның қарым-қатынас жайлы
білімімізді кеңейтті. Сөйлеу құралымен қатар адам қарым-қатынасының ... ... ... ым, мимика, серіктестерінің бір-біріне қатысты
жағдайы, бейнелеу кең ... ... ... дүниесінде келбет, сыртқы
көрініс – дене құрылысы, түсі иіс-мағыналы информацияның ... ... ... ... ... зерттеулерінде қарым-қатынас
жасаушылардың ... ... ... ... ... ... аударылуда. Американың ... бұл ... ... ... деп ат қойылды. Төрт
түрлі арақатынас бар: көңілдестік, жеке бастық, әлеуметтік, көпшілдік.
1.3. ... ... ... іске ... ... ... бейімделуі үшін қажетті дағдыларды, құндылықтарды және
әлеуметтік мінез-құлықты дамыту керек. Бұл бірнеше ... ... ең ... ... темпераменті, ұлты, таптық жігі, баланың
отбасында ұстанатын діні, құрдастарымен қарым-қатынасы, тарихи ... ... ... мінез-құлқы мен қарым-қатынасы.
Бала - ата-анасының физиологиялық және психоәлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... арқылы алады. Ал
дүниеге келіп, отбасындағы өмірлік ... ... ең ... ... ... оның ... ... әсер етеді.
Ата-ана балаларына бірнеше механизмдер көмегімен әсер етеді.
Біріншіден, бекіту: балалардың қылығын мадақтау және жазалау. Ата-ана
бала ... ... ... жүйесін енгізеді, бұл жүйе уақыт өте келе
баланың ішкі қажеттілігіне айналады.
Екіншіден, сәйкестендіру: ата-анаға ұқсауға ... ... ... ... ішкі ... ... өмірлік мәселелеріне
ретпен, орынды араласу арқылы ата-аналар оның өзіндік санасын ... ... ... ... ... ... ол авторитарлы немесе еркіне
жіберуші стил болсын теріс нәтижелер ... ... стил ... ата-
анадан оқшаулануға әкеледі, бала өзін отбасында керексіз сезінеді.
Ата-ана талаптары негізсіз болса, онда ол балада апатия мен енжарлықты
тудырады. Өз ... ... ... бала ... өзінде жұмысы жоқ деп
түсінеді. Егер балаға қызығу танытпайтын ата-ана болса, олар ... ... ... бола ... ал ... ... мектеп, құрдастар, БАҚ
бұл бос орынды ешқашан толтыра алмайды, сөйтіп бала қиын өзгермелі әлемде
жетекшісіз қалады.
Ата-ана көңілінің ... және оның ... ... ... ... ... әсер етеді.
Сонымен қатар, ата-ана мен баланың қарым-қатынасының эмоционалды жағы
да өте маңызды. Ата-ана махаббаты мен көңілі жетіспесе, ... ... ... Бұл ... есейгенде түрлі психофизиологиялық және
психосоматикалық бұзылыстарға, жүйкелік ауруларға тап ... ... ... ... және ... ... ... баланың кіші балалық шағында, кейін жасөспірімдік кезеңінде мінез-
құлық ... ... ... ... ... ... байланысты нормалардан қалыс қалып, өз қылығы мен мінез-құлқын
тиісті нормалармен сәйкестендіре ... ... ... мен ... мазалайтын басты мәселе -қиын
балалар. Баланың қиын мінез-құлқының себебін іздесек, көбіне баланың ... ... ... байланысты екені анықталады.
Адам өмір сүре, жұмыс істей ... ... ... ... ... оған ... етіп қана ... сонымен қатар дүниеге белгілі ... да ... ... ... оқиғалар оны толғантады, ал басқа
біреулеріне ол самарқау күйде қалады, бір ... ... ... жек ... ал тағы ... ... ... емес, онысын өзі де
толық түсіне қоймайды.
Баланың қатынасы — ерекше эмоциялық күй. Қарым-қатынас пен ... ... ... ... ... Жөні түзу адамның басқалармен
араласуы қарым-қатынассыз болмақ емес. ... күй — ... ... мінез-құлқынан, бет құбылысынан және тағы ... ... анық ... аралық қатынас дегеніміз қарапайым да күрделі проблема.
Күнделікті тұрмысымызда осы ... ... ... ... ... түрі ... жеке және ... дара және
топтық, тең құқықты және тәуелді, қарама-қарсылықты және дау-дамайлы. Жеке
қатынастар екі адам арасындағы сүйіспеншілік пен ... ... ... ... мен күдіктенуден тұрады.
Мұндай сипаттағы қатынастардың пайда болуы әр жеке адамның ... мен ... ... ... ... бала өз ата-анасын сыйлауы да,
жеккөруі де мүмкін; өз қызметін ойдағыдай атқарып ... ... ... ... ... ... ... көргісі келмейді.
Қызметтік қатынастар әлеуметтік топ не мекеме мүшелері арасында олардың сол
топтағы құқы не ... орай ... ара ... ... ... ... қажеттері сипатында
қаралса, олар жеке қатынастар атанып, ал ара ... ... ... екі, одан да көп ... ... ретінде қабылданса, топтық
қатынастар деп аталады.
Тең құқықты қатынастар - қатынас мүшелерінің құқықтары мен міндеттері
теңгерілген жерде, ал тәуелді қатынастар құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... болмай,
өзара терең сыйластық жайлаған ортада үйлесімді ... ... ... ішінде кейбір тұлғалардың ұнамды ниеттері екінші ... ... ... шақ ... ... қатынастар бой
тіктейді.
Балалардың бір-біріне деген өшпенділігі болған жерде даудамайды,
жанжалды қатынастар ... ... ... ... ... бір ... ... көрінетін адамдық қатынастар түрі міне осындай. Бұл қатынастардың
бәрі өмірде адамдардың бір-біріне беретін ... мен ... ... ... бағытталған іс-әрекет, қылығында, өзара байланысқан ойы мен
сезімінде көрініс береді.
Тұрақты да келелі қатынастар жүйесі қалыптаспаған ортада адамның
өрелі өмір сүруі өте ... ... ... жеке адамның да, топ пен ұжымның да
қоғамдағы болмысын осы қатынастар айқындайды.
Балалық шақта орныққан адам аралық ... орай ... ... ... ... ... сол ... көңіл-күйі айқындалып, алға қойылған мұрат-
мақсаттардың сәтті орындалуы не кедергіге ... тең ... ... ... ... ... мен міндеттері теңгерілген жерде, ал тәуелді
қатынастар құқықтары мен міндеттері ... ... ... ... арасында қарама-қарсылық болмай, өзара терең сыйластық
жайлаған ортада үйлесімді ... ... ... БӨЛІМ БАЛАНЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАС-ТЫРУДЫҢ ЖОЛДАРЫ
2.1. Мұғалімнің баланың қарым-қатынас мәдениетін
қалыптастырудағы рөлі
Атақты педагог ғалым ... ... ...... ... ... және ... мыш-шытырығы мол рухани жан
дүниесіне үңіле білу. Педагогикалық шеберлік пен педагогикалық өнер – ... ... ұға білу ... ... деп ... ... ... берген.
Мұғалімнің адамгершілік тұлғасының, этикалық мәдениетінің ... ... ... ... Л.И.Рувинскийдің,
А.С.Макаренконың, Н.И.Болдыревтың т.б. жаңашыл педагогтердің еңбектерінде
этикалық тәрбиенің аса маңызды факторлары ретінде қарастырылады.
Сондай-ақ ... ... ... ... мәдениеті, өзін-өзі басқару
шеберлігі, басқару техникасы туралы сөз болғанда мұғалімнің моральдық
қасиеттеріне ... ... да ... ... ... ... қарай күн өткен сайын өзгеріп, ... жаңа ... ... естен шығармауы тиіс.
Мұғалімнің рухани дүниесін зерттеу, оның қызметін жан-жақты әрі терең
талдау жасау – ... ... ... ... ... ... ... саласына – педагогикалық қарым-
қатынас жатады, өйткені тек ... ғана ... ... ... ... ... аламыз. Біздің педагогикалық даралылығымыз
адамдарға қызмет ететін болады. Сондықтан психологтар мен ... ... етуі ... ... ... ... жүрген практикадағы студенттер
сыныппен қарым-қатынас жасаудың өте қиын екендігін біледі. А.С.Макаренко
былай деп жазған болатын: «Мен үшін ... ... ... ... ... тәрбиелі мұғалімдер үшін мұндай «түкке тұрмайтындар»: қалай
тұру, стол қасындағы орындыққа қалай ... ... ... ... ... өте ... бола ... Бұған бізді ешкім үйретпейді, ал мұны
үйренуге болады және ... ... ... ... мәні осы ... ... мен ... өзара ұсақ-түйек жоқ: көзқарасы, көз
жанарының қозғалысы, дене қимылы т.б. жұмыс істейді. Өйткені біз жай ... емес ... ... ... ... жасаймыз.
Көпшілік алдында сөйлеушілерде байқалатын негізгі сезім
түсініктері мынадай:
1. ... ... ... білмеушілік;
2. Толық ұғынып, әрі түсінік бере алмай қобалжу;
3. Қарым-қатынас мақсатында ... ... ... ... қарым-қатынас амалдарын өзгерту қажеттігі жайлы
түсінік;
5. Қарым-қатынас жүйесінде бір нәрсені өзгерту қажет деп ... нені ... ... ... Жұрт алдында сөйлеуге дағдыланбағандық;
7. Бұрын табиғи болып келген дене қимылының қозғалыстық жалпы мінез-
құлқының ерсілеу сияқты болып ... ... ... ... ... компоненттерін қажет
етуі;
9. Өзіңді дұрыс түсіну үшін ... ... ... ... жеткізуге талпынушылық;
10. Тыңдаушыны қызықтыруға тырысу;
11. Ақпаратты сұрыптауға, мазмұндауға және беру ... ... ... талап қоюдың пайда болуы;
Сабақты жоспарлау барысында сынып оқушылары арасында өзара
қарым-қатынас туындайды. Міне, осыны педагогтық қарым-қатынасының бірнеше
кезеңдерін ... ... ... деп аталады. Сабақ
әзірленудің белгілі формасы бағдарламамен танысу, ... ... мен ... және ... ... ... Сабаққа дайындалу
барысында оқу материалы бойынша әңгіме өткізуді жоспарлау.
Мұнда әңгімелесу материалдарын ойластыру құру қажеттігі
болғанымен ... ... ... ... қажетті әлеуметтік
психологиялық жағының маңызы зор.
Педагогикалық қарым-қатынастың екі кезеңі: сабақты оқушының
танымдық ... ... және ... ең алдымен қарым-қатынасты
меңгеру арқылы жүзеге асады. Қарым-қатынастың ... ...... ... бұл ... өте ... ... педагог жаңа мәселені материалды
баяндай отырып, сөз болып отырған мәселені айқындайды.
Психолог Леонтьев А.А. мұғалімнің ... ... ... ... түсінігі үлгі өнеге боларлық бір ... ... ... мойындай бермейді. Мысалы, сыныпқа холерик мұғалім, яғни жүйке
жүйесі мықты, бірақ біркелкі емес адам келді дейік, “Ал, ... ... ... Сидоров болса, айталық флегматик, оның жауап қатуы тым баяу. ... ... ... жауап берместен бұрын біраз ойланады. Ал, мұғалім
холерик, міне сондықтан ол бірнеше секундтан ... ... ... ... ... ол қарым-қатынас жасап отырған баланың ... ... ... Егер де ... ... ... тура келетін
сыныпта 7 холерик, 12 сангвиник, 5 флегматик және 6 ... ... ... ... ... ... және әрбір баланың жан-
дүниесіне ене білуі керек.
1. Ол жақсы оқушыға қарағанда нашар ... ... ... аз уақыт
беруі, яғни оның ойлануына мүмкіндік ... Егер ... ... ол ... қайталап жатпайды. Көмектеспеді де сол мезетте
басқасынан сұрайды немесе дұрыс жауабын өзі айтады.
2. Ол ымырашылдыққа ... тез ... ... оңай және ... Сонымен қоса ол нашар оқушының қате жауабы үшін жиі ... ... ... ... жауабы үшін сирек мақтайды.
5. Нашар оқушының жауабын тырысып, оның ... ... ... ... ... ... ... жақсы оқушыдан гөрі нашар оқушыға ... ... ... Кейде сабақта онымен мүлде жұмыс істемейді.
Педагогикалық қарым-қатынас – бұл мұғалімнің сабақ үстіндегі
немесе сабақтан тыс кезіндегі жағымды психологиялық климатты ... ... ол ... ... болып табылады. Педагогикалық қарым-қатынас дұрыс
болмауы – қорқынышты, сенімсіздікті, әлсіздікті, ... ... ... ынта мен ... ... көрсетеді. Педагогикалық қарым-
қатынас функциясы. Қарым қатынастың функциясы – жеке ... ... мен ... серт қоюы болып табылады. Педагогтың мәселені
оқушылармен өзінің “мендігін” сәйкестендіріп, жекелеген ... ... ... ... ... ... ... Олардың функциясы,
яғни оқушыларды сүйе білу, түсіне ... ... ... ... білуі,
олардың қабілетін бағалап, жеке ерекшелігін ескеруі ... ... ... ... қарым-қатынас функциясы қарастырылады.
2-кесте. Педагогикалық қарым-қатынас құрылымының кезеңдері.
|Педагогикалық қарым-қатынас құрылымының кезеңдері ... ... ... |Қарым-қатынасты |
|(моделирование). | ... ... ... ... айту ... ... ... талпынысын|
|қарастырады. Бұл |жұмысын тез қосатын техника ... және ... ... ... |қажет және өзінің |диалогты қатынасты ... ... ... пен ... ұйымдастыру |
|және олардың мұғалім |әсер етуімен сыныпты билеу |керек. ... ... ... ... ... |керек. ... ... ... | ... ... қажет. |
Мұғалімнің қарым-қатынас стилі.
Қарым-қатынас екі жаққа ... ... ... ... әсер ... ... рөл стилінің негізгісі қарастырған
А.А.Леонтьев, ол былай белгілеген: “жағымсыз” және “тұрақсыз” мұғалімдер
көбінесе жағымсыз қатынаста алады дейді. Бұл ... ... ... ... Тәрбиенің негізгі үш стилі бар. А.Н. Лутошкинаның
“өзін-өзі қалай ұстау ... ... ... ... ... стиль. Мұғалім мұнда үлкен роль атқарады және ол ... ... ... ... ... ... жасау керек екенін көрсетеді.
Мұнда өзара қатынастың формасы – ... ... ... ескертпе.
2. Демократиялық стиль. Бұл жалпы аудиториямен жұмыс болып ... топ ... ... оның ... бір шешім ақылдаса отырып
құрайды. Өзін-өзі басқару қалыптастыру, еркіндік ... ... ... оқушыға жеке жұмыстар беріп оның талпынысын алады. Мұндай стильді
мұғалімнің байланыс ...... ... сұрау және ақпарат алмасу.
3. Либералды стиль. Мұғалім ... ... ... ... ... ... атқарады. Белсенді топты араластырмайды. Авторитет бұл
тұста болмайды, әлеуметтанушылардың айтуынша, мұндай ұжымда невротиктер
құралады. Топ ... ... ... ... ... ... ... -қатынасқа сабырлы, мәнерлі, мейірімді, тонның сақталуы.
а) әңгімелесушіні ... ... ... қоя ... өз ... ... ... басқа адаммен бірінші болып қатынасқа түсуді үйрену;
г) келесі адамды ... ... кез ... ... ... өзіңді бақылай білу,
2. Көрермендермен (тыңдаушылармен) қарым-қатынасқа түсуге үйрену.
а) аудиторияға қарап жұмыс істеу;
ә) ... ... ... және ... Өз сөзіңмен әңгімеге келесі адамды елітіп әкету.
а) еркін, таза және конспектіге ... ... ... ... ... бастар алдында мұғалімнің сыртқы келбеті әңгімеге
дайындығының тыңдаушының әңгімеге деген көзқарасын ... ... ... ... әңгімелеушіге немесе тыңдаушыға бере алу қабілеті.
2.2. Баланың қарым-қатынас арқылы ақпарат алмасуы
Адамзат ... ... ... ... күнге дейін бағдарлайтын
болсақ, өшпейтін, өлмейтін, әрқашан жетісу үстінде ... ... ... ... қарым-қатынасты атауға болады. Қарым-қатынас арқылы әрбір адам
өз ойын, пікірін жеткізеді, қоршаған ортамен ... ... ... дұрыс пайдалану адамның сөздерді дұрыс пайдалануына, яғни ... ... ... ... ... балалардың ойы ұшқыр
болып, шешен де, әсерлі сөйлей біледі.
Қазіргі ... ... ... ... ойы ... ... Қазіргі кездегі мектепке дейінгі оқу-тәрбие процесінің міндеті ... жеке ... ... ... ... ету, оның
қабілеттерін анықтау үшін ... және ... ... ... ... ... ... тұрғысынан мектепке дейінгі балаалардың қарым-
қатынастың мынадай түрлері бары анықталады:
- Туылғаннан екі айлық ... ... ... бала ... ... ... Бұл кезеңде бала тербеткенді, ... ... бұл ... жеке ... ... деп ... Екі айлықтан үш жас аралығындағы баланың ... ... ... ... ... ойнайды, қимылдайды, үлкендермен қарым-
қатынас жасайды. Бұл кезең заттық- қимылдық деп аталады.
- Үш жастан бес жасқа дейінгі балалардың танымдық ... ... Бұл ... ... ану не? ... кім? Деген сұрақтар беру арқылы
ересектермен қарым-қатынасқа түседі. Сондықтан бұл кезең де ... ... ... заттарға қарай әуестенеді. Заттармен онайды, қимылдайды,
үлкендермен қарым-қатынас жасайды. Бұл кезең заттық- қимылдық деп ... Жеке ... ... кезеңі. Бұл кезеңде балалар өздерімен
ақылдасқанды, пікірлескенді, өзін көрсетуге ... ... ... құмарлық
барлық уақытта болғандықтан бұл жағдаятсыз деп аталады.(5-7 жас) Логикалық
жағдаятсыз кезең (6-8). Бұл ... ... ... ... мән ... ... ... жасаудың элементтерін қолданады. Жалпы
алғанда ... ... ... ... ... қасиеттерді
қалыптастырады:
1. Ересектердің жақсы мінездерін көшіреді;
2. Ересектердің жинаған өмір тәжірибелерін үйренеді;
3. Еересектердің талап ... ... жаңа ... ... ... ие ... Ересектердің сөзін ұғыну негізінде өздерінің пікірлерін дәлелдеуге
үйренеді;
5. Қарым-қатынас кезінде ... ... ... мен сөздерін
көшіреді.
Балалардың бойында осындай қасиет қалыптастыруға ... ... ... ... ...... | ... ... ... ... ... ... ... Қарым-қатынастың құрылысы.
Қарым-қатынас нысаны – басқа адам немесе адамдар.
Қарым-қатынас қажетсінуі – адамдармен қарым-қатынас негізінде ... ... ... Сол ... өзін ... жеке ... Қарым-
қатынас міндеті- адамдардың ... ... ... ... ... мақсатына жету жолдары. Қарым-қатынас түрлеріне ауызша ... ... және ... ... ... ... ... сөз, сөйлем,
фразеологиялық тіркес және ... ... ... ... бір-біріне мұң-мұқтажын, пікірін, сезімін т.б. жеткізу жатады.
Тізбе түрінде қарым-қатынас осылай көрсетіледі.
Ең алдымен баланың ның ... ... ... ... ... ... қысқаша айтуды жөн көрдік. Бұл қызметтер жан-
жақты, ... ... ... үш ... атап ... ... реттеу-коммуникативтік және аффектілік-
коммуникативтік. Осының ... ... үш ... ... ... ... жеке ... аралық өзара әрекет және адамдардың
бір-бірін түсінуі. Қарым-қатынастағы ақпарат алмасу әрекеті ... ... ... жағы деп ... Сөздің тар
мағынасында коммуникация туралы айтқанда, ең алдымен адамдар бірлескен іс-
әрекеттің барысында өзара ... ... ... ... және т.б. ... ... Осының бәрін ақпарат ретінде
қарастыруға болады.
Сондықтан да қарым-қатынастың коммуникативтік ... ... ... ... ережелерінің қолдану мүмкіншіліктерін жоққа
шығармай, міндетті түрде ... ... мән беру ... ... тек қана ... қозғалысы іске асып қоймайды,
сонымен қатар белсенді ақпарат алмасу ... ... ... үшін ... мәні ерекше рөл атқарады, ... тек ... қою ... ... қатар түсінікті болуы керек.
Екіншіден, адамдар арасында ақпаратты алмасу сипаты белгілер жүйесі
арқылы бір-біріне ықпал етуі ... ... ... ... ақпарат
алмасу міндетті түрде әріптесіне әсер етеді. Коммуникативтік әсер ету ... ... ... ... әсері болып табылады.
Үшіншіден, ақпаратты алмасу нәтижесі ретінде коммуникативтік ықпал ... ... ... егер ... екі ... ... жүйесін меңгергенде.
Төртіншіден, адамзат коммуникациясы жағдайында ... ... ... ... бар ... ... пайда
болуы мүмкін. Бір жағынан, осындай кедергілер қарым-қатынас туралы бірыңғай
түсініктің ... ... ... кедергілер негізінен таза
психологиялық сипатта болуы мүмкін.
Кез-келген ақпаратты беру белгілер арқылы ... ... ...... ... Вербалдік және вербалдік емес коммуникация ... ... ... тағы да ... түрлерге бөледі: кинестетика,
паралингвистика, проксемика, визуалдық қарым-қатынас. Олардың ... жеке ... ... ... ... ... психологияда көп жағдайда ойлау және сөйлеу
контекстінде қарастырады. Шынында да ойлау мен ... ... ... ... ... ... еңбек тәжірибесіңде ойлаумен бірге
пайда болды және адамзатгың қоғамдық-тарихи даму үрдісінде онымен ... ... ... рөл ... ... ... сөйлеуді жалпы
алғанда сана реттеп отырады. Адам санасы адамдардың ... ... ... ... ... ...... бейнелеуін
түсіну, тіл және сөйлеу оны ерекше орындайды. Сөйлеу тіл ... егер ... ... алсақ, тұрмыстың бейнеленуін білдіреді. Сөйлеу - қарым-
қатынастың іс-әрекеті, тіл арқылы мәнін ... ... ... хабарлайды;
сөйлеу — іс-әрекеттегі тіл, басқалар үшін сананың өмір сүру түрі, ... ... ... ... ... ... түрі, тек қана адамға
тән. Сөйлеу қарым-қатынасында екі жақ қатынасады — ... және ... жақ ойды ... ... ... ... тыңдап алады, оны
грамматиканың ережелерімен байланыстырады және ... ... ... ... береді.
Тіл қарым-қатынас құралының қатаң нормаға түскен жүйесі, ал сөйлеу
қарым-қатынас үрдісінде ой мен сезімді беру үшін оның ... ... ... бұл ойды беру үшін ... ... ... жиынтығы.
2.3. Баланың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың жолдары
Мектеп жасына дейінгі мезгіл – баланың адамдар арасындағы қарым-
қатынасты ... ... ... 5-6 ... бала өте ... ... ... әке мен шешенің нашар қарым-қатынасы баланың бойында теріс
мінездерді қалыптастырады. 5-7 ... бала ... ... ... ... ... қимыл-әрекеттеріне баға беруге
даярлана бастайды. Бұл – ... пен ... ... ... ... ... ... кезі. Жанындағылармен қарым-қатынаста әдеп
ережелерін сақтап, ... ... ... ... ... ... ойнап,
жәрдемдеседі. Ал кітап оқып бергенді әбден жақсы ... «Бұл не?», ... ... ... ... жалықпайды. Ата-ана осының бәріне шыдап,
бәріне толық жауап беруге тырысуы тиіс.
Л.С.Выготский мектеп жасына дейінгі бала үш ... ... ... Ол ... ... жай, кейде түрі өзгеріп, кейде бұлқан-талқан
болған жағдайда өтеді. Осындай кезде де ата-ана ұстамдылық танытқаны ... ... ... негізгі іс-әрекеті ойын. Ойын арқылы арқылы
үлкендер мен балалар қарым-қатынасы орнайды, балалар адамдар ... ... әдеп ... ... ... ... және үйде өзін
қалай ұстауды үйрене бастайды.
Демек, қарым-қатынас мәдениетін ... ... ... ... жас ұрпақтың білім, тәрбие және әлеуметтену деңгейін көтеріп, мінез-
құлқын өзгертуге ... ... ... жаңылыспаймыз.
Білім мен тәрбие мәнісін, олардың ажырамас бірлігін ... ... ... жөнінде көптеген ... ... ... Ж.Асанова, т.б.) жаңа бағдарламаларды түзді.
Ал баланы қоғамда өмір сүруге үйрету, қоғамдық ... ... ... ... беру, мәселелері кейінгі ... ... ... беріліп жүр. Бұл түсінікке американдық ... ... ... ... ... ... береді. Қоғамда
жасаған адам қоғамдағы ... ... ... адамгершілік,
интеллектуалдық қатынасқа лайықты болып қалыптасады, оны «әлеуметтену»,
«әлеуметтендіру» деп, ал ... ... деп ... ... ... кезеңінен өтеді. Ол жас
ерекшеліктерімен тығыз байланысты. ... сәби шақ (0-1 ... ... ... (1-3), ... жасына дейінгі уақыт (3-7), мектеп жасындағы
кезең (1-4 ... 5-8 ... 10-11 ... болып бөлінеді), жастық шақ (25-
39), екінші жетілген шақ (40-45), жас ұлғайған кезең (55-65), кәрілік (65-
75), ұзақ ... ... ... деп жорамалданып бөлінеді. Мұнда 2-3 жас
ары – бері ауытқуы ... - ... ... ... ... ұшыраған
немесе ұшырай бастаған отбасылардағы балаларға тән ... ... ... ... ... (1999) деген кітабында былайша
баяндайды:
1. Нақты себептер – кемтар болып туылған балалар, тіл ... ... ... ... бар ... ... тастанды балалар;
2. Потенциалды (пайда болған) себебтер – соғыс, су ... жер ... және т.б. ... ... ... көші-қонға тұспа-тқс
келгендер, метис балалар, кедейлер үйінде тәрбиеленгендер;
3. Латентті себебтер - өз мүмкіншілігін ... ... ... ... әлеуметтенуі қиын жағдайда, әр түрлі өтеді. Мектеп
жасына дейінгі балалардың өсуіне типтік ... әсер ... ... ... ... ішіп, шылым шегуі, жаман жүріс-тұрысы, анасының ... ... ... ... ... ... ... нашар
ем, бойындағы баласын түсіремін деп дәрі ішу және т.б. Баланың қандай
жағдайда ... ... ... ... ... ұшырауы, ата-анасының
жаман қарауы, жаман әлеуметтік жағдай, үлкендердің бұйырып ... ... ... кедейшілік және т.б. жағдайлар да баланың өсуіне теріс әсерін
тигізеді. ... ... өсіп келе ... баланың қиялы теріс, мінезі
қырсық, ерік-күші әлсіз қалыптасады.
Адамның әлеуметтік құрбандығын жеңілдету үшін тәрбие ісін ... ... ... ... ... ... азайту жолында әлеуметтік
педагогтар, қызметкерлер игілікті іс атқаруда.
Л.А.Венгердің жетекшілігімен жасалған ... ... ... ... ... бағдарламаларда (құрастырғандар Л.В.Усенко,
Г.С.Сейдекулова) мектепке дейінгі балалар тілінің дамуы үшін ... ... ... жұмбақ, әңгімелер оқып берудің ... ... ... ... ... ... ... оны
іс жүзіне асыру ата-ана мен тәрбиешінің міндеті деп есептейміз.
Баланың тілін дамытуға ... ... ... ... және т.б. ... ... ... аталған оқымыстылардың зерттеулері негізінде, біз тіл мәдениетінің
белгілерін ... ... ... ... ... ... белгілері ... |Тіл ... -|Тіл ... |Тіл |Тіл ... ... | | ... | ... жоқ ... ойды ... сөз ... ... ... |анық білдіру. |ойлаған ойдың |сөздер-дің, ... ... ... ... ... ... |терминдердің |лайық шығуы.|
|және т.б.), |мол, ... ... ... ... ... ... табу.| ... ... ... | | | ... ... | | | ... ... ... тіл мәдениеті ата-ананың, тәрбиешінің атқарған істеріне
қарай (бағдарламада көрсетілген ) қалыптасады.
Американдық психолог әрі социолог Дж, Морено шағын топтағы адамдардың
қарым-қатынасын ... үшін ... ... ... болатын. Бұл
әдіс бойынша ұстаздар мен тәрбиешілер, шағын ұжымдар-
дың жетекшілері, өндірістік-кәсіптік мекемелердегі топтардың ... ... ... анықтай алады. Бұл тәсілдің
негізгі өлшемі (критерий) әр ... ... ... —- топ ... адамдардың
тілегі мен мүддесін анықтау (3-кесте)
|Рет |Фамилиясы мен аты| ... және тыс ... ... | | |
| |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 | |1 ... | |ІІ |І |ІІІ |- | | | | |2 |Сая Ж |
| |І |ІІІ | |ІІ |- | | |3 ... Ә | |І |І |- | | |- |ІІІ | |4 ... С ... |І | | | |- | | |5 ... А | | |ІІІ | | | |- |ІІ | |6 |Әнуар Ғ |І | |
| | | |- |ІІІ | |7 ... Д | | |ІІІ | | |І |ІІ |- | |8 ... Б | |ІІІ | |
| |І |ІІ | | | ... ... |0 |0 |0 |0 |1 |0 |6 |1 | | ... таңдаулар |0 |2 |2 |2 |2 |2 |0 |2 | | Топтағы адамдардың өзара ... ... ... ... бір-бірін ұнатуы, ұнатпауы олардың
сезімдік-эмоциялық күйлеріне байланысты.Топ ішіндегі қа-
тынастар социограммасы мен адамдардың таңдауын көрсететін матрицалық ... «А>, «Ә» ... ... ... I, II, III деп ... рим ... ... ретін білдіреді, ал «—» белгісі партада бірге отырғысы ... ... I цифр ... ... ... ... ... көрсетуге болады. Ол үшін сыныптағы ... ... ... ... ... ... 5 ... бөлу керек. 1-
топка таңдауды -көп алғандар жатады. Олар — топ ... ... ... ... ... ... Олар 25—75 % таңдау ... ...... 25% ...... таңдау алмай, елеусіз қалғандар. ... ... ... не менсінбей, бір партада отырғысы келмейтіндер.
Социограмма құрастыру үшін ұлдар ... ... ... ... ... ... оң жағына, қыздарды сол жағына
орналастыру керек .
Кіші топтағы оқушылардың өзара ... ... ... ... әдіс-тәсілдер колдана отырып жүргізгенде жемісті болмақ.
Социометриялық зерттеу әдісін 4—6 айда бір ... ... ... ... ... белгілі бір нәтиже береді. Бұл социограммада
окушылардың топ ішіндегі өзара қарым-қатынас түрлері ... ... ... критерийлері делінеді ( «Ә» сурет).
«Ә» сурет.Топ ішіндегі қарым-қатынас социограммасы.
Топтағы адамдардың ... және оның ... ... үшін ... ... «Сен туған күніңе кімдерді шақырар едің?»
деп сұрақ қойып, «1-кімді, ол келе ... ... оның ... ... ... қалар едің?» деп анықтау керек. Сыналушыға теріс жауап
беруді талап ететін сұрақтар да ... ... ... «Сен ... бір
партада отырғың келмейді?» деген сұрақ қойылады. Таңдаудың дұрыс және теріс
түрлерін белгілеу мынадай сызбалар арқылы бейнеленеді.
Жоғарыда аталған диффузиялық ... тағы бір ... — бұл ... ... ... ... бір-бірімен сыйысымды болатындығы.
Мәселен,
«Б»сурет. Балалар арасындағы ... ... ... ... кеме экипажы, ғарышкерлердің әлемдік кеңістікте ұзақ
мезгіл бойы бірге больш, өзара тіл табысуы. Адамдар арасындағы үйлесімділік
қатынастар гомеостат ... ... ... Бұл тәсілде адам
организмі мен жүйке жүйесінің қоршаған ... қиын ... ... арнайы жасалған үлгі бойынша қарастырылады.
Ұйымшылдық пен бірлік топтардың тәжірибелік ... ... ... Мұнда жоспарланған істерді қалайда жүзеге ... ... Топ ... тағы бір жайт — жеке ... ... ...... илануы. Бұл — психологиядағы ерік сипаты. Илану адамның
көнгіштігімен анықталады.
Топтар мен ұжымдардың психологиялық ахаулы дифференциалдық диагностика
тәсілімен ... ... ... ... ... ... нәтижелер күтуге болады деген мәселе негізгі мақсат ... ... ... ... ... әр қилы ... мен құбылыстардан туындайтын нәтижелерді болжап, олардың, ... ... білу ... ... саяды.
Шағын топтар мен ұжымдардағы адамдардың өзара қарым-қатынасы және олардың
өздеріне серік іздеп, әріптестер таңдауы адам ... ... бар ... ... ... ... жасаудың адам өміріндегі
қоғамдық-әлеуметтік және психологиялық негізі, ең ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатымен бай-ланысты
екендігі айқын.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда, бүгінгі заман XXI ғасырдын көш ... ... ... дамыған шағы. Біз қанша дамып, басқа ... ... ... те, бала ... бір сәт те ... тыс
қалмауы тиіс. Бата - Ұрпақ - ... ... ұғым ... ескеріліп, бүгінгі
күннің шыға қояр ең маңызды мақсаты да жан-жақты бала ... ... ... ... ... ... азамат дайындау қоғам алдындағы
міндет болғандықтан мектепке ... ... да ... ... ... басының алғашқы қалыптасуын қамтамасыз ету, адамгершілікке баулып,
білімге деген ықыласын, іскерлігін қалыптастыру. Осы ... ... мен ... тығыз байланыста болу керек. Ата-аналарды балабақша
өміріне қатыстыру жаңа заман жағдайында үйлесімді ... ... ... ... ... ... бізге «тәй-тәй» бағдарламасы жол ашып отыр.
Соростың ... ... - ... және ... ... ... ... алған қазіргі кезеңде әрбір
сәбиге топтағы бір не бірнеше ... ... ... беру арқылы
оның жеке тұлғалық қабілеттерін дамытуды көздейтін халықаралық бағдарлама.
Тәрбие барысында баланың жеке ... ... ... тәжірибелік
іс-әрекетінің даму деңгейін ескеру, оның айырықша қабілетілігіне назар
аударып, бағыт ... ... ... ... еңбекке белсеңділік
мотивтерін ескеру.
Мектепке дейінгі тәрбиені кешеңді ұйымдастыру нәтижесінде баланы ... ... ... ... ... негізі қаланады. Баланың
денсаулығын нығайту, дене ... ... ... әуенді кимыл-
қозғалыс жасату арқылы талғампаздыққа тәрбиелеуге жағдай жасалады.
Мектепте білім берудің негізгі ұстанымдарына балалар енді ... ... ... ... қажет дегенді білдіреді. Балабақшалар ұйымдарының
барлық түрлері мен ... ... ... ... және ... ... реттелуі, мектепке дейінгі білім берудің қаржылық қолдау
ынталандырылуы ... ... ... ... беру ... ... ... ойлағанда қоғамның ауқатты топтарының балаларын балабақшада
оқыту, тәрбиелеуден гөрі өз ... ... ... ... ... ... алаңдатады.
Адам аралық қатынастар толық қалыптасып, ... ... ... ... келеді. Егер де қатынастарға тән осы қасиет
болмағанда, адамзаттық қауымдар: мемлекет, ... және ... - ... Себебі, қауымдық бірлестіктердің негізі жалпы адамдардың ... ... ... ... ... Ал жеке ... өзара байланыстар тұрақтылық дәрежесінің біршама ... ... ... ... ... ... әрекет етуші
адамдардың мінез құлқының бір-бірінің күткеніне жауап беру болып табылады.
Әлеуметтік бақылау өзара әрекет ету үрдісінде бір-бірімен қатынас ... ... ... ... ... іске асып отырады.
Әрбір адам әртүрлі ... ... ... көптігі кейде қарама-
қайшылық туғызады, рөлдік ... әкеп ... ... ... ... ... және міндетті түрде қоғамдық бағасын алады,
үлгіден ауытқушылық болса, жазасын алады.
Психологиялық өзара әрекет ету ... ... ... ... ... негізделеді және нақты мақсаттарды көздейді. Жоғарыда
айтылғандай, өзара әрекет ету өзара ... ... ... ... ... ... қабылдайды, басқаша айтқанда бір адамның ... ... ... іске ... бұл - ... ... өте
маңызды мәселелердің бірі. Бұл үрдіс қарым-қатынастың міндетті, құрамды
бөлігі ретінде қарастырылады және шартты түрде ... ... ... сезімдік) деп аталады Адам аралық ... ... ... былай біркелкі тұрақты қалыпқа келеді. Егер де
қатынастарға тән осы қасиет ... ... ... мемлекет,
мекеме және топтар - түзілмес еді. Себебі қауымдық ... ... ... ... ... ... біртекті болжамға
келуінде. Ал жеке ... ... ... ... ... біршама кемдігімен ерекшелінеді.
Тұлға аралық өзара әрекет адамдардың бір-біріне әрекет ... Оны ... ... көрсетуге болады: индивид А-ның қылығы
индивид ... ... кері ... реакция шақырады, ол өзінің кезегімен, А-
ның мінез құлқына әсер етеді.
Сонымен, ... ... ... шарты өзара әрекет етуші
адамдардың мінез құлқының бір-бірінің күткеніне жауап беру болып табылады.
Әлеуметтік бақылау өзара әрекет ету ... ... ... ... ... ... репертуарына сәйкес, іске асып отырады.
Әрбір адам әртүрлі рөлдерді атқарады. Рөлдердің көптігі кейде ... ... ... конфликтілерге әкеп соқтырады. Рөлдерді "орындау"
әлеуметтік бақылауға тәуелді және міндетті түрде қоғамдық бағасын алады,
үлгіден ... ... ... ... ... ... ету кез-келген түрде әруақытта да ... ... және ... мақсаттарды көздейді. Жоғарыда
айтылғандай, өзара әрекет ету өзара түсінушіліксіз ... ... ... ... ... қабылдайды,басқаша айтқанда бір адамның ... ... ... іске ... бұл - қарым-қатынас психологиясында өте
маңызды мәселелердің бірі. Бұл үрдіс қарым-қатынастың міндетті, құрамды
бөлігі ретінде қарастырылады және ... ... ... ... (тікелей сезімдік) деп аталады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Аймауытұлы. Ж. Психология. – Алматы: Рауан, 1995.
2. Аймауытұлы .Ж. Психология. – Алматы: Рауан, 1995ж, 325б.
3. ... Б.Т. ... ... ... ... ... С.Б., ... Н.И. Жалпы педагогика. – ... Заң ... ... Л. С. ... ... В 6 т. – Т. 2. М., 1982. ... и ... 2-361. Мышление и его разитие в детском ... ... )
6. ... Ю. Б. ... в ... ... Курс ... – М.,
1988.
7. Елікбаев Н. Қазақ ұлтының психологиясы. – Қарағанды,2000.
8. Елікбаев Н. Психология. ... оқу ... ... ... Жанғозиева М.С. Ұлт психологиясы ... ... ... №7-б. 26-28.
10. Жалпы психология. Алматы: Білім, - 1996, - 224 б.
11. Жарықбаев Қ, Озғанбаев Ө. ... ... Оқу ... / А, - 2000 ж.
12. Жарықбаев Қ. Психология. Оқулық: 3 - ші ... - ... ... ... Қ. ... ... Оқулық. -Алматы, 2002 ж.
14. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ этнопсихологиясының қазіргі жағдайы, оның ... ... ... психология, 2007,№5(11).
15. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ этнопсихологиясының қазіргі жағдайы, оның күнгей
және көленкелі жақтары//Мектептегі психология, ... Зак А. З. ... ... мышления у младших школьников. –М.,
1984.
17. Ильясов И.И. ... ... ... ...... ... Т.Ә. Халық педогогикасы және оны оқу – тәрбие ... ... Пед. ғыл. ... ... ... ... А. Н. ... психологические произведения ( В 2т. – Т. П. –
М., 1983.
20. ... В.С. ... ... ... ... ... Оқу
құралы.Алматы, 2001.
21. Намазбаева Ж.И. Жалпы ... Оқу ... ... ... ... ... Алматы, «Рауан», 1990 ж.
23. Рубинштейн С.Л. Основы опщей психологии.Изд.2-е-М,1946.
24. Сәбет Бап-Баба, Жалпы психология. /Жантану негіздері/: -Алматы «Заң
әдебиеті», 2003 ... ... Т. ... психология» Алматы, Қазақ университеті, 1993 ж.
-----------------------
А
Б
А
Б
А
Ә
Б

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет
"психологиялық кеңес беру"19 бет
«Erk–trust» ЖШС–де бюджетпен қарым-қатынас есебі49 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
«Шымкен құс» ЖШС дебиторлық және кредиторлық қарыздар қозғалысын талдау және жетілдіру жолдарын ұсыну63 бет
«Қазақстан - Каспийшельф» ЖШС-ң дебиторлық қарыздар есебін талдау21 бет
«Қосымша білім беру жүйесінде ересектер арасындағы педагогикалық қарым-қатынасты жетілдіру» (өзгетілді ересектерге қазақ тілін оқытып-үйрету материалдары негізінде)37 бет
Іс қағаздар (Лекция жинағы)46 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь