Әдістемелік әдебиеттерге шолу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2
ТАРАУ I. ӘДІСТЕМЕЛІК ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
1.1 Қалыпты дамып келе жатқан балада сөйлеудің грамматикалық құрылымының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2 Жалпы сөйлеу тілі дамымаған балада және ақыл.ойы кем балада
грамматикалық құрылымының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.3 Қазақ тілінің грамматикалық жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
ТАРАУ ІІ. ЖАЛПЫ СӨЙЛЕУ ТІЛІ ДАМЫМАҒАН БАЛАЛАРДЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.2 Эксперимент әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
2.3 Эксперимент нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
Зерттеудің көкейкестілігі: Қоғамның демократизация және жаңару үрдісінде қазақ тілі мемлекеттік тіл дәрежесін алғаннан кейін өріс алған мәселелердің бірі өткеннің рухани, мәдени, тарихи қайта өрлеу мәселесі.
Адамдар тіл арқылы бір-бірімен пікір алысады, өзара түсініседі. Қоғамдық істерді тындыру үшін адамдардың бірлесіп күш жұмсауына дәнекер ортақ тіл болуының маңызы ерекше. Ондай тіл халықтың - ана тілі.
Қазақ тілі мәдениетіміз бен әдебиетіміздің өркендеуінде елеулі роль атқарып келеді. Қазіргі қазақ тілі оралымды, бай тілге айналды. Дегенмен қазіргі кезде қазақ тілінің қызмет етуі потенциалды мүмкіншіліктерді аспауы көптілдік факторымен тежелгені туралы мәліметтер бар.Соңғы жылдары қазақ тілі өз құқығына жалпы енгенмен, толық оны қолдану мәселесі шешілген жоқ.
Бұндай жағдайда бастауыш мектеп жастағы балаларда бай, грамматикалық жағынан дұрыс құрастырылған ауысша сөйлеуін дамыту қажеттілігі туады.
Тіл - ақиқатты танытудың басты құралы. Филисофиялық және психологиялық әдебиеттерде тілсіз ойдың тумайтыны нанымды айтылады.
Сайып келгенде, тіл қоғам мүшелерінің бір - бірімен түсінісу және адамның сезімі мен көңіл - күйін білдіру құралы ретінде маңызды қызмет атқарады. Сондықтан мектептің төменгі сыныптардың өзінен бастап ана тілін, оның әр алуан өмірлік қызметін ғылыми негізде танытудың қажеттігі мақсатты түрде алға қойылды.
Себебі жастайынан бастап ана тіліне деген сүйіспеншілік барлық өмір барысында тұлғаның дамуына өз әсерін тигізеді. Неғұрлым ана тілін ерте шақтан естіп, ана сүтімен сіңірілсе, соғұрлым қазақ халқының рухани, мәдени құндылықтарына жол ашылады.
Тілдің тәрбиелік мәні де күшті. Ана тілін жақсы меңгерген баланың ғана көркем әдебиетімізді қызыға оқуға, адамдармен сыпайы қарым - қатынас

жасап, тіл табысуға деген бейімділігі қалыптасады, яғни баланың мәдени өрісі қоғам талабына сай бола түседі. Баланың жастайынан ойлау қабілетін жетілдіріп, білімін молайту үшін, оған дұрыс тәрбие беру үшін ана тілінің маңызы зор. Сондықтан елімізде мектептегі оқуды ана тілінде жүргізуге, ал, баласын таңдаған тілде оқытуға ата-анаға ерік беруге барлық мүмкіндік жасалған.
1. А.А.Аксенова. Особенности развития устной и письменной речи у учащихся вспомогательных школ. Москва 1967.
2. Арушанова А.Г. Позновательная активность в процессе освоения способов словооброзования дошкольника. Москва. 1990
3. Арушанова А.Г. Дошкольный возраст: формирование грамматического строя речи. Дошкольное воспитание. 1993 №9.
4. Аркин Е.Г. Ребенок в дошкольные годы. М. Просвещение, 1968.
5. Аяпова Т.Т. Развитие синтаксиса речи детей (на материале казахского языка). Афтореферат канд.дисс.фил.наук, А.,1988.
6. Балакаев М.Б. Современный казахский язык. Синтаксис словосочетаний и простого предложения. A. AH КазССР, 1959
7. Баймуратова Б. Овладение родной речью детьми-казахами дошкольного возраста. Автореферат канд.дисс.пед.наук. А. 1970
8. Бакраденова А.Б. Развитие казахской устной речи детей дошкольного возраста. Автореферат канд.дисс.пед.наук. A.
9. Выготский Л.С. О планирующей речи ребенка. Вопросы дефектологии. 1968. №4
10.Ю.Гвоздев А.Н. Формирование у детей грамматического строя русского языка(часть вторая) M.1949
11.П.Гнездилов М.Ф. Развитие устной речи умственно-отсталых
школников. М. 1957
12.Грушевская М.С. Недоразвития речи у речи учащихся массовых
школ. Автореферат канд.дисс.фил.наук. A.1958
13 .Ефименко Л.Н. Формирование речи у дошкольников. М. 1985
14. Н.Рахметова С. Қазақ тілі методикасы. А. Рауан.1991
15.Турсунова Д. Сопостовительная грамматика русского и казахского
языка. А. Мектеп, 1967
16.Тулеов А. Словооброзовательные аффиксы имен в современном
литературном языке. Автореф.дисс.фил.наук.А.1949
17.Спирова Л.Ф. Особенности речевого развития учащихся с
тяжелыми нарушениями речи. М.Педагогика. 1980
18.Спирова Л.Ф.,Ястребова А.В. Обследование лексического запаса и
граммтического строя. Методы и обследование речи у детей.1982
19.Сохин Ф.А. Некоторые вопросы овладения ребенком грамматическим строем языка. М. 1953
20.Шахнарович A.M. K проблеме развития речи в детском возрасте. М.1975.
21.Чиркина Г.В. Дети с нарушенными артикуляционного аппарата.
М. 1969.
22.Чиркина В.Г.,Т.В.Филичева. Дети с ОНР. Дефектология №5.1985 23.Жаренкова Г.И. Понимание грамматических отношений детьми с ОНР.
М. 1972.
24.Жукова Н.И. Преодоление общего недоразвития речи у дошкольников. М. 1989
25.Казыбаев С. Қазақ тілі методикасы. А. Рауан 1990
26.Каше Г.А. Использование занятий по коррекции произношения в целях развития лексики и процессы граматического строя языка. М.
просвещения 1980
27.Лалаева Р.И. Логопедическая работа в коррекционных классах. М.
Владос. 2001
28.Левина Р.Е. Основы теории и практики логопедии. M.1968
29.Леонтьев А.А Внутренняя речь и процессы грамматического порождения высказывания.М.1967
30.Лурия А.Р Язык и сознания. M.1979
31.Петрова В.Г.Развитие устной и писем речи младших
школьников.М. 1998
32.Правдина О.В. Логопедия. М. 1979
33.Филичева Т.Б.,Фукова Н.С.,Мастюкова Е.М.Преодоление задержки
речевого развития у дошкольников.М. 1973
34.Эльконин Д.Б. Развитие устной и письменной речи младших школьников.М. 1998
35.Ястребова А.В. Коррекция нарушений речи у учащихся общеобразовательной школы. M.1984
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
................................... 2
ТАРАУ I. ӘДІСТЕМЕЛІК ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
1.1 Қалыпты дамып келе жатқан балада сөйлеудің ... ... ... ... тілі дамымаған балада және ақыл-ойы кем балада
грамматикалық ... ... ... ... ІІ. ... СӨЙЛЕУ ТІЛІ ДАМЫМАҒАН БАЛАЛАРДЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Эксперимент
әдістемесі..................................................................
............33
Эксперимент
нәтижесі....................................................................
.............37
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................46
Қолданылған ... ... ... ... және ... ... тілі мемлекеттік тіл дәрежесін алғаннан кейін өріс алған мәселелердің
бірі өткеннің рухани, мәдени, ... ... ... ... тіл ... ... ... алысады, өзара түсініседі.
Қоғамдық істерді ... үшін ... ... күш ... дәнекер
ортақ тіл болуының маңызы ерекше. Ондай тіл халықтың - ана тілі.
Қазақ тілі ... бен ... ... ... ... келеді. Қазіргі қазақ тілі оралымды, бай тілге ... ... ... қазақ тілінің қызмет етуі потенциалды мүмкіншіліктерді аспауы
көптілдік ... ... ... ... бар.Соңғы жылдары қазақ
тілі өз құқығына жалпы енгенмен, толық оны қолдану мәселесі шешілген ... ... ... ... жастағы балаларда бай, грамматикалық
жағынан дұрыс құрастырылған ауысша ... ... ... туады.
Тіл - ақиқатты танытудың басты құралы. Филисофиялық және психологиялық
әдебиеттерде тілсіз ойдың тумайтыны нанымды ... ... тіл ... мүшелерінің бір - бірімен түсінісу және
адамның сезімі мен көңіл - күйін білдіру ... ... ... қызмет
атқарады. Сондықтан мектептің төменгі сыныптардың өзінен бастап ана тілін,
оның әр алуан ... ... ... негізде танытудың қажеттігі мақсатты
түрде алға қойылды.
Себебі ... ... ана ... ... ... барлық өмір
барысында тұлғаның дамуына өз әсерін тигізеді. Неғұрлым ана ... ... ... ана ... ... ... ... халқының рухани, мәдени
құндылықтарына жол ашылады.
Тілдің тәрбиелік мәні де күшті. Ана тілін жақсы меңгерген баланың ғана
көркем әдебиетімізді қызыға оқуға, адамдармен ... ... - ... тіл ... ... ... қалыптасады, яғни баланың мәдени
өрісі қоғам талабына сай бола түседі. Баланың жастайынан ... ... ... молайту үшін, оған дұрыс тәрбие беру үшін ана тілінің
маңызы зор. ... ... ... ... ана тілінде жүргізуге, ал,
баласын таңдаған тілде оқытуға ата-анаға ерік беруге барлық ... ... ақыл ... ... ... білімді еркін және оңай
меңгеруіне, басқа сөзбен ... ... ... ... ... бір жол
- сөйлеу тілді жетік меңгеру.
Мектепке дейінгі ... ... тілі ... ... келе жатқан балалар
мектепке барарда қажетті сөз қоры мен грамматикалық түрлерді меңгереді.
Бірақ ... ... ... ... ... жалпы сөйлеу тілі
дамымағанда бұл үрдістер тежеліп, сапа жағынан басқа ... ... ... тілі дамымаған балаларға, ақыл - ойы қалыпты да, зияты
бұзылған балалар да жатуы мүмкін. Жалпы сөйлеу тілі ... ... ... әсіресе лексико-грамматикалық жақтардың
кемістіктері басқа психикалық үрдістердің қалыптасуына кері әсер етеді.
Жалпы көрсетілген ерекшеліктер ... ... ... бар
балаларға тән болып, әр түрлі авторлармен зерттелген, Олар Р.Е.Левина,
1961, 1968, ... 1987, ... 1988, ... ... 1990, Т.Б.Чиркина, 1992, Р.К.Луцкина т.б.
Сонымен бірге белгіленген балалармен түзету тәрбиелік ... ... ... ... ... бар. ... Г.А.
Каше, Н.Л. Евзекова, Н.А.Никашина, Л.В. Мелехова, ... ... ... ... ... ... талдай отырып,
жалап сөйлеу тілі дамымауын зерттеген жұмыстардың бар ... ... көбі орыс ... ... ... қатысты екеніне көңіл
аудару қажет. Сөйлеу тілді зерттеу, түзету ... орыс ... ... ... ЖСТД ... ... ерекшеліктері жайлы мағлұматтардың жоқ болуы ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілі дамымаған балаларының сөз
жасау, өзгерту ерекшеліктерін анықтау.
3. Зерттеудің міндеттері:
1). Сөйлеу тілінің ... ... ... ... шолу ... ... ... тілі дамымаған балаларының грамматикалық құрылымының
дағдыларын тексерудің әдістемесін құрастыру.
3). ЖСТД балаларының сөз жасау және сөз өзерту ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... әдістемесін
логопедтермен практикалық жұмыста пайдалануға болады.
5). Зерттеудің нәтижесінде ... ... ... ... ... жұмысында пайдалануға болады.
Әдістемелік және теориялық негіздер. Біздің ... ... ... негізделген: онтогезде сөйлеу қалыптасудың заңдылықтары ... ... ... ... ... жалпы сөйлеу дамымаудың ерекшеліктері ... ... ... ... ... танымдық әрекетінің дамуында ... ... ... ... ... ... тілінің
грамматикалық жүйесінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу объектісі ЖСТД балаларының ауызша сөйлеуі.
Арнайы(түзету) мектеп орындарындағы оқу -тәрбие үрдісі.
5. ... ... ... ... ерекшеліктерін анықтау.
6. Зерттеудің ғылыми болжамы: Зиятында ауытқуы бар ... ... ... ... ... теориялық негізі және кәсіби
тұрғыдағы ... ... ... ... ... тиімділігі арттырылды.
7.3ерттеудің әдістері: (9 бет)
Зерттеліп отырған мәселеге байланысты педагогикалық және ... ... ... эксперимент жасалынды.
Зерттеудің базасы : Алматы қаласы №7 Арнайы (түзету) мектеп - ... ... - 7 ... ... (30 ... 7 «а» сынып- 8 бала,
7 «б» сынып - 8 бала, 7 «в» ... - 14 ... ... ... бар ... ... ... оны қалыптастырудың
теориялық негіздері айқындалды.
Қарым-қатынас мәдениетінің қажеттілігі негізделі әдістемесі жасалынды.
10. Практикалық мәнділігі :
1).Жалпы сөйлеу тілі дамымаған балаларының ... ... ... ... ... балаларының сөз жасау және сөз ... ... ... ... ... қолдану ерекшеліктері:
Кестеде келтірілген сөз өзгерту дағдылары ЖСТД балаларының тек 23%
ғана қалыптасқан, сөйлеуі ... ... ... ... 85% ... ... Сөз ... ерекшеліктері:
Кішірейтілген, рең мағына беретін жұрнақтар зияты сақталған ЖСТД ... 81,6%, қате 18,4% ... кем ЖСТД ... қолданғаны 14,1%, қате
жасалғаны 85,9%, сөйледі қалыпты балалар ... ... 56%, ... 44%.
3 кесте Септік жалғауларды қолдану:
Септік жалғауларды қолдану барысында зияты сақталған ЖСТД дұрыс
қолданғаны 21%, орын ... 67%, ... ... ... мәнділігі:
- Зиятында ауытқуы бар балалардың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру.
- Оқушылардың ... ... ... ... ... ... Сөйлеуі қалыпты балалар қолданғаны 100%.
- ТАРАУ I. ӘДІСТЕМЕЛІК ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ... ... келе ... балада сөйлеудің грамматикалық
құрылымның қалыптасуы.
Сөйлеу индивидтің ең ... ... ... даму ... ... дейін түрлі саладағы зерттеушілерді қызықтырған, өйткені
сөйлеу тілі меңгеру күрделі психофизиологиялық үрдіс.
Балаларда сөйлеудің ... ... мен ... ... ... қарым- қатынас барысында дамиды. Қарым- қатынас пен ... ғана бала ... ... мен ... ... ... ... сөйлеудің грамматикалық жағының
дамуы бала іс- әрекетемен байланысты болады (Д.Б.Эльконин, 1958;М.И.Лисина,
А.Г.Рузская, А.Э.Гейнсштайн, ... ... алу ... адам ... ең маңызды көрінісі.
Л.М. Выготскийдің айтуынша бала байқағанын немесе сезгенін сөзбен ... ... ... ... ... ... ... психикалық үрдістер: қабылдау, зейін, ес, елес, ойлау,
операциялары сөйлеу арқылы дамиды. (Л.С.Выготский, 1934; ... ... ... 1964; ... ... көбі ең алғашқыда импрессивті сөйлеу, кейін ... ... ... ... ... бойынша «... түсіну - айтуға қарағанда
едәуір күрделі ... (1967, ... ... ... ... A.M. Шахнаровичт
т.б.), сонымен бірге Ф.А. Сохинның, баламен ана тілін меңгеру ... ... ... ғана емес, бала жағынан белсенділіктің де рөлі үлкен.
(1951,45)
Л.С. Выготский бойынша ... ... ... ... ... ... Бүл ... психикада жаңа өзгерістер ретінде өзіндік сөйлеу дами
бастайды.
Г.Л. ... - ... ... ... ... екінші жылының екінші
жартысында баланың өзіндік сөйлеуі қалыптасып белсенді дамиды. Сөйлеу қарым
- қатынасына деген қажеттілік баланың сөйлеуге ... ... ... ... ... ... келесі
кезектілігін белгілеген:
1. Өзгермейтін, барлық ... ... ... ... ... сөйлемдер кезеңі. Бұнда анық екі бөлім ... ... ... ... уақыты (1,3 бастап 1,8 дейін) және екі ... ... (1,8 ... 1,10 ... Тұрлаусыз мүшелер екі сөйлемнің
грамматикалық ... ... ... Ең ... объект және оның
әрекетке деген қатынасы қалыптасады. Оның негізінде сөз тіркестер пайда
болады: 1) ... + ... ... ... және 2) ... + объектінің
атау септігі.
Грамматикалық категориялардың ... ... ... ... ... ... Сөздердің морфологиялық
дифференциациясы пайда болып, өз бетінше ... ... ... Бұл ... 1,10 бастап 3 жасқа дейін жүреді.
Сөйлеудің морфологиялық жүрісін меңгеру кезеңі (3,0 ... 7,0 ... ... ... ... ... қазақ балаларының ана тілін меңгеру
мәселелеріне арналған ... елде ... ... ... мектеп жастағы балалармен сөйлеудің
грамматикалық ... ... ... ... зерттеген. Оның мәліметі
бойынша 4 жастағы балалар жекеше түрдегі зат есімдерді ... ... ... ... ... ... ... 40% және үйде
тәрбиеленетін 15% балалар зат есімнің көпше түріне ... ... ... ... (1988) 1 жастан 4 жасқа дейінгі қазақ
балалары синтаксисінің даму ерекшеліктері жан - ... ... ... ... ... ... «сөз-сөйлем» 0,11 бастап 1,10 дейін жас
аралықта созылып, ана тілінің синтаксистік ... ең ... ... айтқан «бала сөйлеуінің ең алғашқы даму кезеңі сөз - сөйлемнен
басталады. Ол ... ... ... ... кезеңдердің дамуына негіз
салады». (1988, 746).
Бір сөзді сөйлем синтаксисті меңгеруге қажетті түйін болып табылатьшың
көптеген авторлардан ... ... ... 1948; ... А.П., ... Д.Б. 1964;). ... А.Н. Гвоздев сөз - сөйлем «... өзінің мағынасы
бойынша аяқталған ойды білдіреді» деп айтқан. (1961,1626).
Т.Т. Аяпованың байқауынша бала сөйлемнің ... ... ... екі ... сөйлемдерден басталады. Мысалы: шай тәтті. Мына ... Бір ... және екі ... ... сөйлемде сингармонизм заңына
бағынбайтыны белгілеген: Мама келе ма?
Осы авторлардың мәліметтерінде бала ... ... ... ... ал жалғаулардан барыс септік жалғаулары - қа/ға пайда
болатынын көрсеткен.
Кейінірек зат ... бар ... сөз ... ... ... 2,3). ... олар ... сөз тіркестерге қарағанда сирек қолданылады.
Етістікті сөз тіркестер барыс, жатыс және ... ... ... ... ... барамын; менде жоқ; апамен ұйықтаймын.
Сонымен Т.Т.Аяпова бірыңғай мүшелер, күрделі ... ... және ... сөйлемдер 4 жасқа дейінгі балаға қиын болатыны
жайлы қорытындыға келді.
Автор бала ... ... ... ... қате қатарын
байқап, дұрысына ... ... Бұл ... ... сөйлеуі
грамматикалық жағынан дұрыс безендіріле бастайды. Мысалы, бала ... ... ... ... кейін, онда тұрақты сөз
катары пайда болады: S-0-P ... + ... ... ... ... мүше +
предикат). Бұл түрік тілдеріне тән қасиет.
Қалалық балабақшаларда орыс және қазақ балаларды ... ... ... ... ... бар. ... ... жұмысы жатады
автордың айтуынша қазақ тілінің болашағын қамтамасыз ету үшін мемлекеттік
тілге оқытуын дәл осы жастан ... ... ... бұл ... ... ... ... сезімтал болады.
Сонымен, бала сөйлеудің грамматикалық құрылымының жағдайы басқа
психикалық ... ... ... жайлы қорытындыға келдік.
Грамматиканы меңгергенде бала дайын ... ... ... ... сүйеніп оларды өздігінше құрастырады. Бала сөйлеуінің толық дамуы
көптеген факторларға тәуелді. ... ... ... ... ... мен жеке дара ... жатады.
1.2. Жалпы сөйлеу тілі дамымаған балаларда ... ... ... тілі дамымаған кезде грамматикалық құрылымның
ерекшеліктері ... пәні ... бұл ... ... жағдайын және басқа да ... ... ... ... ... мен ... ... қолдануымыз
қажет.
«Жалпы сөйлеу тілінің дамымауы» (ЖСТД) деген түсінік ... ... және ... - ... ... белгілеп, барлық компонеттердің ... ... ... ... ... тіл ... ... және грамматилық
жақтардың қалыптасу деңгейіне сүйеніп Р.Е.Левина шығарған жалпы сөйлеу тілі
дамымауының үш деңгейі қолданылады. Бүл ... ... біз ... ... ... Әдебиеттердің
мағлұматтарына сүйенсек зияты сақталған ЖСТД 5-6 жастағы балаларда ең кен
таралған сөйлеу ... III ... ... ... ... ... фонетико - фонематикалық және лексико
- грамматикалық кемістіктері байқалады. Яғни ызың ... ... ... ұяң, үнді ... ... ... дыбыстарды үнемі
ауыстырып, шатастырады, тастап кетеді; сөздерді ... ... ... ... ... сыртқы белгілері мен қолдануы жақын
сөздерді шатастырады; ... ... ... ... жұрнақтардың
пайдалануы бұзылған; олардың мәнін толық түсінбейді; сөз тіркестердің дүрыс
байланысы сақталмайды. Дыбыс айтудың және ... ... ... сөз ... ... ... грамматикалық құрылымның даму үрдісін
тежейді. (Р.Е.Левина, Т.Б. Филичева, Т.В.Чиркина, 1985).
Р.Е.Левинаның мәліметтері бойынша ЖСТД ... ... ... ... ... ана тілінің морфологиялық жүйесін
меңгеруіне кері әсерін тигізеді.
Жалпы сөйлеу тілі дамымаған балалардың грамматикалық
құрылымының ... ... тең ... ... 1961; ... 1989; Л.Ф. ... 1980; Ф.Б. Филичева, Г.Б. Чиркина 1985;
М.С. Грушевская, 1985). Сөз бен ... ... ... бөлу және ... ... ... дамуы қалыпты және
бұзылған балаларда сәйкес болады.
Алайда жалпы сөйлеу тілі дамымағанда грамматикалық ... әр ... жас ... ... ... ... жылдамдылығы
созылады және тек берілген категориядағы балаларға тән ерекшеліктер
пайда болады.
Көптеген авторлардың айтуынша ең тұрақты ерекшеліктерге
аграмматизм жатады. Л.В. Мелехова белгілегендей ... ... ... көбеюіне қарай кеңейеді.
ЖСТД балалардың сөйлеуінде сөйлемдердің қалыптасу С.Н.Шаховская (1971),
Л.Ф. Спирова (1980), ... (1943) т.б. ... ... ... ... ерте сөйлеу дизонтогенезінің
белгілеріне ... ... ... дұрыс қолданбауы жатады.
Сөйлемде пайдалатын сөздердің бір ... ... ... ... тек бір ... ғана ... ... : мен мама
барады. Бұл тенденция көп жылдарға дейін созылуы ... ... ... ... ... та, ... емес те ... қолданылады.
Сөйлеу арқылы қарым - ... ... үшін ойды ... ... ... Бұл ... ... арқылы жүзеге асады. Сөйлеу ... ... ... ... мен ... ... ... аграмматизациясынан көрініс табады.
С.Н. Шаховскаяның айтуы бойынша (1971) сөздердің нөлдік түрінің ұзақ
қолдануы ... ... ... ... ауыстыра алмауына байланысты
болады. Сонымен бірге олар өз ойларын байланыстырып, кезекпен айта алмайды,
синтаксистік ... мен сөз қоры ... ... ... ... ... жиі кідіріс үзіліс жасайды.
Л.Ф. Спированың (1980) мәліметтері жалпы сөйлеу тілі дамымаған кезде
сөйлемдерді пайдалануда жиі тек бір ... ... ... бұл ... үшін ... Негізінен ол өз грамматикалық түрі ... зат ... ... етістік пен сын есім де қолданылады. Л.Ф. ... ... сөз - ... 7-8 ... да кең ... әрбір сөзді нақты мағынада қолданып, нақты орынға қойып
басқа сөздермен байланыстыру қажет, ал бұл ЖСТД ... үшін 3-4 ... қиын ... ... ... Сондықтан сөйлем көлемінің, ондағы
сөздер санының көбеюіне қарай соғұрлым грамматикалық қателер де ... ... ... жоқ ... және ... сөйлемнің
пайда болуын ұзаққа созады. Қарапайым сөздікті меңгеруіне қарай балаларда
толымсыз ... ... ... Кейін сөздіктің кеңеуіне қарамастан олар
негізгі синтаксистік бірлік ретінде қолданылады. (Е.Ф. ... ... ... ... ... балаларда сөз өзгерту ерекше ... ... ... ... берілген зат есім мен тиістігі көп жағдайда көпше
түрге және керісінше өзгерте ... ... ... ЖСТД балалар түбірлес
сөздерді жалғау- жұрнақ ... ... ... ... өте ... ЖСТД ... сөз ... сөз тудыруда қателер белгіленеді.
Соның нәтижесінде сөйлемдерде сөздердің синтаксистік байланысы бұ-зылады.
ЖСТД балалардың грамматикалық құрылымын түсінуі ... ... бар ... 1940; ... 1960; ... ... айтуы бойынша естуі мен зияты қалыпты ЖСТД ... ... ... сөз қоры мен ... категориялардың
өзгеше қолданылуы байқалады. Балалар меңгерген сөздерді әр түрлі сөйлеу
қарым - қатынаста қолдана алмайды және бір ... ... ... ... ... алады.
В.К.Зимичева белгілегендей бірінші сыныпқа келетін балалардың
бірқатарында сөйлеу ... ... ... анықталады. Олардың
лексико- грамматикалық дамымауына әрекетті білдіретін сөздерді ауыстыру,
сөз қатарын бұзу тән ... ... ... ... ... М.С.Грушевская жалпы
санның ішінен 7% ЖСТД ... ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша, құрылымы жағынан мүлдем ... ... ... ... С.А. (1989) ... ... дамымаған балаларда сөйлеу
киыншылықтармен қатар қарым- қатынаста вербальді коммуникациян төмен
белсенділігі байқалады. 3-4 ... ЖСТД бар ... ... ... көбінесе вербальді емес тәсілдерді жиі қолданады.
ЖСТД балаларда сөйлеу әрекеті ғана ... ... ... ... қалыптаспайды. Бұзылған сөйлеудің дамуы мен сөзсіз функциялар
арасындағы байланыстарды зерттеулерді Р.Е.Левина, А.Г.Соловьва; Л.Ф.
Спирова, Е.М. Мастюкова, т.б.б ... ... ... ... ЖСТД ... ... функциялардың жеткіліксіз дамуы
белгілеген.
А.Г. Соловьева бойынша (1996) ЖСТД балаларда ... ... ... ... ... - қатынасқа түсуге кедергі тигізеді.
Коммуникативті ... ... ... - ... ... ... диалогиялық және монологиялық сөйлеудің
қалыптаспауы, мінез құлық ерекшеліктерінде көрініс табады.
О.А. Слинько мәліметтері ... (1992) ... ... ... ... ... орнатудың маңызды факторы болып табылады. Ауыр сөйлеу
кемістік топта ... ... ... әсер ... ... ... мен
социометриялық статустың дамуына негіз салады.
Жалпы сөйлеу тілінің дамымауы ... ... және ... бар балаларда жиі кездеседі. Олардың қатарына ... ... орны ... ойы кем ... ... тілі ... мен оларды түзету
жумысы жоғарғы жүйке қызметі және ... ... ... ойы кем ... ... ... толық дамымауы ойлаудың төмендігі,
сөйлеу тілінің баяу және ерекше дамуы, сөзді ... ... ерік ... дамымауы белгіленеді.
Ақыл ойы кем балалардың сөйлеу тілінің бұзылыстарын логопедиялық салада
М.Е.Хватцев, Р.Е.Левина, Г.А.Каше, Д.И.Орлова, М.А.Савченко, Е.Ф Соботович,
Е.М.Гопиченко, Р.И.Лалаева ... ... ... ... ... бастауыш сыныптарын айқын көрінетін бұзылыстар 40-60% балаларда
анықталады. Көмекші мектептердің бірінші сыныптарында М.Е.Хватцев, Г.А.Каше
мағлұматтары бойынша сөйлеу тілі ... бар ... саны ... болады.
С.Л.Рубинштейн зерттеуі бойынша ақыл ойы кем балалардың сөйлеу
тілі дамымауының негізгі себептері «ми ... ... ... жаңа ... ... ... ақыл ойы
кем бала көпке дейін сөйлеу тілінің дыбыстарын ... ... ... ... бөле ... ... түсінбейді». Сөйлеу
қозғалыстарының нақтылығы екі түрлі бақыланады. Бірақ екеуі де ... ... ... нақты емес.
Танымдық әрекетінің бұзылыстары ... ... ... ... ... ... бұл категориядағы балалар
семантика жағынан күрделі сөздерді ... ... ... ... эрең ... ... жинақтау әрекетінің дамымауынан барлық сөйлеу
жалпылаулардың қалыптасуы тежелден, ... тіл ... ... ... ... ... (В.Г.Петрова,
М.Ф.Гнездилов,М.Ф.Феофанов,Е-Ф-Соботович,Аксенова) ақыл ойы кем
оқушыларда сөйлеудің грамматикалық құрылымының қалыптаспауы байқалады. Ол
аграмматизмде, ... ... ... ... ... орындай алмауынан көрінеді. Сонымен қатар сөз ... мен ... ... ... ... ... Құрылымдарының
толық қалыптаспайды.
М.Ф.Гнездилов еңбектеріне сүйеніп айтсақ{ақыл ойы кем оқушылар
грамматикалық ережелердің мәнін түсінбестен, оларды механикалық түрде
жаттап алып, өзіндік ... көп ... ... Ақыл ойы кем ... ... ауызша және жазбаша сөйлеуінде сәйкес ережелерді мен
грамматиканы ... ... ... ... сөйдің
дыбыстық құрамының жиі бұрмалау; ережені механикалық ... ... ... ... жаттауы; күрделі ережені кез келген, мардымсыз
бір ... ... ... ... ... ... және
орфографиялық ережелерді араластырып, шатастыру; ... ... ... ... зерттеулері бойынша септік жалғауларды қолдануда түрлі
қателер белгіленді. Ең дұрыс атау септік пен ... ... ... ... ... шығыс септікте болады. Қалған жалғау жұрнақтарды
қолдануда да ... ... бар ... қосымшаларды тастау,ауыстыру,
дұрыс қолданбау жатады
Сөз жасам немесе құрастыру қабылеті ақыл ойы кем ... ... ... ... төмен деңдейде. Түрлі жұрнақтарды қолдануда
шатасады.
Ақыл ойы кемдер үшін тән ерекшелік жайылмаған жай ... ... ... балалар бастауышты және баяндауышты, кейде екеуін де
тастап ... ... ойы кем ... ... ... ... мен ... синтаксистік байланыстары жайлы мәліметтер өте ... ... ... ... ... ... байланыстырып
сөйлеу қатты зардап шегеді.
Р.К.Луцкинаның зерттеулері көрсеткендей (1984) бұл категориядағы
балалардың ... ... ... ... ... ... оның ... сөздердің жалғауларын дұрыс пайдаланбауы жиі
кездеседі.
Сөйтіп әдебиеттік мағлұматтардың ... ... ... тілі ... ... ... дейінгі жастағы ... ... даму ... ... ... ... дәлелдеді. Олардың қатарына грамматиканы меңгерудің ... ... ... сөйлеу тілдің грамматикалық түрлердің толық
қалыптаспауы да өзіндік көрінісін ... ... бәрі ... ... ... ... әсерін тигізетіні мәлім. Ал ақыл ойы ... ... ЖСТД тән ... Г.Е. ... ... ... ... олар үшін қалыпты» деп атауға болады. Бұл «күнделікті
сөйлеу» ... ... және ... ... кешенін
қамтиды. Грамматикалық қателер лексикалық пен фонетикалық қателердің
есебінен кеңейіп, ... тілі ... ... одан ... Ол ... баланың дамуына теріс әсерін тигізіп, әлеуметтік
мәселерді күрлендіреді. Қазіргі ... ... ... тілі ... категориядағы балалардың сөйлеу дамуына қатысты ... ... ... зерттеулердің молына қарамастан зияты
сақталған және бұзылған ЖСТД ... ... ... ... ... ... нақты мағлұматтар аз. Осының бәрі біздің
бұл тақырыпты таңдағанымызға әсерін тигізді.
1.3 Қазақ тілінің грамматикалық ... біз ... ... ... ... болатын қазақ тілі
грамматикалық жүйесінің ерекшеліктерін қарастырайық.
Қазақ тілі ... ... ... жатады. Агглютинация (лат.
Agglunare жабыстыру) аффиксация ... ... ... тән ... ... ... процесі өтеді жалғаудың сөз негізімен қосылуы. Түбір
ешқандай өзгерістерге ... ... ... бөлімі морфологияны
қарастырайық.
Морфологиялық сөздің құрамын, сөз таптарын қарастырып, сөз ... ... ... ... сөз ... ... негізгі тұлғасы қосымша, атап
айтқанда, сөз тудырушы жұрнақтар тілдің ... ... ... ... Сөз ... ... ... жаңа сөзбен байытуда
атқаратын қызметі өте зор. Ол сөзжасаудағы синтетикалық тәсілдің ... ... ... сөз ... ... өте көп.
Тілдің сөзжасам жүйесіндегі жұрнақтардың әрқайсысының өзіндік мағынасы
бар, бір ... өзі ... ... ... Жұрнақтың мағынасы түбір
сөзге жалғанғанда ғана анық көрінеді. Сөзжасам ... ... ... ... ... ... мағына тудырып, басқа жаңа сөз жасайды..
Тілдегі сөз тудырушы жұрнақтардың өзіндік бір ерекшелігі - олар әр ... ... ... Әр сөз ... өз ... бар. ... кеңеюі нәтижесінде бір сөз табының жұрнағы екінші сөз табының
жұрнағын қосып ... да, ... ... ... ... екі сөз ... ... қызметін атқарады.
Қазақ тілінің сөз тудыру құрылысы сөзжасамдық тұлғалардың ... ... ... бір ... ... ... түсуінен тілде
орныққан белгілі сөзжасамдық үлгілер бар. Жаңа ... сөз ... ... ... кездейсоқ емес. Ол жасалуға тиісті жаңа лексикалық
мағынаға жақын мағына жасаушы ... ... т.б. ... ... ... ... ... тілдің сөз жасау жүйесінен негізгі орын
алатын қүбылыстардың бірі. ... ... ... сөзжасам жүйенің әбден
қалыптасып, орныққан өзіндік заңдылыктары бар. Жаңа сөз атаулының бәрі
сөзжасам ... ... ... ... ... ... тілінде сөз
тудыру процесінде әр сөзжасамның өз орны бар. Оны әркім ... ... ... сөз, қай ... жасалмасын оған қатысатын тұлғалар ... ... ... ... заңдылықтар бойынша орналасады. Міне, бұл
тілдің сөзжасам жүйесінің ішкі заңдылықтарын барына дәлел.
Қазақ тілінде сөзге ... сөз ... ... деп ... ... пен ... жатады. Жұрнақ өзі жалғанған ... ... ... ... сөз ... Жұрнақтар сөз тудырушы немесе сөзжасамдық
және сөз түрлендіруші болып екіге ... Сөз ... ... ... ... оған жаңа мағына береді. Мысалы: қой+шы, өнер+паз т.б.
Сөз түрлендіруші ... өзі ... ... ... ... сәл түрлендіреді. Мысалы: үй+шік, сандық+ша, қала+шық т.б
|Зат есім ... ... |
|1 .Зат ... рең ... зат есім |З.Етістіктен зат есім ... ... ... жүрнақтар |жасайтын жүрнақтар ... | | ...... |1 .-шы,-ші;қойшы |1.-м,-ым,ім;байлам ... ... ... ... ... |шаруашылық ... ... ... |3 ... -кі, -ғы, -гі: ... ... |.-лық,-лік,дық,діқ,тық,|шалғы, тепкі, бұрғы ... ... ... |4.-с, - іс: ... ... ... |4. -кер,-гер; айлакер, |айтыс, ... ... ... ... ... |5 |5.- қ, - қ, -ық, -ік, ... -шық,-шік;қапшық |.кеш,хана,паз,қой,стан |-ақ, - ... ... ... |ек: ... ... ... -ш,-ыш,-іш;қалқаш |шайхана,кітапхана, |қызық, түкірік. ... ... ... ... -іш: ... |
|11. -екеш; | ... ... |
| | ... |
| | |7.- н, - ын, - ін: |
| | ... |
| | ... ... |
| | |8.-у: ... ... |
| | ... |
| | |9. ... ... |
| | ... үйінді |
| | ... |
| | |10. - ғыш, - гіш, - ... | |- |
| | |кіш: ... |
| | ... білгіш. |
| | |11. -уыш, - уіш: |
| | ... ... |
| | ... |
| | ... -ір, -р, |
| | ... үңгір, шұқыр. |
Қосымшының екінші түрі ... - ... ... бір ... ... төрт түрі бар: көптік, жіктік, ... ... ... жалғаулар өзі жалғанған сөзге көптік мағына береді. ... ... т.б ... ... ... мыналар: -лар, -лер,
-дар, -дер, -тар, -тер. Көптік жалғауының басқы ... ... ... ... соңғы дыбысына байланысты болады.
Тәуелдік жалғауы заттың біреуге немесе бір нәрсеге тәуелді (меншікті)
екенін білдіреді. Тәуелденетін зат үш ... ... ... ... тұрады.
Сол себепті тәуелдік жалғауының үш жағы және әр ... ... тән ... ... жалғаулары матаса байланысатын сөздердің ... ... ол ... ілік ... ... ... ... ол жалғанған
сөзін екінші сөзге тікелей бағындырушы бола ... ... ... ... ... түрі ... түрі ... -м, -ым, -ім |I. жақ ... ... жақ -ң, -ың, -ің |II. ... |
|-ыңыз,-іңіз,-ңыз,-ңіз ... ... жақ сы, сі, ы, і ... |
| |III. жақ ... ... ... ... және ортақ тәуелдену болып екіге бөлінеді.
Септік ... өзі ... ... ... мағына береді. Сөздердің
септік жалғауларын қабылдауын септелу дейді. Зат есім және ... ... ... ... жалғаулары сөз тіркесінің бағыныңқы сыңарларына
жалғанады. Олар сабақтаса байланысқан сөздер арасында дәнекер болады ... ... ... ... Мағынасы түрлендіретін
сөздері - зат ... мен зат ... ... ... есімдіктер. Олардан
басқа есімдерге жалғанған септік жалғаулары сөз ... ... ... ... елеулі өзгеріс енгізеді.
Септік жалғауының басты қызметі сөз бен сөзді байланыстыру
болғанымен, кейде ол қызметтерінде жұмсалмай, сөйлемдегі сөздің
мағынасын ... үшін де ... ... ... ... ... ... жалғанған сөздерін, негізінде, етістіктермен
байланыстырады. Қайсысын қандай ... ... ... ... ... байланыстыратын сөздері бэріне ортақ болуы мүмкін.
Септік жалғаулы ... бір ұшы әр ... ... ... ... ... ішінде ондай меңгеріле байланысқан сөз
тіскестерін ыдыратып, араларына басқа сөздер қойып та ... ... ... атаулары, сұрақтары және жалғаулары төмендегінше:
Атау септік Кім? He?
Ілік септік ... ... ... ... ... Неге? Қайда? -а,-е,-қа,-ке,-ға,-ге,-на,-не
Табыс септік Кімді? Нені? - ны,-ні,-ды,-ді,-ты,-ті,-н
Жатыс септік Кімде? Неде? Қайда? -да,-де,-та,-те,-нда,-нде
Шығыс ... ... ... ... ... Немен? -мен,-бен,-пен,-менен,-бенен
Септелудің екі түрі бар: жай септелу және тәуелді септелу.
Жіктік жалғауы өзі ... ... ... мағына береді. Сөздің
жіктік жалғауларын қабылдауын жіктелу ... ... ... бастауыш
пен баяндауышты байланыстырады. Сондықтан ... ... сөз ... ... ... тиянақтап тұрады.
Жіктік жалғауы негізінен етістікке жалғанады. Сондай ақ есім сөздерге
де жалғана береді. Бірақ жіктік жалғауы кез ... есім ... ... тек адамның кім екенін, қандай екенін ... және ... есім ... ... ... мен оқушымын, сен ақылдысың, сіз
үшіншісіз т.б
Жіктік жалғауының да үш жағы бар, ... ... ... ... (зат есім, сын есім, сан есім және есімдікте) жоқ.
Есім сөздің жіктелуі:
|Жақ ... ... |
|I жақ |Мен ... |Біз ... ... жақ |Сен ... Сіз |Сендер дәрігерсіңдер ... жақ ... ... ... |
| |Ол ... | ... ... ... ... |
|I жақ |Мен ... |Біз ... ... жақ |Сен келесің ... ... ... жақ |Ол ... |Олар ... ... деп ... түр, пішін) сөйлеу тілінде нақты дыбыстануы
мәні бар бөлінбейтін бірліктерді ... ... зат ... ... тұрғыдан жанды және жансыз
белгілер бойынша бөлінбейді. Бірақ семантикалық жағынан адаматауы ... ... және ... басқа затттарды жансыз да жанлы да не? деген жауап
беруі бойынша айырылады.
Сонымен қазақ тілінде сөз ... ... заңы ... сөз бен аффикстің үндесу (гармония) заңы.
Үндестік заңы (сингармонизм заңы) (түбір мен қосымшаның жігіндегі және
сөз аралығындағы ... ... ... бір-бірімен үйлесіп,
біркелкі болып қолданылуы. Үндестік заңының екі түрі бар: буын үндестігі
және ... ... ... ... дауысты дыбыс |Каз-дер (емес) Қаз-дар ... ... ... ... да |Кітап-ке (емес) Кітап-қа ... болу ... | ... ... буын жіңішке болса, ... ... ... ... да ... ... |Көлік- тар (емес) көліктер-тер |
Буын үндестігі сөз ... ... ... ... жуын немесе
жіңіске болып ундесуі
Аггютинативті тілдерде септік түрлер негізінде септік аффикстер деп
аталып, бір мәнге ие ... ... бір ... ... ... ... ... жатыс септіктігінде лар аффиксі көпше түрді белгілейді.
Синтаксистік ... ... ... ... табылады.Сөйлем сөз және
сөз тіркестерден тұрады.Сөйлем құрастыру үшін олар ... ... ... ... ойды түсіну және жеткізудің негізгі құралы
болып саналадьі|
Сөйлем құрылымы бойынша жай және құрмалас, ... ... ... ... ... ... ... тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелер, синтаксистік
байланыспаған сөздерден тұрады.
Сөйлем ... ... ... ... ... жай сөйлемде
бастауыш баяндауыштың алдында тұрады: қар ... сіз ... ... ... ... ... алдында тұрып, ортасында немесе
басында орналасуы мүмкін.
Баяндауыш хабарлы сөйлемде соңында ... ... ойды ... ... деп ... екі немесе бірнеше жай сөйлемдерден
тұратын, мағына жағынан тұтас бірлікті құрайтын сөйлемді атайды.
Сөйтіп әдебиеттерді талдай ... біз ... ... ... ... ие болатыны жайлы қорытындыға келдік. Сонымен қатар
сөз жасау және сөз өзгерту қазақ тіліне тән ... ... ... ... ... жеті септіктерден құралады.Сонымен бірге басқа да
жалғаулар бар. Олар жіктік, көптік және ... ... да ... болады. Яғни жіктік жалғауы арқылы бастауыш пен баяндауыш бір
бірімен байланысады. Тәуелдік жалғауы ... ... бір ... ... ... ... ... жалғауы көмегімен заттың көптік
мағынасы білдіреді. Қазақ тілінде септік ... ... бір ... категориямен белгіленеді. Және де ең ... ... ... ... ... ... ерекше ереже мен заңдары бойынша
құрастырылады. Ол дегеніміз заттың қимылын ... ... ... ... ... да ойды аяқтайды. Бастауыш болса сөйлемнің ... ... ... ... ... ... мен дағды.
Көмекші мектептің қазақ тілінен оқу ... ... ... ... мен дағдыларды игеруге сипаттама беріледі.
Бағдарлама бойынша біздің ... ... ... ... ... ... ... мен жазу дағдысының қалыптасуына
граматиканың теориясы мен орфография ережелерін меңгерулері ... ... ... ... теория емле ережелеріне де негіз болып
саналады. Орфографиялық ережелер сайып келгенде, ... ... ... түрлендіруші материалдарды білу деңгейіне қарай ... не сөз ... ... ... ... оның құрамды
бөлігі ретінде өтіледі. Мысалы «Сөйлем» тақырыбын өткенде оқулықта берілген
тапсырмадағы әрбір сөйлемнің не туралы айтылғанын ... ... ... білдіретіні, әр сөйлемде неше сөз бар екені анықталып, сөйлемнің
сөздерден ... ... ... беру ... ... ... емле ... «Сөз құрамы» тақырыбын оқытқанда
түбірге қосымшалардың жалғануына байланысты, ал зат ... ... ... ... ... ... орай ... Яғни түбір
сөз жуан не жіңішке болып жалғанады деген бір ғана емле ... ... оқып ... ... ... ілесіп отырады.
Мысалы, зат есімнің тәуелдеулі түрі тақырыбын өткенде, тәуелдену ... зат ... үш ... ... және зат ... ... грамматикалық білім сипатында таныстырылғаннан кейін, к,қ,п
дыбыстарына біткен зат есім ... ... ... ... ... ... ережелер түсіндіріледі.
Сөз кұрамы бесінші сыныпта оқытыла бастайды да ... үшін ... бар әрі қиын ... ... ... ... жетік меңгерген процесі оқушылардың абстрактылы ойлауының дамуын,
тіл фактілерін бақылап, оған ... ... ... және ... ... ... ... келе білуін талап етеді.
Ал, морфемаларды оқып білудің, меңгерудің маңызы мынада:
Біріншіден, сөзді морфологиялық құрамына қарай ... және сөз ... ... ... мен тіл ... дамытуға өлшеусіз әсер
етеді.
Екіншіден, сөз күрамы жөнінен ... ... ... ... ... ... кеңейтеді.
Үшіншіден, сөз құрамын оқып үйрену оқушының орфографияны ... ... жаза ... ... ... ... ... тілі түбір
сөздерін дұрыс жазу ережелері морфологиялық қағидаларға ... сөз ... ... ... ... мен ... ... жасау арқылы
меңгерген біліктерінің негіздерінде түбір сөзді және оған ... ... жазу ... ... ... ... ... меңгере
түседі.
Төртіншіден, сөз құрамын меңгерту мен сөз жасау тәсілдеріне жаттықтыру
оқушылардың сөз ... ... ... мен ынтасын аударады. Сөздің мәніне
терең түсініп, дұрыс қолдана білуге, сөз мағынасы мен ... ... ... ... ... сөз ... бөліктерін үйренумен байланысты балалардың
сөздік қоры байиды, сөз тіркестерінің байланысын табуға және өз ... ... ... ... ақ ... құрау дағдысына машықтану арқылы
оқушылардың ауызша, жазбаша сөйлеу мәдениеті дұрыс қалыптасады, орфоэпиялық
норманы сақтап мәнерлеп оқуға және таза ... ... ... ... және алтыншы сыныптарда өтіледі. Бесінші сыныпта
түбір, қосымша, жалғау, жұрнақ, туынды сөз; ... ... ... қос ... ... сөздер деген грамматикалық ұғымдар
меңгертіліп, ... ... ... жолдары, жазылу емлелері
үйретіледі.
Сөз құрамын өткенде, ... ... ... ... ... ... ... содан соң ғана грамматикалық
белгілі ұғымның анықтамасы түсіндіріледі.
Сөз құрамының анықтамаларымен таныстыру әдістемесінде түбір ... ... ... ... ... ... аударылады. Түбір ұғымы
түбірлес сөздердің мағыналық ... ... ... ... Әт ... ... жалғануымен бір түбірден
өрбіген сөздер бір бірімен ... ... ... ... барлық
түбірлес сөздердің ортақ бөлімі түбір танылады.
«Қосымша» деген ұғым екі сатыда түсіндіріледі. Әуелі сөзге жалғанып,
оны жалпы түрлендіретін сөз ... ... деп ... ... іспетті ұғым беріледі. Бүл тұста қосымшаның жұрнақ және жалғау
болып бөлінетіні сөз ... әрі ... сөз ... ... және ... тек ... екі түрі болатыны түсіндіріледі. Бұл жаттығу ... ... ... ... ... бөлімі түбір, жаңа сөз
тудыратын бөлімі жүрнақ, сөз тудырмайтын ... ... ... ... Бұлардың түбірге жалғану реті және бірінің үстіне бірінің еселеп
те жалғанана беретіні мысалдар арқылы көрсетіледі.
«Жұрнақ пен ... ... ... ... ... ... қосымшасыз сөз, қосымшалы сөз деген ұғымнан нақты білімге ... сол ... ... ... ... ... ... деген
ұғымға әкелеміз. Әуелі жұрнақ таныстырылады. Ол үшін ... мен ... ... ... ... оқу жылы басында сөз ... ... ... ... ... мен ... ... Алтыншы сыныпта сөз
құрамынан өтілетін негізгі бағдармалары: біріккен сөздер, қос ... ... ... ... ... ... ... оқулыққа ендірілген
сөздерді ғана меңгеру қағидасы ұстанады. Онда да ... ішкі ... ... ... тек сырт көрінісін танып, қалай жазылатынын есте
сақтауды талап етеді.
Біріккен сөздерді ... ... ... бөлінетін мәселе олардың
жазылу емлесі. Балалар кітап оқығанда не сөйлегенде біріккен ... ... ... ... ... ... «Зат есім» термині аталмай, тек қана заттың атын
білдіретін сөздер жөнінде жалпы ... ... ... зат ... аты деген ұғымдарды түсінеді. Көрнекілік ... ... ... ... ... ... ... суретке ауысады. Мұның
балалардың эстетикалық талғамын тәрбиелеу жолында маңызды ... ... ... ... айнымай салуға бар өнерін жұмсайды.
Екінші сыныпта зат ... оның атын ... ... ... «не» ... ... жауап беретін сөзді заттың атын білдіретін сөз
деп танытылады. Осылайша зат ... ... ... мәне ... ... кейін қазақ тілі оқулығын пайдалануға ауысып, ... ... ... Кім? He? ... оларға лайық салынған
суреттердің (заттардың) атын білдіретін сөздерді оқытқан жөн. Екінші сынып
оқушылары тек жеке жеке ... ... ... ... көп зат ... да
білім беріледі. Ережелерді оқып, мысалдардың ... ... келе ... ... ... тек қана адам ... ... сөзге қойылатынын
түсінеді.
Екінші сынып бағдарламасы бас әріппен жазылатын зат атауларын үйренуді
ұсынады. Сөйлем құрғанда бастауыштың да, баяндауыштың да атау ... ... ... ... ... мән ... Бірақ бастауыш, баяндауыш, атау
тұлғалы зат есім деген ұғымдар қолданылмайды. Тек ... атын ... ... іс ... ие ... ... ... түсінгендей мысалмен
таныстырылса жеткілікті. Екінші ... ... ... ... ... зат есімнің лексикалық мағынасын, сұрауларын біршама
меңгеруді ұсынады. Зат есімнің жекеше, көпше болып бөлінуі, жалқы есім және
жалпы есім ... ... ... ... ... мен ... емлесі
үйретіледі. Екінші сыныпта Кім? сұрағы тек адам атына, фамилиясына, жалпы
адам жайында атау ... ... ... байқалған болса, бесінші сыныпта
адамға байланысты ... Кім? ... ... ... де, басқа
қасымшалармен өзгертіп тұратын қалпында да қолданылатыны түсіндіріледі.
Осыған ... He? ... ... ... жанды жансыз заттың ... ... ... аударылады, көп жаттықтыру ... ... ... орыс ... Кім? ... жанды зат біткеннің
бәріне қойылатыны балалардың ұғымын біраз шатастырады.
Көпше күйдегі зат есімнің сұрақтары да ... ... ... ... ... ... ... сөздеріне көптік жалғаудың
жіңішке түрлері және дер, мен, лер, ғана ... ... ... Осы арада көптік жалғаудың барлық нұсқауларын таныту керек.
Зат есім ... ... ... ... оның ... ... мәні
бар. Сондай ақ есімнің басқа сөз таптарынан өзіндік айырмашылығы оның өзіне
тән ... ... ... ... көптік жалғаулары екендігін
ұқтыру. Бұл ерекшелік белгілер арқылы зат есімді ... ... ... ... ... ... ... орындалып отырады.
Осындай практикалық жұмыс үстінде оқушыларға бақылау жасай отырып, жоғарғы
морфологиялық категориялар да ... Осы ... ... ... ... ... сөзге жататынын мұғалім ескерген жөн. Сонда тәуелді сөздің
септелуі де ... ... ... ... ... ... ... емес
деген ұғымды оқушыларға түсіндіріледі. Әрбір септік жалғаудың мәнін
танытуға аса назар ... ... Бұл ... ... ... ... ... мағынасын ашатын аңғартқан жөн. ... ілік ... бір ... ілік - ... көрсетсе, барыс - бару, табыс - ... - ... ... ... - ... ... - жәрдемдесу, көмек ету деген
ұғымдарды меңзейтіні мысал ... ... ... ... ... ... ... әр септік жеке қарастырылады. Ал, барлық ... ... ... ... ... жасатылып, қорытынды шығарылады.
Жіктік жалғауларды үйрету ісі синтаксиспен, яғни сөйлеммен байланысты
қарастырылады.
«Жақ» ұғымын ... ... үшін өте қиын ... ... ... түсіндіріп жатуға айта қаларлықтай ... ... ... жіктелуін «мен, сен, ол» сөздерімен байланыстырып түсіндіруді
негізгі әдіс етіп қолданады. ... ... ... тәуелдеуді зат
есімдердің жіктелуіне де ыңғайлап пайдаланады. «Мен, сен, ол» ... ... деп ... ала ... жату - оқу ... ... әрі білім кемелін кеңейтіп, ауырлатып жібереді. Мүғалім
жіктеу есімдіктерін сөйлемде адамның аты орнында қолданылатын сөздер ... ... ... ... мен - ... ... кісі, сен -
тыңдап тұрған екінші кісі, ол - мен де, сен де, ... ... ... ... ... дегендей бағдар береді. Бұл түсінікті оқушыларға мысалдар
арқылы ... ... ... қызметі жөнінде де балаларға бастапқы
түсінікті дұрыс негіздеу қажет. Бұл ... ... зат есім адам ... мен, сен, ол ... ... ... ... айтылатын
ерекшелігін пайдалануға болады. Демек жіктелетін зат есім де ... ... ... ... ... ... ... зат есімдер ғана жіктеледі.
Оқушылардың түсінігіне тағы бір қиындық келтіретін мәселе жіктік
жалғау мен тәуелдік жалғауды ... ... ... зат ... ... ... ... қарай, әрі екеуі де «мен, сен, ол» сөздерімен
байланысты айтылатынына қарай - бұл ... ... ... ... ... тәуелдік жалғаулардың да, ... да ... ... ... - мыз, іміз ... келетін
түрінен жаңылысады.
Қазақ тілінің өзіне тән ерекшеліктерінің бірі - зат есімнің тәуелденіп
жұмсалатындығы. Сондықтан зат есімнің тәуелденуі оның жалғаулары, ... ... мәні мен үш жақ ... ... ... ... ... оқытуды қажет етеді.
Зат есім тақырыбындағы әрі оқып ... әрі ... ... ... ... ... жалғаудың мәнін, сүраларын, жалғауларын
және сөздің септелуіне байланысты емле ережелерін үйретуді талап етеді.
Септік жалғауларының атау тұлғалы ... ... ... Ал, ... ... ... жатыс, септік тәуелденген сөзге жалғанатынын ды
ескертеді. ... ... ... мәні ... ... ... тіліміздің морфологиялық, лексикалық, орфография және
орфоэпияның ең ... ... ... ... ... сөйлемді тану
жолындағы практикалық жұмыстардың маңызы зор. ... ... сөз ... ... ... ... ғана айқын тани алады. Өйткені тіліміздегі
сөздер дербес алынған қалпында әр алуан мағына береді.
Сөйлем ... ұғым ... ... ... ... ... ... әдістері бойынша практикалық жолмен танытыла бастайды. Бұл тұста
мұғалімнің түсінік сөзі, практикалық үлгісі ... роль ... ... ... ... сөйлем құрып үйренеді. Ол үшін оқушылардың
заттану қабілеті, әр заттың қимыл-ісі, түр-түсі ... ... ... ... ... Одан әрі ... ойлауды қажет ететін
тәсілдерін қолданылып, сөйлем құру процесі күрделене түседі. Жалпы сөйлем
туралы білімді арнайы ... ... ... ... ... ... ... үйренеді. Сөйлемде Кім?Не? деген сүрақ қойылытын сөз бар ... ... атын ... сөздер екені оқушылардың ... ... Ал, ... ... ісін ... ... He қылды? He
істеді? Қайтті? сияқты сұрақтарға жауап болып ... ... ... ... жай, ... жалаң, жайылма сияқты
ұғымдармен танысады.
Сөйлем мүшелерінен білім, дағды беру ... ... ... пайдасы көп. Талдау жұмысы сөйлемдегі сөздердің мағынасы ... ... ... ... ... ... табу үшін ... тұрғыда сұрақ қоя білудің маңызы күшті. Оқушылардың дағдысы жетіле келе
ең әуелі баяндауыш ... ... жөн. ... ол бастауыштың қимылын, ісін
білдіреді.
Арнайы мектептің білім беру ... ... ... ... ... сәйкес болып, балаларға қажет білім деңгейін қамтамасыз
етеді. Көмекші мектеп оқушылары ... ... ... ... қарапайым білім көлемін алады. Барлық пәндер бойынша ең ... ... мен ... ... ... Бүл әрине көмекші мектеп
балаларының таным, дене, ... ... ... ... ... қазақ тілі бағдарламасына сай оқушыларға берілетін
білімдер олар үшін өте қажет болады. Себебі ... ... ... ... жан - ... ... болу ... Ол дайындықтың бір қыры дұрыс сөйлей
алу. Ана тілін заңдылықтарын, ерекшеліктерін жақсы, дұрыс ... ... ... ... ... қолдана алу мүмкіндіктерінің баланың тұлға
ретінде толық қалыптасуында маңызды роль атқаратынында күмән жоқ.
ТАРАУ II. ... ... ТІЛІ ... ... ... ... ... сөйлеу тілдің грамматикалық жағын тексеру ... ... ... ... ... ... бала сөйлеуінің грамматикалық жағының зерттеуін сөз ... ... ... «...Басқа категорияларға қарағанда зат
есімнің көпше ... ... ... ... (1,10 ... ... бір
және бірнеше заттар арасындағы айырмашылық айрықша ... 1961,416 ... ... тілі дамымауында грамматикалық құрылымның
ерекшеліктері түрлі категориядағы балаларда (зияты сақталған, ақыл ойы кем,
сөйлеуі қалыпты дамыған балалар) қандай ... ... ... ... ... ... тілі дамымаған III деңгейдегі
зияты сақталған балалар, ақыл ойы кем және ... ... ... қатысты. Жалпы балалар саны:
ЖСТД зияты сақталған (мектеп жасына дейін) — 6-7 бала
ЖСТД ақыл ойы кем(бастауыш сынып)— 10 бала
Сөйлеуі қалыпты(бастауыш сынып)— 10 ... Іле ... №39 ... Алматы қаласының № 7
көмекші мектебінде және Алматы қаласының №66 ... ... мен ... ... оған ... ... ... Сен оған
жауап бересін.
1. гүлді көрсет; гүлдерді көрсет
2. баланы көрсет; балаларды көрсет
3. кітапты көрсет; ... ... ... ... ... ... зат есім ... септік жалғауларды қолдануын анықтау. Нұсқау:
суретке қарап ... ... ... ... ... ... септік жалғауларын түсінуін анықтау.
Нұсқау: мен саған сұрақ қоямын,сен сурет бойынша жауап бересін.
Баланы киіндіріп жатқан маманы ... ... ... ... ... ... араларды көрсет.
Күрекпен жұмыс істеп жатқан қызды көрсет.
Машинеде отырғанды ... ... ... ... есім және ... сөздерді жекеше түрде жіктік жалғауда қолдану
дағдыларын анықтау.
Құралдар: екі қуыршақ.
Нұсқау: біз қазір ... сен, ол» ... ... Сен ... ... деп
атайсың, мына қуыршақты «сен» деп , ал бұл қуыршақты «ол» деп
атайсың. Мен саған бір сөз айтамын сен оны ... сен, ол» ... ... мысал келтіреді
Зат есім: сатушы
Бала: мен - сатушымын..
қуыршақ: сен -
қуыршақ: ол ... ... ... мен ... сен ... ол -
Сан есім: біреу
Бала: мен -
қуыршақ: сен ... ол ... ... мен ... сен ... ол -
Етістік: айт
Бала: мен -
қуыршақ: сен ... ол -
XI ... ... ... ... ... ... дағдыларын анықтау.
Қуралдар: екі қуыршақ,бір доп,бір айна.
Нұсқау: біз қазір «Менің,сенің,оның» деп аталатын ойын ойнаймыз.Сен өзіңді
«менің», мына ... ... ал ... ... ... ... ... қолыңа алып, «менің» деген сөзге доп сөзді қосып
айтасың.Ары қарай ... ... ... ... және «оның» деген сөздерге
қосып айтасың.
Логопед мысал келтіреді.Бала нұсқауды түсінген соң басқа ... ... ... көз
Бала: менің -
1 қуыршақ: сенің -
2қуыршақ: оның -
Сөз ... сөз ... ... ... ... анықтау
XII тапсырма
Мақсаты: зат есімдерде -шы,-ші сөз тудырушы жұрнақтарды ... мен ... ... ... оған ... ... ... сататын адамды кім деп атаймыз?
Аяқ-киім тігетін адамды қалай атаймыз?
Қойды бағатын адамды кім деп ... ... ... ... ... ... ... кім деп атаймыз?
XIII тапсырма
Мақсаты: зат есімнің рең мәнін сөз ... ... ... ... мен бір ... ... ал сен оны кішірейтіп атайсың.
Логопед мысал келтіреді.
-қан: бота,қозы,бала
-жан: аға,ата,апа
-шық: қап,қала,тал
-шік: төбе,бүр,үй
-ша: сандық,кітап,жапырақ
-ше: ... ... сөз ... және ... жұрнақтардың мәнін түсінуін
тексеру.
Нұсқау- мен саған сүрақ қоямын, ал сен оған сурет бойынша жауап бересін.
Азпазшымен үйшікті көрсет
Үйшікті мен балыкдіыны көрсет
Күрекшені мен ... ... ... (ЖСТД зияты сақталған мен ЖСТД зияты бұзылған
балалар және сөйлеу тілі қалыпты ) ... сөз ... және сөз ... ... мақсатында жоғарыдағы әдістеме бойынша көптік, септі
жалғауларды және ... ... ... ... ... ... ... алынды.
2.2.Эксперимент нәтижелері
Сөз өзгерту, яғни жекеше түрден ... ... ... ... 1 кестеде берілген:
1 кесте
Көптік жалғауларды қолдану ерекшеліктері(%)
|Орындалу |Дұрыс |Қабыл ... ... ... |
|Балалар |өзгерткен |дамау |сөздер саны ... |
| ... | | | |
| ... | | | |
| | | ... ... | |
| | | ... |монизм | |
| | | ... ... | |
| | | | ... | ... |23,0 |27,0 |13,0 |23,0 |12,0 ... | | | | | ... | | | | | ... ойы |11,0 |43,0 |27,0 |33,0 |24,0 ... ЖСТД | | | | | ... |85,0 |- |8,0 |- |7,0 ... | | | | | ... ... сөз ... ... ЖСТД ... тек 23 %
ғана қалыптасқан, сөйлеуі қалыпты зияты сақталған ... 85% ... ... ал ақыл ойы кем ... тек не бары 11% ... ... балалардың 27% тапсырманы орындаудан бас тартты. Оның ... ... ... ... ... сөз ... ... төмен
болуында. Сонымен қатар тапсырманы қабылдамағандарға ақыл ойы ... 43% ... ... ... сөз өзгерту қабілетінің
төмеңдігімен қатар тапсырманың мәнін толық түсінбеуі
орын алды деген ... ... ... ... ... болса ондай
ерекшелікті байқатқан жоқ.
Бұнымен қоса зерттеу протоколдарын талдай отырып, сөздерді жекеше
түрде атау ... ... ... ... ЖСТД балаларының 13% , ал
сөйлеуі қалыпты балалардың 8% ... ақыл ойы кем ... 27% ... ... көп ... әже көп ... мысалдар ЖСТД бар ... зат ... ... ... ... сан ... қолданатынын көруге болады. Ал көптік
аффиксін пайдалынбайды. Тура осындай жағдай қалған категориядағы ... ... ... ... бұның себебі аффикстің мәнін толық түрде
түсінбей көп затты белгілейтін жалғауды сол заттармен ... ... ... ... бұл әр ... ... ... қатар үш категориядағы балаларға берілген сөздерді қайталауы
12% , 7% және 24%. Ең көп ... ақыл ойы кем ... ... ... ... ЖСТД балаларының 23,0%, ақыл
ойы кем балаларының 33% көрсетті (бала ... ... ... бала ... дыбысталу жағынан сәйкес аффиксті қолдана
алмайды. Біздің ойымызша бұл ... ... ана ... ... дамымауын және тілдің ерекшелігін сезбеуін дәлелдейді.
Сөз өзгерту жалғауларын түсінуінде қателердің (зат ... ... ... айыру) ЖСТД балаларда 10%, ал ақыл ойы кем балаларда 24%
белгіленді.
Сөз жасау дағдыларын зерттеу мақсатында біз баланың сингармонизм ... ... ... ... ... ... ... Мысалға, бала -шақ,-
шық,-қан,-шік,-ше аффикстер көмегімен сөзге ... ... ... ... ... ... ... мамандықтардың атауларын құрастыру
(етікші,сатушы).
Кесте 2
Сөз жасау ерекшеліктері (%)
|Орындаған ... ... ... жүрнақтар ... ... ... | ... |
| | | |
| | | |
| |шық |шік |қан |ша |ше |шы |ші |
| ... ... ... ... ... ... ... алмаст |Дұрыс
ҚОЛД
|Орын
алмаст |Дұрыс
ҚОЛД
|Орын алмаст |Дұрыс қолд
|Орын алмаст |Дұрыс
ҚОЛД
|Орын алмаст |Дұрыс
ҚОЛД
|Орын алмаст | | | ... септ ... | ... ... | ... ... септ | |Атау |Бас
қа
септ | |Атау сеп ... | ... ... | ... ... ЖСТД |43,0 |40,0 |17,0 |45,0 |46,6 |9,4 |48,4
|51,6 | |85,0 |6,6 |8,4 |1,6 |58,4 | |45,0 |55,0 | | ... ойы кем ... |67,0 |12,0 |23,0 |70,0 |7,0 |10,4 |74,0 |15,6 |32,0 |11,0 |57,0 ... |11,0 |21,0 |60,0 |19,0 | ... |100 | | |100 | | |100 | | |100 | | |100 | | |100 | | | ... бірі негізгі сөз бен аффикстердің дыбыс үндестігінің ... ... ... ... ерте ... (1.1.) сөйлеу даму
онтогенезінде сингармонизм заңының бұзылуы байқалды (мама келе ма?). Олар
үлкен жаста ... ... ... ... ойымызша ЖСТД кезінде бұндай құбылыс сөйлеу даму бұзылысының
негізгі көріністерінің бірі.
Сөз құрастыру бойынша тексерушілердің әрекеттерін ... ... ... ақыл ойы кем балалар берілген тапсырманы ... ... ... ... болады. Яғни жалғаулардың мәнін толық
түсінбей, сөздерде дұрыс қолданбайды.
Мамандықтарды атайтын сөздерді ... ... ... ... жақсы нәтиже көрсеткенмен, жалпы олар ... ... ... дайын емес.
Жоғарыда көрсетілген қателері бар балалардың протоколдарын талдауы сөз
құрастырушы, жасау аффикстері арқылы ... ... ... біршама сақталғанын көрсетті. Бірақ ЖСТД зияты сақталған
балаларда 2,8 % ... ... ... ... байқалды, ал ЖСТД
ақыл ойы кем балаларда 6,5% морфеманы түсінуінде ... ... ... ... сөйлеуінде аз болуын дәлелдейді.
Сөйтіп жүргізілген зерттеу негізінде біз зияты сақталған және ақыл ойы
кем ЖСТД бар ... сөз ... әр ... ... ... ... сөз жасау жалғаулардың, берілген грамматикалық түрлердің
қалыптаспағанын белгіледік.
Септік жалғау, конструкцияларды ... біз ... зат ... ... пайдалануына ерекше көңіл бөлдік. Балалардың септік
жалғаулардың пайдалану нәтижелері 3 кестеде берілді.
Кесте көрсеткіштерінен ... зат ... ... ... ... ... ЖСТД ... 43,0% дұрыс жауап берсе, ақыл
ойы кем ЖСТД балалары 21,0% ғана дұрыс жауап берді. Сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар зияты
сақталған ЖСТД балалар табыс септікті атау ... орын ... ... кем ЖСТД ... 67 %. (Мысалы: «балықты» деген керекті сөз орнына
«балық», «мысықты» орнына «мысық»).
Барыс септікті құрастырғанда ... ... ЖСТД ... 45,0 % ... ... ақыл ойы кем 23,0% ғана тапсырманы ойдағыдай орындай алды.
Барыс септікті жатыс септікпен ... 8,4% ... ... ... 7,0% ақыл ойы кем ЖСТД ... болды. (мектепке мектепте.)
Атау септікпен ауыстыруы 46,6% және 70,0% ... ... ... ... ... ... ... бір -біріне сұрақ
және естілуі бойынша ұқсас болғандықтан жалғауларды ... ... ... ... ... ... және ... ЖСТД
балалармен меңгерілетін септік жалғауларының бір ... ... ... ... ... ең төмен қалыптасқан жатыс септік (41% және
22,0% ), ал ең дұрыс ... ... ... 85,0% және 32,0%.
Протоколдардың талдауынан дұрыс сөздің орнына балалар атау ... ... ... ЖСТД ... 58,4% , ... ... 67,0%
белгіленді.
ЖСТД балаларының сөйлеуін талдай отырып бір ... зат ... ... ... ... ... деңгейіне тән құбылыс. Ал қажет
септіктің орнына басқа ... қою ... ... ... ... барлығы тілдің морфологиялық талдаудың толық қалыптаспауды
дәлелдейді.
Сөйтіп зияты сақталған және ... ЖСТД ... ... ... ... алған нәтижелер Р.Е.Левина, Л.А.Кроткова,
М.С.Грушевскаяның мәліметтеріне сәйкес келеді. Олардың
айтуынша ЖСТД балаларда ... ... ... емес ... ... ... ... тексеруі оның сақталғанын анықтады. Яғни балалар
жауабында қажетті септікті қажет ететін ... ... ... ... ... ЖСТД ... ... орыс тілінде оқытылатын ... ... тән ... ... ... ... ... Сонымен бірге экспермент нәтижелерін талдау барысында мектепке
дейінгі жастағы зияты ... ... ... тілі ... ... және
төменгі сынып ақыл ойы кем жалпы сөйлеу тілі дамымаған балалардың бір ... ... ... ... ... айырмашылық жоқ. Яғни
жастық ерекшеліктерге қарамастан қателердің сапа жағынан ... ... ... ... бәрі ... ... зияты сақталған, бірақ жалпы
сөйлеу тілі дамымаған және жеті-тоғыс жастағы ақыл - ойы кем жалпы ... ... ... ... ... дамуы, жалпы қалыптасу
ерекшеліктері ортақ болады. Мұнда тек ... ... ... ... ... ... дейінгі жастағы зияты сақталған жалпы сөйлеу тілі
дамымаған және бастауыш сынып ақыл - ойы кем ... ... тілі ... ... ... кейбір ерекшеліктерін зерттеп келесі
қорытындыға келдік:
Екі топтағы ЖСТД балалар жас ерекшелігіне қарамастан сөз өзгерту және ... ... ... ... ... сөздерді көпше түрге өзгерткенде
зат есімнің жекеше түрді атау септікте қолдану, ... ... ... ... ... Бұл ... ... грамматикалық түрлердің
қалыптаспауын дәлелдейді.
Зияты сақталған ЖСТД балалар септік жалғауларды біркелкі меңгермейді. Яғни
септіктерді ... ... ... мен саны әр ... Бұл ... ... белгілі кезеңінің толық аяқталмағанның белгісі деп
санауға болады.
Ақыл ойы кем жоғарыдағы ... қоса ... ... сөйлеу тілінің грамматикалық түрлердің ... ... ... ... ... ... ... жиі атау септікті атайды.
Мектепке дейінгі жастағы ... ... ... мен ... сынып
жастағы зияты бұзылған балаларының ортақ жалпы сөйлеу тілі дамымаушылықтың
бар ... ... ... де ортақ болды. Бірақ соңғылардың
психикалық ерекшеліктерінен саны мен көлемі жастарына қарамастан ... ... ... ... ... және ... жұмысын ұйымдастыруда
пайдалануға болады.
7-ші «а» сыныптағы көп оқушылардың сөйлеу тілі ... ... ... Майтпас Сабина, Арыстанбекова Сымбат, ... ... ... түсініксіз болғандықтан олардың сөздері жекеше және көпше
түрлерге өзгерткенде, ... ... ... да ... айта ... ... дұрыс қоя алмайды. Осы айтылған мәліметтерді, әдістемелік
негіздерді және түзету жұмыстарын практикада, үнемі өз сабақтарымда ... ... ... ... ... ... и письменной речи у учащихся
вспомогательных школ. Москва ... А.Г. ... ... в ... ... ... дошкольника. Москва. 1990
Арушанова А.Г. Дошкольный возраст: формирование грамматического ... ... ... 1993 ... Е.Г. ... в дошкольные годы. М. Просвещение, 1968.
Аяпова Т.Т. Развитие синтаксиса речи детей (на ... ... ... канд.дисс.фил.наук, А.,1988.
Балакаев М.Б. Современный казахский язык. Синтаксис ... ... ... A. AH КазССР, 1959
Баймуратова Б. Овладение родной ... ... ... Автореферат канд.дисс.пед.наук. А. 1970
Бакраденова А.Б. Развитие казахской устной речи детей ... ... ... ... Л.С. О ... речи ... Вопросы дефектологии. 1968.
№4
10.Ю.Гвоздев А.Н. Формирование у детей ... ... ... ... ... М.Ф. Развитие устной речи умственно-отсталых
школников. М. 1957
12.Грушевская М.С. Недоразвития речи у речи ... ... ... ... ... .Ефименко Л.Н. Формирование речи у дошкольников. М. 1985
14. Н.Рахметова С. Қазақ тілі методикасы. А. Рауан.1991
15.Турсунова Д. Сопостовительная грамматика русского и ... А. ... ... А. ... ... имен в ... ... Автореф.дисс.фил.наук.А.1949
17.Спирова Л.Ф. Особенности речевого ... ... ... нарушениями речи. М.Педагогика. 1980
18.Спирова Л.Ф.,Ястребова А.В. Обследование лексического запаса и
граммтического строя. Методы и обследование речи у детей.1982
19.Сохин Ф.А. ... ... ... ... ... ... М. ... A.M. K проблеме развития речи в ... ... Г.В. Дети с ... ... ... ... ... Дети с ОНР. Дефектология №5.1985 23.Жаренкова
Г.И. Понимание грамматических отношений детьми с ОНР.
М. 1972.
24.Жукова Н.И. ... ... ... речи ... М. ... С. ... тілі методикасы. А. Рауан 1990
26.Каше Г.А. Использование занятий по коррекции произношения в ... ... и ... ... ... языка. М.
просвещения 1980
27.Лалаева Р.И. Логопедическая работа в коррекционных классах. М.
Владос. 2001
28.Левина Р.Е. Основы теории и практики логопедии. M.1968
29.Леонтьев А.А ... речь и ... ... ... А.Р Язык и ... ... В.Г.Развитие устной и писем речи младших
школьников.М. ... О.В. ... М. ... ... Н.С.,Мастюкова Е.М.Преодоление задержки
речевого развития у дошкольников.М. 1973
34.Эльконин Д.Б. Развитие устной и ... речи ... ... А.В. ... ... речи у ... ... M.1984

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дзюдошы – студенттердің дене қасиеттерін жетілдіру әдістері56 бет
Шағын кешенді мектепте қазақ тілін оқытудың теориясы мен технологиясы65 бет
Дәрілік өсімдіктерге тарихи және әдеби шолулар35 бет
Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар бойынша әдебиеттерге қабылданған заңдар мен актілерге шолу77 бет
Әдеби - патенттік шолу18 бет
Әдеби шолу3 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
Жылдық қуаты 1,2 млн т/ж құрайтын Туймазин мұнайын фурфуролмен тазалау қондырғысын жобалау35 бет
М. Әуезовтың әдебиет тарихы туралы зерттеулері17 бет
2006 жылдың 11 мен 16-желтоқсан айында жарық көрген қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарындағы Қазақстан Республикасы парламенті мәжілісінің қызметі туралы жарияланымдарға шолу52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь